हेतुबिन्दुटीका (commentary on धर्मकीर्ति's हेतुबिन्दु)

पुनर्वचनं कुतो निगमनं भविष्यति? । इत्य् आह -- इति तस्माद् इयान् एव पक्षधर्मसम्भन्धवचनमात्रात्मकः [त्. 256अ.] साधनवाक्ये प्रयोगो ज्यायान् न पञ्चावयवात्मक इति स्थितम् । __________नोतेस्__________

[288] प्रतिज्ञादि- [289] हेतोः [290] व्याप्त्यादिसम्भवे [291] [प्रती] तिहेतुता [292] उपन्यासवैयर्थ्यप्रसङ्गात् [293] साधनम् [294] -षते सधूमप्रदेशदर्शन- -- त्. [295] स्वार्थानुमाने

[ सेच्तिओन्: 8. न्यायवाक्ये हेतुदृष्टान्तवचनयोः क्रमस्यानियमः ।]

अत्र साधनवाक्ये न केवलं प्रतिज्ञादिप्रयोगो न युक्तः परोपगतः [स्. 77अ.] `पूर्वं हेतुः प्रयोक्तव्यः पश्चाद् दृष्टान्तःऽ इति क्रमनियमो ऽपि न कश्चित् । कुतः? सर्वथा यदि पूर्वं हेतुः पश्चाद् व्याप्तिः अथ पूर्वं व्याप्तिः पश्चात् पक्षधर्मः प्रयुज्यते, तथापि गमकत्वात् ।

{प्. 73.1}[ सेच्तिओन्: 9. हेतोस् त्रिधाप्रयोगस्य खण्डिनम् ।]

ननु तस्य द्विधा प्रयोग इत्य् अयुक्तम् उक्तम् । यतस् त्रिविधो हेतुः -- अन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेतिनैयायिकाः, ततस् तस्य त्रिधा प्रयोगः -- साधर्म्येण वैधर्म्येण साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां चेति वक्तव्यम् इत्य् अत आह -- सम्बन्धवचने ऽपि न केवलं क्रमनियमो न युक्तः किन्तु अर्थ भेदो ऽपि न कश्चिद् उभयत्रापि त्रिरूपसद्भावात् । ततः सर्व एव हेतुर् अन्वयव्यतिरेकी, न त्व् अन्वयी व्यतिरेकी वा कश्चिद् धेतुर् अस्तीति भावः । तत् कुतस् त्रैविध्यं प्रयोगस्य स्यात्? इति मन्यते । कुतः पुनरर्थभेदो नास्तीति? चेत्, आह -- उभयथा साधर्म्येण वैधर्म्येण च प्रयोगे यद्य् अपि विधिप्रतिषेधरूपतया धर्मभेदः [त्. 256ब्.] प्रतीयते तथापि तद्भावस्यैव साधनधर्मस्य साध्यस्वभावतायाः एव साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगाभ्यां ख्यापनात् । ननु साधर्म्यप्रयोगे हेतुभावे [स्. 77ब्.] साध्यस्य भावः, वैधर्म्ये च साध्याभावे हेत्वभावः शब्दाद् अवगम्यते, न तादात्म्यम् । तत् किम् उच्यते `तद्भावस्यैव ख्यापनात्ऽ? इत्य् अत आह -- न हि इत्यादि । यदि साधर्म्यप्रयोगे तद्भावो नाक्षिप्येत तदा साधनस्य अतत्स्वभावस्य भावे किम् इति एकान्तेन अवश्यन् तया साध्यस्य भावः? । कादाचित् कस् तु भवतु नाम? । `यत् कृतकं तद् अनित्यम्ऽ इत्य् एकान्तभावश् च हेतौ सति साध्यस्य व्याप्त्या साधर्म्यप्रयोगे ऽभिधीयते । स[296]च तादात्म्यम् अन्तरेणानर्थान्तरस्य न सम्भवतीति सामर्थ्यात् तदाक्षिपति । कथम् इवातत्स्वभावस्य भावे न एकान्तेनान्यभाव इति आह -- कृतकत्वेत्य् आदि । यदि प्रयत्नानन्तरीयकत्वाम् अन्तरेणापि कृतकत्वस्य भावाद् अतत्स्वभावत्वम् अनित्यत्वे[297]ऽप्य् अयम् एव

वृत्तान्तः । ततश् च तादात्म्यविरहात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वेनान्वयो न स्यात्, तन्निवृत्तौ[298]वा निवृत्तिर्[299]इति कथं ततस्[300]तत्[301][स्. 78अ.] {प्. 74.1} प्रतीयते? । नैष दोषः, प्रयत्नानन्तरीयकपदार्थस्वभावस्यैवानित्यत्वस्य[302]तेन[303]साधनात्, तत्र च तादात्म्यसद्भावाद् अन्वयव्यतिरेकाव् अनिवारितौ अनित्यत्वकृतकत्वमात्रापेक्षया[304][त्. 257अ.] तु तादात्म्यविरहो ऽस्याभिहित[305]इति । नन्व् अग्निनिवृत्ताव् अतत्स्वभावस्यापि धूमस्य निवृत्तिर् दृष्टा ऽन्वयश् चेत्य् आह -- कार्यस्य इति । अन्वयव्यतिरेकयोर् हि प्रतिबन्धो निबन्धनम्, तेन तयोः व्याप्तेः, तदभावे तयोर् अप्य् अभावात् । तत्रार्थान्तरस्य धूमस्याग्नौ तदुत्पत्तिलक्षणःप्रतिबन्दो ऽन्वयव्यतिरेकनिमित्तम् अस्तीति भवेतां तौ[306]। यत्र त्व् अनर्थान्तरस्य ताव् उच्येते तत्रावश्यं तादात्म्येन भवितव्यम् इत्य् अभिप्रायः । अत्रोदाहरणम् यथा-- अनयोर् एव कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोर् विपर्ययेण नैकनिवृत्ताव्[307] अन्यनिवृत्तिः[308]-- `यत् प्रयत्नानन्तरीयकं न भवति [स्. 78ब्.] तत् कृतकम् अपि न भवतिऽ इत्य् एवंरूपा । यत एवं तस्माद् अन्वयव्यतिरेकयोर् यथालक्षणं हेतुभावे साध्यस्यावश्यं भावः, साध्याभावे च हेतोर् अवश्यम् अभावः इत्य् एको ऽपि साधर्म्यमुखेण वैधर्म्यमुखेण वा प्रयुक्तो द्वितीयम् आक्षिपति, स्वव्यापकप्रतिबन्धाक्षेपात्[309], तस्यापि[310]चेतरेण[311]व्याप्तेः । तस्माद् उभयत्र त्रैरूप्यप्रतीतेर् एकस्य शब्दे(ब्द)तो ऽपरस्यार्थत इति सम्बन्धवचने ऽपि प्रयोग एव विधिमुखेन प्रतिषेधमुखेन वा भिद्यते नार्थ इति सिद्धिं ततस् तस्य द्विधा प्रयोगः साधर्म्येण वैधर्म्येण

च । न तु साधर्म्यवैधर्म्याभ्याम् अपि, तदर्थस्यान्यतरेणैव [त्. 257ब्.] प्रकाशनात् । सर्वो हेतुर् अन्वयव्यतिरेक्य् एव वस्तुतो न कश्चिद् अन्वयी व्यतिरेकी वा नामेत्य् एतद् उपसंहरन्न् आह -- इति नैकत्रान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेण [स्. 79अ.] वा साधनवाक्ये द्वयोर् अन्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः साक्षाच् छब्देन प्रतिपादनम् इष्यते, वैयर्थ्यात् प्रतीतप्रत्यायने प्रयोजनाभावात् । {प्. 75.1} ताम् एवार्थतो ऽपरस्य प्रतीतिं स्फुटयन्न् आह -- तत्स्वभावतया इत्यादि । यदि तत्स्वभावतया साध्येन हेतोर् अन्वयः सिध्यति तत एव तदभावे ऽभावो ऽपि सिध्यत्य् एव । तत्स्वभावस्य तदभावे स्वयं नैरात्म्येन भावायोगात् । तथा तत्स्वभावतया साध्याभावे साधनस्याभावसिद्धौ च सत्यां तत एव साध्येन हेतोः अन्वयस्यापि सिद्धेर् इति । यैस् तु व्याख्यायते -- साधर्म्यवति[312]प्रयोगे तदभाव एव विपक्षे हेतोर् अभावख्यातिर् यथा स्यात् नान्यत्र विपक्षे विरुद्धे वा हेत्वभावप्रसङ्गात् विरुद्धत[313]एव व्यवच्छेदप्रसङाच् चेति नियमख्यापनार्थो व्यतिरेकप्रयोगः इति । स तदर्थो ऽप्य् अयुक्तः । कुतः? अन्यविरुद्धयोर् अपि न केवलं तदभावस्य विपक्षत्वात् यस्य हि -- अन्य एव विपक्षो ऽन्यधर्मयोगी वा ऽन्यो, न विवक्षितधर्मानाश्रयः[314], [स्. 79ब्.] विरुद्ध एव वा सहानवस्थानलक्षणेनैव[315][त्. 258अ.] विरोधेन, न परस्परपरिहारस्थितलक्षणतयापि विपक्षः -- तस्यानित्यत्वाद् अन्यानात्मादिधर्मवति[316]अर्थे, कृतकत्वादिवृत्तेः, हेत्वभावप्रसङ्गः । औष्ण्ये च साध्ये[317]ऽग्निलक्षणस्य हेतोर् विरुद्धाद् एव शीतात् नानुष्णशीताद् अप्य् अन्यतो व्यवच्छेदप्रसङ्गात् नैकान्तेनौष्ण्यम् अग्निर्

ग्रसयेद् इति तस्यायं दोषः स्यात् । तं प्रत्याचार्येणोक्तम्[318]-- यद्य् एकस्य[319]विपक्षत्वम् इष्यते तदा तदभावस्यैवेष्यताम्[320], न विरुद्धस्य अन्यस्य वा, तस्यान्यत्रापि[321]विवक्षितधर्मानाश्रये विरुद्धे च भावात्, तदभावम्[322]अन्तरेण तयोर् अन्यविरुद्धत्वायोगात्[323] । न त्व् अस्माकं[324]त्रिविधम् अपि विपक्षम् इच्छताम्[325], विवक्षितधर्मानाश्रयं चा ऽन्यम् इति भावः ।

__________नोतेस्__________

[296] एकान्तभावः [297] प्रयत्नानन्तरीयकत्वम् अन्तरेणापि अनित्यत्वस्य भावात् [298] साध्य- [299] हेतोः [300] हेतोः [301] साध्यम् [302] न तु समग्रपदार्थस्वभावस्य [303] प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन [304] प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः, कृतकत्वात् अनित्यत्वाच् च [305] प्रयत्नानन्त- [306] अन्वयव्यति- [307] प्रयत्न- [308] हेतु- [309] रूपाव्यतिरेक- (?) [310] प्रतिबन्धस्य [311] अन्वयेन व्यतिरेकेण वा [312] वैधर्म्ये तु तदभावे ऽभावस्य प्रतीतत्वान् न शङ्का [313] ............र् एव सकाशाद् व्यावृत्तिः (?) [314] अनित्यत्वं [315] शीतवह्निवत् [316] निरवयवत्वादि [317] उष्णो ऽयं पदार्थः, अग्नित्वात् [318] दिग्नागेन [319] साध्याभावे तदभावान्यविरुद्धलक्षणात् त्रितयान् मध्याद् एकस्य [320] साध्याभावे साधनाभावस्य [321] तदभावस्य [322] साध्याभावम् [323] अन्य- । विरु- [324] दोषः [325] यश् च युज्यते एतन्मध्यात् स ग्रहीष्यते

[ सेच्तिओन्: 10. सत्त्वस्य क्षणिकत्वस्वभावतायाः समर्थनम् ।]

यदि स्वभावहेताव् अन्वयव्यतिरेकयोः साधनधर्मस्य साध्यस्वभावता निबन्धनम् इत्य् अन्वयेन व्यतिरेकेण वा साधर्म्यवैधर्म्यवतोः {प्. 76.1} प्रयोगयोर् अभिधीयमानेन तादात्म्याक्षेपद्वारेणार्थाद् इतराक्षेप उच्यते, तदा प्रमाणसिद्धैव तत्स्वभावता तयोर् निबन्धनं [स्. 80अ.] न शब्दमात्रतः प्रतीयमानेत्य् अभिप्रायवान् आह -- कथम् इदम्[326]इत्यादि । येनेति सतो नश्वरस्वभावत्वेन । सत्व(त्त्व)लक्षणस्य हेतोः क्षणिकत्वस्वभावत्वेनेति यावत् । पृच्छतश् चायम् अभिप्रायः -- इह [त्. 258ब्.] द्विविधाः सन्तः -- कृतकाश् च घटादयः अकृतकाश् चाकाशादयः । तत्र ये तावद् अकृतकास् ते सदकारणवत् नित्यम् [वैसू 4.1.1.] इति नित्यलक्षणयोगाद् अनित्या एव न भवन्ति कुत एव क्षणिकाः? इति न सत्व(त्त्व)स्य क्षणिकत्वस्वभावता । ये ऽपि सन्तः कृतकास् तेषाम् अपि मुद्गराद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायितया विनाशस्य सहेतुकत्वात् तद्धेत्वसन्निधाव् विनाशात् कृतकात्मनो ऽपि सत्व(त्त्व)स्य क्षणिकत्वस्वभावता न समस्त्य् एवेति नान्वयव्यतिरेकयोः सम्भव इति । अवश्यं च विनाशो दण्डाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायी, दृष्टत्वात् । तथा हि - अभिघाताग्निसंयोगनाशप्रत्ययसन्निधिम्[327] । विनासंसर्ग्गितांयाति न विनाशो घटादिभिः॥ [स्. 80ब्.] अन्यत्रापि[328]चान्वयव्यतिरेकानुविधानम् एव हेतुमत्ताव्यवहारनिबन्धनम् अभ्युपेयतेसौगतैर् अपि, तद् इहाप्य्[329]अस्तीति किन् न तद्व्यवहारः प्रवर्त्त्यते? इति । ननु चान्वयनिश्चयं प्रतिपादयता बाधकप्रमाणवृत्तिवशात् तत्स्वभावता पूर्वम् एव प्रतिपादिता `अन्वयनिश्चयो ऽपि स्वभावहेतौऽ इत्यादि विचनात् । तत् कुतो ऽस्य पूर्वपक्षस्यावसरः? । सत्यम्,

किन्तुपूर्वाचार्यैःकृतकत्वस्य क्षणिकतायां साध्यायां परैः कृतकानाम् अन्ते ऽवश्यं हेतुनिबन्धनविनाशोपगमात् तद्धेत्वयोगप्रतिपादनेनानपेक्षा विनाशं प्रति विपर्यये बाधकं प्रमाणं तादात्म्यप्रसाधकम् उक्तं तत् प्रसङ्गमुखेन[330]कृतकलक्षणस्यैव सत्त्वस्य तदात्मताम्[331]गमयति नान्यस्य [त्. 259अ.] इति दर्शयितुम् । अर्थक्रियाविरोधलक्षणं[332]तु सर्वस्य सत्त्वस्य इति वस्तुमात्रेण[333]{प्. 77.1} प्राग् उक्तम् अपि विपञ्चयितुं पूर्वपक्षोपन्यासः । अकृतकलक्षणं तु सत्त्वं न सम्भवत्य् एव, नियामकं हेतुम् अन्तरेण देशकालस्वभावनियमायोगात् । ततःपूर्वाचार्यैर् न [स्. 81अ.] तस्यैकाङ्गवैकल्याद् एव सदकारणवत् नित्यम् [वैसू 4.1.1.] इति नित्यतासम्भव इति न तदात्मतां[334]प्रति यत्नः कृतः ।शास्त्रकारस् तु सामान्येन[335]सत्त्वस्य क्षणिकस्वभावतां, कृतकलक्षणस्य अपि च, देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्यापि वस्तुस्थित्यैव तदात्मताम् अर्थक्रियाविरोधेन, न परोपगतावश्यम् भाविविनाशस्याहेतुकतया विशेषाभावात् उत्पन्नमात्रस्याभावप्रसङ्गेन[336]प्रतिपादयिष्यति ।

__________नोतेस्__________

[326] परः [327] एव [328] अङ्कुरादौ [329] विनाशे [330] आपत्ति- [331] क्षणिक- [332] प्रमाणम् [333] सामान्येन [334] क्षणिकत्व- [335] कृतका ऽकृतकविशेषविरहेण [336] विनाशस्य

[ सेच्तिओन्: 11. सहेतुकं विनाशं निरसितुं तस्य भावस्वभावतायाः समालोचनम् ।]

तत्रपूर्वाचार्योक्तं `सर्वस्य सतः कृतकस्यावश्यमन्ते हेतुकृतो विनाश इतिऽ यः परैर् इष्यते तं प्रत्यनपेक्षत्वं क्यापयितुम् उपक्रमते -- विनाशहेत्वयोगाद् इति । यदि तर्हि नाशस्य हेतुर् नास्ति, स तेषां कृतकानां सताम् अवश्यम् भावी विनाशः कुतः? । न ह्य् आकस्मिकः कश्चित् स्वभावो युक्त इत्य् आह -- स्वभावत एव । भवत्य् अस्मात् कार्यम् इति भावशब्दो हेतुवचनः । तेन स्वहेतुभ्य एव नश्वराः नशनशीलाः, सूच्यग्रे सर्षपा इवानवस्थायिनः स्वात्मनि भावाजायन्ते । नैषां कृतकलक्षणानां सतां भावानां स्वहेतुभ्यो निष्पन्नानांअन्यतः अभिघातादेर् विनाशोत्पत्तिः । कुतः? [स्. 81ब्.] [त्. 259अ.] तस्याभिघाताग्निसंयोगादेस् तद्धेतुतयोपगतस्य असामर्थ्यात् । तथा हि -- अग्निसंयोगादिकाले त्रितयं लक्षयामः । तद् एव काष्ठादिकं विनाश्यम्, अङ्गारादिकम् अवस्थान्तरम्, काष्ठादिनिवृत्तिलक्षणं चाभावं तुच्छरूपं, नापरं यत्राग्निसंयोगादेर् व्यापारः चिन्त्येत । एतावत् यां च वस्तुगतौ न क्वचिद् अत्र विनाशहेतोः सामर्थ्यं युज्यते । यतो न हि विनाशहेतुर् भावस्येन्धनादेः स्वहेतुभ्यः स्थिररूपस्योत्पन्नस्य स्वभावम् एवास्थिरात्मतालक्षणं करोति । कुतः? तस्येन्धनादेः स्वहेतुभ्य एव निर्वृत्तेः । न हि {प्. 78.1} स्थिरात्मनो निर्वृत्तस्यान्यथाभावः[337], [338]तदात्मा[339]शक्यते कर्तुम्, तस्य हेत्वन्तरात् पश्चाद् भवतो ऽर्थान्तरत्वप्रसङ्गात्, तस्यैवान्यथात्वायोगात्, तत्र हेतुव्यापारस्य कल्पयितुम् अशक्यत्वात् । अथवा त्रितये समीक्ष्यमाणे यत् तावत् विनाश्यं काष्ठादि न तत्स्वभावम्[340]एवाग्निसंयोगादिर् विनाशहेतुः करोति तस्य स्वहेतुभ्य एव निर्वृत्तेर् इति ।

__________नोतेस्__________

[337] अस्थिरस्वभावता [338] -नो ऽनिवृत्तस्यान्यथा ऽभाव -- तिब्. [339] स्थिरात्मा [340] काष्ठत्वम्

[ सेच्तिओन्: 12. कुमारिलेष्टभावान्तरस्वभावपक्षस्य समालोचनम् ।]

कुमारिलस् तु मन्यते -- नाग्निसंयोगादिना भावस्वभाव एव क्रियते किन्त्व् इन्धनादेः [स्. 82अ.] प्रध्वंसाभावः । स चेन्धनादिरूपविकलम् अङ्गारादिकम् उत्तरं भावान्तरम् एव । तदुक्तम् -- नास्तितापयसो दध्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम्[341] [श्ल्व् अभाव 3] इति । तथाविधस्य चाभावस्य हेतुमत्तोपगमो नैव विरुध्यते । तथा चाह कश्-चित् - भावान्तरविनिर्मुक्तो भावो ऽत्रानुपलम्भवत् । अभावःसम्मतस् तस्य हेतोःकिन्न समुद्भवः? ॥ इति तद् एतत्कौमारिलं[त्. 260अ.] दर्शनम् अपनुदन्न् आह -- नापि इत्यादि । यद्य् उत्तरं कार्यात्मकं भावान्तरम् एव अभावस् तदा ऽग्निसंयोगादयो ऽङ्ग(ङ्गा)रादिजन्मनि व्यापृ(प्रि)यन्त इतीष्टम् एवास्माकम्, किन्तु भावान्तरकरणे अभ्युपगम्यमाने ऽग्न्यादीनाम् इन्धनादाव् अव्यापारात् तदवस्थम् एवेन्धनादिकम् । ततश् च यथा ऽग्निसंयोगात् प्राग् इन्धनादेर् उपलब्धिः अन्या च तत्साध्या ऽर्थक्रिया तथा ऽङ्गाराद्युत्पत्ताव् अप्य् उपलब्ध्यादेः प्रसङ्गः । ननु भावान्तरस्य प्रध्वन्सा(ध्वंसा)भावरूपतायां तदुत्पत्ताव् इन्धनादीनां [स्. 82ब्.] प्रध्वस् तत्वादसतां कथं तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गः? । सत्यम्, एवं मन्यते -- सर्वस्येन्धनादेर् अन्यस्य गवादेर् अपि तथाभावो मा भूत् इत्य् अङ्गारादेः ध्वंसव्यवस्थायां निबन्धनम् {प्. 79.1} अभिधानीयम् । तस्मिं(स्मिन्) सति तन्निवृत्तिर् इति चेत्, अहो वचनकौशलम् यतो निवृत्तेस् तुच्छस्वभावतानङ्गीकरणात् तद् एव भावान्तरम् अङ्गारादिकं निवृत्तिं ब्रूषे । तद् अयम् अर्थः सम्पन्नः -- अङ्गारादिभावे ऽङ्गारादिभावाद् अङ्गारादिकं ध्वंसः काष्ठादेर् इति । न चाङ्गारादिभावे तद्भावः स्वात्मनि हेतुभावायोगात् । अग्न्यादिभ्यश् च

तदुत्पादवचनाद् इन्धनाद्युपमर्द्देनाङ्गारादि[त्. 260ब्.]भावात् अस्य ध्वंसरूपतेति चेत् । को ऽयम् उपमर्द्दो नाम? । यदि निवृत्तिः सा ऽङ्गारादिलक्षणैवेति न पूर्वस्माद् विशिष्यते । तस्मात् [स्. 83अ.] स्वरसतो निवर्त्तते काष्ठादिः, अग्न्यादिभ्यस् त्व् अङ्गारादिजन्म इत्य् एव भद्रकम्, अन्यथा काष्ठादेस् तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गः कथं न स्यात्? अपि च -- यदि भावान्तरं प्रध्वंसाभावो य एते ऽनुपजातविकाराः प्रदीपबुद्ध्यादयो ध्वंसन्ते तेषां कतरद् भावान्तरं प्रध्वन्सो(ध्वंसो) व्यवस्थाप्यते? । ते ऽप्य् अव्यक्तताम्[342]आत्मभावं[343]च विकारम् एव ध्वंसं समालम्बन्त इति चेत् । न, प्रदीपादेर् भावरूपाव्यक्तताभावे प्रमाणाभावात् । यदि हि शक्तिरूपतापत्तिर् अव्यक्तता तदा शक्तेः कार्यदर्शनोन्नीयमानरूपत्वात् तदभावे[344]कथं प्रदीपादयः शक्त्यात्मना ऽवस्थिताः कल्पेरन्[345]? । अथोपलब्धियोग्यताविकलात्मतापत्तिर् अव्यक्तिः; अत्रापि तदात्मना ऽवस्थितौ नैव प्रमाणम् अस्ति । न चाप्रमाणकमाद्रियन्ते वचो विपश्चितः । आत्मनश् चासत्त्वात् कथं तद्भावो[346]बुद्ध्यादीनां [स्. 83ब्.] विकारः परिणामश् च? । अन्यत्र विहितप्रतिक्रियत्वात् नेह प्रन्यत इत्य् अलं प्रसङ्गेन । स्यान्मतम् -- भावान्तरेणाङ्गारादिना ऽऽवृतत्वात् इन्धनादेस् तथोपलब्ध्यादयो न भवन्तीत्य् अत आह -- नापि इत्यादि । स्वभावान्तरम् अन्यस्येन्धनादेर् आवरणम् अपि न युज्येत तदवस्थे अविचलित[त्. 261अ.]रूपे तस्मिन्न् इन्धनादौ सत्यावरणस्यापि न केवलम् अनुपलब्ध्यादेर् अयोगात् ।

__________नोतेस्__________

[341] -साभाव इष्यते -- श्ल्व् [342] प्रदीप- [343] बुद्धिः [344] कार्य- [345] कल्प्येरन् -- तिब्. [346] आत्मता

{प्. 80.1}[ सेच्तिओन्: 13. भावाभावपक्षस्यापि समालोचनम् ।]

न केवलं भावस्वभावो भावान्तरं वा विनाशहेतुना न क्रियते भावाभावो ऽपि न क्रियत इत्य् आह -- नापि इत्यादि । कुतः? इति चेत्, अभावस्य विधिना पर्युदासेन विवक्षिताद् भावादन्यतया कार्यत्वोपगमे क्रियमाणे किम् इन्धनादिरूप एवासौ? अथार्थान्तरम्? इति व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पानतिक्रमात् । तत्र चोक्त एव दोषः । ननु प्रसज्यप्रतिषेधात्मा तुच्छरूपो ऽसाव् अग्न्यादिजन्यो ऽभ्युपेयते । तद्भावे चेन्धनादीनां नैःस्वाभाव्यात् कुतः पूर्वदोषावसरः? । स चावश्यम् अग्न्यादिभावाभावानुविधायितया [स्. 84अ.] तत्कार्यस् तद्भावव्यवहारस्यान्यत्रापि तन्निबन्धनत्वात् । तदुक्तम् -- सन् बोधगोचरप्राप्तस् तद्भावे[347] नोपलभ्यते । नश्यन् भावःकथंतस्य[348] न नाशःकार्यतामियात् ॥ प्राग् अभूत्वाभवन् भावो हेतुभ्यो जायते यथा। भूत्वाऽपि न भवंस् तद्वद्धेतुभ्यो न भवत्य् अयम्[349] ॥ इति । अत आह -- भावप्रतिषेधेत्य् आदि । अयम् अभिप्रायः -- यद्य् अनपेक्षितभावान्तरसंसर्ग्गश् च्युतिमात्रम् एव तुच्छरूपं ध्वंसः तदा तत्र कारकव्यापारो नैव सम्भवति भवनधर्मिण्य् एव तत्सम्भवात् । तस्याप्य् [त्. 261ब्.] अभूत्वा भावोपगमात् कार्यता न विरुध्यत इति चेत् । न । भवनधर्मणो भावरूपताप्राप्तेर् अभावत्वहानेः । यतो भवतीति भावो मण्यते, नापरम् अङ्कुरादेर् अपि भावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । अर्थक्रियासामर्थ्यम् इति चेत् । सर्वसामर्थ्यविरहिणस्[350]तर्ह्य् अस्य कथं प्रतीतिविषयता? । न ह्य् अकारणं प्रतीतिविषयः, अतिप्रसङ्गात् । तदविषयस्य वा कथं हेतुमत्तावगतिः? वस्तुता वा?, येनोच्यते `तुच्छरूपम् एव तद् वस्तुऽ इति । प्रतीतिजनकत्वे वा कथं न [स्. 84ब्.]

सामर्थ्यसम्बन्धिता? । सद् इति प्रत्यया ऽविषयस्य कथं भावतेति चेत् । कार्यता ऽप्य् अस्य कथम्? । स्वहेतुभावे भावात् इति चेत् । कथं तर्हि सत्प्रत्यया ऽविषयता? । {प्. 81.1} तथा हि -- यदि स्वहेतुभावे भवतीति प्रतीयते सद् इत्यादि प्रतीयेत । यतो ऽस्तीति सद् इति वदन्ति विद्वांसः । न चास्ति, भवति, भावः, सन्निति शब्दानाम्[351]अर्थभेदः परमार्थः कश्चित् । अभावात्मकतयैव भवत्य् असाव् इति चेत् । न । व्याहतत्वात्, यतो न भवतीत्य् अभाव उच्यते स कथं भवतीति व्यपदिश्यते? । प्रतिष्ठितेन केनचिद् रूपेण स्वज्ञानात्मन्य् अप्रतिभासनात् न भाव इति चेत् । अत्यन्तपरोक्षाणां चक्षुरादीनाम् अभावताप्रसङ्गः । न । तेषां ज्ञानहेतुरूपतया प्रतिभासनात् इति चेत् । न । अस्यापि भवितृरूपतया ऽवभासनात् । [त्. 262अ.] सर्वरूपविवेकस्य च कथं भूत्या सम्बन्धः? । केनचिद् रूपेणोन्मज्जनं हि भवनम् । ज्ञानविषयतया ऽस्यापि च तद्धेतुरूपतया ऽवभासनस्य तुल्यत्वात्[352], अहेतोष् च विषयत्वायोगात् । अस्माकं त्व् अभावबुद्धयः स्ववासनापरिपाकान्वया निर्विषया एव । अभावस्य च भवितृत्वे कथं पर्युदासात् प्रसज्यप्रतिषेधो भिद्येत । असद्रूपस्य विधानेन पर्युदासात् [स्. 85अ.] स भिद्यत इति चेत् । न । असद्रूपस्य भवनविरोधात् । भवतीति हि भूत्या सत्तया ऽभिसम्बध्यते । तत्र कथं सद्रूपस्य विधानम्? । पर्युदास एवैको नञर्थश् च स्यात्, सर्वत्र विधेः प्राधान्यात् । सो ऽपि वा न भवेत् । यदि हि किञ्चित् कुतश्चित्[353]निवर्त्येत तदा तद्व्यतिरेकि[354]संस्पृश्येत तत्पर्युदासेन । तच् च नास्ति । सर्वत्र निवृत्तिर् भवति इत्य् उक्ते वस्त्वन्तरस्यैव कस्यचित्

विधानात् । तथा ऽनेन वस्त्वन्तरम् एवोक्तं स्यात्, न तयोर् विवेकः । अविवेके च न पर्युदासः । अप्रस्तुताभिधानं च स्यात् । भावनिवृत्तौ[355]प्रस्तुतायां असदात्मनो वस्त्वन्तरस्यैव विधानात् । न चास्य स्वरूपेणासदात्मकत्वम्, स्वरूपेणाप्य् असतः कार्यत्वविरोधात् । पररूपेण तु सर्वम् एव वस्त्वसदात्मकम् इति नास्य घटादेः कश्चिद् विशेषः [त्. 262ब्.] भवतु वा ऽयम् अभावो ऽग्न्यादिभ्यस् तद्भावे किम् इति नोपलभ्यन्ते काष्ठादयः? । तथा हि -- अग्न्यादीनाम् अन्यक्रियायां चरितार्थत्वाद् अनिवृत्ता एव तेभ्यः {प्. 82.1} [स्. 85ब्.] इन्धनादयः प्राग्वद् उपलभ्येरन् । तदुपमर्द्देन ध्वंसस्योत्पत्तेः इति चेत्, कथं तदुपमर्द्दः? । न तावत् प्रध्वंसाभावेन, इन्धनसत्ताकाले तस्याभावात् । नाग्न्यादिभिः, ध्वंसाविर्भाव एव तेषां व्यापारोपगमात् । न चोत्पन्नः प्रध्वंसाभाव इन्धनादीन् विहन्ति, यौगपद्यप्रसङ्गात् । ध्वंसेन विनाशने च विकल्पत्रयस्य तदवस्थत्वात् । ततश् चानवस्था । स एव ध्वंस इन्धनादेर् अग्न्यादिजन्मा निवृत्तिः, अतो ऽस्यानुपलब्धिर् इति चेत् । कथम् अन्यो ऽन्यस्य निवृत्तिः?, अतिप्रसङ्गात् । यदि चायं हेतुमांस् तद्भेदाद् आत्मभेदं किं नानुभवति? । शालियवाङ्कुरादयो ऽपि कारणभेदाद् एवात्मभेदम् अत्यन्तविलक्षणम् अनुभवन्तो ऽध्यक्षत एवावसीयन्ते । न त्व् एवम् अनपेक्षितभावान्तरसंसर्ग्गः च्युतिमात्रलक्षणो ध्वंसः । तस्याभिघाताग्निसंयोगादिकारणभेदे ऽपि तुच्छरूपतयैकरूपस्य स्वज्ञानात्मन्य् अवभासनात् । न हि भावशून्यतां विहायापरं तत्र किञ्चिद् रूपम् ईक्सामहे । विस्तरतश् चैतत्क्षणभङ्गसिद्धौ विचारितम् इत्य् आस्तां तावाद् इह । [स्. 86अ.] तस्माद्

अग्न्यादिसंयोगकाले न तस्य किञ्चिद् भवति न भवत्य् एव केवलम् इत्य् एवोपगन्तुं युक्तम् । यतो नायं कस्यचिद् [त्. 263अ.] भावेन नष्टो नाम किन्तु यतः स्वयम् अस्थिररूपतया भूतस् ततो नष्टो नाम । तेन नास्या ऽभवनम् अन्यद् वा किञ्चिद् भवति । तथा च भवनधर्मणः कस्यचिद् अभावाद् भावं भवन्तं कुतश्चिन् न करोतीति क्रियाप्रतिषेध एवाग्निसंयोगादेः स्यात् । एव च सति कर्त्ता अग्निसंयोगादिः न भवति इत्य् अकर्तुर् अहेतुत्वम् इति तस्मान् न विनाशहेतुःकश्चित् ।

__________नोतेस्__________

[347] अग्निः [348] अग्न्यादेः [349] भावः [350] भावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं अभावस्यापि यदि सामर्थ्यम् अस्ति तदा भावत्वम् अथ नास्ति तत्राह [351] सन्निति सामान्यशब्दानाम् -- तिब्. [352] चक्षुरादीभिः [353] ब्राह्मणादि (प्रथमं टिप्पणम्) क्षत्रिया- (dvi. टि.) [354] निवर्त्यव्यतिरेकि [355] तुच्छरूपायाम्

[ सेच्तिओन्:14. वैयर्थ्याद् अपि विनाशे हेत्वयोगः ।]

न केवलम् असामर्थ्याद् विनाशहेत्वयोगः, किन्तु वैयर्थ्याच् च, तद् एवाह -- यदि स्वभावतो नश्वरो नशनशीलः स्वात्मन्य् अनवस्थायी स्थातुम् अशक्तो यथा सूच्यग्रे सर्षपः तस्य न किञ्चिन्नाशकारणैः । किं कारणम्? । स्वयंनाशात् । तत्स्वभावतयैव अस्थिरस्वभावतयैव । न हि प्रकृत्य् एव स्थातुम् अशक्ते सूच्यग्रे सर्षपे तदस्थितये प्रयासः फलवान् भवेत् । {प्. 83.1} अत्रैव व्याप्तिम् आदर्शयति -- यो हि इत्यादि । न पुनःतद्भावे तत्स्वभावत्वे जनकात् [स्. 86ब्.] हेतोर् हेत्वन्तरम् अपेक्षते । न हि प्रकाशादयः इत्यादिना दृष्टान्तविवरणम् । तदात्मताया हेत्वन्तरानपेक्षणेन व्याप्तिं तादात्म्यसाधकेन प्रमाणेन दर्शयति -- तदात्मनो यो यस्य स्वभावः तत्स्वभावस्य तादात्म्याभावे हेत्वन्तरम् अपेक्षमाणस्य स्वहेतोर् निष्पन्नस्यापि तत्स्वभावत्वाभावे नैरात्म्यस्य निःस्वभावतायाः प्रसङ्गात् । तद्वत् प्रकाशादिवत् न पुनः पश्चात् [त्. 263ब्.] तदात्मतायां अस्थितिधर्मात्मतायां हेत्वन्तरम् अपेक्षत इति प्रमाणफलम् । अस्थितिधर्माचेत् नश्वरस्वभावश् चेत् । स्वभावतःस्वहेतुभ्यो निष्पन्नो भाव इति पक्षधर्मोपसंहारः । विरुद्धव्याप्तोपलब्धिश् चेयम्, हेत्वन्तरापेक्षानपेक्षयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया विरोधात्, हेत्वन्तरानपेक्षया च तत्स्वाभावताया व्याप्तत्वात् ।

[ सेच्तिओन्: 15. स्वतो विनश्वरत्वसाधकहेताव् अनेकान्तदोषोद्धारः ।]

अत्र च परस्य वचनाव् अकाशम् आशङ्क्याह -- बीजादिवत्[8.16] इत्यादि । स्याद् एतत् इत्यादिना एतद् एव विभजते केवलान जनयन्ति इति । कुतः? इति चेत्, सलिलक्षित्यादेः स्वहेतुव्यतिरिक्तस्याङ्कुरादिजननस्वभावानाम् अपि [स्. 87अ.] बीजादीनां तदात्मतायाम् अपेक्षणात् । ततश् च न पुनस् तद्भावे हेत्वन्तरम् अपेक्षन्त इत्य् अनेकान्तः । तद्वद् भावो ऽपीन्धनादिः स्वहेतोर् नश्वरात्मा निष्पन्नो ऽपि विनाशे विनश्वरात्मतायां स्याद् इति दार्ष्टान्तिकम् । न बीजादिवद् अनेकान्तः । कुतः? तत्स्वभावस्य अङ्कुरादिजननस्वभावस्य बीजादेर् अङ्कुरादिजननात्, तदात्मतायां हेत्वन्तरानपेक्षणात् । यश् च क्षित्यादिकम् अपेक्षमाणो न जनयति कुशूलाद्यवस्थः तस्य अजनकस्य च अतत्स्वभावत्वात् अङ्कुरादिजननस्वभावत्वाभावात् । तत्र तदात्मतालक्षणो हेतुः न वर्तत एवेति न तेनानेकान्तः ।

[ सेच्तिओन्: 16. प्रत्यक्षेण बाधात् न प्रत्यभिज्ञया स्थिरैकभावसिद्धिः ।]

ननु प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षत एव बीजादिर् एकस्वभावो लक्ष्यते । तत्र कुतो ऽयं जननस्वभावत्वाजननस्वभावत्वलक्षणो भेदः? {प्. 84.1} यतो ऽनेकान्तो [त्. 264ब्.] न स्यात् । न चाप्रमाणं प्रत्यभिज्ञा, तत्रापूर्वार्थविज्ञानम् इत्यादि प्रमाणलक्षणयोगात्, सत्सम्प्रयोगेणेन्द्रियाणां भावतश् च प्रत्यक्षम् एव प्रत्यभिज्ञानम् । न च प्रत्यक्षाद् गरिष्ठं प्रमाणम् अस्ति, यतस् तद्विषयस्य भेदसिद्ध्या बाधाम् अनुभवद् अप्रमाणम् एतत् [स्. 87ब्.] स्यात् इत्य् आशङ्क्याह -- `अत एवऽ जनकत्वाजनकत्वाद् एव विरुद्धधर्माध्यासात् `तयोर् अवस्थयोःऽ जनकाजनकावस्थयोः बीजादेः वस्तुभेदः स्वभावभेदो निश्चेयः अध्यवसातव्यः । यथा हि शालिबीजं तदङ्कुरजननस्वभावं तद्भावे शाल्यङ्कुरभवदर्शनात् प्रत्यक्षतो ऽवगम्यते, यवबीजं चातज्जननस्वभावम् तद्भवे शाल्यङ्कुरानुपलब्ध्या[356][त्. 265अ.] तद्विविक्तयवबीजग्राहिप्रत्यक्षरूपया प्रतीयते तथा ऽत्राप्य् अवस्थाद्वये शालिबीजस्य तदङ्कुरविविक्ताविविक्तावस्थाग्राहिप्रत्यक्षबलाद् एव स्वाङ्कुरजनकाजनकस्वभावता किन्न निश्चीयते? । इष्यत एवावस्थयोर् भेदो ऽवस्थावतस् त्व् अभेद इति चेत् । न । तस्यावस्थारूपविवेकिना रूपान्तरेण प्रत्यक्षे प्रतिभासनप्रसङ्गात् । न हि यदनात्मरूपविवेकेन स्वज्ञाने न प्रतिभासते तस्य प्रत्यक्षता युक्ता । अवस्थातद्वतोः स्वभावभेदाभावात् [स्. 88अ.] कथं रूपान्तरेण प्रतिभासनम्? इति चेत् । नन्व् अवस्थाभ्यो ऽनवाप्तरूपभेदस्यावस्थानाम् इवात्मनस् तद्भेदे सत्य् अभेदो न सङ्गच्छते । [त्. 265ब्.] ततश् चास्यावस्थानाम् इवात्मभेदम् अनुभवतः कथम् अवस्थातृत्वम्? । अवस्थाभेदे ऽप्य् अभिन्नरूपस्य

तथा व्यवस्थानात् कथञ्चिद्भेदस्यापि भावाद् अदोष इति चेत् । यदि यम् आत्मानं पुरोधय `अयम् अवस्थाता, अवस्थाश् चेमाःऽ इति भण्यते तेनावस्थातद्वतोर् भेदस् तदा भेद एवेति `कथञ्चित्ऽ इत्य् अन्धपदम् एतत् । ततो ऽस्य प्रत्यक्षतायां अनात्मरूपविवेकिना रूपान्तरेणावभासनप्रसङ्गो न निवर्त्तते । अथ तेनात्मना ऽभेदः[357]। अवस्थावद् भेदप्रसङ्गो ऽवस्थातुः, तद्वद् अवस्थानाम् अभेदस्य वा । तयोर् अपि कथञ्चिद् भेदाभेदाव् इति चेत् । तयोस् तर्ह्य् अवस्थातद्वद् आत्मनोर् भेदवतोः कथञ्चिद् अभेदनिमित्तं रूपान्तरम् इष्टं स्यात् । {प्. 85.1} तथा च तस्यापि ताभ्यां कथञ्चिद्भेदः, अन्यथा तदेकस्वभावाद् अत्यन्तम् अभेदाद् अवस्थातद्वतोः परस्परम् अत्यन्तं भेदाभेदौ प्रसज्येयाताम्[358]। रूपान्तरस्य कथञ्चिद्भेदे [स्. 88ब्.] तन्निबन्धनम् अपरं रूपम्, तथा ऽस्यापि तदन्यद् इत्य् अपरिमितरूपतैवैकैकस्य वस्तुनः समासज्येत । न चापरिमितरूपप्रतिभासि प्रत्यक्षम् अनुभवामः । अननुभवन्तश् च कथं तत्कल्पनया ऽऽत्मनैवात्मानं विप्रलभेमहि? । तस्माद् अवस्थारूपविवेकेनोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलम्भाद् अपरिमितरूपताप्रसङ्गाच् च कथञ्चिद् भेदाभेदवतो ऽवस्थातुर् असत्त्वम् एव । ताश् चावस्था जनकाजनकस्वभावभेदवत्यः [त्. 266अ.] प्रत्यक्षत एवावगम्यन्त इति तदेकत्वाध्यव-सायि प्रत्यभिज्ञानं तद्बाधाम्[359]अनुभवत् कथं प्रमाणं स्यात्?, यतो बीजादीनां अङ्कुरादिजननस्वभावानाम् अपि तदात्मतायां हेत्वन्तरापेक्षणात् प्राक्तनस्य[360]हेतोर् अनैकान्तिकता भवेत् । भवतु वा ऽवस्थाता कश्चित्, तस्याप्य् एतद्[361]एव भेदं साधयति । तथा हि -- तयोः [त्. 264अ.]

जनकाजनकावस्थयोर् इति सप्तमीद्विवचनम् एतत् तदा भवति । तद् अयम् अर्थो -- जनकावस्थायाम् अजनकावस्थायां च वस्तुनः धर्मिलक्षणस्य भेद स्वभावनानात्वम् अत एव[ह्ब्टा 356,24] जनकाजनकस्वभावत्वाद् एव प्रत्यक्षावसितात् निश्चेयः[8,19] निश्चयलक्षणस् तत्र व्यवहारः कर्तव्यः, विषयस्य [स्. 89अ.] विरुद्धधर्माध्यासलक्षणस्य दर्शनाद् इति । न च शक्यते वक्तुम् -- अवस्था एवाङ्कुरादिजननस्वभावा नावस्थाता इति । तस्य सर्वसामर्थ्यविरहलक्षणस्यासत्त्वप्रसङ्गात् । [त्. 264ब्.] ततो यद् एकरूपतया प्रत्यभिज्ञानं भवेषु तत् पूर्वोत्तरकालयोर् जनकाजनकस्वभावभेदव्यवस्थापकप्रत्यक्षनिबन्धनाम् अनुभवद्बाधां कथम् इव प्रमाणं स्यात्? । तत्प्रतिभासिनश् चाभिन्नरूपस्यालीकत्वे ऽक्षसमुद्भवाम् अपि वृत्तिम् अनुभवतो ऽस्य सत्सम्प्रयोगजत्वाभावात् तैमिरिकादिधियाम् इव कुतः प्रत्यक्षता? । न {प्. 86.1} चार्थक्रियानिबन्धनं रूपम-पास्य बीजादेर् अपरः परमार्थतः स्वभावो ऽस्ति, यस्याधिगमात् प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणं भवेत्, अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वात् परमार्थसतः । तस्मात् सदृशापरभावनिबन्धन एवायं केशकदलीस्तम्बादिष्व् इवाकारसाम्यतामात्रापहृतहृदयानां भ्रान्त [स्. 89ब्.] एव तत्त्वाध्यवसायो मन्तव्यः । ततः सतो ऽपि प्रतिक्षणं भेदस्यानुपलक्षणं बालानाम् । यदा तु विधुरप्रत्ययोपनिपाताद् विसदृशापरभावप्रसवः तदा ऽस्य तत्त्वाध्यवसायी प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो न भूतिम् अवलम्बते । न च तदेकाकारपरामर्शप्रत्ययजनकत्वाद् अपरं सादृश्यम् । भेदा ऽविशेषे ऽपि च स्वहेतुबलायात् अप्रकृतिवशात्

केचिद्[362]एवैकाकारपरामर्शप्रत्ययलक्षणाम् अर्थज्ञानादिलक्षणां वा ऽर्थक्रियां कुर्वन्ति नापर इति विपञ्चितंप्रमाणवार्तिक एवशास्त्रकृतेति नेह प्रपञ्च्यते ।

__________नोतेस्__________

[356] in tib. this passage -anupalabdhyā to tayoḥ (p. 85. line 15) is read after svabhāvaḥ (p. 86. line 22). [357] tadā [358] parasparayātyantaṃ bhedābhedau vastvantare prasajye- -- t. [359] pratyakṣa [360] yo hi yatsvabhāvaḥ ityādinā kathitasya | [361] pratyakṣam [362] rūpālokādayaḥ

[ सेच्तिओन्: 17. अनुमानेनापि प्रत्यभिज्ञाया बाधात् न ततः स्थिरभावसिद्धिः ।]

अवश्यं च बीजादेर् जनकाजनकावस्थयोर् वस्तुभेदो यथोक्तो ऽवगन्तव्य इति दर्शयितुम् अनुमानम् अभेदस्य [त्. 265अ.] बाधकम् आह -- भावानां बीजादीनां स्वकार्यजनको यः स्वभावः तस्य तेषु सत्सु अन्यथात्वाभावात्[8,21] कदाचिद् अजनकत्वासम्भवात् [स्. 90अ.] तत्स्वभावस्य अङ्कुरादिजनकस्वभावस्य पश्चाद् इव सलिलादिकारणसन्निधान इव प्राग् अपि कुशूलाद्यवस्थितिकाले ऽपि स्वकार्यजननप्रसङ्गात् । तथ हि -- सलिलादिसन्निधाने ऽपि बीजादिः स्वरूपेणैव कार्यं करोति, न पररूपेण । यश् चास्य तदा [त्. 266अ.] कार्यजनकः स्वभावः, स चेत् प्राग् अप्य् अस्ति, `स एवायम्ऽ इति प्रत्यभिज्ञायां पुरो ऽवस्थायिनो जनकस्वभावस्य प्राच्यरूपाभेदाध्यवसायात्, ततः किम् इति प्राग् अपि तत्कार्यं न कुर्याद् इति? । प्रयोगः -- यद् यदा यज्जननस्वभावं तत् तदा तज्जनयत्य् एव । अजनकस्य जनकत्वस्वभावविरोधात् । अन्यस्यापि वा तत्स्वभावतापत्तेः । यथा -- तद् एव बीजादिकं सलिलादिसन्निधिकाले । कुशूलाद्यवस्थास्व् अपि चेदं बीजादिकं स्वकार्यजननस्वभावम् {प्. 87.1} एव प्रत्यभिज्ञया व्यवस्थाप्यत इति स्वभावहेतुप्रसङ्गः । न च जनयति । तस्मान् न तज्जननस्वभावम् इति । विपर्ययप्रयोगः -- यद् यदा यज्जननस्वभावं(व) निर्वर्त्त्यं कार्यं न जनयति न तत् तदा तज्जननस्वभावम्, तद् यथा -- शाल्यङ्कुरजननस्वभावनिर्वर्त्यं कार्यम् अजनयत् कोद्रवबीजम् । न जनयति च सलिलादिकारणसन्निधेः[363]प्राक् तत्कार्यजननस्वभावनिर्वर्त्त्यं [स्. 90ब्.] स्वकार्यं बीजादिकम् इति [त्. 266ब्.] व्यापकानुपलब्धिः । ततो ऽनुमानतो ऽपि बाधम् अनुभवत् प्रत्यभिज्ञानं कथं प्रमाणं स्यात्? । ननु चानेन[364]बाध्यमानस्यानुमानस्याप्रामाण्यात् कथं बाधकत्वम्? । अनिश्चितप्रमाणभावेन[365]कुतो बाधा? । नापि इतरेतराश्रयत्वम् । न हि प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्याद् एतदनुमानं प्रमाणम्, किन्तु स्वसाध्यप्रतिबन्धात् । स च विपर्यये बाधकप्रमाणबलान् निश्चित इति ।

__________नोतेस्__________

[363] च शाल्यादिका- -- त्. [364] प्रत्यभिज्ञानेन [365] उत्तरम्

[ सेच्तिओन्: 18. प्रत्यक्षस्यानुमानात् गरीयस्त्वनिरासः ।]

न प्रत्यक्षाद् अन्यद् गरिष्ठं प्रमाणम् इति चेत् । न । प्रत्यभिज्ञायाः प्रत्यक्षत्वासिद्धेः । न हीयम् अनुमानेन प्रत्यक्षात्मिका सती बाध्यत इति ब्रूमहे । किं कृतं च प्रत्यक्षस्य गरीयस्त्वम्? । तद् ध्य् अर्थस्यासम्भवे ऽभावात् प्रमाणम् उच्यते तच् चानुमानस्याप्य् अर्थप्रतिबद्धलिङ्गजन्यतया समानम् इति नास्य कश्चिद् विशेषः । यदि चानुमानविरोधम् अश्नुवानापि प्रत्यभिज्ञा प्रमाणं तदा ऽऽकारस्य साम्यात् तदेकतां प्रतियती नीलेतरकुसुमादेः[366][प्रतीतिः] किं न प्रमाणम्? । न हि कुसुमफलादिकार्यदर्शनोन्नीयमानो भेदः प्रत्यक्षतस् तथाभावम् अनुभवति । विस्तरतश् च प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यनिरासः [स्. 91अ.]क्षणभङ्गसिद्धाव् एव विहित इत्य् आस्तां तावद् इह । यतः एवम् उक्तेन प्रकारेण जनकाजनकावस्थयोः बीजादेर् वस्तुभेदः तस्माद् यो ऽन्यो ऽवस्थाविशेषो यदन्तरं अङ्कुरादिकार्यप्रसवः {प्. 88.1} स एवाङ्कुरजननस्वभावः, [त्. 267अ.] कार्यदर्शनोन्नीयमानरूपत्वात् तज्जननस्वभावतायाः । यदि तर्हि स एवाङ्कुरजननस्वभावः, पूर्वभाविनाम् अवस्थाभेदानाम् अतज्जननभावत्वात् कथं तेषु तत्कारणव्यपदेशः? अङ्कुरार्थिभिर् वा तदुपादानम्? इत्य् अत आह -- `पूर्वभाविनस् तुऽ कुशूलाद्यवस्थितिकालभाविनस् तु अवस्थाविशेषाअङ्कुरकारणस्यान्त्यस्यावस्थाविशेषस्य कारणानि प्रत्ययान्तरोपधीयमानविशेषेभ्यः परम्परया तेभ्यस् तदुत्पत्तेः । अतस् तेषूपचारतः कारणव्यपदेशो ऽङ्कुरार्थिभिश् चोपादानम् । यतस् तत्स्वभावस्य बीजादेर् जननं न हेत्वन्तरापेक्षम्, यच् चाजनकम् अपेक्षते न तस्य [स्. 91ब्.] तज्जननस्वभावत्वम् इति । तस्मान् नानेकान्तो बीजादिवत् `तत्स्वभावत्वात्ऽ इत्य् अस्य

हेतोः इत्य् उपसंहारः । तद् एवं यदा तावत् प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यक्षप्रमाणतया स्थैर्यसिद्धये परैर् उच्यते बीजादिवद् अनेकान्तं प्रतिपादयितुम्, तदा तस्योक्तेन प्रकारेण प्रत्यक्षानुमानाभ्यां बाध्यमानत्वात् तदात्मता नास्तीति कुतस् तत एकता भावानाम्?, यतो ऽनेकान्तः स्याद् इति प्रतिपादितम् । यदा तु प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् पूर्वापरकालयोर् एकस्वभावा बीजादय इति हेतुतयोच्यते परैः, तदा ऽयम् असिद्धो हेतुः । न च स पक्षे क्वचिद् वर्त्तत इत्य् आह -- क्षणिकेषु भावेषु अस्माभिर् इष्यमाणेषु एक्याभावाद् इति सम्बन्धः ।

__________नोतेस्__________

[366] गिरिकान्तका (?)-कन्नि- (?)

[ सेच्तिओन्: 19. तत्स्वभावत्वात् इत्य् अत्र पुनर् अपि अनेकान्तदोषोद्धारः ।]

अथ यस्यापि क्षनिका भावास् तस्यापि बीजादीनां [त्. 267ब्.] प्रतिक्षणम् ऐक्याभावे ऽपि विशेषानुपलक्षणाद् अन्त्यक्षणवत् सर्वेषां जनकस्वभावानाम् अपि तद्भावं प्रति सलिलाद्यपेक्षत्वात् तदवस्थम् अनैकान्तिकत्वम् इत्य् आशङ्क्याह -- अपरापरोत्पत्तेः क्षणिकैर् अपि [स्. 92अ.] नानेकान्तः, अपरेभ्यो ऽपरेभ्यश् च प्रत्ययेभ्यः प्रतिक्षणम् उत्पत्तेः क्षणिकानां भिन्नशक्तित्वाद् अन्त्यक्षणवज् जनकस्वभावताविरहात् कुतस् तैर् अप्य् अनेकान्तः स्यात्? न हि कारणभेदोपधीयमानजन्मनां विशेषानुपलक्षणे ऽप्य् अभिन्नस्वभावता युक्ता, हेतु {p.89.1} भेदाननुविधाने ऽहेतुकताप्रसङ्गात् । तथा च वक्ष्यति -- `अपरापरप्रत्यययोगेन प्रतिक्षणं भिन्नशक्तयः सन्तन्वन्तः संस्कारा यद्य् अपि कुतश्चित् साम्यात् समानरूपाः प्रतीयन्ते तथापि भिन्न एव एषां स्वभावः, तेन किञ्चिद् एव कस्यचित् कारणम्ऽ इति । यद् उक्तं `तत्स्वभावस्य जननात्ऽ इत्य् अस्यानेकान्तम् उद्भावयन्न् आह परः -- ते बीजक्षित्यादयः अन्त्याः अन्ते भवाः प्रत्येकम् अङ्कुरजनने समर्थाः खण्डशः कारणेभ्यः कार्योत्पादाभावाद् भवद्भिर् इष्यन्त इति किन्न जनयन्ति प्रत्येकम्? । ततश् चैषाम् एक एव कश्चिद् अङ्कुरं जनयति, तदन्ये तु तत्स्वभावा अपि न जनयन्तीति `तत्स्वभावस्य जननात्ऽ इत्य् अनेकान्तः । तद्वत् कुशूलाद्यवस्था अपि बीजादयो ऽङ्कुरादिजननस्वभावा अपि न जनयिष्यन्तीति तैर् अनेकान्तः [स्. 92ब्.] तदवस्थ एवेति मन्यतेपरः। अत्राह -- इति यद् एवं त्वं मन्यसे । परेण सामान्येनाभिधानात् सामान्येनैवोत्तरम् आह -- जनयन्त्य् एव [t.268a.] नात्र स्वकार्यजनने अन्यथाभावः अजनकत्वम् आशङ्कनीयम् । कुतः? स्वभावस्यावैपरीत्यात् । यदि हि न जनयेयुर् जननस्वभावा एव न स्युः । तत्स्वभावाश् चेष्यन्त इत्य् अवश्यं जनयन्ति, तथा च कुतो ऽनैकान्तः? इति भावः ।

[ सेच्तिओन्: 20. एकेनैव समर्थ्येन कार्यजनने परेषाम् अनुपयोगम् आशङ्क्य तदुद्धारः ।]

प्रत्येकम् अन्त्यानां जनकत्वे कार्यस्यैकेन जननाद् अपरेषाम् उपयोगस्य निर्विषयत्वाद् अजननम् एवेति मन्यमान आह परः -- तेषु अन्त्येषु सहकारिषु सह -- युगपत् करणशीलेषु समर्थस्वभावेषु तत्कार्यक्रियायोग्येषु अभ्युपगम्यमानेषु सत्सु कार्यस्यैकेनैव जनितत्वात् को ऽपरस्योपयोगः? नैव कश्चित् । तत् किम् उच्यते `जनयन्त्य् एवऽ इति? । एतत् परिहरति -- `न वैऽ नैव भावानां बीजादीनां काचित् प्रेक्षापूर्वकारिता बुद्धिपूर्वकारिता, यतः प्रेक्षापूर्वकारित्वात् `अयम् अस्मास्व् अन्यतम् एको ऽपि समर्थः कार्यजनने, किम् अत्रास्माभिः कर्त्तव्यम्?ऽ इत्य् आलोच्य अपरे निवर्तेरन् [स्. 93अ.] {प्. 90.1} औदासीन्यं[367]भजमानास् तत्कार्यजनने न व्याप्रियेरन् । यस्मात् ते बीजादयो भावाः निरभिप्रायव्यापाराः पर्यालोचनाशून्यव्यापारा एकत उत्पद्यमाने कार्ये सर्व एव व्याप्रियन्ते । भवनधर्मणि च कार्ये तेषां प्राग्भाव एव व्यापारः । तदन्यस्यायोगात्[368]। यदि हि व्यापृताद् अन्य एव व्यापारः [त्. 268ब्.] तदा तत एव कार्योत्पादाद् व्यापारवतः कारकत्वम् एव हीयते । तस्यासौ व्यापारः ततस् तस्य कारकत्वम् इति चेत् । नन्व् एवं व्यापारोपयोगस्य कार्यानुपयोगिनि तत्रोपचारात्[369]पारमार्थिकम् अस्य कारकत्वं हीयेत । कश् चास्य[370]व्यापारेण सम्बन्धः? । समवायश् चेत् । न । तस्य प्राग् एव निरस्तत्वात् । समवायाच् च व्यापारवत्त्वे अन्यस्यापि[371]तत्कार्यानुपयोगिनस्[372]तद्भावप्रसङ्गः[373], समवायस्येहेति बुद्धिहेतोर् एकत्वेन सर्वत्र समानत्वात् । अभिमतेनैव व्यापृतेन तद्व्यापारोत्पादनात् नातिप्रसङ्गः इति चेत् । ननु तेन[374]तदुत्पादनं[375]तत्र[376]समवायाद् एवोच्यते । स च [स्. 93ब्.] सर्वत्र

समानः । येन च परिश्रमेण व्यापारं जनयति तेन कार्यम् एव किन् नोत्पादयति? येन व्यवधानम् आश्रीयते । यथा च स्वसन्निधिमात्रेणैवायं व्यापारं जनयति न व्यापारान्तरेण, अनवस्थाप्रसङ्गात्, तथा तत एव कार्यम्[377]अपीत्य् उक्तप्रायम् । तस्माद् भाविनि कार्ये प्राग्भाव एव कारणस्य व्यापारः । स च सर्वेषां अस्तीति सर्व एव कार्योत्पत्तौ व्याप्रियन्त इति व्यपदिश्यन्ते । तद् अपि कार्यंसर्वेभ्य एव जायते सर्वेषां भाव एव तद्भावात् । न हि कार्यस्य कारणाभिमतभाव एव भावम् अन्तरेणापरं जन्म । तथाभावे[378]हि तत्रैव कारणव्यापारात् कार्यक्रियैवैषां न सम्भवेत् । ततश् च सत्स्व् अपि कारणेषु कथम् अस्य भाव उपलब्धिर् वा स्यात्? । तत्सम्बन्धिनो जन्मनः करणात् इति चेत् । न । असता {प्. 91.1} तेन[379]सम्बन्धायोगात् । स्वत एव सत्त्वे वा [त्. 269अ.] जन्मार्थानुपपत्तेः । जन्मकाले चोपलभ्यस्यात्मनः[380]प्राग्[381]अपि भावात् तथोपलब्धिप्रसङ्गः, रूपान्तरेण[382]भावे न [स्. 94अ.] तस्य भावः स्यात्[383]। रूपभेदलक्षणत्वाद् भावभेदस्य[384]। तस्माद् उपलब्ध्यात्मनो[385]जन्मनः प्रागनुपलम्भाद् असत्त्वम् । ततो ऽस्य[386]जन्मसम्बन्धिता कुतः? । तस्मात् कार्यम् एवाभूत्वा हेतुभावे भवतीति भाव एवास्य[387]ततो जन्मेति सर्वेभ्यस् तत् जायते । नन्व् एकस्यापि तज्जनने सामर्थ्यात् अपरेषां तत्र सन्निधिलक्षणो व्यापारो व्यर्थ एवेति न तत्रापरेषां भावः सङ्गच्छत इति चेद् आह -- स्वहेतोः क्षितिबीजसलिलादिसामग्रीलक्षणस्य परिणामः कार्योत्पादानुगुणविशेषवतः प्रतिक्षणम् उपधीयमानातिशयस्य क्षणान्तरस्य प्रसवः, ततः उपनिधिः कार्यदेशे सन्निधानं धर्मो

येषां ते तथाभवन्तः कार्यदेशे सन्निधीयमानाः नोपालम्भम् अर्हन्ति -- `एकस्याप्य् एतत्कार्यकरणे समर्थत्वात् किम् अत्र भवन्तः सन्निहिताः?ऽ इति न पर्यनुयोगम् अर्हन्ति । न हि तदपरसन्निधिम्[388]अन्तरेण तत्रैकस्यापि[389]भाव उपपद्यते । कुतः? तत्प्रकृते तत्प्रकृतित्वात् इति भावप्रधानो [स्. 94ब्.] निर्द्देशः । क्षितिबीजसलिलादिसामग्रीपरिणामजन्यस्वभावत्वाद् एकैकस्य समर्थस्य तद्भावे[390]कुतः केवलस्य सम्भवः[391]?, सामग्रीशब्दवाच्यैः कारणभेदैः समर्थ- स्वस्वलक्षणान्तरारम्भात् । ततश्[392]च प्रतिक्षणम् उपधीयमानातिशयस्योत्पादात् केवलानां [त्. 269ब्.] च तज्जननस्वभाववैकल्यात् तदपरप्रत्यययोगजन्यस्वभावत्वात् समर्थजनकस्य हेतोः । एतच् च यथावसरं तत्र तत्र व्यक्तीकरिष्यति । तस्माद् यत्सामग्रीजन्यस्वभावो यो भावः स तत्रैकाभावे ऽपि कारणवैकल्यान् न सम्भवतीत्य् एकसामग्रीजन्मनां सहभावो नियतः । सर्वेषां तेषां भाव एव कार्यस्य भावात् सर्व एव जनयन्तीति `तत्स्वभावस्य जननात्ऽ इत्य् अत्र नानेकान्तः इति । {प्. 92.1} येनाभिप्रायेण `ते ऽन्त्याः समर्थाः किन् न जनयन्तिऽ इत्य् उक्तं तं प्रकटयन्न् आह -- समर्थाः इत्यादि । सिद्धान्तवाद्य् अपि `जनयन्त्य् एवऽ इति यदभिप्रायवतोक्तं तम् आदर्शयति -- न, तत्रैव इत्यादि । एतद् एव व्याचष्टे -- तस्यैव इत्यादि । [स्. 95अ.] अयम् अभिप्रायः -- `इदम् अत्र समर्थम्, इदम् असमर्थम्ऽ इति प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनाभ्याम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवह्रियते, अन्यनिमित्ताभावात् । तौ चान्वयव्यतिरेकाव् एकत्रैव कार्ये दृश्येते नापरापरत्रेति तस्यैवैकस्य जनने समर्था गम्यन्त इति

नापरापरजननम् । ते तु यदवस्था जनयन्तो दृश्यन्ते -- किं तज्जननस्वभावास् तदैव? आहोस्वित् प्राग् अपि? इत्य् अत्र विवादः । तत्र प्राग् अपि तत्स्वभावत्वे पश्चाद् इव प्राग् अपि जननप्रसङ्ग इति प्रतिक्षणं भेद उच्यत इति ।

__________नोतेस्__________

[367] `निवर्तेरन्ऽ इत्य् एतद् व्याख्याति [368] क्रियारूपस्य [369] व्यापारवति कारणे [370] व्यापृतस्य [371] घटादेः [372] अङ्कुर- [373] अङ्कुरजनन- [374] बीजा- [375] व्यापारोत्पाद- [376] बीजादौ [377] एव स्वसंनिधिमात्राद् एव का- -- त्. [378] अपरजन्मसद्भावे [379] कार्येण [380] कार्यसम्बन्धिनः [381] कार्यजन्मनि [382] अव्यक्तेन [383] अव्यक्ताद् अव्यक्तम् एव रूपं जातं यतः [384] अव्यक्तरूपाद् व्यक्तरूपं भिन्नम् एव [385] कार्यस्य [386] कार्य- [387] कार्य- [388] तदन्यतर- [389] कार्यदेशे [390] अपरसन्निधानाभावे [391] कुतः [392] नोपालम्भम् अर्हन्ति

[ सेच्तिओन्: 21. कारणभेदात् कार्यभेदं स्वीकुर्वद्भिः क्षपणकजैमिनीयैर् अनेकान्तस्योद्भावनम् ।]

पुनर् अन्यथाक्षपणकजैमिनीयाअनेकान्तम् उद्भावयन्त [त्. 270अ.] आहुः -- भिन्नः परस्परव्यावृत्तः स्वभावो येषां तेभ्यश् चक्षुरादिभ्यः सहकारिभ्यः युगपत्कर्तृभ्यः एकस्य विज्ञानलक्षणस्य कार्यस्योत्पत्तौ सत्याम्, बहूनि भिन्नस्वभावानि कारणानि कार्यं त्व् एकम् अभिन्नस्वभावम् इति न कारणभेदात् कार्यभेदःस्यात् । ततश् चक्षुरादयो न भिन्नेनात्मनैकस्य कार्यस्य जनका एष्टव्याः । किन्त्व् अभिन्नम् एषाम् एककार्यजनकं सामान्यभूतं रूपम् उपेयं येनाभिन्नं कार्यं जनयन्ति । तच् च समग्रावस्थायाम् एव तत्कार्यं जनयति न व्यग्रावस्थायाम् । न चैकैकाभावे तस्याभावः, सामान्यात्मनः [स्. 95ब्.] कदाचिद् अभावविरोधात् । न च तदा ऽस्या ऽजनकस्वभावता, जनकाजनकरूपवतः समग्रेतरावस्थायोर् भेदप्रसङ्गात् । तथा च सामान्यात्मना हानिः । ततो यद् अस्य समग्रेषु चक्षुरादिषु जनकं रूपं तद् एकैकाभावे ऽपि विद्यते न च जनयतीति `तत्स्वभावस्य जननात्ऽ इत्य् अनेकान्त इति ।

[ सेच्तिओन्: 22. सिद्धान्तवादिना दूषणोद्धारः ।]

सिद्धान्तवाद्य् आह -- न, यथास्वम् इत्यादि । एवं मन्यते -- किं पुनर् इदं कारणम् अभिमतं भवतः? । यदि प्रत्येकं चक्षुरादिकम्; {प्. 93.1} तद् अयुक्तम् । सामग्रीजन्यस्वभावत्वात् कार्यस्य, तस्या एव कारणत्वात् । ननु तदवस्थायां प्रत्येकम् एव सामग्रीशब्दवाच्यानां जननस्वभावत्वाभ्युपगमात् प्रत्येकम् एव चक्षुरादिकं कारणम् । [त्. 270ब्.] यद्य् एवं को ऽयं नियमो यदनेकस्माद् भवता ऽनेकेन भवितव्यम् विपर्यये बाधकप्रमाणाभावात्, एकेनैव तत् कार्यं करोतीति कुतो ऽवसितम्? । तद्भावे भावात् इति चेत् । अनेकत्रापि समानम् एतत् । तद् उक्तम् -- तस्यैवैकस्य जनने समर्थाःनान्यस्य इति नापरापरजननम् इति । न चानेकस्माद् भवद् अनेकं प्राप्नोति । यतो नास्माकं भवताम् इव कारणम् एव [स्. 96अ.] कार्यात्मताम् उपैति, यतो ऽनेकपरिणतेर् अनेकरूपत्वात् कार्यस्यानेकता स्यात् । किन्तु अपूर्वम् एव केषुचित् सत्सु भवति । तच् चानेकभाव एव भावात् तत्कार्यम् उच्यते तस्य कुतो ऽनेकताप्रसङ्गः? । यत् त्व् अभिन्नं रूपं जनकम् उच्यते तस्यैकस्थिताव् अपि भावात् तत्कार्यजननस्वभावाच् च ततः कार्यप्रसवप्रसङ्गः, तदन्यसन्निधौ तस्य विशेषाभावात् तदापि वा न जनयेत् । तस्माद् येषु भावाभाववत्सु कार्यं भावाभाववद् दृश्टं त एव विशेषा जनका इति कुतो ऽनेकान्तः? । अथ सामग्रीं कारणम् आश्रित्योच्यते `न कारणभेदात् कार्यभेदः स्याद् इतिऽ, तन् न, यथास्वं यस्याः सामग्र्याः य आत्मीयः स्वभावस् तद्भेदेन तद्विशेषोपयोगतः तस्य -- विज्ञानलक्षणस्य कार्यस्य, विशेषाः -- सामग्रीभेदाद् भिन्नाः स्वभावाः, तेषूपयोगतः [त्. 271अ.] तदुपयोगैः भिन्नसामग्रीव्यापारैः कार्याः ये

स्वभावविशेषाः -- कार्याणां विशिष्टाः स्वभावाः [स्. 96ब्.] तेषाम् असङ्करात् परस् परव्यावृत्तरूपत्वात् । सामग्रीभेदाद् भिन्नरूपतैव कार्याणाम् इति कथन् न कारणभेदाद् कार्यभेदः स्यात्? । तथा हि -- एका सामग्री मनस्कारतत्[393]साद्गुण्यादिलक्षणा[394], ततो विकल्पविज्ञानमात्रं[395]जायते; अपरा मनस्कारेन्द्रियमात्रलक्षणा, ततो भ्रान्तेन्द्रियविज्ञानसम्भवः[396]; तदन्या विषयेन्द्रियमनस्कारात्मिका, ततो ऽप्य् अभ्रान्तविज्ञानसम्भूतिर् इति भिन्नसामग्रीजन्मनां {प्. 94.1} कार्यस्वभावविशेषाणाम् असाङ्कर्याद् अस्त्य् एव सामग्रीलक्षणकारणभेदात् कार्याणां भेद इति । ननु यदा विषयेन्द्रियमनस्कारेभ्यो विज्ञानसम्भवः तदा तेषाम् उपयोगविषयस्यैकत्वात् कथम् असाङ्कर्यम्? । तथाविधस्य साङ्कर्यस्येष्टत्वात् अदोषः । तदुक्तम् -- तत्रैवैकत्र सामर्थ्यात् इत्यादि । कथं तर्हि तेषां तज्जनकत्वम्?, यदि तद्भेदात् [स्. 97अ.] न भिद्यते कार्यम् । किं नु वै समग्राणाम् अन्यान्यकार्यजननेन जनकत्वम् यतस् तद्भावे तन् न स्यात् । जनकत्वं ह्य् एषां तद्भाव एव कस्यचिद् भावात् । तत्रैकस्यानेकस्य वा भावे तेषाम् एकानेकजनकत्वम् उच्यते ।

__________नोतेस्__________

[393] चारुत्वम् [394] देशकालादयः [395] अर्थाभावे ऽप्य् आन्तरो विकल्पः [396] मरुमरीचिकासु जलज्ञानम्

[ सेच्तिओन्: 23. एकसामग्रीजन्येष्व् अपि कार्येषु भेदोपपादनम् ।]

नन्व् एकस्याः सामग्र्या अनेकस्य भावे सामग्र्यन्तरजन्येभ्यो भवतु भेदः, परस्परतस् तु कथम्? । [त्. 271ब्.] तदतद्रूपहेतुजत्वाद् धि भावास् तदतद्रूपणि इष्यन्ते । तत्र यदा चक्षूरूपमनस्कारेभ्यो विज्ञानजन्म तदा चक्षूरूपक्षणयोर् अपि भावाद् विज्ञानेनाभिन्नहेतुजत्वात् तयोर् विज्ञानात्मता, विज्ञानस्य वा तद्रूपता कथं न प्रसज्येत? । आह च -- तदतद्रूपिणो भावास् तदतद्रूपहेतुजाः। तद्रूपादि[397] किम् अज्ञानंविज्ञानाभिन्नहेतुजम् ॥ [प्व् 2.251] इति । नैष दोषः । तेषां यथास्वं स्वभावभेदेन निमित्तोपादानतया तदुपयोगात् । मनस्कारो हि विज्ञानस्योपादानकारणम् । चक्षुषस् तु स्वविज्ञानजननयोग्यस्य जन्मनि सहकारिकारणम् । एवम् इतरत्रापि यथायोगम् वाच्यम् । ततो ऽन्यादृशी सामग्री चक्षुःक्षणस्य जनिका, अन्यादृशी च विज्ञानदेर् इति तद्वैलक्षण्याद् एव [स्. 97ब्.] कार्याणां वैलक्षण्यम् । स्याद् एतत् -- सर्वेषां अन्वयव्यतिरेकाव् अनुविधीयेते तदा चक्षुरादिक्षणैर् इति कुतो ऽयं भेदः -- इहोपादानभावे भेद(-भावेनेद)म् उपयुज्यते, अन्यत्र तु सहकारिभावेनेति? । बोधरूपतादेर्[398]{प्. 95.1} अनुकाराननुकाराभ्यां तद्भावे[399]व्यभिचाराव्यभिचारतश् च । तथा हि -- विज्ञानं मनस्कारस्य बोधरूपताम् अनुकरोति, न चक्षुरादेर् जरा(डा)दिभावम् । एवम् अन्यद् अपि प्रत्येयम् । नियमेन च विज्ञानमात्रभावे समनन्तरप्रत्ययस्य व्यापारो न चक्षुरादेः । चक्षुःक्षणान्तरोदये[400]च पूर्वभाविनश् चक्षुषो[401]न स्वविज्ञानयोग्यताहेतोः [त्. 272अ.] समनन्तरप्रत्ययस्य । एवंरूपस्यापि वाच्यम् । तस्माद् अवस्थाभेदे ऽपि यद् एकाकारपरामर्ष(श)प्रत्ययनिबन्धनतया स्वसन्ततिपतितकार्यप्रसूतिनिमित्तं तद् उपादान-कारणं । यत् सन्तानान्तरे प्रागवस्थापेक्षविशेषोदयनिबन्धनं तत् सहकारिकारणम् । स चेयं भावानां स्वहेतुपरम्परायाता प्रकृतिर् यया किञ्चित् कार्यं स्वसन्तानव्यवस्थानिबन्धनं जनयन्त्य् अपरं च सन्तानान्तरव्यपदेशनिबन्धनम् इति तस्या एव सामग्र्या अवान्तरविशेषकृतत्वाच् चक्षूरूपविज्ञानक्षणानां परस्परतो [स्. 98अ.] वैलक्षण्यं न विरुध्यते ।

__________नोतेस्__________

[397] तत्सुखादि -- प्व् [398] उत्तरम् आह [399] कार्यभावे [400] -क्षणानन्तरोदये -- त्. [401] नियमेन व्यापार इति सम्बन्धः

[ सेच्तिओन्: 24. कारणानेकत्वे ऽपि कार्यस्यैकत्वं सामग्रीभेदे च कार्यभेदः ।]

तस्माद् यदि `कारणभेदात्ऽ कारणानेकत्वात् कार्यस्य भेदः अनेकत्वं तदा प्रतिबन्धाभावाद् अनेकान्तः । न च तदभ्युपगम्यत इति न काचित् क्षतिः । अथ सामग्रीलक्षणस्य कारणस्य भेदः सामग्र्यन्तराद् वैलक्षण्यं कार्यस्यापि भेदो ऽतत्कारणेभ्यो भिन्नस्वभावतोच्यते । तदा[402]तस्येह[403]भावात् कथं न कारणभेदात् कार्यभेदः स्यात्? इति अभिप्रायवता `नऽ[404]कारणभेदात् कार्यभेदो न स्यात् । कुतः? । यथास्वम् इत्य् आद्य् अभिहितम् । उभयं[405]चैतत् कार्येषु प्रमाणपरिदृष्टम् इति दर्शयन्न् आह -- यथा इत्यादि । मृत्पिण्डादिभ्यो हि भवतो घटस्य न कारणानेकत्वे ऽप्य् अनेकरूपता । नाऽपि सामग्र्यन्तरजन्याद् अभिन्नस्वभावतेत्य् उदाहरणार्थः । तत्र [त्. 272ब्.] सामग्र्यन्तरजन्यात् तावद् भेदं दर्शयति -- मृत्पिण्डात् इत्यादि । इह मृत्पिण्डकुलालसूत्राणि {प्. 96.1} व्यग्रस्वभावानि कारणान्तरसहितानि इष्टकादिलक्षणानि तदन्यजन्येभ्यो भिन्नस्वभावानि [स्. 98ब्.] यानि कार्याणि साधयन्ति तेभ्यो विलक्षणम् एव समग्राणि घटात्मकं कार्यं जनयन्ति । तथा हि -- कुलालादिनिरपेक्षो मृत्पिण्डः तदन्यजन्याद् वृक्षादेर् विलक्षणम् एवोपादानभावेन मृदात्मकं कार्यं जनयन् दृष्टः । कुलालादिसहितो ऽपि तदात्मकम् एव घटम् । तत्कारणाहितविशेषश् च केवलमृत्पिण्डाद् भिन्नस्वभावतया तत्कार्याद् अपीष्टकादेर् विलक्षणम् एव करोति । एवं कुलालादिकम् अपि तदन्योपादानसहितं सहकारिभावेन यत्कार्यम् करोति तद्विलक्षणम् एव मृत्पिण्डसहितं तत्कारनाहितविशेषं घटात्मकं कार्यं जनयतीति समुदायार्थः । तत्र मृत्पिण्डाद् भिन्नः स्वभावो घटस्य ये तदन्योपादानकारणतया मृत्स्वभावा न

भवन्ति वृक्षादयस् तेभ्यो भवति । कुलालात् मृत्पिण्डोपादानाहितातिशयात् सहकारिभावेनोपयुज्यमानात् तस्यैव घटस्य मृत्पिण्डोपादानतया मृदात्मनः सतः संस्थानविशेषः पृथुबुध्नोदराद्याकारः तदात्मतया तदन्येभ्यो येषां मृत्पिण्डस् तदन्यनिमित्तसहित [स्. 99अ.] उपादानम् इष्टकादीनां तेभ्यो भिन्नः स्वभावो भवति । सूत्रात् मृत्पिण्डकुलालकारणाहितविशेषात् [त्. 273अ.] तस्यैव घटस्य मृत्संस्थानविशेषात्मनो मृत्पिण्डकुलालयोस् तज्जननस्वभावत्वात् घटस्य तद्रूपयोगात् तयोश्च[406]सूत्रकारणोपहितविशेषयोस् तन्निरपेक्षावस्थातो भिन्नात्मकतया चक्रादेर् विभक्तो विच्छिन्नः स्वभावो भवति तस्माद् अनु[क्रा]न्तकारणत्रयजन्यो घटः तदन्यस्माद् एकैककार्याद् द्विद्विकार्याच् च भिन्नस्वभाव एव जायत इति सामग्रीभेदाद् भिन्नान्येव कार्याणि परस्परम् असङ्कीर्णस्वभावानि भवन्तीति तदुपयोगकार्यविशेषासङ्करः[407]सिद्धः । तस्य[408]चैकैकतदवस्थाभाविकारणभेदान्वयव्यतिरेकानुविधायितया खण्डशो ऽनुत्पादाच् च । तदेकैकजन्यत्वे ऽपि[409]वस्तुतस् तदेकैकसजातीयकारणान्तरसन्निधावदृष्टस्य विशेषस्येतरसन्निधौ तद्दर्शनात् `तज्जन्यो ऽयम्ऽ[410]इति तत्त्वचिन्तकैर् विवेच्यते । यतः[411]{प्. 97.1} कार्यविशेषार्थिनो ऽनेककारणपरिग्रहं कुर्वन्ति परस्पराहितोपकारकार्यपरम्परया वाञ्छितकार्यजननयोग्यकारणसामग्रीभावार्थम् । यत [स्. 99ब्.] एवं सामग्रीभेदाद् भिन्नान्येवेष्टकाचक्राविभक्तघट तद्विभक्तघटलक्षणानि कार्याणि भवन्ति तत् तस्मात् एवम् उक्तेन प्रकारेण कुलालात् मृत्पिण्डरहिताद् अन्यसामग्र्यन्तर्भूतात् न मृत्स्वभावता कस्यचित् कार्यस्य,

मृत्पिण्डकारणोपकृतात्मन एव तस्य तद्विशेषहेतुत्वात् । न मृदः केवलायाः, तत्सामग्रीबहिर्भूतायाः संस्थान[त्. 273ब्.]विशेषः कुलालोपादानोपकृतताया एव मृत्संस्थानविशेषात्मककार्यहेतुत्वात् ।

__________नोतेस्__________

[402] वैलक्षण्यस्य [403] सामग्र्याम् [404] न इति सूत्रांशस्य व्याख्या `कारणऽ इत्यादि [405] कारणानेकत्वे कार्यस्यैकत्वम्, सामग्रीवैलक्षण्यात् कार्यवैलक्षण्यं च [406] मृत्पिण्डकुलालयोः [407] तेषां कारणानाम् उपयोगैः व्यापारैः कार्या ये स्वभावविशेषः तेषाम् [408] घटस्य [409] `तज्जन्यो ऽयम्ऽ इति तत्त्वचिन्तकैर् विवेच्यत इति सम्बन्धः [410] मृदादि- [411] विवेकात्

[ सेच्तिओन्: 25. सहकार्यनेकत्वे ऽपि कार्यस्य ऐक्यम् ।]

तद् एवं सामग्रीभेदाद् भेदं कारस्योदाहरणे प्रतिपाद्य सहकारिणाम् अनेकत्वे ऽप्य् अनेकात्मताविरहं प्रतिपादयन्न् आह -- न च तयोः मृत्कुलालयोः सहितयोः परस्परोपादानोपकृतात्मनोः यः शक्तिविशेषः प्रत्ययान्तरसहितावस्थातो विशिष्टा योग्यता तद्विषयस्य[412]तदन्यावस्थाविषयाद् भेदे सत्य् अपि यथा तदन्यस्माद् भेदः, एवं स्वभावेन न भेदः । स्वरूपतो ऽपि न नानात्वं नानेकात्मकता कार्यस्य । ताभ्यां जनितो यो विशेषो मृत्संस्थानविशेषात्मकः स एव तदन्यसामग्रीजन्याद् भिद्यत इति भेदो अस्य । कथं पुनर् एत[द्] ज्ञायते `तदन्यस्माद् इव [स्. 100अ.] स्वभावतो ऽप्य् अस्य भेदो नास्तिऽ इत्य् अत आह -- मृत्संस्थानयोः इत्यादि । यदि हि मृत्कुलालयोः तदवस्थाभाविनोः शक्तिविशेषविषयो मृत्संस्थानविशेषात्मको भेदस् तदन्यस्माद् इव स्वरूपतो भिद्येत तदा मृत्संस्थानयोर् अपरस्परात्मतया परस्परात्मताविरहेण कारणेन संस्थानविशेषेण मृत् न प्रतिभासेत, न मृत्स्वभावेन च संस्थानविशेषः, यथा तदन्यरूपेण । न[413]हि यो यस्य स्वभावो न भवति स तेनात्मना स्वग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभासते, रूपरसवत्; ज्ञानं वा तद्रूपविकलार्थसामर्थ्येनोत्पद्यमानं तद्रूपम् अनुकर्तुं युक्तम्, {प्. 98.1} भ्रान्तताप्रसङ्गेन तद्वशाद् अर्थव्यवस्थानाभावप्रसक्तेः । तस्मात् मृत्संस्थानयोर् एकात्मतैवेति [त्. 274अ.] न कारणानेकत्वात् कार्यस्यानेकात्मकता ऐकान्तिकी, यतो भिन्नस्वभावेभ्यश् चक्षुरादिभ्यः सहकारिभ्यः एककार्योत्पत्तिविरोधाद् एकरूपतया तेषां साधारणैककार्यक्रिया, भिन्नरूपतया वा साधारणकार्यकरणम् इयेत । [स्. 100ब्.] एतच् चैकसामग्र्यपेक्षयैककार्यकर्तृत्वम् उच्यते । परमार्थतस् तु तत्सामग्र्यन्तर्ग्गतानां सजातीयस्या ऽपि क्षणान्तरस्यारम्भात् सामग्र्यन्तरावयवत्वेन च कार्यान्तरस्यापि यथा एकप्रत्ययजनितं किञ्चिद् एकं नास्ति तथा ऽनेकप्रत्ययजनितम् अपीति कारणानेकत्वात् कार्यानेकत्वोपगमे ऽपि न काचित् क्षतिः । तत एककार्यापेक्षया ऽनेकत्वप्रसञ्जने सन्दिग्धव्यतिरेकता, सामान्येन साधने सिद्धसाध्यतेति च ।

__________नोतेस्__________

[412] शक्तिविशेषविषयस्य [413] व्यतिरेकी

[ सेच्तिओन्: 26. अह्रीकादिसंमतस्य द्रव्यपर्याययोः भेदाभेदपक्षस्य निरासः ।]

ननु च मृत्संस्थानविशेषयोर् एकस्वभावत्वे ऽप्यह्रीकादिभिः सङ्ख्यादिभेदाद् भेद इष्यते तत् कथम् अनेकप्रत्ययजनितस्यैकत्वे एतद् उदाहरनाम् स्यात्? । सर्वत्रैव हि द्रव्यपर्याययोः सङ्ख्यासंज्ञालक्षणकार्यभेदाद् भेदो देशकालस्वभावाभेदाच् चाभेद इष्यते, यथा घटस्य रूपादीनां च । तथा हि -- एको घटः रूपादयो बहव इति सङ्ख्याभेदः । घतः रूपादयः इति संज्ञाभेदः । अनुवृत्तिलक्षणं द्रव्यवन् नित्यं च, व्यावृत्तिलक्षणा [स्. 101अ.] भेदाः क्षणिकाश् च;जैमिनीयस्य तु [त्. 274ब्.] केचित् कालान्तरस्थायिनो ऽपीति लक्षणभेदः । घटेनोदकाहरणं क्रियते, रूपादिभिः पुनर्वस्तुराग इति कार्यभेदः । एवं सर्वत्र द्रव्यपर्याययोः सङ्ख्यादिभिर् भेदः देशादिभिस् त्व् अभेद इति मृत्संस्थानयोः कथञ्चित् भेदात् मृत्कुलालाभ्यां जनितस्य कार्यस्यानेकता ऽस्त्य् एव । यथा त्व् एकता[414]तथा ताभ्यां[415]तस्य अभिन्नात्मजन्यतैवेति यद् अनेककारणं तद् अनेकम् एव, यत् पुनर् एकं तत् सहकारिणाम् अभिन्नरूपजन्यतयैककारणम् एवेति न व्यभिचार इति । {प्. 99.1} तद् अयुक्तम् । स्वभावतो भेदानभ्युपगमे अन्यथा[416]भेदासिद्धेः अनेकस्माद् एककार्योत्पत्तेर् अभाधनात् । स्वभावतो भेदोपगमे वा ऽपरस्परात्मतया मृत्संस्थानयोः संस्थानमृत्स्वभावविशेषाभ्यां तयोर् अप्रतिभासनं दुर्न्निवारम् । यदि हि स्वभावतो न भेदो धर्मधर्मिणोः, सङ्ख्यादिभेदाद् अपि नैव भेदः । न हि पररूपाः भिद्यमाना अपि सङ्ख्यादय आत्मभूतम् अभेदं बाधितुं समर्थाः । सङ्ख्याभेदस् तावद् असमर्थः, एकस्मिन्न् अपि द्रव्ये बहुत्वेन व्यवहारदर्शनात् । यथा गुरव इति । न च बहुवचनस्य

नियमेनादर्शनाद् रूपादयो ऽत्र निमित्तम्, रूपादिनिमित्तत्वे हि गुरुः इति न कदाचित् एकवचनं स्यात् । [स्. 101ब्.] सम्भवि धर्मिरूपमात्रम् अभिधेयत्वेन विवक्षितम् इति चेत् । न । तस्यैकत्वेन विवक्षायां कार्त्स्न्यगौरवयोर् अप्रतीतिप्रसङ्गात् । व्रीहय इति च जातिवचने [त्. 275अ.] धर्मिणो रूपादीनां चानभिधानात् न किञ्चिद् उत्तरम् । उभयरूपस्य च वस्तुनो गुरुशब्दवाच्यत्वात् कथं सम्भविनो धर्मिरूपस्यैकत्वेन विवक्षा? । ततश् चैको गुरुर् इति सामानाधिकरण्य् अदर्शनात् पर्याया अप्य् एकसंख्याविषयाः । ते च पर्यायरूपेण भिद्यन्ते । तत् कथं संख्याभेदाद् भेदसिद्धिः? इति । संज्ञा ऽपि सङ्केतनिबन्धना । स चेच्छायत्तवृत्तिर् इति कुतस् ततो ऽर्थभेदः? । एकस्मिन्न् अपि संज्ञाभेददृष्टेः कथम् अस्य भेदनिमित्तता? । यथा इन्द्रः शक्रः पुरन्दरः इति । अत्रापि इन्दनात् शकनात् दारणाच् च शक्तिभेदो गम्यत इति चेत् । न । समस्तस्य कार्यकर्तृत्वात् । न हि शक्तिर् एव इन्दति शक्नोति दारयति च । किं तर्हि? । धर्मिरूपम् अपि, तयोर् एकस्वभावोपगमात्, शक्नोत्यादिपदैस् तद्वाचिनां सामानाधिकरण्य् अदर्शनाच् च । न[417]चास्खलद्वूत्तिप्रत्ययविषयत्वाद् उपचारकल्पना युक्तेति । येषां च पर्यायाणां न काचिद् अर्थानुगममात्रा तत्र किं वक्तव्यम्? । लक्षणभेदो ऽप्य् अहेतुः असिद्धत्वात् । न ह्य् एको भावः क्वचिद् अप्य् अन्वयी सिद्ध इति । तथा हि -- न कूटस्थनित्यतया नित्यं {प्. 100.1} द्रव्यमह्रीकैर् इष्यते, परिणाम[स्. 102अ.]नित्यतोपगमात् । सा च पूर्वोत्तरक्षणप्रबन्धवृत्त्या । न ह्य् अस्य पर्यायाणाम् इवोच्छेदः तद्रूपेण[418], पर्याया [त्. 275ब्.] एव पर्यायरूपेण निरुध्यन्ते न तु

द्रव्यम् इति नित्यम् अभ्युपगम्यते । न चेयं[419]कूटस्थनित्यता वा द्रव्ये सम्भवति[420], पर्यायव्यतिरिक्तस्य द्रव्यस्यासिद्धेः तस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तद्विवेकानुपलक्षणात् । पर्यायेष्व् एव तुल्यरूपकार्यकर्तृषु द्रव्याभिमानो मन्दमतीनाम् । न पुनस् तत् ततो विलक्षणम् उपलक्ष्यते । कार्यभेदस् त्व् अस्मान् प्रति असिद्ध एव । रूपादीनाम् एव केषाञ्चित् तत्कार्यकर्तृत्वात्[421]। तथाप्य् अभ्युपग्यम्योच्यते -- कार्यं हि द्विविधम् । भिन्नकालम् अभिन्नकालं च । तत्र पूर्वं भवति भेदनिबन्धनम् यदीह सम्भवेत् । तत् तु न सम्भवति धर्मधर्मिणोस् तुल्यकालत्वात् । अभिन्नकालस् तु कार्यभेदे ऽनैकान्तिकः, विभक्तपरिणामेषु पटादिषु सम्भवात् । पटादयो ऽपि हि विभक्तपरिणामा अनेकं कार्यं कुर्वन्तो दृष्टाः । न च धर्मिरूपेण भिद्यन्ते, एकस्यानेककियाविरोधाभावाच् च । न ह्य् अत्र कारणम् एव कार्यात्मताम् उपैति, यत एकस्य कारणात्मनः एककार्यरूपतोपगमे तदन्यरूपाभावात् तदन्यकार्यात्मतोपगतिर् न स्यात् । किन्त्व् अपूर्वम् एव कस्यचिद् भावे प्रागविद्यमानं भवत् तत्कार्यम् । तत्र विषयेन्द्रियमनस्काराणाम् इतरेतरोपादानाहितरूपभेदानां [स्, 102ब्.] सन्निधौ विशिष्टस्वेतरक्षणभावे प्रत्येकं तद्भावाभावानु[त्. 277अ.][422]विधानाद् अनेकक्रियोपगमो न विरुध्यते । यत एकक्रियायाम् अपि तस्य[423]तद्भावभावितैव निबन्धनम् । सा चानेकक्रियायाम् अपि समानेति । ननु च तत्सन्निधौ विज्ञानलक्षणकार्यसम्भवात् तज्जननस्वभावतैवैषाम् अवध्रियते, कार्यस्वभावापेक्षया कारणस्य जनकरूपतावस्थानात् । ततो विज्ञानजननस्वभावेभ्यः प्रत्येकं कतं {प्. 101.1}

तदन्यकार्यसम्भवः? । तद्भावे वा तेषां तदन्यजननस्वभावता स्यात् । ततश् च विज्ञानम् एव न कुर्युः, तदन्यजननस्वभावत्वात् । नैष दोषः, तेषाम् अनेककार्यक्रियास्वभावत्वात् । तथा हि -- ते तदवस्थायां प्रत्येकं विशिष्टसजातीयेतरक्षाणजननात्मकाः, तेषां तत्सत्तानन्तर्यदर्शनात् । तत्र विज्ञानजननस्वभावतैवेति तस्याजननस्वभावता व्यवच्छिद्यते तस्या एव प्रतियोगित्वात् नान्यजननस्वभवता । न चातस् तेषाम् अनेकात्मता स्यात्, एकस्यैवात्मातिशयस्यानेककार्यहेतुत्वात् । न हि तदन्यापेक्षया विपर्ययव्यावृत्तिम् उपादायानेकेन शब्देनाभिधीयमानं वस्तु अनेकरूपतां प्रतिपद्यते, प्रतिविशिष्टस्यैकस्यैवात्मनस् तथाभिधानात् । यथा [स्. 103अ.] रूपं सनिदर्शनं सप्रतिघम् इति । न ह्य् अत्र स्वभावभेदनिबन्धना ध्वनयः, सामानाधिकरण्याभावप्रसङ्गात् । तन्निमित्तानाम्[424]एकत्र[425]भावात् अदोष इति चेत् । न । तेषां[426]तदेकोपकारानपेक्षिणां तदयोगात्[427]। अपेक्षायां वा कथम् एकम् अनेक[त्. 277ब्.]कार्यं न स्यात्? । अनेकेनैवात्मनोपयोगात् इति चेत् । न । सामानाधिकरण्याभावदोषस्य तादवस्थ्यप्रसङ्गात् । न च नीलादीनाम् आत्मभेदम् अध्यक्षम् ईक्षामहे[428]। नापि कार्यभेदाद् एवात्मभेदानुमानम्, प्रतिबन्दाभावात्, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । प्रत्यक्षतो ऽनेककार्याणाम् अपि भावानाम् एकात्मतयैवोपलक्षणात् प्रदीपादीनाम् । नानुमानतः[429], तत्रापि विपर्यये बाधकप्रमाणाभावात् । एकस्यानेकक्रिया ऽनभ्युपगमे च यो ऽयं रूपरसगन्धस्पर्शविशेषाणां क्वचित् सहभावनियमः प्रमाणपरिदृष्टः स न स्यात् । भिन्ननिमित्तानां सहभावनियमायोगात् । तन्निमित्तानाम्[430]अपि

तदेककारणानायत्तजन्मनां [स्. 103ब्.] नियतसाहित्यासम्भवात् । तदेकधर्मिस्वभावतयैकत्र सहभावनियम इति चेत् । न । एकस्यानेकस्वभावताया एव चिन्त्यत्वात् । अनेकेनैकस्वभावतां चानुभवतः तद्वद्[431]अनेकताया दुर्निवारत्वात् अन्यथा धर्मधर्मिणां कथं {प्. 102.1} नैकान्तिको भेदः? । तथा हि -- यम् आत्मानं पुरोधाया ऽयं धर्मी पर्यायाश् चैते इति व्यवस्थाप्यते, यदि तस्य भेदस् तदा भेद एवेति । अनेकस्याप्य्[432]एककार्यता न स्यात्[433]। न हि परस्परोपादानकृतोपकारानपेक्षा विषयेन्द्रियमनस्काराः सहैककार्यारम्भिणो युक्ताः । न चैकम् एव किञ्चित् क्वचित् जनयति । ततश् च सर्वत्र कार्यकारणभाव एवोत्सीदेत्, अनेकस्यैकस्य[434]चैकानेकक्रियाविरहात् प्रकारान्तराभावाच् च । नाप्य् अहेतुकम् एव विष्वम्, [त्. 276अ.] देशकालप्रकृतिनियमात्[435]। तस्माद् एकसामग्र्यधीनजन्मनामेव सहभावनियमो भावानाम् एककार्यक्रियानियमो वा । ततश् च स्वसन्तानक्षणम् इतरोपादानं[436]च युगपद् उपकुर्वतः कथम् एकस्यानेककार्यता न स्यात्? । ततः कथं कार्यभेदाद् भेदः कल्प्येत? । द्रव्यपर्यायाणां चैकस्वभावताम् आचक्षाण [स्. 104अ.] एकस्यानेककार्यतां प्रतिक्षिपतीति कथं नोन्मत्तः[437]?, स्वभावस्यैव[438]वस्तुत्वात्, अन्यथा तस्य निःस्वभावताप्रसङ्गात् । एकस्वभावत्वे च द्रव्यपर्यायाणां तत्कार्यभेद[439]एकवस्तुनिबन्धन एवेति कार्यभेदाद् भेदम् अभिदधानः स्फुटम् अह्रीक एवायम् इत्य् उपेक्षाम् अर्हति ।

__________नोतेस्__________

[414] मृत्संस्थानयोर् देशादिभिः [415] मृत्कुलालाभ्याम् [416] संख्यादिभिः [417] शक्त्योर् भेदे ऽपि तदाधारस्यैक्याद् औपचारिकं सामानाधिकरण्यम् इत्य् आशङ्क्याह -- न च इत्यादि ॥

[418] dravyarūpeṇa [419] pariṇāmanityatā [420] -yaṃ pariṇāminityatā kūṭasthanityatāvat sambha- -- t. [421] dravyakāryakartṛtvāt [422] the order of the tib. fol. should be 275, 277, 276 and 278 according to the s. mss. [423] dravyasya [424] śabda- [425] avayavini [426] nimittānām [427] ekatra samavāyāyogāt [428] yathā bhavati [429] kāryabhedasyātmabhede pratibandha ity apekṣyate [430] rūpādipāścātyakṣaṇānām [431] rūpādivat [432] prakṛte dūṣaṇāntaram āha [433] ekasyānekakriyā 'nabhyupagame ceti pūrveṇa yogaḥ [434] pratyekam ekānekakriyāvirahaḥ [435] -kṛtipratiniya- -- t. [436] itara upādānaṃ yasya [437] notpannaḥ -- t. [438] svabhāvasyaiva bhedo vastuna iti ced āha [439] dravyaparyāyakāryabhedaḥ

[ सेच्तिओन्: 27. वैशेषिककृतो ऽप्य् एकस्यानेककार्यकारित्वाक्षेपो न युक्तः ।]

वैशेषिको ऽपि द्रव्यस्यैकस्य द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकारणतां ब्रुवाणः कर्मणश् चैकस्य संयोगविभागसंस्कारनिमित्तताम्[440]एकस्यानेककार्यक्रियां प्रतिक्षिपन् स्वकृतान्तकोपेनैव प्रतिहतः । न चात्र शक्तिभेदो निबन्धनम्, यतस् तदेकोपकारनिरपेक्षाः कथम् एताः शक्तयो नियतार्थाधाराः?, न पुनर् अनवयवेन[441]व्यक्तीर् वा ऽश्नुवीरन्? । ततो यत[442]एवास्या[443]ऽऽत्मातिशायाद् अनेकशक्त्युपकार {p.103.1} तत एवानेककार्यक्रिया ऽपि, इत्य् अलम् अतिविस्तारिण्या कथयेति ।

__________नोतेस्__________

[440] -गविशेषसं- -- त्. [441] कार्त्स्न्येन [442] एकस्या- -- त्. [443] द्रव्यस्य

[ सेच्तिओन्: 28. देशकालस्वभावाभेदस्याभेदसाधकत्वनिरासः ।]

देशकालस्वभावाभेदाद् अभेदस् तु यो ऽभ्युपगम्यते सो ऽप्य् अनुपपन्न एव । तथा हि -- देशकालयोर् अभेदे ऽपि रूपरसगन्धस्पर्शाः पर्यायरूपेण भिद्यन्ते ततः[444]कथम् अभेदसिद्धिः? । स्वभावो ऽपि यदि द्रव्यपर्याययोर् द्वयोर् अपि प्रत्येकम् अनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपता; तदा पदार्थद्वयं [त्. 276ब्.] [स्. 104ब्.] स्याद् घटपटवद्, न त्व् एकं द्विरूपम् इति कथन् तस्माद् अभेदसिद्धिः? । न चानुवृत्तिव्यावृत्ती स्वभावो युक्तः, तयोर् अनुवर्त्तमानव्यावर्त्तमानाधीनत्वात् । ततश् चानुवर्त्तमानव्यावर्त्तमानयोः स्वभावो ऽन्यो वक्तव्यः, न तु तयोर् अनुवृत्तिव्यावृत्ती एव स्वभावः, भावत्वेन[445]भवित्रधीनत्वात् । न हि स्मृतिः स्मर्त्तुः स्वभावो भवति । अनुवृत्तिव्यावृत्त्योश् च स्वभावत्वे[446]लक्षणात् स्वभावस्य भेदो वक्तव्यः । मृदादिरूपता स्वभाव इति चेत् । अत्राप्य् अभेद इति यदि सादृश्यम् उच्यते; तद् भेद एव सम्भवति, सादृश्यस्य सदृशाधिकरणत्वात् । ततश् च पदार्थद्वयम् एव स्यात् न त्व् एकं द्विरूपम् इति । अथैक्यं द्वितीयरूपरहितता ऽभेदो ऽङ्गीक्रियते कथं तर्हि द्विरूपता? । रूपशब्देन ह्य् अत्र स्वभावो ऽभिधीयते । तस्य चैक्ये कथं द्विरूपता? । विप्रतिषिद्धं ह्य् एतत् एकस्वभावता द्विरूपता चेति । अथ पुनः स्वभावत ऐक्यं नोपेयते । कथं तर्हि स एक इत्य् उच्यते अनेकः सन्? । न तावद् एककारणजन्यत्वात्, सर्वत्रोपादाननिमित्तकारणभेदेन हेतुभेदसिद्धेः । नाप्य् एककार्यकर्तृत्वात्, एकस्यापि विभक्तपरिणामाविभक्तपरिणामकार्यभेदा ऽभ्युपगमात् । एकाभिधानाभिधेयत्वाद् अपि नैकत्वम्, एकस्याप्य् अनेकपर्यायसम्भवात् । योग्यत्वाच् च विश्वस्य

कृताकृतानाम्[447]एकाभिधानाभिधेयत्वस्य क्वचिद् असम्भवात् शक्तिभेदाच् च विषयभेदं ब्रुवाणं [स्. 105अ.] प्रति अभिहितम्[448]। नाप्य् एकविज्ञानविषयत्वाद् एकम्, एकत्राप्य् अनेकविज्ञानप्रसूतेः । तथा हि -- शशाङ्कोदयं[449]बहवो निरीक्षन्ते [त्. 278अ.] तस्य कथम् {प्. 104.1} एकत्वम् अभ्युपगतम्? । बहूनां चैकविज्ञानविषयत्वसम्भवात् नीलपीतादीनाम् एकताप्रसङ्गः । सर्वथेदं न कथञ्चिद् अपि सङ्गच्छते यदुत एकस्य द्वैरूप्यम् इति । विज्ञानं तु नीलप्रतिच्छायतयोत्पद्यमानं पीतादिप्रतिभासव्यवच्छेदेन प्रतिविशिष्टम् ख्याप्यते, न पुनर् अस्य भावतो[450]द्वे रूपे स्तः । अथ पुनर् द्रव्यपर्याययोः सम्मूर्च्छितत्वात् नरसिंहवद् एकं शबलरूपत्वात् द्विरूपम् उच्यते । तद् अयुक्तम्, नरसिंघ[ह]स्य शबलरूपत्वासिद्धेः । स ह्य् अनेकपरमाणुसङ्घातरूपः, ते च परमाणवः प्रत्येकं नरसिंहरूपा न भवन्ति, ऊर्ध्वभागस् तस्य सिंहरूपः, अघोभागस् तु नररूपः, जात्यन्तरं च स एव नरसिंहाभ्यां स्यात्, न शबलरूपः । विचित्रं हि रूपं शबलम् उच्यते । [स्. 105ब्.] विचित्रता च नानास्वभावता । नानास्वाभाव्ये चैकत्वं कुतः? इति केवलम् अनेकत्वे ऽपि बहुष्व् एककार्यदर्शनात् सेनादिवद्[451]एकव्यवहारदर्शनकृतो ऽयं विपर्यासो जडमतीनाम् । तद् एवं तावत् प्रत्येकम् अहेतुत्वं देशकालस्वभावानाम् एकत्वप्रसाधने । समुदितानाम् अपि व्यभिचारित्वं पर्यायैः । तथा हि -- पर्याया अभिन्नदेशकालस्वभावाश् च पर्यायरूपेण च भिद्यन्ते पूर्वोक्ताच् च धर्मधर्मिणोर् निषेधान्[452]नोभयवादसम्भव इति ।

__________नोतेस्__________

[444] देशकालाभेदात् [445] क्रियात्वेन [446] -त्वेन ल- -- त्. [447] संकेतितासंकेतितानाम् [448] संज्ञाभेदाद् भेद इत्य् अस्य दूषणावसरे [449] शशाङ्कादयः -- त्. [450] भवतो -- त्. [451] सेनावनादि- -- त्. [452] स्वभावहेतुव्याख्यायाम्

[ सेच्तिओन्: 29. द्रव्यपर्यायानेकान्तवादखण्डनम् ।]

आह च - द्रव्यपर्यायरूपत्वात् द्वैरूप्यंवस्तुनःकिल । तयोर् एकात्मकत्वे ऽपि भेदःसंज्ञादिभेदतः॥ 1 ॥ इन्द्रियज्ञाननिर्भासि वस्तुरूपंहि गोचरः। शब्दानांनैव, तत् केन संज्ञाभेदाद् विभिन्नता॥ 2 ॥ `परमार्थैकतानत्वऽ[453] [त्. 278ब्.] इत्यादिवचनात् तथा। शब्देनाव्यापृताक्षस्य बुद्धाव्[454] अप्रतिभासनात् ॥ 3 ॥ अर्थस्य, दृष्टाव् इव तच्छब्दाःकल्पितगोचराः। कल्पितस्यैव तद्भेदः[455] संज्ञाभेदाद् भवेद् यदि ॥ 4 ॥ {p.104.1} व्यावृत्तिभेदःकाश्चित्[456] स्याद्, वस्तुनो न कथंचन[स्. 106अ.] । संख्याभेदो ऽपि नैवान्यो मतो वचनभेदतः॥ 5 ॥ ततो[457]ऽपि कल्पितस्यैव कथञ्चित् स्याद् विभिन्नता। `येषां[458] वस्तुवशावाचऽ[प्व् 3.64] इत्यादेर् न तु वस्तुनः[459] ॥ 6 ॥ भेद एव विशीर्येत तदेकाव्यतिरकतः॥ 19 ॥ {प्. 106.1}अभेदस्यापरित्यागे[466] भेदःस्यात् कल्पनाकृतः। तस्या[467]ऽवितथभावे वास्याद् अभेदे मृषार्थता॥ 20 ॥ अन्योन्याभावरूपाणाम् अपराभावहेतुकः। एकभावो यतस् तस्मान् नैकस्य स्याद् द्विरूपता॥ 21 ॥ तस्य भेदो ऽपि ताभ्यांचेद् यदि येनात्मनाच ते । धर्मीधर्मस् तदन्यश्च यदि भेदस् तदात्मना॥ 43 ॥ भेद एवाथ तत्रापि तेभ्यो ऽन्यःपरिकल्प्यते । तेषाम् अभेदसिद्ध्यर्थंप्रसङ्गःपूर्ववद् भवेत् ॥ 44 ॥ धर्मित्वंतस्य चैवंस्यात् तत्तन्त्रत्वात् तदन्ययोः। अत्रवैशेषिकमतम् आशङ्क्याह -- अन्यद् एव इत्यादि । संस्थानं ह्य् अवयवसन्निवेश उच्यते । स च संयोगलक्षणत्वाद् गुणरूपः । ततो मृद्द्रव्याद् अस्यान्यत्वं [स्. 108अ.] द्रव्यगुणयोर् असंकीर्णस्वभावत्वात्[473]। तेन यदि मृत्पिण्डस्य मृदात्मतायां व्यापारः कुलालस्य तत्संस्थानविशेषे कथ्यते,

तदा तयोर् अत्यन्तभेदात् कारणानेकत्वात् कार्यानेकत्वं प्राप्तम् इति । सिद्धान्तवाद्य् आह -- उक्तम् अत्र इति । मृत्संस्थानयोः स्वभावभेदे दूषणम् उक्तम् {प्. 108.1} मृत्संस्थानयोर् अपरस्परात्मतया इत्यादिकम् इति न संस्थानस्य मृद्द्रव्याद् अन्यत्वम् । ततो मृत्पिण्डोपादानाहितातिशयेन तत्कार्यक्षणसहकारिणा कुलालेन तदुपादानोपकृतात्मना तत्कार्यक्षणसहकारिणा मृत्पिण्डेन च प्रत्येकं सकलम् एव मृत्संस्थानात्मकं कार्यं क्रियत इति न कारणानेकत्वे ऽप्य् अनेकत्वम् अस्य । अत्रैवोपचयहेतुम् आह -- अपि च [त्. 280ब्.] इत्यादि । यत् तद् घटगतं संस्थानं यदि तत मृदो भिन्नंस्यात् तदा कुलालः पृथग् एव किम् इति न करोति? । न हि भिन्नानाम् आवश्यकम् अपृथक्करणम्, कुलालश् चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्य संस्थानस्य गुणात्मनः कारणतया गम्यत इति स पृथग् अपि तत् कार्यात् । पर आह -- गुणस्येतिआदि । द्रव्याश्रय्यऽगुणवान् संयोगविभागेष्व् अकारणम् अनपेक्ष [वैसू 1.1.16] इति गुणलक्षणात् सर्वदा [स्. 108ब्.] गुणो द्रव्यप्रतन्त्रः, स कथं कदाचित् पृथक् क्रियेत? ।वैशेषिक एवबौद्धीयंचोद्यम् आशङ्क्याह -- तत्संस्थान इत्यादि । यदि स्वभावेनैव तस्य गुणात्मनः संस्थानस्य क्रियावद् गुणवद् [वैसू 1.1.15] इत्यादिवचनाद् आधारस्वभावं तत् मृद्द्रव्यं, संस्थानं वा तथाविधं कपालाधेयात्मकं तदा किम् इति कुलालव्यापारम् अपेक्षते? । स्वत एव किं न भवति? इति चोदकाभिप्रयः । एवं चोद्यम् आशङ्क्यवैशेषिकःपरिहारम् आह -- न, ततः इत्यादि । यत् तत् मृद्द्रव्यं पृथुवुध्नोदराद्याकारं च संस्थानं तयोर् यः सम्बन्ध आधाराधेयलक्षणः तत्र या योग्यता तां द्वयम् अप्य् एतत् कुलालाद्

यतः प्रतिलभते तस्मात् कुलालम् अपेक्षते कुलालानपेक्षायां दोषम् आह -- अन्यथा यदि तयोः परस्परसम्बन्धयोग्यतायां कुलालापेक्षा न स्यात् तदा स्वभावत एव मृत्पिण्डस्य [त्. 281अ.] तथाविधसंस्थानसम्बन्धयोग्यत्वं भवेत् । तस्मिंश् च सति वस्तुन एव तत्संस्थानसम्बन्धयोग्यतालक्षणा धर्मता ऽस्तीति कुलालसन्निधेः प्राग् अपि संस्थानविशेषेण सम्बन्धः स्याद् इतिवैशेषिकीयश्चोद्यपरिहारः ।

__________नोतेस्__________

[473] द्रव्यसंस्थानयोर् यथाकार्यस्वभावत्वात् -- त्.

{प्. 109.1}[ सेच्तिओन्: 31. द्रव्यगुणयोर् अभेदस्योपपादनम् ।]

सिद्धान्तवाद्य् आह -- एवम् इत्यादि । यदि [स्. 109अ.] परस्परसम्बन्धयोग्यतायां कुलालम् अपेक्षते एवं तर्हि सायोग्यतामृद्द्रव्यस्य कुलालाद् भवति इति[474]आपन्नम् । न च अनयोः मृद्द्रव्ययोग्यतयोः स्वभावस्य भेदः नानात्वम् । यदि हि स्यात् तदा योग्यतायाः द्रव्यात् पृथक्करणं प्राग्वत् प्रसज्येत । अथ योग्यताया अपि योग्यपारतन्त्र्याद् अपृथक्सिद्धिं ब्रूयात् तदा तस्या अपि वस्तुधर्मतयैव प्राग् अपि समावेशो मा भूद् इति द्रव्येण सह सम्बन्धयोग्यताया अन्या योग्यता कुलालाद् भवतीत्य् एष्टव्या । सा ऽपि पृथक्करणप्रसङ्गा[त्] द्रव्याद् भिन्नस्वभावा नोपगन्तव्या । पृथक्करणप्रसङ्गे वा पुनः स एव परिहारः तदीयः, पुनस् तद् एवोत्तरम्, इत्य् अनवस्थाप्रसङ्गाद् अवश्यम् अभिन्नस्वभावता कपालात्मममृद्द्रव्ययोग्यतयोर् अभ्युपगन्तव्या । किम् एवं सति सिद्धं भवति? इत्य् अत आह -- अस्ति तावत् इत्यादि । मृत्पिण्डकुलालाभ्यां कपालद्रव्यस्य [स्. 109ब्.] संयोगविशेषसम्बन्धयोग्यस्यारम्भात् यदैकस्वभावत्वे ऽप्य् एकस्यानेकप्रत्ययोपाधेयविशेषता तदा सिद्धः आस्माकीनः पक्षः । ततश् च किम् अस्माकं मृत्संस्थानयोर् एकस्वभावत्वसाधनाय अतिनिर्ब्बन्धनेन? । [त्. 281ब्.] यदि योग्यताम् अप्य् आश्रित्यानेकप्रत्ययजन्यत्वे ऽप्य् एकत्वात् नानात्वप्रसङ्गाभावः सिध्यति कार्यस्य, न किञ्चिद् द्रव्यगुणवादनिराकरणेनेह प्रयोजनम्, अन्यत्रैव तन्निराकरणस्य कृतत्वाद् इत्य् अभिप्रायः । निर्बन्धग्रहणेन च मृत्संस्थानयोर् अपरस्परात्मतया संस्थानमृत्स्वभावविशेषाभ्यां तयोर् अप्रतिभासनप्रसङ्गात् इत्य् अनयोपपत्त्या साधितम् एवानयोर् एकत्वम्, युक्त्यन्तराणां सम्भवे ऽपि तदभिधानलक्षणो निर्ब्बन्धो न क्रियते, प्रकृतसिद्धेर् अन्यथा ऽपि भावाद् इत्य् आचष्टे ।

__________नोतेस्__________

[474] इत्य् उपपन्नम् -- त्.

[ सेच्तिओन्: 32. सामग्रीभेदे कार्यभेदस्य कारणभेदे ऽपि च कार्यस्यैक्यस्योपसंहारः ।]