भैषज्यवस्तु

तथा रज्ञा प्रसेनजिता कोसलेन श्रुतम्* / ततो विस्मयजातस् तैलकुम्भसहस्रम् आदाय चित्रां प्रदीपमालां कृतवान्* / चतूरत्नमयं च प्रदीपं चंक्रमशिरसि प्रतिष्ठितवान्* / ततो भगवतः सकाशं गत्वा भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / मया च भदन्त भगवान् आर्यमहाकाश्यपस्य पूजाधिकारेण भक्तसप्ताहेनोपनिमंत्रितः / तस्य मम भगवता अलवणिकां कुल्मासपिण्डिकाम् आरभ्य पूर्विका कर्मप्लोतिर् व्याकृता / पुनश् च मया भगवांस् त्रैमासीं सश्रावकसंघो भोजितः / एकैकश् च भिक्षुः शतसहस्रेण मूल्येन वस्त्रयुगेनाच्छादितस् तैलकुम्भकोटिं च समुदानीय प्रदीपमाला दत्ता / न चाहं भगवतानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ व्याकृतः / साधु भगवान् ममाप्य् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ व्याकुर्यात्* / कदास्विद् अहं लोकज्येष्ठः स्यां विनायक इति / भगवान् (msv i 92) आह / गम्भीरा महाराज अनुत्तरा सम्यक्संबोधिः / गम्भीरावभासा दुर्दृशा दुरवबोधा अतर्क्या अतर्क्यावचरा सूक्ष्मा निपुणा पण्डितविज्ञवेदनीया / सा न सुकरा त्वयैकेन दानेन समुपदानेतुं (fol. 166r1 = ग्ब्म् 6.1000) न दानशतेन न दानसहस्रेण न दानशतसहस्रेणापि तु महाराज त्वया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिप्रार्थयिता दातव्यान्य् एव दानानि कर्तव्यान्य् एव पुण्यानि सेवितव्यानि कल्याणमित्राणि भजितव्यानि पर्युपासितव्यानि / एवं त्वं भविष्यसि कदाचिल् लोकज्येष्ठो विनायक इति / एवम् उक्तो राजा प्रसेनजित् कोसलः प्रारोदीद् अश्रूणि वर्षयन्* / अथ राजा प्रसेनजित् कोशलश् चीवरकर्णकेनाश्रूण्य् उन्मृज्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / अनुत्तरां भदन्त भगवता सम्यक्संबोधिं प्रार्हयिता कियन्ति दानानि दत्तानि पुण्यानि वा कृतानीति / भगवान् आह / तिष्ठन्तु तावन् महाराज ये ऽतीताः कल्पाः / यन् मयास्मिन्न् एव भद्रके कल्पे अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयिता दानानि दत्तानि पुण्यानि चानेकप्रकाराणि कृतानि तच् छृणुत साधु च सुष्ठु च मनसिकुरुत भाषिष्ये /

भूतपुर्वं महाराजामितायुषि प्रजायाम् उपोषधो नाम राज बभूव / तस्य मूर्ध्नि पिटको जातः / मृदुः सुमृदुस् तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् (msv i 93) वा परिपाकत्वात् स्फुटितः / कुमारो जातः / अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश् छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुर् विस्तीर्णललाटः उच्चघोषः संगतभ्रुस् तुङ्गनासो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतगात्रः / जातमात्रः कुमारो ऽन्तःपुरं प्रवेशितः / उपोषधस्य राज्ञो ऽशीतिः स्त्रीसहस्राणि कुमारं दृष्ट्वा प्रस्रुतानि / एकैका स्त्री कथयति मान्धाय मान्धाय इति / तस्य मान्धाता मान्धातेति संज्ञा संवृत्ता / अन्ये कथयन्ति / मूर्ध्ना जातस् तस्माद् भवतु कुमारस्य मूर्धात इति नाम / तत्र केचिन् मान्धातेति जानते केचिन् मूर्धात इति /

विस्तरेण मान्धातृसूत्रं मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते /

मान्धातुः कुमारस्य कुमारक्रीडायां क्रीडतः षट् शक्राश् च्युताः / एवं यौवराज्यं कारयतः षड् महाराज्यं कारयतः षड् जाम्बूद्वीपकान् जनपदान् समनुशासतः षट्* / सहचित्तोत्पादाच् चास्य रत्नवर्षं पतितं वस्त्रवर्षम्* / अन्तःपुरे हिरण्यवर्षम्* /

तेन खलु समयेन वैशाल्यां दुर्मुखो नाम ऋषिः पंचाभिज्ञः / तस्याश्रमपदे नित्यं पक्षिणो ऽभिनिकूजन्ति / शब्दकण्टकानि ध्यानानि / स चित्तैकाग्रतां नासादयति / इति तेन पक्षिणां शापो दत्तः / शीर्यन्ताम् एषां पक्षा इति / ततो राज्ञा मान्धात्रा (msv i 94) श्रुतम्* / श्रुत्वा निष्कारुणिको ऽयम् ऋषिर् इति कृत्वा उक्तः / न तेन मद्विषये वस्तव्यम् इति / स संलक्षयति / अयं राजा चतुर्द्वीपेश्वरः क्व मया गन्तव्यम् इति / स सुमेरुपरिषण्डं गत्वावस्थितः /

एवम् अवरगोदानीयं समनुशासतः षट् शक्राश् च्युताः / पूर्वविदेहे षट्* / उत्तरकुरौ षट्* / निमिन्धरगिरौ स्थितस्य षट्* / एवं विनतके ऽश्वकर्णे सुदर्शने खदिरके ईषाधारे युगन्धरे च /

अन्तरोद्दानम्* /

निमिंधर (fol. 166v1 = ग्ब्म् 6.1001) इति विनतकः अश्वकर्णगिरिस् तथा / सुदर्शनः खदिरकः ईषाधारो युगन्धरः //

ततः सुमेरुमूर्धन्य् अभिरोहता तेन ऋशीणा भटबलाग्रं स्तम्भितम्* / दिवौकसो यक्षः पुरोजवो दृष्ट्वा गाथां भाषते /

नियच्छ ब्राह्मण क्रोधं नैतत् सर्वत्र सिध्यति / मान्धाता नृपतिर् ह्य् एवं नैते वैशालका वकाः // इति /

राजा मान्धाता पृच्छति / केनैतद् भटबलाग्रं स्तम्भितम्* / देवर्षिणा / राजा पृच्छति / किं तेषाम् ऋषीणां प्रियम्* / देव जटाः / शीर्यन्ताम् एषां जटाः / मम च पुरोजवाः सन्तु / ततस् तेषां जटाः शीर्णाः / धनुर्बाणपाणयश् चाग्रतो धावितुम् आरब्धाः / स्त्रीरत्नेनाभिहितम्* (msv i 95) / देव ऋषयः एते तपस्विनः / किम् एभिः / मुच्यन्ताम् इति / राज्ञा मुक्ताः / तैः पुनर् अपि वीर्यम् आस्थाय पंचाभिज्ञाः साक्षात्कृताः /

तथा नन्दोपनन्दो नागराजो मान्धातृबलं दृष्ट्वा असुरा ह्य् एते इति चतुरङ्गेन बलकायेन प्रत्युद्गतः / सैन्यदर्शनाद् एव भग्नः / देव करोटपाणयो यक्षा मायाधराः सदामत्ताश् च / सर्वे च नन्दोपनन्दादयो भग्ना येन चातुर्महाराजिका देवास् तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्य चातुर्महाराजिकान् देवान् इदम् अवोचत्* / यत् खलु मार्षा जानीध्वं महासैन्यं प्रत्युपस्थितम्* / सन्नह्यतां चतुरंगो बलकायः / वयं सर्वे भग्ना इति / तैः परिज्ञातम्* / ते कथयन्ति / भवन्तः अयं मान्धाता राजा चक्रवर्ती शक्रं देवेन्द्रं दर्शनाय गच्छति / पुण्यमहेशाख्यश् चायम्* / का शक्तिर् अस्माकम् अनेन सार्धं संग्रामयितुम्* / किन् तु अर्धं पाद्यं च गृहीत्वा प्रत्युद्गन्तव्यम् इति / ततश् चातुर्महाराजिका देवा अर्धं पाद्यं च गृहीत्वा च्छत्रध्वजपताकाभिर् विविधैश् च वाद्यैः प्रत्युद्गताः / ततो राजा मान्धाता चातुर्महाराजिकान् देवान् प्रतिसंमोद्य देवैः परिवृतो देवांस् त्रयस्त्रिंशान् गतः / शक्रेण च देवेन्द्रेणार्धासनेनोपनिमन्त्रितः / ततो ऽसुराश् चतुरङ्गं बलकायं सन्नह्य शक्रं देवेन्द्रम् अभिगताः / यक्षैः शक्रस्य देवेन्द्रस्यारोचितम्* / यत् खलु कौशिक जानीया असुराः पंच गुल्मकान् भङ्क्त्वा प्रत्युपस्थिताः / यत् ते कृत्यं करणीयं वा तत् कुरुष्वेति / ततः शक्रो देवेन्द्रः संप्रस्थितः / (msv i 96) राज्ञा मान्धात्राभिहितः / तिष्ठ अहम् एव गच्छामीति / शक्रः कथयति / एवं कुरुष्वेति / ततो राजा मान्धाता अष्टादशभिर् भटबलाग्रकोटीभिर् उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य गुणास्फालनं कृतवान्* / असुरा अष्टादश भटबलाग्रकोटीभिर् दृष्ट्वा अतिविभीषणं च शब्दं श्रुत्वा कर्णौ पिधाय निष्पलायिताः /

ततो राज्ञो मान्धातुर् एतद् अभवत्* / अस्ति मे जम्बुद्वीपे द्वीपः ऋद्धश् च स्फीतश् च क्षेमश् च सुभिक्षश् चाकीर्णबहुजनमनुष्यश् च पूर्वविदेहः अवरगोदानीयः उत्तरकुरुश् च / यन्व् अहं देवानां च मनुष्याणां च राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारयेयम् इति / सहचित्तोपादाद् राजा मान्धाता तस्य ऋद्धे परिहीने जम्बुद्वीपम् (fol. 167r1 = ग्ब्म् 6.1002) आगत्य खरम् आबाधितं प्रवेदितवान् गाथां च भाषते /

न कार्षापणवर्षेण तृप्तिः कामेषु विद्यते / अल्पास्वादान् बहुदुःखान् कामान् विज्ञाय पण्डितः / अपि दिव्येषु कामेषु रतिं नैवाधिगच्छति //

तृष्णाक्षये रतो भवति सम्यक्संबुद्धश्रावकः / पर्वतो ऽपि सुवर्णस्य समो हिमवता भवेत्* / नालम् एकस्य तद् वित्तम् इति विद्वान् समाचरेत्* //

यः प्रेक्षते दुःखम् इतो निदानं कामेषु जातु स कथं रमेत / लोके हि शल्यम् उपधिं विदित्वा तस्यैव धीरो विनयाय शिक्षते //

ततः स राजा मान्धाता निरर्गलं यज्ञम् इष्ट्वा गाथां भाषते /

अल्पकं जीवितं ज्ञात्वा सुकृच्छ्रं सांपरायिकम्* / करणीयानि पुण्यानि दुःखं ह्य् अकृतपुण्यतः //

तस्माद् धि पुण्यकामेन देयं दानं यथाविधि / कृतपुण्या हि मोदन्ते लोके ऽस्मिंश् च परत्र च // इति /

बगवान् आह / किं मन्यसे महाराज यो ऽसौ राजा मान्धाता अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन / यन् मया इत्थं सत्वहितं कृतं तेन नानुत्तरं ज्ञानम् अधिगतम्* / किं त्व् एतद् दानम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर् हेतुमात्रकं संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपि महाराज यन् मया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयिता सर्वहितं कृतं तच् छ्रूयताम्* /

भूतपूर्वं महाराज महासुदर्शनो नाम राजाभूच् चक्रवर्ती सप्ततिरत्नैः समन्वागतश् चतसृभिश् च मानुषिकाभि रिद्धिभिः /

विस्तरेण महासुदर्शनसूत्रे दीर्घागमे षट्सूत्रिकनिपाते /

अथ महासुदर्शनो राजा धर्मप्रासादे पञ्च प्रत्येकबुद्धशतानि भोजयित्वा प्रत्येकं च दूष्ययुगेनाच्छादयित्वा गाथां भाषते /

लब्ध्वा हि विपुलं भोगं न प्रमाद्येद् विचक्षणः / दद्यात् संपन्नशीलेभ्यो यत्र रिध्यन्ति दक्षिणाः //

एवं दत्वेह मेधावी श्राद्धो मुक्तेन चेतसा / अव्यावादसुखे लोके उपपद्येत पण्डितः // इति /

स्यात् खलु ते महाराज अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन महासुदर्शनो नाम राजा चक्रवर्ती चतुर्द्वीपेश्वरः सप्ततिरत्नैः समन्वागतश् चतसृभिश् च मानुषिकाभि रिद्धिभिर् इति न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन महासुदर्शनो नाम राजा चक्रवर्ती चतुर्द्वीपेश्वरः सप्ततिरत्नैः समन्वागतश् चतसृभिश् च मानुषिकाभि रिद्धिभिः / स्यात् खलु ते महाराज तेन मया दानेन वा दानसंविभागेनानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगता इति न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु तद् दानम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर् हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपि महाराज यन् मया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयता दानानि दत्तानि पुण्यानि च कृतानि तच् छ्रूयताम्* /

भूतपूर्वं महाराज वेलामो नाम ब्राह्मणमहासालो ऽभूत्* / स इदम् एवंरूपं ब्राह्मणेभ्यो दानम् अदाच् (fol. 167v1 = ग्ब्म् 6.1003) चतुरशीतिनागसहस्राणां सुवर्णालंकाराणां सुवर्णध्वजानां हेमजालप्रतिच्छन्नानाम्* /

विस्तरेण वेलामसूत्रे मध्यमागमे ब्राह्मणनिपाते /

स एवं दानानि दत्वा गाथां भाषते /

दानं दत्वा सुखी हि स्याद् दानं दत्वा विशारदः / दानेन पूज्यते साधु देवेषु मनुजेषु च //

तस्मात् संपत्तिकामेन दानं देयं विशारदैः / मोक्षम् आकांक्षता नित्यम् ऐश्वर्यं च सुरालयम्* //

स्यात् खलु ते महाराज अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन वेलामो नाम ब्राह्मणमहासालो ऽभूत्* / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन वेलामो नाम ब्राह्मणमहासालो ऽभूवम्* / मया तद् एवंविधं ब्राह्मणेभ्यो दानं दत्तम्* / स्यात् खलु ते महाराज तेन मया दानेन वा दानसंविभागेनानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगतेति न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु तद् दानम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर् हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपि महाराज यन् मया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयता दानानि दत्तानि पुण्यानि च कृतानि तच् छ्रूयताम्* /

भूतपूर्वं महाराज शकुनो नाम राजाभूच् चक्रवर्ती चतुर्द्वीपेश्वरः सप्ततिरत्नैः समन्वागतश् चतसृभिश् च मानुषिकाभि रिद्धिभिः / शक्रस्य देवेन्द्रस्य सुहृद् वयस्यकः / तस्य राज्ञी न पुत्रो न दुहिता / स करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / ईदृशे मम भोगैश्वर्ये न पुत्रो न दुहिता / ममात्ययाद् उद्दायादं कुलं भविष्यति / स शक्रेण देवेन्द्रेण दृष्टः / स कथयति / मार्ष कस्मात् त्वं करे कपोलं दत्वा चिन्तापरस् तिष्ठति / स कथयति / कौशिक ईदृशे मम महाभोगैश्वर्ये न पुत्रो न दुहिता / ममात्ययाद् उद्दायादं कुलं भविष्यति / स कथयति / मार्ष अहं ते ओषधिं प्रेषयिष्यामि / देव्यः पास्यन्ति / ततस् ते पुत्रा भविष्यन्ति दुहितरश् च / शक्रेण गन्धमादनात् पर्वताद् ओषधिर् आदाय तस्य राज्ञः प्रेषिता / राज्ञा अन्तःपुरस्यार्पिता / इमाम् ओषधीं पास्यथ / तस्य राज्ञः अग्रमहिषी शयितिका / ताभिस् (msv i 100) ताम् अनुत्थाप्यौषधिः पीता / सर्वास् ता आपन्नसत्वाः संवृत्ताः / ततः पश्चात् सा अग्रमहिषी व्युत्थिता / तया ता दृष्टा आपन्नसत्वाः / सा कथयति / किं युष्माभिः कृतं येनापन्नसत्वाः संवृत्ताः / ताः कथयन्ति / देवेनास्मभ्यम् ओषध्यः पानाय दत्ताः / किमर्थं युष्माभिर् अहं नोत्थापिता / अपि तु कतरेण भाजनेन ओषध्यः पीताः / कुशमोटकं बद्ध्वा / कुत्र ते कुशाः / इमे तिष्ठन्ति / तया कुशाः प्रक्ष्याल्य पीताः / साप्य् आपन्नसत्वा संवृत्ता / ता अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूताः / सर्वासां पुत्रा जाताः / तस्या अप्य् अग्रमहिष्याः पुत्रो जातो ऽष्टादशभिर् अवलक्षणैः समन्वागतः / सिंहवक्त्राकृतिमुखो महानग्नबलः /

(fol. 168r1 = ग्ब्म् 6.1004) तस्य विस्तरेण जातस्य जातिमहं कृत्वा कुश इति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / स राजा तं दृष्ट्वा विकोपं जनयते तान् अन्यांश् च पुत्रान् दृष्ट्वा प्रसादं प्रवेदयते / प्रातिसीमकोट्टराजानः कथयन्ति / भवन्तो वयम् अनेन महाशकुनिराज्ञा सर्वे अभिभूता गच्छामः / तं राज्यात् च्यवयामः / ते आगत्य चतुरंगबलकायेन तस्य नगरं वेष्टयित्वावस्थिताः / राजा महाशकुनिर् न शक्नोति तैः सार्धं संग्रामयितुम्* / स द्वाराणि बद्ध्वा प्राकाराणि मापयित्वावस्थितः / कुशो मातुः सकाशं गत्वा कथयति / अम्ब कस्यार्थे द्वाराणि बद्धानि / एष तव पिता कोट्टराजभिः सार्धं न शक्नोति संग्रामयितुम्* / स एष द्वाराणि बद्ध्वावस्थितः / अम्ब अहम् एभिः सार्धं संग्रामं संग्रामयामि / मम राजा रथम् अनुप्रयच्छतु / पुत्र त्वम् अस्यानिष्टो (msv i 101) द्वेष्यश् च / स एष तव किं रथं दास्यति / अम्ब गच्छ / गत्वा कथय / कुशः कुमार एभिः सार्धं संग्रामयिष्यति / रथम् अनुप्रयच्छ / तया गत्वा राजाभिहितः / देव कुमारः कथयति / अहम् एभिः सार्धं संग्रामयामि / रथम् अनुप्रयच्छ / तेन तस्य रथो ऽनुप्रदत्तः / स द्वौ तूणौ बद्ध्वा रथम् अधिरुह्य निर्गन्तुम् आरब्धः / शक्रो देवेन्द्रः संलक्षयति / इमे कोट्टराजानो बलवन्तः / को ऽयं कुशः कुमारो भद्रकल्पीयो बोधिसत्वः खेदम् आपत्स्यते / साहाय्यम् अस्य कल्पयितव्यम्* / तेन तस्य शंखचक्रगदानुप्रदत्ता / बोधिसत्व एभिस् त्वं जीविकां कल्पय / स द्वाराण्य् उद्धाट्य निर्गतः / स शंखम् आपूरयति / तदा शंखशब्देन सेना विद्रावयति / केचित् तेन शब्देन बधिरीभूताः /

निष्पलायन्ति केचित् कर्णौ पिधाय / यदि चक्रं गदां क्षिपन्ति तद् रसातलं प्रविशति / तेन रणमध्यं गत्वा शंखम् आपूरितम्* / सर्वेषां कर्णानि स्फुटितानि / ते पुरुषराक्षसो ऽयम् इति कृत्वा निष्पलायिताः / स सर्वसामन्तविजयं कृत्वा पितुः सकाशम् आगतः / देव मया देशः प्रसाधितः / सर्वराजानो निर्जिताः / इति श्रुत्वा राजा महाशकुनिस् तुष्टः / स संलक्षयति / कुशः कुमारो बलवान् वीर्यसंपन्नः / कथम् अहम् अस्यान्तिके अप्रसादं प्रवेदयामि / स तस्यान्तिके प्रसादं प्रवेदयितुम् आरब्धः / तेन ते पुत्रा निवेशिताः / कुशस्यापि दारिकां याचितुम् आरब्धः / सर्वे ते कथयन्ति / दास्यामो दारिकां कुशवर्जम्* / अन्यतमेन राज्ञान्यतमस्य राज्ञो दुहिता याचिता / न तावद् उद्वाहः क्रियते / यावन् महाशकुनिराज्ञान्यस्य पुत्रस्यार्थे व्याजान्तरेण (msv i 102) सा दारिका कुशस्यानुप्रदत्ता / नक्षत्रदिवसमुहूर्तदिवसं दृष्ट्वा च कुशः कुमारो निवेशितः / राजा कथयति / भवन्तो न केनचित् कुशस्यादर्शः समर्पयितव्यो नाप्य् अभिषेकपात्रेण स्नापयितव्यः / न च दिवान्तःपुरे प्रवेशे दातव्यः / कुशः कुमारो मातृभिः सार्धं क्रीडति / तया पत्न्या दृष्टः / सा कथयति / क एष पिशाचः कुमाराणां मध्ये (fol. 168v1 = ग्ब्म् 6.1005) क्रीडति / एष तव स्वामी भविष्यति / भूयो ऽपि तया कुमारैः सार्धं जलक्रीडनया क्रीडन् दृष्टः / यावत् तवैव स्वामी / कीदृशो मम स्वामी भविष्यति / सा संलक्षयति / प्रत्यक्षीकरिष्यामि / तया प्रदीपं प्रज्वाल्य कुण्डीरकेण प्रच्छाद्य स्थापितः / स चान्तःपुरं प्रविष्टः / तया च प्रदीपः प्रदर्शितः /

यावत् पश्यति अष्टादशभिर् अवलक्षणैः समन्वागतो सिंहवक्त्राकृतिमुखश् च / सा कथयति पिशाचः पिशाच इति कृत्वा निष्पलायिता / राज्ञो महाशकुनिनो ऽन्यतमं कार्वटिकं व्युत्थितम्* / तेन कुशः कुमारः प्रेषितः / गच्छ कार्वटिकं सन्नामय / स तत्र गतः / कुशपत्न्या मातापित्रोः संदिष्टम्* / किं युष्माकं पृथिव्यां पुरुषा न सन्ति याहं युष्माभिः पिशाचस्यानुप्रदत्ता / यदि मम नयथेति एवं कुशलम्* / नोचेद् अहम् आत्मानं प्रघातयिष्ये / सा तैर् नीता / कुशो ऽपि कुमारस् तं कार्वटिकं निर्जित्यागतः / स मातरं पृच्छति / अम्ब कुत्र सा मम पत्नी / सा कथयति / मातापितृभ्यां नीता / कस्यार्थम्* / त्वं पिशाच इति कृत्वा / अम्ब गच्छामि ताम् आनयामि / पुत्रैवं कुरुष्व / स शंखचक्रगदाम् आदाय संप्रस्थितः / यावद् अन्यतमस्मिन् कर्वटके सिंहभयेन महाजनकाया द्वाराणि बद्ध्वा दिशो ऽनुव्यवलोकयन्तस् तिष्ठन्ति / (msv i 103) कुशः कुमारः कथयति / किम् एव तिष्ठथ / सिंहभयात्* / किं ना प्रघातयथ / न शक्नुमः / यद्य् अहं प्रघातयामि किं ममानुप्रयच्छथ / चतुरंगस्य बलकायस्यार्धम्* / कुशेन कुमारेण सिंहसमीपं गत्वा शंखः आपूरितः / तस्य कर्णौ स्फुटितौ / कालं गतः / स तं गृहीत्वा कर्वटकं गतः / भवन्तः अयं स सिंहः / गृह्णन्तु चतुरंगस्य बलकायस्यार्धम्* / स कथयति / युष्माकम् एव हस्ते तिष्ठतु / प्रतिनिवृत्ततो दास्यथ / तस्य यस्मिन् कर्वटके सा पत्नी तं च कर्वटकं गतः / मालाकारसकाशम् उपसंक्रान्तः / कस् त्वम् ईदृशः / स कथयति / मालिकपुत्रः / किं तव नाम / वृजिक इति /

कुशला भवन्ति बोधिसत्वास् तेषु तेषु शिल्पस्थानकर्मस्थानेषु / स शोभनां मालां ग्रथ्नाति / स मालिकस् तस्या दारिकायास् तां मालाम् अनुप्रयच्छति / सा कथयति / न त्वं कदाचिद् ईदृशीं मालां ग्रथितपूर्वः / किम् अत्र कारणम्* / ममान्तेवासिना ग्रथितम्* / पश्यामि तवान्तेवासिनम्* / तेन स तत्र नीतस् तया दृष्टः / सा संलक्षयति / को ऽयं पिशाच आगतः / तया शाब्दः कृतः / पिशाचः पिशाच इति निष्कासितः / सूपकारसकाशं गतः / स कथयति / कस् त्वम् इति / अहं सूपकारपुत्रः / किंनामा त्वम्* / स्थालीसुगन्धो नाम / स शोभनं साधनपचनं करोति / स सूपकारस् तस्या दारिकायास् तं साधनपचनं समर्पयति / सा दारिका कथयति / भोः पुरुष शोभनसाधनपचनस्य को योगः / ममान्तेवासिना साधितम्* / (msv i 104) पश्यामि (fol. 169r1 = ग्ब्म् 6.1006) तवान्तेवासिनम्* / यावत् तत्रापि स निष्कासितः / वद्यसकाशं गतः / स कथयति / कस् त्वम्* / वैद्यपुत्रः / किंनामा त्वम्* / आत्रेयो नाम / तस्या दारिकायाः शिरोर्तिः प्रादुर्भूता / तां वैद्या न शक्नुवन्ति स्वस्थीकर्तुम्* / स वैद्यश् चिन्तापरो व्यवस्थितः / स कथयति / उपाध्याय किं चिन्तापरो भवसि / राजदुहित्र्या शिरोर्तिः / न शक्नुमः स्वस्थीकर्तुम्* / गच्छाम्य् अहं स्वस्थीकरोमि / स गतस् तया दृष्टः / सा संलक्षयति / को ऽयं पिशाच आगतः / भूयः संलक्षयति / यदि किंचिद् वक्ष्यामि न मे स्वस्थीकरिष्यति / यदाहं स्वस्थीभवेयं तदा निष्कासयिष्ये / सा तेन स्वस्थीकृता / तदा शब्दः कृतः पिशाचः पिशाच इति / स तया निष्कासितः / अमात्यसकाशं गतः / कस् त्वम्* / अहं सहस्रयोधी / तैस् तस्य संग्रहः कृतः /

सा राजदुहिता येन लब्धपूर्वा तेन श्रुतम्* / या सा मम राजदुहिता लब्धपूर्वा सा कुशं कुमारं परित्यज्य स्वगृहं गता / तेन तस्य राज्ञः संदिष्टम्* / यदि तावन् मे दारिकाम् अनुप्रयच्छसीति एवं कुशलम्* / नो चेद् राज्याच् च्यावयिष्ये / स कथयति / एषा मम दुहिता राज्ञो महाशकुनेः पुत्रस्य कुशस्य कुमारस्य प्रदत्तिका / किम् इदानीम् अन्यस्मै दास्ये / स चतुरंगेण बलकायेनागत्य तस्य राजधानीं वेष्टयित्वावस्थितः / स राजा तेन सार्धं न शक्नोति संग्रामं संग्रामयितुम्* / स द्वाराणि बद्ध्वावस्थितः / कुशः कुमारो ऽमात्यान् आमंत्रयते / कस्माद् भवन्तो द्वाराणि बद्धानि / तैस् तस्य विस्तरेणारोचितम्* / कुशः कुमारः कथयति / यदि मम राजा दुहितरम् अनुप्रयच्छति अहं तेन सार्धं संग्रामं संग्रामयिष्ये / तैः राज्ञ आरोचितम्* / स कथयति / एषा मया (msv i 105) दुहिता महाशकुनेः पुत्रस्य दत्तिका / कथम् अहम् अस्य दास्ये / अपि च दारिकार्थे ऽयं संरम्भः / अमात्याः कथयन्ति / देव एष तावद् अनेन सार्धं संग्रामं संग्रामयतु / न ज्ञायते कस्य जयो भविष्यति / तत्र वयं कालज्ञा भविष्यामः / कुशः कुमारः पंचशतिके द्वौ तूणौ बद्ध्वा शंखचक्रगदां च गृहीत्वा निर्गतः / तेन शंखम् आपूरितम्* / तेषां कर्णानि स्फुटितानि / निष्पलायिताः / सा राजदुहिता संलक्षयति / अयं कुशः कुमारो महावीर्यपराक्रमः / कथम् अहम् अस्यान्तिके अप्रसादं प्रवेदयिष्ये / सा तस्य प्रसादं प्रवेदितवती / राजानम् इदम् अवोचत्* / यथा प्रतिज्ञातं तत् कुरु / पुत्रि त्वं मया कुशस्यानुप्रदत्तिका / तात स एवायं कुशः कुमारः / पुत्रि यद्य् एवं गच्छ /

तेन तस्य चतुरंगो बलकायो ऽनुप्रदत्तो महता सत्कारेण सानुप्रेषिता /

स तं कर्वटकं गतः / स तेषां कथयति / भवन्तः अनुप्रयच्छत अस्माकं चतुरंगस्य बलकायस्यार्धम्* / ते कथयन्ति / कुमार चतुरंगो बलकायः उदकस्यौघसदृशं गतः / येन चतुरंगो बलकाय ऊढस् तत्र नातिदूरे एढकाश् चरन्ति / कुशः (fol. 169v1 = ग्ब्म् 6.1007) कुमारो गाथां भाषते /

हस्तिनो यत्र उह्यन्ते कुंजराः षष्टिहायनाः / उपमानेन विज्ञेया ऊढास् तत्र गवेडकाः //

यदि तावद् अनुप्रयच्छथ इत्य् एवं कुशलम्* / नो चेद् अनुप्रयच्छथ महामर्यादाबन्धं करिष्यामि / तैस् तस्यानुप्रदत्तम्* /

स नद्यास् तीरे वासम् उपगतः / स श्रान्तकायो नदीम् अवतीर्णः स्नानाय / तत्र स्वमुखबिम्बो दृष्टः / स संलक्षयति / अष्टादशाभिर् अवलक्षणैः समन्वागतः सिंहवक्त्राकृतिमुखश् च / अत एव इयं राजदुहिता ममान्तिके अप्रसादं प्रवेदयति / किम् ईदृशेन मम जीवितेन प्रयोजनम्* / गच्छाम्य् आत्मानं प्रघातयामि / सो ऽन्यतमं गहनं प्रविश्यात्मानम् उद्बन्धितुम् आरब्धः / शक्रो देवेन्द्रः संलक्षयति / अयं भद्रकल्पीयो बोधिसत्वो रूपशोभाविरहाद् आत्मानं प्रघातयति / पूरयितव्यो ऽस्य मनोरथः / शक्र कथय्ति / कुमार मा खेदम् आपत्स्यसे मा आत्मानं प्रघातय / इमं चूडामणिं शिरसि धारय पूर्णमनोरथो भविष्यसि / इत्य् उक्त्वा प्रक्रान्तः / कुशः कुमारो ऽन्तःपुरं प्रविशितुम् आरब्धः / दौवारिकेण पुरुषेण निवार्यते / कुशकुमारस्यायम् अन्तःपुरं मा प्रविश / स कथयति / स एवाहं कुशः / ते न श्रद्धधति / तेन चूडामणिर् अपनीतः / यथा पौराणः संवृत्तः / ते श्रद्धिताः / कुशः कुमारः संलक्षयति / इहैव तिष्ठामि / तेन पितुः संदिष्टम्* / तात अनुजानिष्व माम्* / इहैव तिष्ठामि / शक्रेण देवेन्द्रेणास्य चत्वारो धातुगोत्राः प्रदर्शिताः / तेन सा पुरी चतूरत्नमयीं कृत्वा प्रतिष्ठापिता / कुशेन कुमारेण वासितम् इति कुशावती कुशावतीति संज्ञा संवृत्ता / स राजा संवृत्तः / कुशो नाम बलचक्रवर्ती तेषु षष्टिषु नगरसहस्रेषु यज्ञवाटानि मापयित्वा बहूनि वर्षाणि बहूनि वर्षशतानि बहूनि वर्षसहस्राणि (msv i 107) बहूनि वर्षशतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो दानम् अदात्* / स आत्मनो यज्ञसंपदं दृष्ट्वा गाथां भाषते /

समृद्धिम् आत्मनो दृष्ट्वा देवेषु मनुजेषु च / को दानं न प्रयच्छेत संपत्तिर् येन लभ्यते //

प्रत्यूह्य यो ऽयं शतानि पुंसां मात्सर्यम् आक्रम्य सपत्नभूतम्* / ददाति दानं परलोकभीरुः शूरेष्व् असौ शूरतरो मतो मे //

न तं हि शूरं मुनयो वदन्ति यः शस्त्रपाणिर् विचरत्य् अनीके / दानं प्रयच्छन्ति विशारदा ये शूरांस् तु तान् सर्वविदो वदन्ति //

स्यात् खलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेन कुशो नाम राजा बभूव बलचक्रवर्ती येन तत्षष्टिषु नगरसहस्रेषु दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अहम् एव तेन कालेन तेन समयेन कुशो नाम राजाभूवं बलचक्रवर्ती / मयैव तत्षष्टिषु नगरसहस्रेषु यज्ञवाटानि मापयित्वा दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि / स्यात् खलु ते महाराज तेन मया दानेन वा (fol. 170r1 = ग्ब्म् 6.1008) दानसंविभागेन वानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अभिसंबुद्धेति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अभून् मे तद्दानम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं वा संभारमात्रकं वा /

भिक्षवो बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति / किं भदन्त कुशेन राज्ञा कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेनाष्टादशभिर् अवलक्षणैः समन्वागतः (msv i 108) आढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः / भगवान् आह / कुशेनैव भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्य् ओघवत् प्रत्युपस्थितानि अवश्यंभावीनि / कुशेनैव भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति / न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते नाब्धातौ न तेजोधातौ न वायुधातौ / अपि तूपात्तेष्व् एव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च /

न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्पशतैर् अपि / सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्* //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽन्यतमस्मिन् कर्वटके गृहपतिः प्रतिवसति / स प्रभूतं खादनीयभोजनीयं गृहीत्वोद्यानं गतः / असति बुद्धानां भगवताम् उत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते हीनदीनानुकंपकाः प्रान्तशयनासनभक्ता एकदक्षिणीया लोकस्य /

अथान्यतमः प्रत्येकबुद्धो जनपदचारिकां चरंस् तद् उद्यानम् अनुप्राप्तः / तेन गृहपतिना दृष्टः / तेन पौरुषेयाणाम् आज्ञा दत्ता / भवन्तो निष्कासयतैनं प्रव्रजितम्* / ते नोत्सहन्ते निष्कासयितुम्* / तेन गृहपतिना स्वयम् एवोत्थाय गृहीत्वा निष्कासितः उक्तश् च / सिंहमुखाष्टादशभिर् अवलक्षणैः समन्वागतः कुत्र त्वं प्रविशसि / प्रत्येकबुद्धः संलक्षयति / मा हैवायं तप्येत अत्यन्तक्षतश् चोपहतश् चेति विदित्वोपरि विहायसम् इति विस्तरः /

यावत् तेन सत्कृतो यावत् पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः / यन् मया एवंविधे सद्भूतदक्षिणीये खरं वाक्कर्म निश्चारितं नाहम् अस्य (msv i 109) कर्मणो भागी स्याम्* / यत् तु काराः कृता अनेनाहं कुशलमूलेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जायेय / किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ गृहपतिर् एष एवासौ कुशः / यद् अनेन प्रत्येकबुद्धस्यान्तिके खरं वाक्कर्म निश्चारितं तस्य कर्मणो विपाकेनाष्टादशभिर् अवलक्षणैः समन्वागतः सिंहवक्त्राकृतिमुखश् च संवृत्तः / यत् तु काराः कृतास् तस्य कर्मणो विपाकेन राजा संवृत्तो बलचक्रवर्ती / इति हि भिक्षवः एकान्तकृष्णानां कर्मणाम् एकान्तकृष्णो विपाकः / व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः / एकान्तशुक्लानाम् एकान्तशुक्लः / तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम्* / एकान्तकृष्णानि कर्माण्य् अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्तशुक्लेष्व् एव कर्मस्व् आभोगाः करणीयः /

पुनर् अपि महाराज यन् मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयता दानानि दत्तानि पुण्यानि (fol. 170v1 = ग्ब्म् 6.1009) च कृतानि तच् छ्रूयताम्* / भूतपूर्वं महाराज कलिंगेषु त्रिशंकुर् नाम मतंगराजो ऽभूत्* / अनेकमतंगशतपरिवारो ऽनेकमतंगसहस्रपरिवारो ऽनेकमतंगशतसहस्रपरिवारो मैत्र्यात्मकः कारुणिकः सर्वसत्वहितानुकंपी / तस्य विषये यदा दुर्भिक्षं भवति तदा सत्योपयाचनेन देवो वऋषति / न कदाचिद् दुर्भिक्षं भवति / स ऋषिमध्ये प्रव्रजितः / तेन पंचाभिज्ञाः साक्षात्कृताः / तेन खलु समयेन वाराणस्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च / यावद् अपरेण समयेन नैमित्तिकैर् द्वादशवार्षिकी अनावृष्टिर् व्याकृता / ततो राज्ञा ब्रह्मदत्तेन वाराणस्यां नगर्यां घण्टावघोषणं (msv i 110) कारितम्* / शृण्वन्तु भवन्तो वाराणसीनिवासिनः पौराः / नैमित्तिकैर् द्वादशवार्षिकी अनावृष्टिर् व्याकृता / यस्य युष्माकम् इयन्तं कालम् अन्नम् अस्ति स तिष्ठतु / यस्य नास्ति स गच्छत्व् इति / ततः स जनकायो दुर्भिक्षकालमृत्युभयभीतः संजल्पं कर्तुम् आरब्धः / भवन्तो राज्ञा एवं विजिते ऽयं घण्टावघोषणं कारितम्* / कथं प्रतिपत्तव्यं कुत्र गच्छाम इति / तैः श्रुतं मतंगविषये मतंगजातीयः ऋषिः / अस्य सत्योपयाचनेन देवो वर्षतीति / ततो येषां द्वादशवार्षिकं भक्तं नास्ति ते मतंगविषयं गताः / मतंगजातीयः ऋषेः पुत्रो मतंगराजः / तेन तस्य जनकायस्य द्वादशवर्षाण्य् अन्नपानेन योगोद्वहनं कृतम्* / समनुबद्ध एव दुर्भिक्षः प्रादुर्भूतः / राज्ञा ब्रह्मदत्तेन अमात्याः पृष्टाः /

कुत्रासौ जनकायो गत इति / अमात्याः कथयन्ति / देव कलिंगविषये त्रिशंकुर् नाम मतंगराजो मैत्र्यात्मकः कारुणिको महात्मा सर्वसत्वहितवत्सलः / तस्य सत्योपयाचनेन देवो वर्षति / तत्र महाजनकायो गतः / राजा कथयति / भवन्तो महादुर्भिक्षो ऽयं दुर्भिक्षान्तरकल्पसदृशः / कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति / ते कथयन्ति / देव श्रूयते यो ऽसौ मतंगविषये राजा ऋषिषु प्रव्रजितः सो ऽध्येषितव्य इति / ततो राजा ब्रह्मदत्तो मतंगविषयं गत्वा तम् ऋषिम् अध्येषितुम् आरब्धः / महर्षे मम विजिते महादुर्भिक्षं दुर्भिक्षान्तरकल्पसदृशम्* / तद् अर्हसि सत्योपयाचनं कर्तुम् इति / स सत्योपयाचनं कर्तुम् आरब्धः /

श्वपाकानां कुले जातो मतंगो दुष्टहिंसकः / त्रिशंकुर् इति विख्यातो देवेषु मनुजेषु च //

येन मे सत्यवाक्येन मैत्रं चित्तं (fol. 171r1 = ग्ब्म् 6.1010) सुभावितम्* / अखिलं सर्वसत्वेषु नागेमास् तर्पय प्रजाः / जन्मप्रभृति यस्मान् मे मैत्रं चित्तं सुभावितम्* / अनेन सत्यवाक्येन नागेमास् तर्पय प्रजाः //

ततः सत्योपयाचनेन वाराणस्यां देवो वृष्टः / दुर्भिक्षं निवृत्तं सुभिक्षं प्रादुर्भूतम्* / ततो वाराणसीनिवासी जनकायो मतंगविषयाद् वाराणसीम् आगतः / स्यात् खलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेन त्रिशंकुर् नाम मतंगराजो ऽभूत् मैत्र्यात्मकः कारुणिकः सर्वसत्वहितानुकंपी यस्य सत्योपयाचनेन देवो वृष्टः दुर्भिक्षं निवृत्तं सुभिक्षं प्रादुर्भूतम् इति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन त्रिशंकुर् नाम मतंगराजो बभूव मैत्र्यात्मकः कारुणिकः सर्वसत्वहितानुकंपी यस्य सत्योपयाचनेन देवो वृष्टः / स्यात् खलु ते महाराज मया दानेन वा दानसंविभागेन वा अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगता / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अभूत् तद् दानम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ हेतुमात्रकं वा संभारमात्रकं वा /

पुनर् अपि महाराज यन् मया अनुत्तरां सम्यकसंबोधिं प्रार्थयिता दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि तच् छ्रूयताम्* / भूतपूर्वं महाराज मिथिलायां महादेवो नाम राजाभूच् चक्रवर्ती /

विस्तरेण महादेवसूत्रे मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते /

स आत्मनो यज्ञसंपदं द्र्ष्ट्वा गाथां भाषते च /

ऐश्वर्यं प्रार्थमानेन देवेषु मनुजेषु वा / दानं देयं यथाशक्त्या दारिद्र्यभयभीरुणा //

लोके संपूज्यते दाता दाता देवेषु पूज्यते / शरण्यः सर्वभूतानां पक्षिणां वा फलद्रुमः // इति /

स्यात् खलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेन महादेवो नाम राजा चक्रवर्ती येन तं नियतं कल्याणं धर्मं प्रवर्तितम्* / यन् नियतं कल्याणं वर्त्म प्रवृत्तम् आगम्य चतुरशीतिर् महादेवसहस्राणि राजर्षयो ब्रह्मचर्यम् अचार्षुर् इति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अहम् एव तेन कालेन तेन समयेन महादेवो नाम राजाभूवं चक्रवर्ती / मयैव तन् नियतं कल्याणं धर्मं प्रवर्तितम्* / यन् नियतं कल्याणं वर्त्म प्रवृत्तम् आगम्य चतुरशीतिर् महादेवसहस्राणि राजर्षयो ब्रह्मचर्यम् अचार्षुः / स्यात् खलु ते महाराज तेन मया दानेन वा दानसंविभागेन वा अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगतेति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु तद् दानम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर् हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपरं महाराज यन् मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिप्रार्थयिता दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि तच् छ्रूयताम्* / भूतपूर्वं महाराज अस्याम् एव मिथिलायां तेषाम् अपश्चिमको निमिर् नाम राजाभूच् चक्रवर्ती /

विस्तरेण निमिसूत्रे मध्यमागमे राजसंयुक्तकनिपाते /

सो ऽप्य् आत्मनो यज्ञसंपदं दृष्ट्वा भाषते च /

शुभकर्मकृतो दृष्ट्वा तथाप्य् अशुभकर्मणः / ये प्रमाद्यन्ति मनुजाः शोच्यास् ते पुरुषाधमाः // इति /

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रो निमिं राजानम् इदम् अवोचत्* / वस निमे रमस्व निमे इहैव पंचभिः कामगुणैः समन्वितः समन्वङ्गीभूतः क्रीड रम परिचारयेति / स गाथां भाषते /

यथा याचितकं भाण्डं तावत् कालं रथी यथा / तथोपमम् इदं स्थानं परेषां वशवर्ति यत्* //

यतो ऽहं मिथिलां गत्वा करिष्ये कुशलं बहु / आगमिष्ये ततः स्वर्गं कृतपुण्यः कृतोदयः // इति /

स मिथिलाम् आगत्य दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा गाथां भाषते /

सन्तो दानं प्रशंसन्ति यदापत्सु प्रदीयते / क्षत्रिये ब्राह्मणे वैश्ये शूद्रे चण्डालपुक्कसे //

दानं दत्वा च दुर्भिक्षे तर्पयित्वा च सज्जनान्* / अपायान् वर्जयित्वेह स्वर्गलोके महीयते //

आनुशंसम् इमं ज्ञात्वा दानं देयं मनीषिभिः / दानात् संपद्यते मोक्षश् चैश्वर्यं च शुरालयः // इति /

स्यात् कलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेन निमिर् नाम राजाभूच् चक्रवर्ती यो देवांस् त्रयस्त्रिंशान् गतः शक्रेण देवेन्द्रेणार्धासनेनोपनिमन्त्रितो दिव्यैश् च पंचभिः कामगुणैः समन्वितः (msv i 114) समन्वङ्गीभूतः क्रीडितवान्* / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन / मयैव तानि मिथिलाम् आगत्य चतुर्षु नगरद्वारेषु यज्ञवाटानि मापयित्वा दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि / स्यात् खलु ते महाराज तेन दानेन वा दानसंविभागेन वानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगतेति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु तद् दानम् अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधिर् हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्* /

ततो ऽर्वाग् आनन्दो नाम राजाभूत् प्राभाव्यः / विस्तरेण यावत् तस्यैको द्वौ यावत् पंच पुत्रा जाताः / यो ऽसौ तस्य पश्चिमकः पुत्रस् तस्यादर्शप्रख्यं मुखम्* / तस्यादर्शमुख इति संज्ञा संवृत्ता / स उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः / आदर्शमुखः कुमारः सुरतः सुदान्तः / तद् अन्ये ते चण्डा रभसाः कर्कशाः / सर्वे ते पितुर् अर्थकरणे निषण्णा न किंचित् प्रज्ञया प्रतिविध्यन्ति / आदर्शमुखः कुमारो गम्भीरगम्भीरान् प्रश्नान् स्वप्रज्ञया नितीरयति / आनन्दो राजा ग्लानः संवृत्तः / स संलक्षयति / कं राजत्वे प्रतिष्ठापयामि / सचेद् अहं पूर्वकाणां चतुर्णां भ्रातॄणाम् अन्यतमान्यतमं राजत्वे प्रतिष्ठापयिष्यामि एते चण्डा रभसाः ककर्शा जनपदान् अनयेन व्यसनम् आपादयिष्यन्ति / सचेद् आदर्शमुखं कुमारं राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यामि ज्ञातीनां गर्ह्यो भविष्यामि / कथम् इदानीम् अयं राजा ज्येष्ठपुत्रान् अपास्य कनीयांसं राज्ये प्रतिष्ठापयतीति / अपि तूपायसंविधानं कर्तव्यम्* / सो ऽमात्यान् आमन्त्रयते / हंत ग्रामण्यो ममात्ययाद् युष्माभिर् एकैकः कुमारः परीक्षितव्यः / यस्य मणिपादुकायुगं प्रावृतं (fol. 172r1 = ग्ब्म् 6.1012) तुल्यं भवति / (msv i 115) सिंहासनं निषण्णस्य निष्कम्पं तिष्ठते / मुकुटं च मूर्ध्नि उपनिबद्धं निश्चलं भवति / अन्तःपुरश् चाभ्युत्थानं कुरुते / षट् प्रज्ञाप्रतिवेदनीयानि ज्ञातव्यानि अन्तर् निधिर् बहिर् निधिर् अन्तर्बहिर् निधिः वृक्षाग्रे निधिः पर्वताग्रे निधिर् उदकान्ते निधिः / यस्य सर्वाण्य् एतानि समाभवन्ति स युष्माभिर् ममात्ययाद् राज्ये प्रतिष्ठापयितव्य इत्य् उक्त्वा सर्वक्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रया इति यावत् कालगतः /

तैर् अमात्यैर् ज्येष्ठस्य कुमारस्य मणिपादुकायुगं समर्पितम्* / समत्वं न कारयति / निषण्णस्य सिंहासनं प्रकम्पितम्* / मुकुटम् आबद्धं चलति / अन्तःपुरेणाप्य् अस्याभ्युत्थानं न कृतम्* / षट् प्रज्ञाप्रतिसंवेदनीयान्य् आरोचितानि / न जानाति न विजानाति / एवं त्रयाणां भ्रातॄणाम्* / आदर्शमुखस्य कुमारस्य मणिपादुकायुगं समर्पितम्* / समं स्थितम्* / निषण्णस्य च सिंहासनं निष्कम्पं व्यवस्थितम्* / मुकुटम् आबद्धं मूर्ध्नि पूरयित्वा स्थितम्* / अन्तःपुरेण चास्याभ्युत्थानं कृतम्* / अमात्याः कथयन्ति / अस्यापि षट् प्रज्ञाप्रतिवेदनीयानि ज्ञातव्यानि अन्तर् निधिर् बहिर् निधिर् अन्तर्बहिर् निधिर् वृक्षाग्रे निधिः पर्वताग्रे निधिर् उदकान्ते निधिः / आदर्शमुखः संलक्षयति / अन्तर् निधिर् इति किम्* / अन्तर् निधिर् देहल्या अभ्यन्तरनिधिः / बहिर् निधिर् इति किम्* / बहिर् निधिर् देहल्या बहिर् निधिः / अन्तर्बहिर् निधिर् इति किम्* / अन्तर्बहिर् निधिर् देहल्या मध्ये निधिः / वृक्षाग्रे निधिर् इति किम्* / वृक्षस्याग्रे निधिः / तस्य राज्ञः संस्थानवृक्षस् तस्य मध्याह्ने यत्र छाया स्फुरित्वा तिष्ठति तत्र निधिः / पर्वताग्रे निधिः / तस्य राज्ञः क्रीडापुष्करिणी तत्र स्नानशिला तस्याधस्तान् निधिः / उदकस्यान्ते (msv i 116) निधिर् इति / यत्र गृहस्योदकं निर्गच्छति ग्रामान्ते निधिः / तैर् अमात्यैः सर्वाणि प्रत्यवेक्ष्याहृतानि / स तै राज्ये ऽभिषिक्तः / राजा संवृत्तः / आदर्शमुखो नाम राजा प्राभाव्यः /

अन्यतमस्मिन् कर्वटके दण्डी नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति / तेन गृहपतिसकाशाद् बलीवर्दान् याचित्वा दिवा वाहयित्वा तान् बलीवर्दान् आदाय तस्य गृहपतेर् निवेशनं गतः / यावत् स गृहपतिर् भुंक्ते / दण्डिना ते बलीवर्दाः प्रवेशिताः / अन्येन द्वारेण प्रक्रान्ताः / स गृहपतिर् भुक्त्वा व्युत्थितः / यावद् बलीवर्दान् न पश्यति / तेन दण्डी गृहीतः / कुत्र बलीवर्दाः / स कथयति / गृहं प्रवेशिताः / त्वया मम बलीवर्दा हारिताः / अनुप्रयच्छ मे बलीवर्दान्* / स कथयति नाहं हारयिष्ये / स कथयति / अयम् आदर्शमुखो राजा प्राज्ञस् तस्य सकाशं गच्छावः / स एतम् अर्थं नितीरयित्वा अस्माकं युक्तम् अयुक्तं वक्ष्यति / तौ संप्रस्थितौ /

अन्यतमस्य पुरुषस्य निष्पलायते बडवा / तेन दण्डी उच्यते धारय मे एतां बडवाम्* / कथं धारयामि / यथा शक्नोषि / तेन पाषाणं गृहीत्वा शिरसि प्रहारो दत्तः / सा कालगता / स पुरुषः कथयति / त्वया मे बडवा प्रघातिता / प्रयच्छ मां बडवाम्* / (fol. 172v1 = ग्ब्म् 6.1013) कस्यार्थं बडवां ददामि / स कथयति / आगच्छादर्शमुखस्य राज्ञः सकाशं गच्छावः / सो ऽस्माकं व्यवहारं गोपयिष्यति / ते तत्र संप्रस्थिताः /

स दण्डी निष्पलायितुम् आरब्धः / तेन प्राकारस्योपरिष्टाद् आत्मा मुक्तः / तस्याधस्तात् कुविन्दो वस्त्रं सूयमानस् तस्योपरि (msv i 117) पतितः / कुविन्दः प्रघातितः / दण्डी कुविन्दपत्न्या गृहीतः / त्वया मम स्वामी प्रघातितः / अनुप्रयच्छ मे स्वामिनम्* / कुतो ऽहं तव स्वामिनं ददामि / आगच्छादर्शमुखस्य राज्ञः सकाशं गच्छामः / सो ऽस्माकं संशयं छेत्स्यते / ते संप्रस्थिताः /

अन्तर्मार्गे नदी गम्भीरा / तत्र तक्षाणो मुखेन वासीम् आदाय पारात् पारम् आगच्छति / स दण्डिना उच्यते / कियत् प्रभूतं पानीयम्* / स वासीं मुक्त्वा कथयति / गम्भीरम् उदकम्* / वासी उदके निपतिता / तेन स दण्डी गृहीतः / त्वया मम वासी उदके परिहारिता / नाहं हारयिष्ये / आगच्छादर्शमुखस्य सकाशं गच्छामः / सो ऽस्माकं संशयं छेत्स्यति /

te śrāntakāyāḥ kallapālyāpaṇaṃ {dutt kalapālyāpaṇaṃ; cf. kalyapālyā p. 120.4} daṇḍinam ādāya praviṣṭāḥ / tasyāḥ kallapālyāḥ {dutt kalapālyāḥ} putro jātaḥ / sa tayā dārako vastreṇa pracchādya śāyāpitako 'bhūt* / daṇḍī tatra niṣaṇṇaḥ / sa kathayati / dārako dāraka iti / yāvat paśyati praghātitaḥ / sa tayā daṇḍī gṛhītaḥ / tvayā mama putraḥ praghātitaḥ / anuprayaccha me putram* / sa kathayati / kuto 'haṃ tava putraṃ dāsye / nāhaṃ praghātayiṣye / sā kathayati / āgacchādarśamukhasya rājñaḥ sakāśaṃ gacchāmaḥ / te saṃprasthitāḥ /

यावद् अन्यतस्मिन् प्रदेशे शाखोटकवृक्षे वायसस् तिष्ठति / तेन दण्डी दृष्ट उक्तश् च / क्व यास्यसि / नाहं यास्ये / एते मां नयन्ति / कुत्र / आदर्शमुखस्य सकाशम्* / मदीयम् अपि सन्देशं नय / वक्तव्यस् ते आदर्शमुखो राजा / अमुष्मिन् प्रदेशे शाखोटकवृक्षः / (msv i 118) तत्र वायसस् तिष्ठति / स कथयति / सन्त्य् अन्ये वृक्षा हरितस्निग्धपलाशाः / तत्राहं धृतिं न लभे / अत्र स्थितस्य मे स्वास्थ्यम्* / को योगः / ते संप्रस्थिताः /

अद्राक्षीन् मृगो दण्डिनम्* / स कथयति / दण्डिन् क्व गच्छसि / नाहं गच्छामि / एते मां नयन्ति आदर्शमुखसकाशम्* / मदीयम् अपि सन्देशं नय / सन्त्य् अन्येषु स्थानेषु हरितशाद्वलानि तृणानि / ते मम न रोचन्ते / किं कारणम्* / ते संप्रस्थिताः /

यावत् तित्तिरेण दृष्ट उक्तश् च / क्व यास्यसि / पूर्ववत्* / मदीयम् अपि सन्देशं नय / अहम् एकस्मिन् प्रदेशे तित्तिरेति वाशितं करोमि / अपरस्मिन् उतित्तिरेति / किम् अत्र कारणम्* /

अपरस्मिन् प्रदेशे सर्पेण दृष्टः / पूर्ववन् ममापि सन्देशं नय / अहम् आशयात् सुखेन निर्गच्छामि दुःखेन प्रविशामि / किम् अत्र कारणम्* /

अन्यस्मिन् प्रदेशे अहिनकुलौ परस्परविरुद्धौ कलिं कुर्वतः / पूर्ववद् यावद् अस्माकम् अपि सन्देशं नय / आवां दिवान्योन्यं कलिं कुर्वाणौ धृतिं न लभावः / किम् अत्र कारणम्* /

अन्यतमा वधूकुमारी पूर्ववद् यावत् सा कथयति / ममापि सन्देशं नय / (fol. 173r1 = ग्ब्म् 6.1014) यदाहं पैतृके गृहे तिष्ठामि तदाहं श्वशुरगृहस्यार्थे उत्कण्ठामि / यदा श्वशुरगृहे तिष्ठामि तदा पैतृगृहे उत्कण्ठामि / किम् अत्र कारणम्* / ते संप्रस्थिताः /

जयेन येनादर्शमुखो राजा तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्य दण्डी राजानं जयेनायुषा च वर्धयित्वा एकान्ते निषण्णः / ते ऽप्य् अमी पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णाः / राजा दण्डिनं पृच्छति / किम् आगतो ऽसि / देवानीतो ऽस्मीति / केन कारणेन / दण्डिना गृहपतिना सह विवादस् तत् सर्वम् आरोचितम्* /

राजा गृहपतिं पृच्छति / दृष्टस् त्वया बलीवदः / दृष्टः / दण्डिन् त्वया बलीवर्दा प्रवेशिताः / देव प्रवेशिताः / राजा कथयति / अस्य दण्डिनो जिह्वां छिन्दत येन नारोचितम्* / अस्यापि नेत्रोद्धरणं कुरुत येन बलीवर्दा नोपनिबद्धाः / गृहपतिः कथयति / एकदा मे बलीवर्दा हृता अपरं नेत्रोद्धरणं क्रियते / दण्डिना जितं भवतु /

स पुरुषः कथयति / देव अनेन दण्डिना मम बडवा प्रघातिता / यथाकथं तेन विस्तरेणारोचितम्* / राजा कथयति / अस्य पुरुषस्य जिह्वां छिन्दत येनोक्तं यथा शक्नोषि तथा वारयेति / अस्यापि दण्डिनो हस्तौ अर्धापयत येनान्येन शक्यं तां धारयितुं नान्यत्र शिलाप्रहारया / स पुरुषः कथयति / एकदा मे बडवा प्रघातिता द्वितीयं ये जिह्वाच्छेदः / दण्डिना जितं भवतु /

कुविन्दपत्न्या विस्तरेणारोचितम्* / राजा कथयति / गच्छ एष एव ते भर्ता भवतु / सा कथयति / एकदा अनेन मम भर्ता प्रघातितो ऽपर एष मे स्वामी भविष्यति / दण्डिना जितं भवतु /

वर्धकिना विस्तरेणारोचितम्* / राजा कथयति / अस्य तक्षाणस्य जिह्वां छिन्दत यो वासीं मुक्त्वोदकमध्ये वाचं निश्चारयति / (msv i 120) अस्यापि दण्डिनो नेत्रोद्धरणं कुरुत पश्यन्न् अपि गम्भीरम् उदकं तक्षाणं पृच्छति / तक्षाणः कथयति / एकदा मे वास्य् अपहृता द्वितीयो मे जिह्वाच्छेदः / दण्डिना जितं भवतु /

कल्यपाल्या विस्तरेणारोचितम्* / राजा कथयति / अस्याः कल्यपाल्या हस्ताव् अर्धापयत यद् अन्या दारकः सर्वेण सर्वं प्रच्छाद्य शायितः / दण्डिनो ऽपि नेत्रोद्धरणं कुरुत यो ऽप्रत्यवेक्ष्य परकीये आसने निषेत्स्यति / सा कथयति / एकदा मे पुत्रः प्रघातितो द्वितीयो मे हस्तच्छेदः / दण्डिना जितं भवतु /

दण्डिना काकसन्देशम् आरोचितम्* / राजा कथयति / दण्डिन् स काको वक्तव्यः / त्वम् आसीर् ग्रामराट्* / अत्र प्रदेशे शाखोटक आसीत्* / अस्मिंश् च शाखोटकवृक्षे निधानस् तिष्ठति / तं कस्यचिद् दत्वा गच्छा / स्वस्थो भविष्यसि /

मृगसन्देशम् आरोचितम्* / स कथयति / मृगस् त्वया वक्तव्यः / अत्र वृक्षस्योपरिष्टान् मधुबिन्द्या निपतंत्या तृणशाद्वलानि मधुरीकृतानि तानि त्वया भक्षितानि / स च मधु प्रक्रान्तः / रसगृध्यां त्यज / मानयेन व्यसनम् आपत्स्यसे इति /

तित्तिरिसन्देशम् (fol. 173v1 = ग्ब्म् 6.1015) आरोचितम्* / राजा कथयति / यत्र स तित्तिरि तित्तिरि वाशितं करोति स प्रदेशो निष्कांचनः / यत्रोतित्तिरेति तत्र निधानस् तिष्ठति / स तं निधानं कस्यचिद् आरोचयित्वान्यत्र गच्छ / मानयेन व्यसनम् आपत्स्यसि /

अहिनकुलसन्देशम् आरोचितम्* / राजा कथयति / तौ वक्तव्यौ / युवां मनुष्यभूतौ द्वौ भ्रातरौ / तत्रैकः कथयति स्वापतेयं भाजयावः / द्वितीयेन मात्सर्याभिभूतेन न भाजितम्* / तत्रैको ऽध्यवसानं कृत्वा आशीविषेषूपपन्नः / द्वितीयो ऽपि स्वापतेयम् अवष्टभ्याध्यवसानं कृत्वा नकुलः संवृत्तः / तेन यूयम् एतत् स्वापतेयं श्रमणब्राह्मणेभ्यो दत्वा तस्मात् स्थानाद् अपक्रमत / स्वस्था भविष्यथ /

सर्पस्य सन्देशम् आरोचितम्* / राजा कथयति / वक्तव्यस् ते स सर्पः / त्वं जिघत्सादौर्बल्यपरीत आशयान् निर्गच्छसि / मुखेन प्रभूतम् आहारं भुक्त्वा दुःखेनाशयं प्रविशसि / स त्वम् आहारे मात्रां जानीयाः / यथेष्टचारी सुखं विहरिष्यसि /

वधूकुमार्याः सन्देशम् आरोचितम्* / राजा कथयति / वक्तव्या वधूकुमारी त्वया / तव पैतृके गृहे सप्रेमकस् तिष्ठति / सा त्वं यदा श्वशुरगृहे तिष्ठसि तदा सप्रेमकस्यार्थे उत्कण्ठयसि / यदा पैतृकगृहे तिष्ठसि तदा स्वामिनो ऽर्थे उत्कण्ठयसि / सा त्वम् एकं स्थानं परित्यज्य एकं सुगृहीतं कुरु / मानयेन व्यसनम् आपत्स्यसे /

वधूकुमारी आशीविषश् च यथानुशिष्टः प्रतिपन्नः / अहिनकुलौ दण्डिनः स्वापतेयम् अनुप्रदत्तः / काकेनापि अवशिष्टा यथानुशिष्टाः प्रतिपन्नाः /

अमात्याः कथयन्ति / अहो देवस्य ईदृशो ऽपि प्रतिभानः / राजा आत्तमनसा चतुर्षु नगरद्वारेषु दानशाला मापिता / दानाधिष्ठायिकाः पुरुषाः स्थापिताः /

तेन खलु समयेन दुर्भिक्षम् अत्र द्वादशवार्षिकम्* / तेन द्वादशवार्षिके दुर्भिक्षे वर्तमाने अनेकेषां प्राणिशतसहस्राणां पिण्डकेन योगोद्वहनं कृतम्* / स आत्मनो यज्ञसम्पदं दृष्ट्वा गाथां भाषते /

धनं हि लब्ध्वा धर्मेण न कुर्यात् संचयं बुधः / दद्यात् संपन्नशीलेषु दक्षिणीयेषु दक्षिणाम्* //

श्रमणान् ब्राह्मणान् साधून् तर्पयित्वा वनीपकान्* / कायस्य भेदात् स तदा प्राज्ञो देवेषूपपद्यते //

एवं ज्ञात्वा तु मेधावी श्राद्धो मुक्तेन चेतसा / दानशूरान् प्रशंसन्ति दक्षिणीयेष्व् अमत्सराः //

स्यात् खलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेनादर्शमुखो नाम राजा प्राभाव्यः / येन तद्द्वादशवार्षिके दुर्भिक्षे वर्तमाने अनेकेषां प्राणिशतसहस्राणां पिण्डकेन योगोद्वहनं कृतम्* / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि त्व् अहम् एव तेन कालेन तेन समयेनादर्शमुखो नाम राजाभूवं प्राभाव्यः / मयैव द्वादशवार्षिके दुर्भिक्षे वर्तमाने अनेकेषां प्राणिशतसहस्राणां पिण्डकेन योगोद्वहनं कृतम्* / स्यात् खलु ते महाराज तेन मया दानेन वा दानसंविभागेन वानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अभिसंबुद्धेति / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु मे तद् दानं हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं (fol. 174r1 = ग्ब्म् 6.1016) संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपि महाराज यन् मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयिता दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि तच् छ्रूयताम्* / भूतपूर्वं महाराज सुधनो नाम राजाभुच् चक्रवर्ती / तेन चतुरशीतिषु नगरसहस्रेषु यज्ञवाटानि मापयित्वा बहूनि वर्षाणि बहूनि वर्षशतानि बहूनि (msv i 123) वर्षसहस्राणि बहूनि वर्षशतसहस्राणि दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि / स आत्मनो यज्ञसम्पदं दृष्ट्वा गाथां भाषते /

समृद्धिम् आत्मनो दृष्ट्वा देवेषु मनुजेषु च / न प्रयच्छेद् धि को दानं संपत्तिर् येन लभ्यते //

प्रत्यूह्य यो ऽयं शतानि पुंसां मात्सर्यम् आक्रम्य सपत्नभूतम्* / ददाति दानं परलोकभीरुः शूरेष्व् असौ शूरतरो मतो मे //

न तं हि शूरं मुनयो वदन्ति यः शस्त्रपाणिर् विचरत्य् अनीके / दानं प्रयच्छन्ति विशारदा ये शूरांस् तु तान् सर्वविदो वदन्ति //

स्यात् खलु ते महाराजान्यः स तेन कालेन तेन समयेन राजाभूच् चक्रवर्ती येन तच् चतुरशीतिषु नगरसहस्रेषु यज्ञवाटं मापयित्वा बहूनि वर्षाणि बहूनि वर्षशतानि बहूनि वर्षशतसहस्राणि दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि / न खल्व् एवं द्रष्टव्यम्* / अपि तु तद् दानं संबोधेर् हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्* /

पुनर् अपि महाराज यन् मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्रार्थयिता दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि वीर्यपारमिता च परिपूरिता न चानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अधिगतेति तच् छ्रूयताम्* / भूतपूर्वं महाराज पंचालविषये द्वौ राजानौ बभूवतुः / उत्तरपंचालो दक्षिणपंचालश् च /

तत्रोत्तरपंचालो धनो नाम्ना हस्तिनापुरे नगरे राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं (msv i 124) च / प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरं तस्कररोगापगतं शालीक्षुगोमहिषीसंपन्नम्* / धार्मिको धर्मराजा धर्मेण राज्यं कारयति / तस्मिंश् च नगरे महान् ह्रद उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंच्छन्नो हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितो रमणीयः / तत्र ह्रदे जन्मचित्रो नाम नागपोतः प्रतिवसति / स कालेन कालं सम्यग्वारिधाराम् अनुप्रयच्छतीति अतीव शस्यसंपत्तिर् भवति / शस्यवती वसुमती सुभिक्षान्नपानो देशः / दानमानसत्कारवांश् च लोकः श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकोपभोज्यः /

दक्षिणपंचालस् तु राजा अधर्मभूयिष्ठश् चण्डो रभसः कर्कशः अधर्मेण राज्यं कारयति / नित्यं दण्डनताडनघातनधारणबन्धनहडिनिगडोपरोधैः राष्ट्रनिवासिनं त्रासयति / अधर्मभूयिष्ठतया चास्य देवो न कालेन कालं सम्यग्वारिधाराम् अनुप्रयच्छति / ततो ऽसौ जनकायः संत्रस्तः संवेगम् आपन्नः स्वजीवितापेक्षया राष्ट्रपरित्यागं कृत्वोत्तरपंचालस्य राज्ञो विषयं गत्वा प्रतिवसति / यावद् (fol. 174v1 = ग्ब्म् 6.1017) अपरेण समयेन दक्षिणपंचालो राजा मृगयाव्यपदेशेन जनपदान् व्यवलोकनाय निर्गतो यावत् पश्यति ग्रामनगराणि शून्यानि उद्यानदेवकुलानि भिन्नप्रभग्नानि / दृष्ट्वा च पुनर् अमात्यान् आमन्त्रयते / कस्माद् भवन्त इमानि ग्रामनगराणि शून्यानि उद्यानदेवकुलानि च भिन्नप्रभग्नानि / स जनकायः क्व गत इति / अमात्याः कथयन्ति / देव उत्तरपंचालस्य (msv i 125) राज्ञो धनस्य विषयं गताः / किमर्थम्* / देवाभयं प्रयच्छ कथयामः / दत्तं भवतु / ततस् ते कथयन्ति / देव उत्तरपंचालो राजा धर्मेण राज्यं कारयति / तस्य जनपदा ऋद्धाश् च स्फीताश् च क्षेमाश् च सुभिक्षाश् चाकीर्णबहुजनमनुष्याश् च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरास् तस्कररोगापगताः / शालीक्षुगोमहिषीसंपन्नो दानमानसत्कारवांश् च लोकः / श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकोपभोज्यः / देवस् तु चण्डो रभसः कर्कशो नित्यं दण्डनताडनघातनधारणबन्धनहडिनिगडोपरोधैः राष्ट्रं त्रासयति यतो ऽसौ जनकायः संत्रस्तः संवेगम् आपन्नः उत्तरपंचालस्य राज्ञो विषयं गतः / दक्षिणपंचालो राज कथयति /

भवन्तः को ऽसाव् उपायः स्याद् येनासौ जनकायः पुनर् आगत्यैषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसेत्* / अमात्याः कथयन्ति / यदि देवः उत्तरपंचालराजवद् धर्मेण राज्यं कारयति मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुकंपाचित्तः स्वराष्ट्रं पालयति नचिराद् असौ जनकायः पुनर् आगत्यैषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसेत्* / दक्षिणपंचालो राजा कथयति / भवन्तो यद्य् एवम् अहम् अप्य् उत्तरपंचालवद् धर्मेण राज्यं कारयामि मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुकम्पाचित्तः राष्ट्रं परिपालयामि / यूयं तथा कुरुत यथासौ जनकायः पुनर् आगत्यैषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसतीति / देवापरो ऽपि तत्रानुशंसो ऽस्ति / तस्मिन् नगरे महान् ह्रदः उत्पलकुमुदपुण्डरीकसंच्छन्नो हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितः / तत्र जन्मचित्रो नागपोतः प्रतिवसति / स कलेन कालं सम्यग्वारिधाराम् अनुप्रयच्छति / अतीव शस्यसंपत्तिर् भवति / तेन तत्र शस्यवती वसुमती सुभिक्षान्नपानश् च देशः / को ऽसाव् उपायः स्याद् येनासौ (msv i 126) नागपोत इहानीयेत / देव विद्यामन्त्रधारिणस् तम् आनयन्ति / ते समन्विष्यन्ताम्* / ततो राज्ञा सुवर्णपिटकं ध्वजाग्रे बद्ध्वा सर्वविजिते घण्टावघोषणं कारितम्* / य उत्तरपंचालविषयाज् जन्मचित्रं नागपोतम् आनयेत् तस्येमं सुवर्णपिटकं दास्यामि महता च सत्कारेण सत्करिष्यामीति / यावद् अन्यतम आहितुण्डिकः अमात्यानां सकाशं गत्वा कथयति / ममैतत् सुवर्णपिटकम् अनुप्रयच्छत अहं जन्मचित्रं नागपोतम् अपहृत्यानयामीति / (fol. 175r1 = ग्ब्म् 6.1018) अमात्याः कथयन्ति / एष गृहाण / स कथयति / यो युष्माकं श्रद्धितः प्रत्ययितश् च तस्य हस्ते तिष्ठतु /

आनीते जन्मचित्रे नागपोते ग्रहीष्यामीति / एवं कुरुष्वेति / ततो ऽसाव् आहितुण्डिकः प्रत्ययितस्य पुरुषस्य हस्ते सुवर्णपिटकं स्थापयित्वा हस्तिनापुरं नगरं गतः / ततस् तेनासौ ह्रदः समन्ततो व्यवलोकितः / निमित्तीकृतं चासौ जन्मचित्रो नागपोत एतस्मिन् देशे प्रतिष्ठतीति / ततो बल्युपहारनिमित्तं ततः पुनः प्रत्यागतः / अमात्यानां कथयति बल्युपहारं मे प्रयच्छत सप्तमे दिवसे तं नागपोतम् अपहृत्यानयामीति / स चाहितुण्डिकस् तेन संलक्षितो ममासाव् अपहरणायागतः / सप्तमे दिवसे माम् अपहरिष्यति / मातापितृवियोगजं महद् दुःखं भविष्यति / किं करोमि कं शरणं प्रपद्ये इति / तस्य च ह्रदस्य नातिदूरे द्वौ लुब्धकौ प्रतिवसतः सारकः फलकश् च / तौ तं ह्रदम् आश्रित्य जीविकां कल्पयतः / यः स्थलगतः प्राणिनो मृगशशशरभसूकरादयस् तद् ह्रदम् उपसर्पन्ति तान् प्रघातयति ये ऽपि जलगता मत्स्यकच्छपमण्डूकादयः / तत्र च सारकः कालगतः / (msv i 127) फलको जीवति / जन्मचित्रो नागपोतः संलक्षयति / नान्यो ऽस्ति मम शरणमृते फलकाल् लुब्धकात्* / ततो मनुष्यवेशम् आस्थाय फलकस्य सकाशं गतः / गत्वा कथयति / भोः पुरुष किं त्वं जानीषे कस्यानुभावाद् धनस्य राज्ञो जनपदा ऋद्धाश् च स्फीताश् च क्षेमाश् च सुभिक्षाश् चाकीर्णबहुजनमनुष्याश् च पूर्ववद् यावच् छालीक्षुगोमहिषीसंपन्ना इति / स कथयति / जाने / स राजा धार्मिको धर्मेण राज्यं कारयति मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुकम्पाचित्तश् च राष्ट्रं पालयतीति / स कथयति / किम् एतद् एवास्ति / अन्यद् अपीति / लुब्धकः कथयति / अस्त्य् अन्यो ऽप्य् अनुशंसः /

यः अस्मिन् ह्रदे जन्मचित्रो नाम नागपोतः प्रतिवसति स कालेन कालं सम्यग्वारिधाराम् अनुप्रयच्छति / अतीव शस्यसंपत्तिर् भवति शस्यवती वसुमती सुभिक्षान्नपानश् च देशः इति / जन्मचित्रः कथयति / यदि कश्चित् तं नागपोतम् इतो विषयाद् अपहरेत् तस्य नागपोतस्य किं स्यान् मातापितृवियोगजम् अस्य दुःखं स्याद् राज्ञो राष्ट्रस्य च / यो ऽपहरति तस्य त्वं किं कुर्याः / जीविताद् व्यवरोपयेयम्* / जानीषे त्वं कतरो ऽसौ नागपोत इति / न जाने / अहम् असौ दक्षिणपंचालविषयिकेनापह्रिये / स बल्युपहारविधानार्थं गतः सप्तमे दिवसे आगमिष्यति / आगत्यास्य ह्रदस्य चतसृषु दिक्षु खदिरकीलकान् निखन्य नानारंगैः सूत्रैर् वेष्टयित्वा मन्त्रान् आवर्तयिष्यति / तत्र त्वया प्रच्छन्नं संनिकृष्टे स्थाने स्थातव्यम्* / यदा तेनायम् एवंरूपः (msv i 128) प्रयोगः कृतो भवति तदा ह्रदमध्यात् क्वथमानं पानीयम् उत्थास्यति / अहं चोत्थास्यामि / (fol. 175v1 = ग्ब्म् 6.1019) तदा त्वयासाव् आहितुण्डिकः शरेण मर्मणि ताडयितव्यः / आशु चोपसंक्रम्य वक्तव्यो मन्त्रान् उपसंहर / मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयिष्यामीति / यद्य् असौ मन्त्रान् अनुपसंहृत्य प्राणैर् वियोक्ष्यते मृते ऽहं यावज्जीवम् एव मन्त्रपाशबद्धः स्याम् इति / लुब्धकः प्राह / यदि तवैकस्यैवं गुणः स्यात् तथाप्य् अहम् एवं कुर्यां प्राग् एव सकलस्य राष्ट्रस्य / गच्छाम्य् अहं तत्र स्थान इति / ततस् तेन नागपोतेन तस्यैकपार्श्वे गुप्तं स्थानम् उपदर्शितम्* / यावद् असौ लुब्धकः सप्तमे दिवसे प्रतिगुप्ते प्रदेशे आत्मानं गोपयित्वावस्थितः / स चाहितुण्डिक आगत्य बल्युपहारं कर्तुम् आरब्धः /

तेन चतसृषु दिक्षु चत्वारः खदिरकीलकाः निखाताः / नानारंगैः सूत्रकैर् वेष्टयित्वा मन्त्रैर् आवर्तितः / ततस् तत् पानीयम् उत्क्वथितुम् आरब्धम्* / लुब्धकेन शरेण मर्मणि ताडितो निष्कोशं चासिं कृत्वाभिहितः / त्वम् अस्मिन् विषयनिवासिनं नागपोतकं मन्त्रेणापहरसि / मन्त्रान् उपसंहर / मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयिष्यामीति / तत अहितुण्डिकेन दुःखवेदनाभिभूतेन मन्त्रा व्यावर्तिताः / तेन च समनन्तरं लुब्धकेन जीविताद् व्यवरोपितः / ततो नागपोतो मन्त्रपाशबन्धनाद् विनिर्मुक्तो ह्रदाद् अभ्युद्गत्य तं लुब्धकं परिष्वक्तवान् एवं चाह / त्वं मे माता त्वं पिता यन् मम त्वम् आगम्य मातापितृवियोगजं दुःखं नोत्पन्नम्* / आगच्छ भुवनं गच्छावः / तेनासौ स्वभुवनं नीतो नानाविधेन चान्नपानेन संतर्पितो रत्नानि चोपदर्शितानि / मातापित्रोश् च निवेदितम्* / अम्ब तात एष मे सुहृच्छरण्यं (msv i 129) बान्धवो ऽस्यानुभावान् मम युष्माभिः सह वियोगो न जात इति / ताभ्याम् अप्य् असौ वरेण प्रवारितो विविधानि रत्नानि दत्तानि / स तान्य् आदाय तस्माद् ह्रदाद् व्युत्थितः /

तस्य ह्रदस्य नातिदूरे पुष्पफलसम्पन्नं नानाशकुनिभिर् निकूजितम् आश्रमपदम्* / तत्र ऋषिः प्रतिवसति मैत्र्यात्मकः कारुणिकः सत्ववत्सलः / ततो ऽसौ लुब्धकस् तस्य ऋषेस् त्रिष्कालम् उपसंक्रमितुम् आरब्धः / यच् चास्य जन्मचित्रेण नागपोतेन सार्धं वृत्तं तत् सर्वं विस्तरेण समाख्यातम्* / ततो ऽसाव् ऋषिः कथयति / किं रत्नैः किं वा ते सुवर्णेन तस्य भुवने अमोघो नाम पाशस् तिष्ठति तं याचस्वेति / ततो लुब्धको ऽमोघपाशे जाततृष्णः ऋषिवचनम् उपश्रुत्य पुनर् अपि नागभुवनं गतो यावत् पश्यति नागभुवनद्वारे तम् अमोघं पाशम्* / तस्यैतद् अभवत्* / एष स पाशो यो मया प्रार्थनीय इति विदित्वा नागभुवनं प्रविष्टः / ततो जन्मचित्रेण नागपोतेनान्यैश् च नागपोतैः ससंभ्रमं प्रतिसंमोदितो रत्नैश् च प्रवारितः कथयति / अलं मे रत्नैः किं त्व् एतद् अमोघं पाशं ममानुप्रयच्छेति / जन्मचित्रः कथयति / तवानेन किं प्रयोजनम्* / अस्माकं (fol. 176r1 = ग्ब्म् 6.1020) तु महत् प्रयोजनम्* / यदा गरुडभयोपद्रुता भवामस् तदानेनात्मानं रक्षामः / लुब्धकः कथयति / युष्माकम् एष गरुडभयोपद्रुतानाम् उपयोगं गच्छति मम त्व् अनेन सततम् एव प्रयोजनम्* / यद्य् अस्ति कृतम् उपकृतं वा प्रयच्छेति / जन्मचित्रस्य नागपोतस्यैतद् अभवत्* / ममानेन बहूपकृतं मातापितराव् अवलोक्य ददामीति / तेन मातापितराव् (msv i 130) अवलोक्य स पाशो दत्तः / ततो ऽसौ लुब्धकः पृथिवीलब्धप्रख्येन सुखसौमनस्येनाप्यायितमना अमोघं पाशम् आदाय नागभुवनाद् अभ्युद्गम्य स्वगृहं गतः /

यावद् अपरेण समयेन धनो राजा देव्या सार्धं क्रीडति रमते परिचार्यति / तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता / स करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / अनेकधनसमुदितं मे गृहं न मे पुत्रो न दुहिता / ममात्ययात् स्वकुलवंशच्छेदे राष्ट्रापहारः / सर्वं च स्वापतेयम् अपुत्रकम् इति कृत्वा राजविधेयं भविष्यतीति / स श्रमणब्राह्मणसुहृत्संबन्धिबान्धवैर् उच्यते / देव किम् असि चिन्तापर इति / स एतत् प्रकरणं तेषां विस्तरेणारोचयति / ते कथयन्ति / देवताराधनं कुरु पुत्रस् ते भविष्यतीति / सो ऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिववरुणकुबेरशक्रब्रह्मादीन् अन्यांश् च देवताविशेषान् आयाचते तद्यथा आरामदेवता वनदेवताश् चत्वरदेवताः शृङ्गाटकदेवता बलिप्रतिग्राहिका देवताः सहजाः सहधर्मिका नित्यानुबद्धा अपि देवता आयाचते / अस्ति चैष लोके प्रवादो यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च / तच् च नैवम्* / यद्य् एवम् अभविष्यद् एकैकस्य पुत्रसहस्रम् अभविष्यत् तद्यथा राज्ञश् चक्रवर्तिनः / अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च / कतमेषां त्रयाणाम्* / मातापितरौ रक्तौ भवतः / संनिपतितौ / माता च कल्या भवति रितुमती / गन्धर्वश् च प्रत्युपस्थितो भवति / एषां त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च / स चैवम् आयाचनपरस् तिष्ठति / अन्यतमश् च भद्रकल्पिको (msv i 131) बोधिसत्वस् तस्या अग्रमहिष्याः कुक्षिम् अवक्रान्तः / पंचावेणिका धर्माः एकतः पण्डितजातीये मातृग्रामे / कतमे पंच / रक्तं पुरुषं जानाति / कालं जानाति / ऋतुं जानाति / गर्भम् अवक्रान्तं जानाति / यस्य सकाशाद् गर्भो ऽवक्रामति तं जानाति / दारकं जानाति / दारिकां जानाति / सचेद् दारको भवति दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति / सचेद् दारिका भवति वामं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति / सा आत्तमनात्तमनाः स्वामिनारोचयति / दिष्ट्या आर्यपुत्र वर्धसे / आपन्नसत्वास्मि संवृत्ता / यथा च मे दक्षिणकुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति नियतं दारको भविष्यतीति (fol. 176v1 = ग्ब्म् 6.1021) / सो ऽप्य् आत्तमनात्तमनाः पूर्वं कायम् अभ्युन्नमय्य दक्षिणबाहुम् अभिप्रसार्योदानम् उदानयति /

अप्य् एवाहं चिरकालाभिलषितं पुत्रमुखं पश्येयम्* / समजातो मे स्यान् नावजातः / कृत्यानि मे कुर्वीत / भृतः प्रतिबिभृयात्* / दायाद्यं प्रतिपद्येत / कुलवंशो मे चिरस्थितिकः स्यात्* / अस्माकं चाप्य् अतीतकालगतानाम् अल्पं वा प्रभूतं वा दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा अस्माकं नाम्ना दक्षिणाम् आदेक्ष्यते / इदं तयोर् यत्र तत्रोपपन्नयोर् गच्छतोर् अनुगच्छत्व् इति /

आपन्नसत्वां चैनां विदित्वा उपरि प्रासादतलगताम् अयन्त्रितां धारयति शीते शीतोपकरणैर् उष्णे उष्णोपकरणैर् वैद्यप्रज्ञप्तैर् (msv i 132) आहारैर् नातितिक्तैर् नात्यम्लैर् नातिलवणैर् नातिमधुरकैर् नातिकटुकैर् नातिकषायैस् तिक्ताम्ललवणमधुरकटुककषायविवर्जितैर् आहारैर् हारार्धहारविभूषितगात्रीम् अप्सरसम् इव नन्दनवनविहारिणीं मञ्चान् मञ्चं पीठात् पीठम् अवतरन्तीम् अधरिमां भूमिम्* / न चास्याः किंचिद् अमनोज्ञशब्दश्रवणं यावद् एव गर्भस्य परिपाकाय / सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता / दारको जातः / अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश् छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुर् विस्तीर्णललाटः उच्चघोषः संगतब्रूस् तुङ्गनासः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतः / तस्य जाताव् आनन्दभेर्यस् ताडिताः / श्रुत्वा राजा कथयति / किम् एतद् इति / अन्तःपुरिकाभिः राज्ञे निवेदितम्* / देव दिष्ट्या वर्धसे पुत्रस् ते जात इति / ततो राज्ञा सर्वं तन् नगरम् अपगतपाषाणशर्करकठल्लं व्यवस्थापितम्* / चन्दनवारिपरिषिक्तम् उच्छ्रितध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धं नानापुष्पावकीर्णं रमणीयम्* / आज्ञा च दत्ता / श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यो दानं प्रयच्छत / सर्वबन्धनमोक्षं कुरुतेति / तस्यैवं त्रीणि सप्तकान्य् एकविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते / किं भवतु दारकस्य नामेति / अमात्याः कथयन्ति / अयं दारको धनस्य राज्ञः पुत्रः / भवतु दारकस्य सुधन इति नामेति / तस्य सुधन इति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / सुधनो दारकः अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः /

द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम्* / सो ऽष्टाभिर् धात्रीभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा (msv i 133) सर्पिर्मण्डेनान्यैश् चोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम्* / स यदा महान् संवृत्तस् तदा लिप्याम् उपन्यस्तः / पूर्ववद् यावद् अष्टासु परीक्षासूद्धाटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः / स यानि तानि भवन्ति मूर्धाभिषिक्तानां जनपदैश्वर्यस्थामवीर्यम् अनुप्राप्तानां महान्तं (fol. 177r1 = ग्ब्म् 6.1022) पृथिवीमण्डलम् अभिनिर्जित्याध्यावसतां पूर्ववद् यावत् पंचसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः / तस्य पित्रा त्रीण्य् अन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्येष्ठं मध्यं कनीयः / त्रीणि वासगृहाणि मापितानि हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकम्* / त्रीण्य् उद्यानानि मापितानि हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकम्* / ततः सुधनः कुमारः उपरि प्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति /

यावद् अपरेण समयेन फलको लुब्धको मृगान् अन्वेषमाणस् तेन तेनानुविचरन्न् अन्यतमं पर्वतम् अनुप्राप्तः / तस्य च पर्वतस्याधस्ताद् रिषेर् आश्रमपदं पश्यति पुष्पफलसंपन्नं नानापक्षिगणविचरितम्* / महान्तं च ह्रदम् उत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नं हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितम्* (msv i 134) / तदाश्रमपदं परिभ्रमितुम् आरब्धः / यावत् तम् ऋषिं पश्यति दीर्घकेशश्मश्रुनखरोमाणं वातातपकर्षितशरीरं चीवरवल्कलधारिणम् अन्यतमद् वृक्षमूलाश्रयं तृणकुटिकाकृतनिलयम्* / दृष्ट्वा च पुनः पादाभिवन्दनं कृत्वा कृतांजलिपुटः पप्रच्छ / भगवन् कियच् चिरम् अस्मिन् प्रदेशे तव प्रतिवसतः / चत्वारिंशद्वर्षाणि / अस्ति त्वया इयता कालेनास्मिन् प्रदेशे कश्चिद् आश्चर्याद्भुतो धर्मो दृष्टः श्रुतो वा कस्यचित् सकाशात्* / स ऋषिर् मन्दमन्दम् उवाच / भद्रमुख दृष्टस् ते अयं ह्रदः / दृष्टो भगवन्* / एषा ब्रह्मसभा नाम पुष्करिणी उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना नानापक्षिगणनिषेविता हिमरजततुषारगौराम्बुपूर्णा सुरभिकुसुमपरिवासिततोया / अस्यां पुष्करिण्यां पंचदश्यां पंचदश्यां मनोहरा नाम द्रुमकिन्नरराजस्य दुहिता पंचकिन्नरीशतपरिवृता नानाविधशिरःस्नानोद्वर्तनैर् आगत्य स्नाति / स्नानकाले चास्य मधुरनृत्यगीतवादितशब्देन मृगपक्षिणो ऽपह्रियन्ते / अहम् अपि तं शब्दं श्रुत्वा महता प्रीतिसौमनस्येन सप्ताहम् अधिनामयामि / एतद् आश्चर्यं भद्रमुख मया दृष्टम् इति /

अथ फलकस्य लुब्धकस्यैतद् अभवत्* / शोभनो मया अमोघः पाशो नागाल् लब्धः / तं मनोहराया किन्नर्याः क्षेप्स्यामीति / सो ऽपरेण समयेन पूर्णपंचदश्यां पाशम् आदाय ह्रदतीर्थसमीपे पुष्पफलविटपवृक्षगहनम् आश्रित्यावधानतत्परो ऽवस्थितः / यावन् मनोहरा किन्नरी पंचकिन्नरीशतपरिवृता महत्या विभूत्या ब्रह्मसभां पुष्करिणीम् अवतीर्णा स्नातुं तत्समनन्तरं च फलकेन (msv i 135) लुब्धकेनामोघः पाशः क्षिप्तो येन मनोहरा किन्नरी बद्धा / तया अमोघपाशपाशितया ह्रदे महानुपमर्दः कृतो विभीषणश् च शब्दो निश्चारितः / यं श्रुत्वा परिशिष्टः किन्नरीगणः इतश् चामुतश् च संभ्रान्तो मनोहरां (fol. 177v1 = ग्ब्म् 6.1023) किन्नरीं निरीक्षितुम् आरब्धः / पश्यति बद्धाम्* / दृष्ट्वा च पुनर् भीतो निष्पलायितः / अद्राक्षीत् स लुधकस् तां परमरूपदर्शनीयाम्* / दृष्ट्वा च पुनर् उपश्लिष्टो ग्रहीष्यामीति / सा कथयति /

मा नैषीस् त्वं हि मा स्प्राक्षीर् नैतत् तव सुचेष्टितम्* / राजभोग्या सुरूपाहं न साधु ग्रहणं तव // इति /

लुब्धकः प्राह / यदि त्वां ना गृह्णामि निष्पलायसे / सा कथयति / नाहं निष्पलाये / यदि न श्रद्दधासि अयं चूडामणिं गृह्ण / अस्यानुभावेनाहम् उपरि विहायसा गच्छामीति / लुब्धकः कथयति / कथं जाने / तया शिरस् तश् चूडामणिर् दत्तः उक्तश् च / एतच् चूडामणिर् यस्य हस्तस्थस् तस्याहं वशा भवामि / ततो लुब्धकेनासौ मणिर् गृहीतः / पाशबद्धां चैनां गृहीत्वा संप्रस्थितः /

तेन खलु समयेन सुधनः कुमारो मृगयानिर्गतः / अद्राक्षीत् स लुब्धकः सुधनं कुमारम् अभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकम्* / दृष्ट्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्* / अयं च राजकुमार इयं च परमरूपदर्शनीया / यद्य् एतां द्रक्ष्यति बलाद् ग्रहीष्यतीति / यन्व् अहम् एतां प्राभृतन्यायेन स्वयम् एवोपनयेयम्* / ततस् तं पाशम् आदाय येन सुधनो राजकुमारस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य पादयोर् निपत्य कथयति / इदं मया (msv i 136) देवस्य स्त्रीरत्नं प्राभृतम् आनीतं प्रतिगृह्यताम् इति / अद्राक्षीत् सुधनो राजकुमारीं मनोहरां किन्नरीम् अभिरूपां दर्शनीयां प्रासादिकां परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागतां सर्वगुणसमुदिताम् अष्टादशभिः स्त्रीलक्षणैः समलंकृतां जनपदकल्याणीं कांचनकलशकूर्मपीनोन्नतकठिनसंहतसुजातवृत्तप्रगलमानस्तनीम् अभिनीलरक्तांशुकविसृतायतनवकमलसदृशनयनां सुभ्रुवमायततुंगनासां विद्रुममणिरत्नबिम्बफलसंस्थानसदृशाधरोष्ठीम् आदृढपरिपूर्णगण्डपार्श्वाम् अत्यर्थरतिकरविशोषकरकपोलतिलकाम् अनुपूर्वरचितसंहतभ्रुवमरविन्दविकचसदृशपरिपूर्णविमलशशिवपुषीं प्रलम्बबाहुं गम्भीरत्रिवलीकसन्नतमध्यांस् तनभारावनाम्यमानपूर्वार्धं रथांगसंस्थितसुजातजघनां कदलीगर्भसदृशकरां पूर्वानुवर्तितसंहतसुजातकरभोरुं सुनिगूढसुरचितसर्वांगसुन्दरसिरां संहितमणिचूडाम् आरक्तकरतलां प्रहर्षनूपुरवलयहारार्धहारनिर्घोषविलसितगतिमायतनीलसूक्ष्मकेशीं शचीम् इव भ्रष्टकांचीं नूपुरावच्छादितपादां छातोदरीं तां प्रकीर्णहाराम् उत्तप्तजाम्बूनदचारुवर्णां दृष्ट्वा कुमारः सहसा पपात बद्धो दृढं (msv i 137) रागपाशेन / तत्र स रागवह्णौ दहनपतंगसदृशेन जलचंचलचन्द्रविमलोज्ज्वलस्वभावेन दुर्ग्राह्यतरेण नदीतरंगझषमकरदुरधिगमेन गरुडपवनजवसमगतिना तुलपरिवर्तनलघुवानरावस्थितचपलोद्भ्रान्ततरेण (fol. 178r1 = ग्ब्म् 6.1024) सतताभ्यासक्लेशशनिषेवणरागसुखास्वादलोलेन सर्वक्लेशविषमदुर्गप्रपातनिःसंगेन परमलीनेन चित्तेन सद्भूतानुरागतया अयोनिशोमनस्कारधनुर्विसृतेन संयोगाभिलषितपरमरहस्यशब्देन कामशरेण हृदये विद्धः आह च /

दृष्ट्वाथ तां स सुधन इन्दुसमानवक्त्रां प्रावृङ्घनान्तरविनिश्चरतीव विद्युत्* / तत्स्नेहमन्मथविलाससमुद्भवेन सद्यः स चेतसि तु रागशरेण विद्धः //

स ताम् अतिमनोहरां मनोहरां गृहीत्वा हस्तिनापुरं गतः / स च लुब्धको ग्रामवरेणाच्छादितः / ततः सुधनः कुमारो मनोहरया सार्धम् उपरि प्रासादतलगतः क्रीडति रमते परिचारयति / मनोहरया रूपयौवनगुणेन सुधनः कुमारो ऽनेकैश् चोपचारशतैस् तथापहृतो यथा सुधनः कुमारो मुहूर्तम् अपि तां न जहाति /

यावद् अपरेण समयेन जनपदाद् द्वौ ब्राह्मणाव् अभ्यागतौ / तत्रैको राजानं संश्रितो द्वितीयः सुधनं कुमारम्* / यो राजानं संश्रितः स राज्ञा पुरोहितः स्थापितो भोगैश् च संविभक्तः / यस् तु सुधनं कुमारं स भोगमात्रेण संविभक्तः / (msv i 138) स कथयति / कुमार यदा त्वं पितुर् अत्ययाद् राज्ये प्रतिष्ठास्यसि तदा मे किं करिष्यसीति / सुधनः कुमारः कथयति / यथा तव सहायो ब्राह्मणो मम पित्रा पौरोहित्ये स्थापितः एवम् अहं त्वाम् अपि पौरोहित्ये स्थापयामीति / एष च वृत्तान्तस् तेन ब्राह्मणेन कर्णपरंपरया श्रुतः / तस्यैतद् अभवत्* / अहं तथा करिष्यामि यथा कुमारो राज्यम् एव नासादयिष्यति / कुतस् तं पुरोहितं स्थापयिष्यतीति /

यावद् अपरेण समयेन तस्य राज्ञो विजिते अन्यतमः कार्वटिको विरुद्धः / तस्य समुच्छित्तये राज्ञा एको दण्डः प्रेषितः / स हतविहतविध्वस्तः {एद्. 1984: -विद्धस्तः} प्रत्यागतः / एवं यावत् सप्त दण्डाः प्रेषिताः / ते ऽपि हतविहतविध्वस्ताः {एद्. 1984: -विद्धस्तः} प्रत्यागताः / अमात्यैः राजा विज्ञप्तः / देव किमर्थं स्वबलं हाप्यते परबलं वर्ध्यते / यावत् कश्चिद् देवविजिते शस्त्रबलोपजीवी सर्वो ऽसाव् आहूयताम् इति / ब्राह्मणः पुरोहितः संलक्षयति / अयं कुमारस्य वधोपायकाल इति / तेन राजा विज्ञप्तः / देव नैवम् असौ शक्यः सन्नामयितुम्* / राजा कथयति / किं मया स्वयं गन्तव्यम्* / पुरोहितः कथयति / किमर्थं देवः स्वयं गच्छति / अयं सुधनः कुमारो बलदर्पयुक्तः / एष दण्डसहीयः प्रेष्यताम् इति / राजा कथयति / एवम् अस्त्व् इति / ततो राजा कुमारम् आहूय कथयति / गच्छ कुमार दण्डसहीयः कार्वटिकं सन्नामय / एवं देवेति सुधनः कुमारो राज्ञः प्रतिश्रुत्यान्तःपुरं प्रविष्टः / मनोहरादर्शनाच् चास्य सर्वं विस्मृतम्* / पुनर् अपि राज्ञाभिहितः / (fol. 178v1 = ग्ब्म् 6.1025) पुनर् अपि तद्दर्शनात् सर्वं विस्मृतम्* / ततः पुरोहितेन (msv i 139) राजाभिहितः / देव सुधनः कुमारो मनोहरया अतीव सक्तो न शक्यते प्रेषयितुम्* / साधनं सज्जीक्रियताम्* / निर्गतः कुमारो ऽन्तःपुरात् प्रेषयितव्यो यया मनोहरायाः सकाशं न प्रविशतीति / राज्ञा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता / भवन्तः एवं कुरुध्वम् इति / अमात्यैः राज्ञः प्रतिश्रुत्य बलौघो हस्त्यश्वरथपदातिसंपन्नो ऽनेकप्रहरणोपकरणयुक्तः सज्जीकृतः /

ततः कुमारो निर्गतः उक्तो गच्छ कुमार सज्जो बलौघ इति / स कथयति / देव गमिष्यामीति मनोहरां दृष्ट्वा / राजा कथयति / कुमार न द्रष्टव्या कालो ऽतिवर्तते / तात यद्य् एवं मातारं दृष्ट्वा गच्छामि / गच्छ कुमारावलोकय जननीम्* / स मनोहरासन्तकं चूडामणिम् आदाय मातुः सकाशम् उपसंक्रान्तः पादयोर् निपत्य कथयति / अम्ब अहं कार्वटिकं सन्नामनाय गच्छामि / अयं चूडामणिः सुगुप्तः स्थापयितव्यो न कथंचिन् मनोहराया देयो ऽन्यत्र प्राणवियोगाद् इति / स एवं मातरं सन्दिश्याभिवाद्य च नानायोधबलौधतूर्यनिनादैः संप्रस्थितः / अनुपूर्वेण जनपदान् अतिक्रम्य तस्य कर्वटकस्य नातिदूरे ऽन्यतमद् वृक्षमूकं निश्रित्य वासम् उपगतः /

तेन खलु समयेन वैश्रवणो महाराजो ऽनेकयक्षपरिवारो ऽनेकयक्षशतपरिवारो ऽनेकयक्षसहस्रपरिवारो ऽनेकयक्षशतसहस्रपरिवारस् तेन पथा यक्षाणां यक्षसमितं संप्रस्थितः / तेन तस्य पथा (msv i 140) गच्छथ खगपथे यानम् अवस्थितम्* / तस्यैतद् अभवत्* / बहुशो ऽहम् अनेन पथा समतिक्रान्तो न च मे कदाचिद् यानं प्रतिहतम्* / को ऽत्र हेतुर् येन यानं प्रतिहतम् इति / स पश्यति सुधनं कुमारम्* / तस्यैतद् अभवत्* / अयं भद्रकल्पिको बोधिसत्वः खेदम् आपद्यते युद्धायाभिसंप्रस्थितः / साहाय्यम् अस्य करणीयम्* / अयं कर्वटकः सन्नामयितव्यः / न च कस्यचित् प्राणिनः पीडा कर्तव्येति विदित्वा पांचिकं महायक्षसेनापतिम् आमन्त्रयते / एहि त्वं पांचिक सुधनस्य कुमारस्य कर्वटकम् अयुद्धेन सन्नामय / न च ते कस्यचित् प्राणिनः पीडा कर्तव्येति / तथेति पांचिकेन महायक्षसेनापतिना वैश्रवणस्य महाराजस्य प्रतिश्रुत्य दिव्यश् चतुरंगो बलकायो निर्मितः / तालमात्रप्रमाणाः पुरुषाः पर्वतप्रमाणा हस्तिनो {एद्. 1984: हस्तिनः} हस्तिप्रमाणा अश्वाः / ततो नानाखड्गमुसलतोमरप्रासचक्रशक्तिशरपरश्वधः शस्त्रविशेषेण नानावादित्रसंक्षोभेण च महाभयम् उपदर्शयन् महता बलौघेन पांचिकः कर्वटकम् अनुप्राप्तः /

हस्त्यश्वरथनिर्घोषनानावादित्रनिस्वनात्* / यक्षाणां स्वप्रभावाच् च प्राकारः प्रपपात वै //

ततस् तेन कर्वटकनिवासिनं (fol. 179r1 = ग्ब्म् 6.1026) बलौघं दृष्ट्वा तच् च प्राकारपतनं परं विषादम् आपन्नाः पप्रच्छुः / कुत एष बलौघ आगच्छतीति / ते कथयन्ति / शीघ्रं द्वाराणि मुंचत / एष पृष्ठतः सुधनः कुमार आगच्छति / तस्यैष बलौघः / यदि चिरं धारयिष्यथ / सर्वथा स्वस्था न भविष्यथेति / ते कथयन्ति /

व्युत्पन्ना न वयं राज्ञो न कुमारस्य धीमतः / नृपपौरुषकेभ्यो ऽस्मि भीताः सन्त्रासम् आगताः //

तैर् द्वाराणि मुक्तानि / ततः उच्छ्रितध्वजपताकाः पूर्णकलशैर् नानाविधतूर्यनिनादैः सुधनं कुमारं प्रत्युद्गताः / तेन च समाश्वासितास् तद् अभिप्रायाश् च राजभटाः स्थापिता निपकाश् च गृहीताः करप्रत्ययाश् च निबद्धाः / ततस् तं कर्वटकं स्फीतीकृत्य सुधनः कुमारो निवृत्तः /

धनेन च राज्ञा ताम् एव रात्रिं स्वप्नो दृष्टः / गृध्रेणागत्य राज्ञ उदरं स्फोटयित्वा अन्त्राण्य् आकृष्य सर्वं तन् नगरम् अन्त्रैर् वेष्टितं सप्त च रत्नानि गृहं प्रवेश्यमानानि दृष्टानि / ततो राजा भीतस् त्रस्तः आहृष्टरोमकूपो लघु लघ्व् एवोत्थाय महार्हशयने निषद्य करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / मा हैव मे अतोनिदानं राज्याच् च्युतिर् भविष्यति जीवितस्य वा अन्तराय इति / स प्रभातायां रजन्यां तं स्वप्नं ब्राह्मणाय पुरोहिताय निवेदयामास / स संलक्षयति / यादृशो देवेन स्वप्नो दृष्टो नियतं कुमारेण कर्वटको निर्जितः / वितथनिर्देशः करणीय इति विदित्वा कथयति / देव न शोभनः स्वप्नः / नियतम् अतोनिदानं देवस्य राज्याच् च्युतिर् भविष्यति जीवितस्य वान्तरायः / केवलं त्व् अत्रास्ति प्रतीकारः / स च ब्राह्मणकेषु मन्त्रेषु दृष्टः / को ऽसौ प्रतीकारः / देव उद्याने पुष्करिणी (msv i 142) सुरूपा प्रामाणिका कर्तव्या / ततः सुधया प्रलेप्तव्या / सुसंमृष्टां कृत्वा क्षुद्रमृगाणां रुधिरेण पूरयितव्या / ततो देवेन स्नानप्रयतेन तां पुष्करिणीम् एकेन सोपानेनावतरितव्यम्* / एकेनावतीर्य द्वितीयेनोत्तरितव्यम्* / द्वितीयेनोत्तीर्य तृतीयेनावतरितव्यम्* / तृतीयेनावतीर्य चतुर्थेनोत्तरितव्यम्* / ततश् चतुर्भिर् ब्राह्मणैर् वेदवेदाङ्गपारगैर् देवस्य पादौ जिह्वया निर्लेढव्यौ / किन्नरमेदसा स धूपो देयः / एवं देवो विधूतपापश् चिरं राज्यं पालयिष्यतीति / राजा कथयति / सर्वम् एतच् छक्यम्* / यद् इदं किन्नरमेदम् अतीव दुर्लभम्* / पुरोहितः कथयति / देव यद् एव सुलभं तद् एव दुर्लभम्* / राजा कथयति / यथा कथम्* / पुरोहितः कथयति / देव नन्व् इयं मनोहरा किन्नरी / राजा कथयति / पुरोहित मैव वद / कुमारस्यात्र प्राणाः प्रतिष्ठिताः / स कथयति / ननु देवेन श्रुतम्* /

त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्याथ {एद्. 1984: ग्रामस्यार्थे} कुलं त्यजेत्* / ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्* //

दृढेन ह्य् आत्मना राजन् कुमारस्यास्य धीमतः / शक्यसि ह्य् अपरां कर्तुं धातयैनां मनोहराम्* // इति /