अभिधर्मसमुच्चयभाष्य

अभिधर्मसमुच्चयभाष्य

अभिधर्मसमुच्चयभाष्यम्

इ [लक्षणसमुच्चयो नाम प्रथमः समुच्चयः]

ओं नमो रत्नत्रयाय /

किमर्थमिदं शास्त्रमारब्धम् / स्कन्धादीनारभ्य कति कस्मादित्येवमादिषु चिन्तास्थानेषु कौशल्यकरणार्थम् / तथाह्यनेन कौशल्येन द्विविधो ऽनुशंसो लभ्यते - मनस्कारानुशंसंः सांकथ्यविनिश्चयानुशंसश्च / तत्र मनस्कारानुशंसः शमथानुकूल्याद्विपश्यनावृद्धयानुकूल्याच्च वेदितव्यः / शमथानुकूल्यं पुनरेषु स्थानेषु कृतकौशलस्य निःसंदेहतया यथेष्टमालंबने ऐकाग्रययोगेन सुखं चित्तसमाधानतः / विपश्यनावृद्धयानु कूल्यं बहुभिः प्रकारैः ज्ञेयपरीक्षया प्रज्ञाप्रकर्षगमनतः / सांकथ्यविनिश्चयानुशंस एषु स्थानेषु कुशलस्य सर्वप्रश्नव्याकरणशक्तियोगाद्वैशारद्यप्रतिलंभतो द्रष्टव्यः //

पञ्चाकारात्मवस्तूद्भावनतामुपादायेत्यत्रचतुराकारमात्मनो वस्त्वित्यात्मवस्तु / पञ्चमं त्वात्मलक्षणमेव वस्त्वित्यात्मवस्त्विति वेदितव्यम् / सपरिग्रहदेहग्रहणेन बाह्यस्याध्यात्मिकस्य च रूपस्कन्धस्य ग्रहणं वेदितव्यम् / वेदनादीनामुपभोगादित्वं तल्लक्षणनिर्देशे ज्ञापयिष्यते / तदाश्रयात्मस्ववस्तु विज्ञानम्, तेषां सपरिग्रहदेहादीनामाश्रयमात्मलक्षणं वस्त्वित्यर्थः / तथाहि लोके प्रायेण विज्ञाने आत्मग्राहः, शेषेष्वात्मीयग्राह इति //

देहपरिग्रहाभ्यामिति चक्षु[रादी] न्द्रियषट्केन रूपादिविषयषट्केन च / षडाकारो ऽतीतो वर्तमानश्चोपभोगो विज्ञानषट्कम्, तस्य धारणमाश्रयालंबन भावतः / इत्येवं तद्धा रणत्वेन द्वादशानामिन्द्रियविषयाणां धातुत्वम् / (अभिध्-स्-भ् 2) विज्ञानानां पुनरुपभोगलक्षण धारणत्वेन धातुत्वं वेदितव्यम् / यथातीतप्रत्युत्पन्नाः चक्षुरादय उपभोगलक्षणधारका नैवमनागताः - 2 //

आयद्वारमात्रत्वादिन्द्रियार्थमात्रग्रहणेन द्वादशैवायतनानि व्यवस्था पितानि, न तूपभोगलक्षणं विज्ञानषट्कमिति //

उपादानं छन्दो रागश्च / तत्र छन्दो ऽभिलाषः, रागो ऽध्यवसानम् / छन्देनानागतमात्मभावमभिलाषमुखेनोपादत्ते, येनानागतान् स्कन्धानभिनिर्वर्त्तयति / रागेन वर्तमानमात्मभावमध्यवसानमुखेनोपादत्ते, येन वर्तमानान् स्कन्धान्न परित्यजति / तस्मादेतदेव द्वयमुपादानमित्युच्यते / तत्र स्कन्धवन्निर्देश इति / उपादानेन युक्तास्तस्मात्सोपादानधर्मा इति वेदितव्यम् //

स्पर्शेन रूपाणामन्यथीभावो वेदितव्यः / या देशे इत्यभि मुखप्रदेशे / इदं चेदं चेत्यस्थिशंकलादिकं ज्ञेयवस्तुसभागं प्रतिबिम्बम् / एवं चैवं चेति वर्णसंस्थानभेदैः चित्रीकारतेति तथासंज्ञा / शुभानां कर्मणां सुखो ऽनुभवः फलविपाकः / अशुभानां दुःखः / उभयेषामदुःखासुखः / तथाहि शुभानामशुभानां वा विपाक आलयविज्ञानं नित्यमुपेक्षयैव संप्रयुक्तं भवति / सैव चात्रोपेक्षा विपाकः / सुखदुःखयोस्तु विपाकजत्वाद्विपाकोपचारः / दृष्टश्रुततमविज्ञातानर्थानिति दृष्टं यच्च क्षुषानुभूतम्, श्रुतं यच्छ्रोत्रेणानुभूतम्, मतं यत्स्वयमभ्यूहितमेवं चैवं च भवितव्यमिति, विज्ञातं यत्प्रत्यात्ममनुभूतमिति / व्यवहरतीत्यभिलापैः प्राप[य]तीत्यर्थः // नानावस्थासु चेति सुखदुःखाद्यासु //

येन चक्षुषा रूपाणि दृष्टवानित्यतीतविज्ञानोपभोगधारकत्वेन धातुत्व दर्शयति / पश्यतीति वर्तमानविज्ञानोपभोगधारकत्वेन / यच्च तस्य चक्षुषो बीजमुपचितमालयविज्ञानं यत आयत्यां चक्षुनिर्वर्तिष्यते, वैपाक्यं च यतो निर्वृत्तम्, तदपि द्विविधं बीजं चक्षुर्धातुरित्युच्यते, चक्षुषो हेतुत्वात् / यच्चक्षुर्धातोः रूपे आधिपत्यमिति रूपीन्द्रियाधिपत्येन बाह्यविषयनिर्वर्तनात् /

तद्धातुवद्द्रष्टव्यं तच्च यथायोगमिति येन चक्षुषा रूपाणि द्रक्ष्यति यच्च तद्बीजमित्येवमादि योजयितव्यम् //

चत्वारि च महाभूतान्युपादायेति / कथमुपादायरूपम् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय जननसंनिश्रयप्रतिष्ठोपस्तंभोपबृंहणहेतुत्वेन / जननादि हेतुत्वं पुनर्भूतानामुपादायरूपे पञ्चविधं हेतुत्वमधिकृत्य / उत्पत्तिहेतुत्वं तैर्विना तदनुत्पत्तेः / वृत्तिहेतुत्वं भूतानि प्रत्याख्यायोपादायरूपस्य पृथग्देशावष्टम्भसामर्थ्याभावात् / अनुवृत्तिहेतुत्वं भूतविकारेण तत्प्रतिष्ठितोपादायरूपविक्रियागमनात् / स्थितिहेतुत्वं सदृशोत्पत्तिकाले भूतैरुपादायरूपसंतानस्यानुपच्छेदयोगेन संधारणात् / उपचयहेतुत्वं वृत्तिकाले भूतैरूपादायरूपाप्यायनादिति /

नीलादीनां पञ्चविंशतीनां रूपाणां व्यवस्थानं षड्भिराकारैर्वेदितव्यम् / लक्षणतः संनिवेशतो ऽनुग्रहोपघाततः क्रियासंनिश्रयतः क्रियालक्षणतः मण्डनतश्च चतुर्णा दशानामष्टानामेकैकस्य च यथाक्रमम् / तत्राभ्यवकाशस्तदन्यप्रतिवारकस्प्रष्टव्यरहितो यो देशः / नभो यदुपरिष्टान्नीलं दृश्यते //

शब्दव्यवस्थानं लक्षणतो ऽनुग्रहोपघाततः हेतुप्रभेदतो देशनाप्रभेदतो व्यवहारप्रभेदतश्च / लक्षणतः श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यो यो ऽर्थ इति / देशनाप्रभेदतो लोकप्रसिद्धादयस्त्रयः / शेषं यथायोगं वेदितव्यम् / तत्रोपात्तमहाभूतहेतुकस्तद्यथा वाक्छब्दः / अनुपात्तमहाभूतहेतुकस्तद्यथा वृक्षशब्दः / तदुभयस्तद्यथा हस्तमृदङ्गशब्दः / लोकप्रसिद्धो लौकिकभाषासंगृहीतः / सिद्धोपनीत आर्येर्देशितः / परिकल्पितस्तीर्थ्येर्देशितः / आर्यानार्यव्यावहारिकौ तुदृष्टादीनष्टौ व्यवहारानधिकृत्य वेदितव्यौ //

गन्धव्यवस्थानं स्वलक्षणतो ऽनुग्रहोपघाततः प्रभेदतश्च // रसव्यवस्थानमप्येवमेव वेदितव्यम् // तत्र सहजो गन्धश्चन्दनादोनाम्, सांयोगिको धूपयुक्त्यदीनाम्, पारिणामिकः पक्वफलादीनामिति /

स्प्रष्टव्यैकदेशव्यवस्थानमामर्शनत आतुलनतः स्पर्शनत आपीडनतः संसर्गतो धातुवैषम्यसाम्यतश्च / अब्वायुसंसर्गाच्छीतम् / (अभिध्-स्-भ् 4) अप्पृथवीसंसर्गात्पिच्छलम् / विश्रामो बलमूर्जा च धातुसाम्यात् / ऊर्जा पुनर्वैशारद्यं वेदितव्यम् / तृप्तिरुभयथा / शेषा जिघत्सादयो धातुवैषम्याद्वेदितव्याः //

आभिसांक्षेपिकं परमाणुरूपम् / आभ्यवकाशिकं तदेव यथोक्तं तदन्यप्रतिवारकस्प्रष्टव्यरहितम् / सामादानिकमविज्ञप्तिरूपम् / परिकल्पितं प्रतिबिम्बरूपम् / वैभूत्विकं विमोक्षध्यायिगोचरं यद्रूपम् /

वेदनास्कन्धव्यवस्थानमाश्रयतः स्वभावत आश्रयसंकलनतः संक्लेशव्यवदानतश्च / तत्र रूपाश्रयसंकलनतः कायिकीवेदनाव्यवस्थानम् / अरूप्याश्रयसंकलनतश्चैतसिकीवेदनाव्यवस्थानम् / संक्लेशतः सामिषादीनाम्, व्यवदानतो निरामिषादीनां व्यवस्थानं वेदितव्यम् / तत्तृष्णावियुक्तेति विसंयुक्ता विसंयोग्यानुकूला च वेदितव्या //

अव्यवहारकुशलस्याशिक्षितभाषतया रूपे संज्ञा भवति न तु रूपमिति / तस्मादनिमित्तसंज्ञेत्युच्यते / अनिमित्तधातुसमापन्नस्य रूपादिसर्वनिमित्तापगते ऽनिमित्ते निर्वाणे संज्ञानिमित्तसंज्ञा / भवाग्रसमापन्नस्यापटुत्वेनालंबनानिमित्तीकरणादनिमित्तसंज्ञा / परीत्तः कामधातुः निकृष्ट त्वात् / महद्गतो रूपधातुस्तत उत्कृष्टत्वात् / अप्रमाणे आकाश विज्ञानानन्त्यायतने ऽपर्यन्तत्वात् / तस्मात्तदालंबनाः संज्ञाः परीत्तादिसंज्ञा वेदितव्याः /

वेदनासंज्ञावर्ज्यानां सर्वेषां चैतसिकानां चित्तविप्रयुक्तानां च संस्कारस्कन्धलक्षणत्वे चेतनामात्रस्यैव तन्निदशे ग्रहणं तत्पूर्वकत्वादितरेषामिति कारणज्ञापनार्थमाह - यया कुशलत्वाय चेतयत इत्येवमादि / तत्र कुशला वक्ष्यमाणाः श्रद्धादयः / संक्लेशा रागादयः क्लेशोपक्लेशाः / अवस्थाभेदतः चेतनाप्रेरितसंस्कारावस्यासु प्रज्ञप्ताः चित्तविप्रयुक्ताः संस्काराः //

चेतनादीनां चैतसिकानां लक्षणतः कर्मतश्च निर्देशो वेदितव्यः / तत्र चेतनायाः चित्ताभिसंस्कारो मनस्कर्मेति लक्षणनिर्देशः / कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तप्रेरणकर्मिकेति कर्मनिर्देशः / तथाहि (अभिध्-स्-भ् 5) यथाभिसंस्कारं कुशलादिषु धर्मेषु चित्तस्य प्रवृत्तिर्भवतीति / आलंबने चित्तधारणं तत्रैव पुनः पुनरावर्जनं वेदितव्यम् / अत एव समाधिलाभी मन(ः) संस्कारलाभीत्युच्यते / विज्ञानोत्पत्ताविन्द्रियस्य सुखादिवेदनोत्पत्त्यनुकूलो यो विकारस्तदाकारः स्पर्शो वेदितव्यः / तत्तदुपसंहिता कर्तुकामतेति दर्शनश्रवणादिसर्वक्रियेच्छासंग्रहार्थम् / यथानिश्चयं धारणा एवमेतन्नान्यथेत्यधिमुक्तिः / अत एव तत्प्रधानो ऽन्यैः संहर्तु न शक्यते संस्तुतं वस्तु पूर्वानुभूतं वेदितव्यम् / अविक्षेपकर्मिकत्वं पुनः स्मृतेरालंबनाभिलपने सति चित्ताविक्षेपतामुपादाय / चित्तस्यैकाग्रताविक्षेपः / ज्ञानसंनिश्रयदानं समाहितचित्तस्य यथाभूतज्ञानात् / संशयव्यावर्तनं प्रज्ञया धर्मान् प्रविचिन्वतो निश्चयलाभात् / अस्तित्वे ऽभिसंप्रत्ययाकारा श्रद्धा / गुणत्वे प्रसादाकारा / शक्यत्वे ऽभिलाषाकारा, शक्यं मया प्राप्तुं निष्पादयितुं वेति / ह्र्यादयः सुगमत्वान्न विभज्यन्ते / उपपत्तिप्रातिलम्भिकं श्रुतचिन्तामयं भावनामयं च यथाक्रमं विपाकागमाधिगमरूपं वेदितव्यम् / प्रतिसंख्याप्रज्ञा धैर्यसहिता / स्थामवान्वीर्यवानुत्साही दृढपराक्रमो ऽनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेष्वित्येवमादिसूत्रपदानि यथाक्रमं संनाहादिष्वभ्युत्साहवस्तुषु योजयितव्यानि / परिपूरणं यथा मौलं प्रवेशः / निष्पादनं तस्यैव सुपरिकर्मकृतत्वम् /

सर्वावरणनिष्कर्षणं तद्वशेनाश्रयपरिवृत्तितो द्रष्टव्यम् / सर्वकुशलभावनाया वीर्यादिपूर्वकत्वात्तेष्वप्रमादप्रज्ञप्ति / सास्रवा धर्मा आस्रवा आस्रवस्थानीयाश्च विषया इह वेदितव्याः / चित्तसमतादिभिरुपेक्षाया आदिमध्यावसानावस्था व्याख्याताः / तथाह्युपेक्षया युक्तं चित्तं लयादिवेषम्याभावादादितः समम् / ततो ऽनभिसंस्कारेण वहनात्प्रशठम् / ततः संक्लेशाशङ्काभावादनाभोगावस्थितमिति / अ विहिंसा प्यद्वेषाव्यतिरेकात् प्रज्ञप्तिसती वेदितव्या / दुःखसंजननकर्मक इति तृष्णावशेन पञ्चोपादानस्कन्ध निर्वर्तनात् / अस्पर्शविहार आघातचित्तस्य दुःखविहारात् / अगौरवं गुरुषु गुणवत्सु च स्तब्धता / दुःखोत्पत्तिः (अभिध्-स्-भ् 6) पुनर्भवोत्पत्तिर्वेदि तव्या / मिथ्यानिश्चयैर्विपरीतं ज्ञानम् / विचिकित्सा संशयः / संक्लेशोत्पत्तिः रागादिक्लेशसमुदाचारः / तत्संनिश्रयदानं मूढस्य सर्वक्लेशप्रवृत्तेरिति / रत्नेषु विमतिर्मार्गसत्ये निरोधसत्ये च यथायोगम् / तया कुशलपक्षे ऽप्रवृत्तिरलब्धनिश्चयस्यानारम्भात् //

मध्यमा प्रतिपच्छाश्वतोच्छेदग्राहवर्जितं प्रतीत्यसमुत्पादज्ञानम् / शीलव्रतं कुदृष्टिपूर्वकं वेदितव्यम / श्रमवैफल्यं तेनानिर्याणात् / नास्ति दत्तं नास्तीष्टं नास्ति कृतं नास्ति सुचरितं नास्ति दुश्चरितमित्ययं हेत्वपवादः / नास्ति दुश्चरितसुचरितानां कर्मणां फलविपाक इति फलापवादः / नास्त्ययं लोको नास्ति परलोको नास्ति माता नास्ति पिता नास्ति सत्त्व उपपादुक इति क्रियापवादः, लोकान्तरगमनागमनक्रियाया बीजाधानक्रियायाः प्रतिसंधिबन्धक्रियायाश्चापवादात् / न सन्ति लोके ऽर्हन्त इत्येवमादि सद्वस्तुनाशनम् / तदन्यद्यत् किंचिद्विपरीतदर्शनं तन्मिथ्यापरिकल्पनं वेदितव्यम् / कुशलमूलसमुच्छेदो विशिष्टाया एव मिथ्यादृष्टेर्न सर्वस्याः /

पञ्चस्कन्धात्मके ज्ञेये आत्मात्मीयस्वभावसमारोपिका सत्कायदृष्टिः / आत्मनित्यानित्यविशेषसमारोपिकान्तग्राहदृष्टिः / कुदृष्टावग्रता समारोपको दृष्टिपरामर्शः / तत्रैव शुद्धिसमारोपकः शीलव्रतपरामर्शः / एका यद्भूयसेति मिथ्याविकल्पिका या नावश्यमपवादिकत्वात् / लक्षणतो द्वाभ्यामन्तग्राहमिथ्यादृष्टिभ्याम्, सपरिवारतः सर्वाभ्यः /

रूपादयो नात्मा, तद्विलक्षणत्वात् न हि ते आत्मलक्षणा इति / न तेष्वात्मा, अनित्यतादोषात् / न ह्याश्रयाभावे आश्रितं भवतीति / न रूपवानात्मा, अस्वातन्त्र्यदोषप्रसङ्गात् / न तेभ्यो ऽन्यत्रात्मा, निर्देहतादोषात् / न हि विना देहेना त्मपरिकल्प उपलभ्यत इति / अस्वातन्त्र्यतादोषः तेष्ववशवर्तनात् / अथैवंविधमात्मानं (अभिध्-स्-भ् 7) कश्चित्परिकल्पयेत् तथापि नोपपद्यते ऽरूपादिक आत्मा, अयत्नतो मोक्षदोषात् / देहादिबन्धनाभावे हि स्वरसेनैव मोक्षः स्यादिति //

रूपामात्मेति समनुपश्यति वेदनां संज्ञां संस्कारान् विज्ञानमात्मेति समनुपश्यतीत्येताः पञ्चात्मदृष्टयः / शेषाः पञ्चदशात्मीयदृष्टयः //

रूपवान् यावद्विज्ञानवानिति संबन्धेनात्मीयता, सा हि तत्संवन्धात्तद्वान् भवतीति / आत्मीयं रूपं यावद्विज्ञानमिति वशवर्त्त्यात्मीयतामुपादाय, यस्य हि यद्वशेन वर्तते दाने विनियोगे वा तस्य तदात्मीयमित्युच्यते / रूपे यावद्विज्ञाने आत्मेत्यविनिर्भागवृत्त्यात्मीयता, अयमात्माएष्वनुसृतो विस्तृतः प्रक्षिप्तो ऽङ्गाङ्गानुसारिगत इति परिकल्पनात् //

अनिरूपितवस्तुकत्वं पुना रूपमित्येवमादिलक्षणं निरूपयत आत्मदृष्टेरनवकाशात् / तद्यथा रज्जुं सर्पतो गृह्णाति कश्चित् सहसा, न पुना रज्जुरिति निरूपयंस्तां सर्पतो गृह्णीयादिति //

क्रोधादयः प्रज्ञप्तिसन्तो वेदितव्याः, प्रतिघातादिव्यतिरेकेणाभावात् // तदूर्ध्वमिति क्रोधादूर्ध्वम् / अक्षान्तिरपकारामर्षणम् / धर्मतैषा यदवद्यं प्रतिच्छादयतः कौकृत्यम्, अतश्चास्पर्शविहार इति / उच्चप्रगाढपारुष्यवचनं परमर्मघट्टनयोगेन प्रत्यक्षरवादिता / असंलेखो मात्सर्येणानुपयुज्यमानानामप्युपकरणानां संनिचयाद्वेदितव्यः / भूतदोषविमालना अन्येनान्यस्य प्रतिसरणं वेदितव्यम् / सम्यगववादलाभपरिपन्थकर्मकत्वं यथाभूतमात्मानमनाविष्कृत्याववादायोग्यत्वात् / दीर्घायुष्कलक्षणग्रहणं तद्विकल्पनादमरवितर्कपूर्वकं जीवितमदोत्पत्तेः / अन्यतमान्यतमा सास्रवा संपत्तिः कुलवलरूपमेधाबुद्धिभोगैश्वर्यादिका वेदितव्या / रागांशिकं नान्दीसौमनस्यं संक्लिष्टो हर्षविशेषः / शुभनिमित्तमनुसरतो रागानुकूलं पूर्वहसितरमितक्रीडितानुस्मरणात् चित्तस्यानुपशमो वेदितव्यः कौसीद्यसंनिश्रयदानकर्मकत्वमश्रद्दधानस्य (अभिध्-स्-भ् 8) प्रयोगच्छन्दाभावात् / असंविदिता कायवाक्चित्तचर्याभिक्रमप्रतिक्रमादिषु सम्यगप्रत्यवेक्षिततया वेदितव्या / एवं ह्यस्य करणीयाकरणीयाज्ञाना दापत्तयो भवन्तीति //

स्वभावविक्षेपः पञ्चविज्ञानकायाः, प्रकृत्यैवाध्यात्मं समाधातुमशक्यत्वात् / बहिर्धाविक्षेपः श्रुतादिकुशले प्रयुक्तस्य तदालंबनाद्बहिः कामगुणेषु चित्तगमनं वेदितव्यम् / अध्यात्मविक्षेपः समाधिप्रयुक्तस्यैव तच्च्युतिकरौ लयौद्धत्यमास्वादना च / निमित्तविक्षेपः परे मां गुणवत्तया संभावयिष्यन्तीत्येतन्निमित्तमेतदर्थ कुशलप्रयुक्तस्य शनैः तत्परिहाणितो वेदितव्यः / दौष्ठुल्य विक्षेपो ऽहंकारादिदौष्ठुल्यवशादुत्पन्नोत्पन्नेषु सुखादिषु वेदितेष्वहं मम अस्मीति वा करणात् कुशलपक्षापरिशुद्धितो वेदितव्यः / आदितस्तथोद्ग्रहणमुद्ग्रहः / व्यवकिरणा तदूर्ध्वं तेन चित्तसंतानस्य मिश्रीभावः / निमित्तीकारः तस्यैव वेदितस्य पुनः पुनश्चित्रीकारो वेदितव्यः / मनस्कारविक्षेपः समापत्त्यन्तरं वा समापद्यमानस्य ध्यानान्तरं वा संश्रयतः पूर्वस्माद्ध्युत्थानतो वेदितव्यः / वैराग्यपरिपन्थकर्मक इत्युपक्लेशात्मकं विक्षेपमधिकृत्य //

मिद्धनिमित्तं तद्यथा दौर्बल्यम्, श्रमः, कायगौरवः, अन्धकारनिमित्तस्य मनसिकरणम्, सर्वारम्भाणामध्युपेक्षणम् पुनः पुनस्तत्कालनिद्राभ्यासः, मन्त्रबलेन परैनिद्रोपसंहारस्तथा संवाहनादिभिर्वेति / मोहांशिक इति समाधितो विशेषणार्थम् / कुशला(दि)भाववचनं न त्ववश्यं मोहात्मक इति कृत्वा / काल इति रात्र्या मध्यमे यामे / अकालस्ततो ऽन्यः / युक्तं काले यथानुज्ञम्, अकाले ऽपि ग्लानस्य कर्मण्यतार्थ वा / अयुक्तस्ततो ऽन्यः / कृत्यातिपत्तिसंनिश्रयदानमुपक्लेशात्मकस्य मिद्धस्य वेदितव्यः / अनभिप्रेतं करणमभिप्रेतपूर्विका सुचरितदुश्चरितक्रिया, अनभिप्रेतं करणं परैर्बलादवष्टभ्य कार्यमाणस्य क्लेशाभिभवाद्वा यथायोगं वेदितव्यम् / मोहांशिक इत्युपक्लेशसंगृहीतः / काले यावन्न प्रतिविरमति, अकाले तदूर्ध्वम् / युक्तं स्थाने, अयुक्तमस्थाने / चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वेत्यनभ्यूहाभ्यूहावस्थायां यथाक्रमम् / (अभिध्-स्-भ् 9) पर्येषणाकारा मनसो ऽभिजल्पना वितर्कः प्रत्यवेक्षणाकारा मनसो ऽभिजल्पनानुविचार इति // तावेव वितर्कविचारौ संवध्येते, औदारिकसूक्ष्मव्यवस्थानादनयोः //

तद्यथालोभस्य लोभप्रहाणम्, श्रद्धाया आश्रद्धयप्रहाणम् / रागप्रतिपक्षो वैराग्यम्, तस्य परिपन्थकरणम्, तस्य तेन तदुत्पत्तावन्तरायकरणात् / एवं क्रोधादीनामप्युपक्लेशानां मैत्र्याद्यात्मीयरतिपक्षान्तरायकरणं वेदितव्यम् //

चित्तविप्रयुक्तानां संस्काराणामधिष्ठानतः स्वभावतः प्रज्ञप्तितश्च निर्देशो वेदितव्यः / असंज्ञिसमापत्तिनिरोधसमापत्ती भूमितो ऽपि निःसरणविहारसंज्ञापूर्वकाभ्यां मनस्काराभ्यामपि निर्दिष्टे / आसंज्ञिकं मनस्कारवर्ज्यैरेभिरेव / शेषा अधिष्ठानादिभिस्त्रिभिरेव /

तत्र कुशलाकुशलानां धर्माणामित्यधिष्ठाननिर्देशः / आचयापचय इति स्वभावनिर्देशः / तथाह्याचये ऽधिमात्रैः श्रद्धादिभिः समन्वागत इत्युच्यते / अपचये सति मृदुभिरिति / प्राप्तिः प्रतिलम्भः समागम इति प्रज्ञप्तिरिति प्रज्ञप्तिनिर्देशः / एवमन्येष्वपि यथायोगं योजयितव्यम् //

शुभकृत्स्नवीतरागस्येति तृतीयध्यानवीतरागस्य / उपर्यवीतरागस्येति चतुर्थध्यानावीतरागस्य / निःसरणसंज्ञापूर्वकेणेति मोक्षसंज्ञापूर्वकेण / अस्थावराणामिति प्रवृत्तिविज्ञानसङ्गृहीतानाम् / निरोध इति समापत्तिचित्तकृतः कालान्तरमस्थावरचित्तचैत्तसमुदाचारनिरोधो आश्रयस्यावस्थाविशेषो निरुध्यते ऽनेनेति कृत्वा / निरोधसमापत्तावुपर्यवीतरागस्येत्यवचनै भवाग्रवीत रागस्यार्हतो ऽपि तत्संभवात् / तदेकत्यानां च स्थावराणामिति क्लिष्टमनःसंगृहीतानाम् / एते च समापत्ती भूमितः मनस्कारतो ऽधिष्ठानतः स्वभावतः प्रज्ञप्तितश्च निर्देष्टे आसंज्ञिकं मनस्कारवर्जैरेभिरेव / शेषा अधिष्ठानादिभिस्त्रिभिरेव //

निकायसभाग एकजन्मिकः स्कन्धसंतानः / स्थितिकालनियम इयन्तं कालमनेनास्मिन् निकायसभागे ऽवस्थातव्यं वर्षशतं वर्षसहस्रं वेति कर्मकृतः सामर्थ्यविशेषः /

तस्मिस्तस्मिन् सत्त्वनिकाय इति देवमनुष्यादिषु सत्त्वजातिषु / आत्मभावसदृशतायामित्येकजातीयतायाम् /

बाह्यस्यापि रूपस्य जातिमत्त्वे निकायसभागमात्रग्रहणं सत्त्वसंताने लक्षणप्रज्ञप्तिज्ञापनार्थम् / बाह्यं हि रूपं संवर्त्तविवर्त्तप्रभावितमा ध्यात्मिकास्तु जातिजरादिप्रभाविता इति / प्रबन्धविनाशो मरणं वेदितव्यम् / एते च जात्यादयो न प्रतिक्षणं वेदितव्याः किंतर्हि प्रबन्धावस्थास्विति /

स्वभावाधिवचनं चक्षुः श्रोत्रं देवो मनुष्य इत्येवमादि / विशेषाधिवचनं सर्वसंस्कारा अनित्याः सर्वसत्त्वा मरिष्यन्तीत्येवमादि / तदुभयाश्रयेष्वि ति स्वभावविशेषाधिवचनाश्रयेष्वक्षरेषु अ इ उ इत्येवमादिषु / एतावच्च सर्वं यदुत स्वभावो विशेषस्तदुभयव्यवहारश्च, तत्सर्वमेभिरनुव्यवह्रियत इति / अत एते नामपदव्यञ्जनकाया व्यवस्थापिताः / पर्यायाक्षरणतामुपादायेति यथा चक्षुश्चक्षुरित्येतस्मात्पर्यायादन्येष्वपि नेत्राक्षिनयनलोचनादिषु पर्यायान्तरेषु क्षरति, तैरपि तत्संज्ञानात् / नैवं अ इत्येतदक्षरं अ इत्येतं पर्यायं मुक्त्त्वा पर्यायान्तरेण शक्यते ज्ञापयितुम्, अतः पर्यायाक्षरणादक्षराअणि / क्षरणं पुनर्गमनं वेदितव्यम् //

प्रबन्धानुपच्छेदे प्रवृत्तिव्यवस्थानमेकस्मिन् क्षणे व्यवच्छिन्ने वा तदुपचाराभावात् हेतुफलनानात्वमिष्टस्य फलस्य सुचरितमनिष्टस्य दुश्चरितमित्येवमादि / फलानां पृथक् पृथगन्योन्यहेतुकत्वम् / हेतुफलसारूप्यमन्यत्वे ऽपि यद्यस्य फलं युज्यते / तद्यथा दानस्य भोगसंपदित्येवमादि / एकैकस्यैव प्रवृत्तिरयुगपत्प्रवृत्तिर्वेदितव्या / हेतुफलस्य प्रबन्धेन प्रवृत्तौ सत्यां यत्तत्र हेतुफलमुत्पन्ननिरुद्धं सो ऽतीतः काल इति प्रज्ञप्यते, यदनुत्पन्नं सो ऽनागतः कालः, यदुत्पन्नानिरुद्धं स प्रत्युत्पन्नः काल इति / हेतुफलस्य दिग्व्याप्तौ देशोपचारः / रूपसंगृहीतं चात्र हेतुफलं वेदितव्यमरूपिणां दिग्व्यापनसामर्थ्याभावात् / प्रत्येकशो भेदे संख्येत्यभिन्नैकात्मकत्वे द्वित्रिसंख्याद्यनुपपत्तेः / हेतुफलप्रत्ययानां (अभिध्-स्-भ् 11) समवधानं तद्यथा विज्ञानाख्यस्य हि हेतुफलस्येन्द्रियापरिभेदो विपयाभासगमनं तज्ज्ञानं मनस्कारप्रत्युपस्थानं चेति / एवमन्यत्रापि योजितव्यम् //

इत्येवमेते चित्तविप्रयुक्ताः संस्काराणां धर्माणामवस्थासु प्रज्ञपनात्सर्वे प्रज्ञप्तिसन्तो वेदितव्याः / तत्र कुशलाकुशलाद्याचयापचयावस्थायामेकः / चित्तचैतसिकाप्रवृत्त्यवस्थायां त्रयः / स्थित्यवस्थायामेकः / सादृश्यावस्थायामेकः / लक्षणावस्थायां चत्वारः / व्यवहारावस्थायां त्रयः / अलाभावस्थायामेकः / हेतुफलावस्थायां शेषा इति / हेतुफलं पुनरत्र सर्व संस्कृतं वेदितव्यम् / ततो ऽन्यस्योत्पादाद्धेतुः / अन्यतस्तदुत्पादात् फलमिति //

स्कन्धादीनां समुदाचारे तद्बीजपरिपुष्टिर्वासनेत्युच्यते / सर्वबीजकं तेषामेव स्कन्धादीनामुत्पत्तिबीजैर्युक्तत्वात् / आलीयन्ते तस्मिन् धर्मा बीजतः, सत्त्वा वात्मग्राहेणेत्यालयविज्ञानम् / पूर्वकर्मनिर्मितत्वात् विपाकविज्ञानम् / पुनः पुनः प्रतिसंधिबन्धे आत्मभावोपादाना दादानविज्ञानम् / तत्पुनरेतच्चित्तमित्युच्यते, सर्वधर्मवासनाचित्तत्वात् //

तदेतदालयविज्ञानमस्तीति कथं विज्ञायते / यस्मात्तेन विना

उपात्तमादि स्पष्टत्वं बीजं कर्म न युज्यते / कायिको ऽनुभवो ऽचित्ते समापत्ती च्युतिस्तथा //

एतस्याश्चोद्दानगाथाया विभागस्तद्यथा विनिश्चयसंग्रहण्याम ष्टाभिराकारैरालयविज्ञानस्यास्तिता प्रत्येतव्या / तद्यथान्तरेणालयविज्ञानं आश्रयोपादानासंभवतः आदिप्रवृत्यसंभवतः स्पष्टप्रवृत्त्यसंभवतो बीजत्वासंभवतः कर्मासंभवतः कायिकानुभवासंभवताचित्तकसमापत्त्यसंभवतो विज्ञानच्युत्यसंभवतश्च //

केन कारणेनाश्रयोपादानं न युज्यते / आह पञ्चभिः कारणैः / तथाहि आलयविज्ञानं पूर्वसंस्कारहेतुकम् / चक्षुरादिप्रवृत्तिविज्ञानं पुनर्वर्तमानप्रत्ययहेतुकम् / यथोक्तम् इन्द्रियविषयमनस्कारवशाद्विज्ञानानां प्रवृत्तिर्भवतीति विस्तरेण / इदं प्रथमं कारणम् / अपि च कुशलाकुशलाः षड्विज्ञानकाया उपलभ्यन्ते / इदं द्वितीयं कारणम् / अपि च षण्णां विज्ञानकायानां सा जातिर्नोपलभ्यते याव्याकृतविपाकसंगृहीता स्यात् / इदं तृतीयं कारणम् / अपि च प्रतिनियताश्रयाः षड्विज्ञानकायाः प्रवर्तन्ते, तत्र येन येनाश्रयेण यद्विज्ञानं प्रवर्तते तदेव तेनोपात्तं स्यादवशिष्टस्यानुपात्ततेति न युज्यते, उपात्ततापि न युज्यते विज्ञानविरहिततया / इदं चतुर्थ कारणम् / अपि च पुनः पुनराश्रयस्योपादान दोषः प्रसज्यते / तथाहि चक्षुर्विज्ञानमेकदा प्रवर्तते एकदा न प्रवर्त्तते एवमवशिष्टानि / इदं पञ्चमं कारणम् / इति पूर्वकर्मप्रवर्त्तमानप्रत्यहेतुतो ऽपि कुशलाकुशलतो ऽपि तज्जात्यनुपलंभतो ऽपि प्रतिनियताश्रयतो ऽपि पुनः पुनरुपादानदोषतो ऽपि न युज्यते //

केन कारणेनादिप्रवृत्तिसंभवो न युज्यते / स चेत्कश्चिद्वदेद्यद्यालय विज्ञानमस्ति तेन द्वयोः विज्ञानयोः युगपत्प्रवृत्तिर्भविष्यति / स इदं स्याद्वचनीयः - अदोष एव भवान्दोषसंज्ञी / तथाहि भवत्येव द्वयोर्विज्ञानयोर्युगपत्प्रवृत्तिः / तत्कस्य हेतोः / तथाह्येकत्यस्य युगपद्रद्ष्टुकामस्य यावद्विज्ञातुकामस्यादित इतरेतरविज्ञानप्रवृत्तिर्न युज्यते / तथाहि तत्र मनस्कारो ऽपि निर्विशिष्ट इन्द्रियमपि विषयो ऽपि //

केन कारणेनासत्यां युगपद्विज्ञानप्रवृत्तौ मनोविज्ञानस्य चक्षुरादिविज्ञानसहानुचरस्य स्पष्टत्वं न संभवति / तथाहि यस्मिन् समये ऽतीतमनुभूतं विषयं समनुस्मरति तस्मिन् समये ऽविस्पष्टो मनोविज्ञानप्रचारो भवति न तु तथा वर्तमानविषयो मनःप्रचारो ऽविस्पष्टो भवति / अतो ऽपि युगपत्प्रवृत्तिर्वा युज्यते ऽविस्पष्टत्वं वा मनोविज्ञानस्य //

केन कारणेन बीजत्वं न संभवति षण्णां विज्ञानकायानामन्योन्यम् / तथाहि कुशलानन्तरमकुशलमुत्पद्यते, अकुशलानन्तरं कुशलम्, तदुभयानन्तरमव्याकृतम्, हीनधातुकानन्तरं मध्यधातुकम्, मध्यधातुकानन्तरं प्रणीतधातुकम्, एवं प्रणीतधातुकानन्तरं यावद्धीनधातुकम्, सास्रवानन्तरमनास्रवम्, अनास्रवानन्तरं (अभिध्-स्-भ् 13) सास्रवम्, लौकिकानन्तरं लोकोत्तरम्, लोकोत्तरानन्तरं लौकिकम् / न च तेषां तथा बीजत्वं युज्यते / दीर्घकालसमुच्छिन्नापि च संततिश्चिरेण कालेन प्रवर्तते, तस्मादपि न युज्यते //

केन कारणेनासत्यां युगपद्विज्ञानप्रवृत्तौ कर्म न संभवति / तथाहि समासतश्चतुर्विधं कर्म - भाजनविज्ञप्तिराश्रयविज्ञप्तिरहमिति विज्ञप्तिर्विषयविज्ञप्तिश्चेति / एता विज्ञप्तयः क्षणे क्षणे युगपत्प्रवर्तमाना उपलभ्यन्ते / न चैकस्य विज्ञानस्यैकस्मिन् क्षणे इदमेवंरूपं व्यतिभिन्नं कर्म युज्यते //

केन कारणेनासत्यालयविज्ञाने कायिको ऽनुभवो न युज्यते / तथाह्येकत्यस्य योनिशो वायोनिशो वा चिन्तयतो वानुवितर्कयतो वा समाहितचेतसो वासमाहितचेतसो वा ये काये कायानुभवा उत्पद्यन्ते ऽनेकविधा बहुनानाप्रकारास्ते न भवेयुरुपलभ्यन्ते च / तस्मादप्यस्त्यालयविज्ञानम् //

केन कारणे नासत्यालयविज्ञाने ऽचित्ता समापत्तिर्न संभवति / तथाह्य संज्ञिसमापन्नस्य वा निरोधसमापन्नस्य वा विज्ञानमेव कायादपक्रान्तं स्यात् / नानपक्रान्तं ततः कालक्रियैव भवेत् / यथोक्तम् भगवता - "विज्ञानं चास्य कायादनपक्रान्तं भवती"ति //

केन कारणेनासत्यालयविज्ञाने च्युतिरपि न युज्यते / तथाहि च्यवमानस्य विज्ञान मूर्ध्वदेहं वा शोतिकुर्वन् विजहाति, अधोदेहं वा / न च मनोविज्ञानं कदाचिन्न प्रवर्तते / अतो ऽप्यालयविज्ञानस्यैव देहोपादान कस्य विगमाद्देहशीतता उप[ल]भ्यते देहाप्रतिसंवेदना च / न तु मनोविज्ञानस्य / अतो ऽपि न युज्यते //

मनो निर्वचनत आलंबनतः संप्रयोगतः प्रवृत्तिकालतश्च निर्दिष्टं वेदितव्यम् / मार्गसंमुखीभावे तदभावः, परमार्थज्ञानस्यात्मदृष्टिसमुदाचारेणात्यन्तविरोधात् / तदूर्ध्वमालयविज्ञानात्प्रवृत्तिः, शैक्षस्याप्रहीणत्वात् / असंज्ञिसमापत्तितो (अभिध्-स्-भ् 14) निरोधसमापत्तेः शान्ततरत्वं तदसमुदाचारादेव वेदितव्यम् / समनन्तरनिरुद्धं मनो ऽनुमतमिति कृत्वानन्तरं मतमित्यर्थः //

विज्ञानस्याश्रयत आलंबनतः स्वभावतश्च व्यवस्थानं वेदितव्यम् //

धात्वायतनानां नास्ति पृथग्लक्षणव्यवस्थानम्, स्कन्धनिर्देश एव चक्षुरादीनामुक्तलक्षणत्वात् / तस्मात्स्कन्धेभ्य एव निष्कृष्य धातवो व्यवस्थाप्यन्ते, धातुभ्य आयतनानि //

यत्तु स्कन्धैरसंगृहीतमसंस्कृतं तदष्टधाव्यवस्थाप्य इति / तथतायास्त्रैविध्यमाश्रयप्रकारभेदान्न स्वभावभेदादिति वेदितव्यम् / अनन्यथीम वता सदैव भावनां निरात्मतया द्रष्टव्या / संक्लेशाप्रचारतामुपादायेति तेनालबनेन संक्लेशवस्तुनः संक्लेशशून्यीकरणात् / यदापि संक्लिष्टेत्युच्यते तदाप्यागन्तुकस्तत्रोपक्लेशो वेदितव्यः / कतमः पुनरागन्तुकस्तत्रोपक्लेशः / अनपोद्धृतग्राह्यग्राहकबीजस्य परतन्त्रचित्तस्य द्वयाकारा प्रवृत्तिः / न धर्मता चित्तस्य / प्रकृतिप्रभास्वरा हि सर्वधर्माणां धर्मतेति / निमित्तानि रूपं वेदना यावद्बोधिरिति प्रपञ्चितानि, तेषां तत्रोपशमादनिमित्तम् / भूतं यदविपरीतम्, तस्य कोटिः पर्यन्तः, नैरात्म्यात्परेण तत्त्वापर्येपणात् / आकाशं रूपाभाव इति रूपस्यव विपर्ययेणाभावलक्षणो यो धर्मो मनोविज्ञानविषयस्तदाकाशम् / मनोविज्ञानविषयत्व पुनः धर्मधात्वधिकारत्वेन वेदितव्यम् / रूपस्यैवेत्यवधारणाद्वेदनादिसाधारणास्तथताप्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानि[रो]धानित्यताः पर्युदास्यन्ते / शशविपाणादीनामत्यन्तमभावो न तेषां विपर्ययेण विज्ञायते / यस्मात्त एवात्यन्तं न संभवन्तीति / ते ऽपि शशविषाणादयो नास्यैव विद्यमानस्य रूपस्य विपर्ययेण, (अभिध्-स्-भ् 15) वेदनादिसाधारणत्वात् / तस्माद्रूपस्यैव विपर्ययेणेत्युच्यते / अभावलक्षणवचनेन वेदनादोनामरूपिणां पर्युदासः / न हि ते ऽभावलक्षणा इति / यो निरोधो न च विसंयोग इत्यनुशयासमुद्धातात् / विपर्ययाद्विसंयोगः //

द्वयमिदं प्रहातव्यम् - क्लेशाश्च तदाश्रयभूतं च वस्तु वेदितम् / तत्पुनर्वेदितं द्विविधम् - वैकारिकमवैकारिकं च, सुखदुःखमदुःखासुखं च यथाक्रमम् / तत्र क्लेशप्रहाणात् प्रतिसंख्यानिरोधव्यवस्थानम् / द्विविधवेदितप्रहाणाद्यथाक्रममानिञ्ज्यस्य संज्ञावेदयितनिरोधस्य च व्यवस्थानम् / तत्र क्लेशप्रहाणं तत्पक्षदौष्ठुल्यापगमादाश्रयपरिवृत्तिः, वेदितप्रहाणं तत्प्रतिपक्षभूतायाः समापत्तेरावरणापगमादाश्रयपरिवृत्तिः / अत एव द्वितीये ध्याने दुःखनिरोधस्यासंस्कृता[व्य]वस्थानम्, वैकारिकस्य वेदितस्याशेषमप्रहाणात् //

रूपस्कन्धेन दशरूपिणो धातवः संगृहीताः, धर्मधातुना स एव, मन आयतनेन सप्त विज्ञानधातव इत्येवं सर्वधर्मास्त्रयो भवन्ति //

एवं व्यवस्थापितेषु स्कन्धधात्वायतनेष्वानुषंगिकमेतद्वयुत्पाद्यते //

चक्षुःश्रोत्रघ्राणानां प्रत्येकं द्वित्वे सति कथं धातूनां नैकविंशतित्वम् / यद्यपि चैषां द्वित्वं न तु धात्वन्तरत्वम्, लक्षणसाधर्म्येणोभयोश्चक्षुर्लक्षणत्वात्, कृत्यसाधर्म्येणोभयोश्चक्षुर्विज्ञानकृत्यत्वात् / एवं श्रोत्रघ्राणयोर्योज्यम् / द्वयोर्द्वयोस्तु निर्वृत्तिराश्रयशोभार्थम् / एवं सुविभक्तसमोभयपार्श्व आश्रयः शोभनो नान्यथा //

किमेकैकमेव चक्षुर्निश्रित्य चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते नित्यमाहोस्विद्द्व अपि / द्वे अपीत्युच्यते, स्पष्टग्रहणात् / यथा द्वयोश्चक्षुषोरुन्मिषितयोः रूपग्रहणं स्पष्टं भवति न तथैकस्मिन्नेवेति / तद्यथा एकस्मिन्नपवरके द्वयोः प्रदीपयोरेकं प्रभाप्रतानं स्पष्टतरं द्वौ प्रदीपौ निश्रित्य वर्त्तते / तद्वदत्रापि नयो द्रष्टव्यः //

एकैकेनेन्द्रियद्वारेण विचित्रविषयप्रत्युपस्थाने तत्प्रकारेषु किं क्रमेण विज्ञानान्युत्पद्यन्ते आहोस्यिद्युगपदेकम् / युगपदेकमेव विचित्राकारं विज्ञानं वेदितव्यम् / जिह्वासंप्राप्ते कवडे जिह्वाकायविज्ञानयोर्नित्यं युगपदुत्पत्तिर्वेदितव्या //

शब्दस्योच्छेदित्वान्न देशान्तरेष्वपरापरोत्पत्तिसंतानेन देशान्तरगमनमस्ति किंतर्हि सकृत् / यथा स्वप्रदे शमवष्टभ्य प्रदीपप्रतानवत् शब्दप्रतानस्योत्पादो द्रष्टव्यः / यत्त्वासन्नतिरस्कृतस्य शब्दस्यास्पष्टं श्रवणं भवति तच्छब्दस्य प्रतिघातित्वादावरणसौषिर्यस्वल्पोक्तितो वेदितव्यम् //

षण्णां विज्ञानानां कति विज्ञानानि सविकल्पकानि कत्यविकल्पकानि / त्रिभिस्तावद्विकल्पैः मनोविज्ञानमेकं सविकल्पकम् / त्रयो विकल्पाःस्वभावविकल्पो ऽनुस्मरणविकल्पो ऽभिनिरूपणाविकल्पश्च / तत्र स्वभावविकल्पः प्रत्युत्पन्नेषु संस्कारेष्वनुभूयमानेषु यः स्वलक्षणाकारो विकल्पः / अनुस्मरणविकल्पो यो ऽनुभूतपूर्वसंस्काराकारः / अभिनिरूपणाविकल्पो यो ऽतीतानाग तप्रत्युत्पन्नेषु विपरोक्षेष्वभ्यूहनाकारो विकल्पः // अपि खलु सप्त विकल्पाः आलंबने स्वरसवाहो विकल्पः सनिमित्तो ऽनिमित्तः पर्येषकः प्रत्यवेक्षकः क्लिष्टो ऽक्लिष्टश्च विकल्पः / तत्र आद्यो विकल्पः पञ्च विज्ञानकायाः, अचित्रयित्वालंबनं यथास्वं विषयेषु स्वरसेनैव वहनात् / सनिमित्तः स्वभावानुस्मरणविकल्पो वर्तमानातीतविषयचित्रीकरणात् / अनिमित्तो ऽनागतविषयो मनोरथाकारो विकल्पः शेषा अभिनिरूपणाविकल्पस्वभावा वेदितव्याः / तथाह्येकदाभ्यूहमानः पर्येषते, एकदा प्रत्यवेक्षते, एकदा क्लिष्टो भवति, एकदाक्लिष्ट इति //

यदा रूपादिप्रतिविज्ञप्तिकं विज्ञानं तत्केन कारणेन चक्षुरादिविज्ञानमित्युच्यते न रूपादिभिज्ञानमिति / पञ्चविधविग्रहोपपत्तेः रूपादिवचनानुपपत्तिः / कथमिति / चक्षुषि विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, आश्रयदेशे विज्ञानोत्पत्तितः, सति च तस्मिस्तद्भावात् / तथाहि सति चक्षुषि चक्षुर्विज्ञानमवश्यमुत्पद्यते अनन्धानामनन्धतो ऽन्धकारस्यापि दर्शनात् / न रूपे सत्यवश्यम्, अन्धानामदर्शनादिति / चक्षुषा विज्ञानं चक्षुविज्ञानम्, तद्वशेनाविकृते ऽपि रूपे विज्ञानस्य विक्रियागमनत्वात् / तद्यथा कामलव्याध्युपहतेन (अभिध्-स्-भ् 17) चक्षुषा नीलादिरूपेष्वपि पीतदर्शनमेव भवतीति / चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, विज्ञानबीजानुबन्धाच्चक्षुषस्तन्निर्वृत्तेः / चक्षुषे विज्ञानम्, तस्मै हिताहि[त]त्वात् / तथाहि विज्ञानसंप्रयुक्तेनानुभवेनेन्द्रियस्यानुग्रह उपघातो वा भवति, न विषयस्येति / चक्षुर्विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, उभयोः सत्त्वसंख्यातत्वात् न त्ववश्यं रूपस्येति //

किं तावच्चक्षू रूपाणि पश्यतीति वेदितव्यमथ विज्ञानम् / नैकं नापरं पश्यतीति वेदितव्यम्, निर्व्यापारत्वात् धर्माणाम् / सामग्रयां तु सत्यां दर्शनप्रज्ञप्तिः / अपि खलु षड्भिराकारैः चक्षुषो रूपदर्शने प्राधान्यं वेदितव्यं न विज्ञानस्य / कतमैः षड्भिः / उत्पत्तिकारण (त)ः, चक्षुषस्तदुत्पत्तेः / तत्पदस्थानतः, दर्शनस्य चक्षुराश्रयणात् / अचलवृत्तितः, चक्षुषो नित्यमेकजातीयत्वात् / स्वतन्त्रवृत्तितः, प्रतिक्षणमुत्पत्तिप्रत्ययसामग्र्यनपेक्षत्वात् / शोभावृत्तितः, तेनाश्रयशोभनात् / आगमतः, "चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वे" ति वचनात् / एतच्च यथोक्तं सर्व विज्ञानस्य न संभवतीति / चलवृत्तित्वं त्वस्य बहुप्रकारोत्पत्तितो वेदितव्यम् //

यथा धातुष्वायतनेषु चासंस्कृतं व्यवस्थापितमेवं कस्मान्न स्कन्धेष्वपि व्यवस्थापितम् / स्कन्धार्थासंभवात् / रूपादीनामतीतादिप्रकाराभिसंक्षेपेण राश्यर्थः स्कन्धार्थो निर्दिष्टः / स च नित्यस्य न संभवतीति न स्कन्धेष्वसंस्कृतव्यवस्थानम् //

केन कारणेन त एव धर्मा स्कन्धधात्वायतनमुखैः पृथग्देशिताः / विनेयानां समासव्यासनिर्देशकौशल्योत्पादनार्थम् / तथाहि स्कन्धनिर्देशे ये रूपविज्ञाने समासेन निर्दिष्टे ते धात्वायतनेष्वेकादशधा / सप्तधा च भित्त्वा व्यासेन (अभिध्-स्-भ् 18) निर्दिष्टे यथायोगम् / ये तु तत्र वेदनादयो व्यस्ताः ते धात्वायतनेषु धर्मधात्वायतनत्वेन समस्ता इति / अपि खलु लक्षणमात्रव्यवस्थानतः स्कन्धनिर्देशः, ग्राह्यग्राहकग्रहणव्यवस्थानतो धातुनिर्देशः, ग्रहणाय द्वारभूतस्य ग्राह्यग्राहकमात्रस्य व्यवस्थानत आयतननिर्देशो वेदितव्यः / समाप्तमानुषंगिकम् //

अतः परं मूलग्रन्थस्यैवार्थनिर्देशो द्रष्टव्यः / अर्हतश्चरमं चक्षुः परिनिर्वाणकाले पश्चिमम् / तत्र धातुः, चक्षुरन्तरस्याहेतुत्वात् / आरूप्योपपन्नस्य पृथग्जनस्य चक्षुर्हेतुरिति ततः प्रच्युत्य रूपिणि धातावुपपद्यमानस्य यस्मादालयविज्ञानसंनिविष्टाच्चक्षुर्बीजाच्च क्षुर्निर्वर्तिष्यते, न त्वार्यस्य पुनरनागमनादिति // कायधातुर्न काय आरूप्योपपन्नस्य पृथग्जनस्य यः कायधातुरित्येतदत्र वक्तव्यम्, अण्डगतादीनां कायसंभवात् प्रनष्टकायस्य चाजीवि[त]स्वादिति // स्यान्मनोधातुर्न मन इत्यत्रासंज्ञिसमापन्न स्याग्रहणम्, क्लिष्टमनःसद्भावात् //

जातो भूतः निर्वृत्ति वृद्धि चाधिकृत्य यथाक्रमम् // आरूप्यावचरेण मनसारूप्यावचरान् स्वभूमिकाननास्रवांश्च धर्मान् विजानातीत्यार्यश्रावकमधिकृत्य / बाह्यकः पृथग्जनः स्वभूमिकानेव विजानातीति / इह धार्मिकस्तु कश्चित्पूर्वश्रुतपरिभावनावशादूर्ध्वभूमिकानप्यालंबते तदुत्पादनार्थम् //

यथा रूपं तथानुभव इति सुखादिवेदनीयादिन्द्रियार्थद्वयात्सुखादिवेदनोत्पत्तेः / यथा वेदयते तथा संजानीत इति यथानुभवं निमित्तोद्ग्रहणात् / यथा संजानीते तथा चेतयति यथासंज्ञं कर्माभिसंस्करणात् / यथा चेतयते तथा विज्ञानं तत्र तत्रोपगं भवतीति यथाभिसंस्कारं विषयेषु गत्यन्तरेषु च विज्ञानपरिणामात् //

यत्र संक्लिश्यते व्यवदायते चेति सेन्द्रिये काये / येनानुभवेनेति सामिषनिरामिषाद्येन यथाक्रमम् / येन निमित्तग्रहणाभिसंस्कारेणेत्ययोनिशो योनिशश्च प्रवृत्तेन / यत्संक्लिश्यते व्यवदायते चेति चित्तदौष्ठुल्यादौष्ठुल्योपपत्तितः //

एकादशविधात्तृष्णाप्रकाराद्रूपादीनामतीतादिप्रकारव्यवस्थान वेदितव्यम् / सा पुनः अपेक्षातृष्णा अभिनन्दनातृष्णा अध्यवसानतृष्णा आमतृष्णा विषयतृष्णा कामतृष्णा समापत्तितृष्णा दुश्चरितदुःखतृष्णा सुचरितसुखतृष्णा विप्रकृष्टतृष्णा सनिकृष्टतृष्णा च / अस्याः तृष्णाया आलंबनत्वेन यथाक्रममतीतादयः प्रकारा योजितव्याः / अपरः पर्यायः / उत्पन्नानुत्पन्नभेदतो ग्राहकग्राह्यभेदतो बहिर्मुखान्तर्मुखभेदतः क्लिष्टाक्लिष्टभेदतो विप्रकृष्टसंनिकृष्टभेदतश्वातीतादीनि यथायोगं वेदितव्यानि / तत्रोत्पन्नमतीतं प्रत्युत्पन्नं च / अनुत्पन्नमनागतम् / वहिर्मुखमसमाहितभूमिकम् / अन्तर्मुखं समाहितभूमिकम् / शिष्टः सुगमत्वान्न विभक्तः / दुःखवैपुल्यलक्षणतामुपादायेति रूपादिसंनिश्रयेण जात्थादिदुःखप्रतानात् / संक्लेशभारोद्वहनं रूपाद्याश्रितत्वात् क्लेशादिसंक्लेशस्य / तद्यथा लोके येन शरीरप्रदेशेन भार उह्यते तत्र स्कन्धोपचारो दृष्टः, स्कन्धेन भारमुद्धहतीति //

सर्वधर्मबीजार्थ इति हेत्वर्थमधिकृत्यालयविज्ञाने / कार्यकारणभावधारणमष्टादशसु धातुषु षण्णां विज्ञानधातूनामिन्द्रियार्थधातूनां, च यथाक्रमम् / सर्वप्रकारधर्मसंग्रहणेन सूत्रान्तरनिर्दिष्टानां पृथिवीधात्वादीनामन्येषामपि धातूनामेष्वेवाष्टादशसु यथायोगं संग्रहणाद्वेदितव्यम् //

बीजार्थः सर्वप्रकारधर्मसंग्रहार्थश्चायतनार्थो ऽपि वेदितव्यः //

रूपादानां फेनपिण्डो पमत्वमसतो रिक्ततः तुच्छतो ऽसारतश्च (अभिध्-स्-भ् 20) ख्यानाद्वेदितव्यम् / एतेषां पुनः सूत्रपदानामर्थ आत्मशुचिसुखनित्यविपर्यासप्रतिपक्षेण यथाक्रममनात्मतामुपादायेत्येवमादिभिः पदर्वेदितव्यः //

कथं कति किमर्थिभिरिति प्रश्नत्रयव्यवस्थापनं लक्षणवस्तुसंमोहयोः समारोपस्य च प्रहाणार्थम् /

तत्र कथं द्रव्यसदिति द्रव्यसतो लक्षणनिर्देशेन तत्संमोहः प्रहीयते / सर्वाणि द्रव्यसन्तीत्यनेन वस्तुसंमोहः प्रहीयते आत्मद्रव्याभिनिवेशत्याजनार्थमित्यनेन समारोपः प्रहीयते / एवमन्यत्रापि योज्यम् / अभिलापनिरपेक्ष इन्द्रियगोचरस्तद्यथा रूपं वेदनेत्येवमादिकं नाम्नाचित्रयित्वा यस्यार्थस्य ग्रहणं भवति / तदन्यनिरपेक्षस्तद्यथार्थान्तरमनपेक्ष्य यत्र तद्बुद्धिर्भवति / न यथा घटादिषु रूपादीनपेक्ष्य घटादिबुद्धिरिति //

संक्लेशालंबनं संवृतिसत् संक्लेशवृत्त्यर्थेन / आत्मा संक्लेशस्य निमित्तमित्यभिनिवेशत्याजनार्थम् //

विशुद्धये आलंबनं परमार्थसत् परमज्ञानगोचरार्थेन / सर्वाणि षरमार्थसन्तीतिति तथताव्यतिरेकात्सर्वधर्माणाम् //

येन संक्लिश्यते व्यवदायते चेति रागादिभिश्चेतसिकैः श्रद्धादिभिश्चेति वेदितव्यम् / या च तत्रावस्थेति रूपचित्तचेतसिकावस्थासु प्रज्ञप्ताश्चित्तविप्रयुक्ताः संस्काराः / यच्च व्यवदानमित्यसंस्कृतं व्यवदानं वेदितव्यम् / तच्च यथायोगम् / पुनस्त्रयोदशविधस्य विज्ञानस्य यो विषयः तज्ज्ञेयमनेन प्रदर्शितम् / तत्पुनः श्रुतमयं ज्ञानं चिन्तामयं ज्ञानं लौकिकभावनामयं ज्ञानं परमार्थज्ञानं परचित्तज्ञानं धर्मज्ञानम् अन्वयज्ञानं दुःखज्ञानं समुदयज्ञानं निरोधज्ञानं मार्गज्ञानं क्षयानुत्पादज्ञानं महायानज्ञानं च / एते ऽन्ये च यथाक्रममधिमुक्तिज्ञानादीनि वेदितव्यानि / तत्र परचित्तज्ञानं परात्म ज्ञानम्, परात्मचित्तविषयात् / धर्मज्ञानमधरज्ञानम्, सत्येष्वादित (अभिध्-स्-भ् 21) उत्पादात् / अन्वयज्ञानमूर्ध्वज्ञानम्, धर्मज्ञानादूर्ध्वमुत्पादात् / विदूषणायासमुत्थापनायानुत्पादे ज्ञाने निष्ठायां महार्थेषु ज्ञानं तद्विदूषणज्ञानं यावन्महार्थज्ञानमिति योजयितव्यम् / महार्थत्वं पुनः स्वपरार्थत्वात् //

तत्र अविकल्पनतः पञ्चभिर्विज्ञानकायैः / विकल्पनतः मनोविज्ञानेन / हेतुत आलयविज्ञानम् / प्रवृत्तितस्तदन्यद्विज्ञानम् निमित्तत इन्द्रियार्थाः / नैमित्तिकतो विज्ञानानि / विपक्षप्रतिपक्षतः सरागं विगतरागं सद्वेषं विगतद्वेषमित्येवमादि / सूक्ष्मप्रभेदतः सप्तविधदुर्विज्ञानविज्ञप्तिभेदात् / सप्तविधादुर्विज्ञाना विज्ञाप्तिस्तद्यथा असंविदितविज्ञप्तिः भाजनविज्ञप्तिः, सर्वकालमपरिच्छिन्नाकारत्वात् चित्राकारविज्ञप्तिरेकस्यानेक आकारो विचित्रश्चेति दुर्व्यवस्थापनादस्याः सूक्ष्मत्वम् / सहभावविज्ञप्तिरेककालोत्पन्नाति विज्ञानानि कथं पृथग्यथास्वं विषयं परिच्छिन्दन्तीति दुर्व्यवस्थापनात्सूक्ष्मत्वम् / सूक्ष्मत्वमिति सर्वत्राधिकृतं वेदितव्यम् / विपक्षप्रतिपक्षलघुपरिवृत्तिविज्ञप्तिः कथं रागादिसमस्तबन्धनं चित्तं तन्मुहुरेव सकृद्वीतरागादिकं भवतीति / वासनाविज्ञप्तिः कथं कर्मभिः समुदाचरद्भिः चित्तं वास्यते, न च तस्मादन्या सा वासना, नापि तन्मात्रमेव, फलदानं च प्रति क्रमेण वृत्तिलाभ इति / प्रतिसंधिविज्ञप्तिः कथमनेकप्रकारात्मभावनिर्वर्तककर्मपरिभावितं सद्विज्ञानं तथाप्यपरिस्फुटायां मरणावस्थायां सहसा प्रबुद्धयान्यतरकर्मवासनामन्यतरस्यां गतौ प्रतिसंधि वध्नानीति / मुक्तविज्ञप्तिः कथमर्हतश्चित्तं परमं निष्प्रपञ्चं धर्मताप्राप्तं संसारोचितसर्वप्रकारसाश्रवचर्या समतिक्रान्तमनेनाकारेण वर्तत इति दुर्व्यवस्थापनादस्याः सूक्ष्मत्वं वेदितव्यम् / द्रष्टादिग्रहणेन द्रष्टा श्रोता घ्राता स्वादयिता स्प्रष्टा विज्ञाता चेत्येषां ग्रहणं वेदितव्यम् //

अभिज्ञेयं षण्णामभिज्ञानां विषय / गमनविशेषप्रभावितत्वादृद्धयभिज्ञायास्तद्विषयस्य संक्रान्तितो ऽभिज्ञेयत्वम् / (अभिध्-स्-भ् 22) सरागादिनिमित्तज्ञानाच्चरितप्रवेशात् / अतीतजन्मपरंपरागमनज्ञानादागतितः / अनागतोत्पत्तिगमनज्ञानात् गतितः / त्रैधातुकनिर्मोक्षोपायज्ञानान्निसरणतः / सर्वाण्यभिज्ञेयान्यन्त्यानां तिसृणां सवंविषयत्वात् /

तत्र रूपीति रूपं तस्य धर्मस्यात्मस्वभावस्तस्मादसौ रूपी, न तु रूपान्तरेण युक्तत्वात् / यावदुक्तं स्याद्रूपस्वभाव इति / भूताश्रयतो ऽपीति रूपान्तरयोगादपि रूपित्वमिति दर्शयति, उपादायरूपस्य भूतरूपेण योगाद्भतरूपाणां च परस्परमिति / नान्दीसमुदय इति नान्द्येव यस्य समुदयस्तद्रूपि, न तु यथा वेदनादीनां पूर्विका च नान्दो समुदयः, प्रत्युत्पन्नश्च स्पर्शादिरिति / सप्रदेशतः सावयवत्वात् / देशव्याप्तितो दिक्षु प्रत्यास्परणात् / देशोपदेशतो ऽमुष्यां दिशीति व्यवदेष्टुं शक्यत्वात् देशगोचरतः कस्मिश्चित्प्रदेशे स्थितस्यालंबनीभावात् / द्वयसमगोचरतः सत्त्वद्वयस्य कस्मिश्चित्प्रदेशे स्थितस्यालं वनोभावात् / द्वयसमगोचरतः सत्त्वद्वयस्य सममालं वनीभावान्न त्वेवमरूपिणो यथात्मानुभवं परैः परिग्रहीतुमशक्यत्वादिति / संबन्धतश्चक्षुर्विज्ञाना दीनामपि पर्यायेण रूपित्वम्, रूपीन्द्रियसंबन्धात् / अनुबन्धत आरूप्याणां पृथग्जनानां रूपबीजानुबन्धात् / प्ररूपणतो वितर्कविचाराणामालंबनप्ररूपणात् / व्याबाधनतः पञ्चानां स्कन्धानां पाण्यादिसंस्पर्शैः शोकादिभिश्च यथायोगं रूपणात् बाधनादित्यर्थः / संप्रापणतो देशनाया अर्थनिरूपणात् / संचयव्यवस्थानतः परमाणोरूर्ध्वरूपस्य सावयवव्यवस्थानात् / बहिर्मुखतः कामावचरस्य रूपस्य कामगुणतृष्णासंभूतत्वात् / अन्तर्मुखतो रूपावचरस्य रूपस्य समापत्तिचित्ततृष्णासंभूतत्वादत एवास्य मनोमयत्वं वेदितव्यम् / आयततः पृथग्जनस्य पूर्वान्तापरान्तयोः पर्यन्तव्यवस्थानाभावात् / परिच्छिन्नतः शैक्षस्य रूपस्य पर्यन्तीकृतसंसारत्वात् / तत्कालतो ऽशैक्षरूपस्य प्रत्युतत्पन्नभवमात्रावशेषात् / (अभिध्-स्-भ् 23) निदर्शनतो बुद्धादिरूपस्य संदर्शनमात्रत्वादनिष्पन्नतामुपादाय // तत्र सर्वाणि रूपीणि व्यावाधनरूपित्वेन / यथायोगं शेषैर्वेदितव्यम् / बहिर्मुखतादयस्तु षड् रूपिभेदा वेदनादिसाधारणा वेदितव्याः /

शिष्टस्य रूपिवत् प्रभेद इति / इति कथम् / यथा रूवितदात्मतो ऽपीति विस्तरेण रूपीत्युक्तं तथा सनिदर्शनतदात्मतो ऽपि सनिदर्शनं विस्तरेण योजयितव्यम् / तत्र सर्वाणि सनिदर्शनानि सर्वनिदर्शनसंबन्धादिनारूपिणामपि सनिदर्शनत्वात् //

आवृणोत्याव्रि यत इति गमनप्रतिबन्धार्थेन / आवृणोतीत्येतावति वक्तव्ये आव्रियते चेति वचनं प्रभादिरूपस्य सप्रतिघत्वव्यवस्थापनार्थम् / तद्ध्याव्रियत एव नावृणोतीत्येषा तस्य जातिरेष स्वभाव इत्यर्थः / परमाणोरूर्ध्वमित्येकस्य परमाणोरप्रतिघत्वात् / यन्न समाधिवशवर्ति रूपमिति समाधिवशेन वर्तमानस्याप्रतिघत्वात् समचित्तकदेवतावत / प्रकोपपदस्थानं यत्राश्रय आलंबने वा द्वेष उत्पद्यते / अनेन च सप्रतिघार्थेन सर्वाणिसप्रतिघानि / यथायोगं वेति शेषैः //

आस्रवतदात्मत आस्रवाणां सास्रवत्वमास्रवस्वभावेन युक्तत्वात् / आस्रवसंबन्धतस्तत्सहभुवां चितचैत्तानां चक्षुरादीनां चास्रवसंप्रयुक्तत्वादास्रव [श्रय]त्वाच्च यथाक्रमम् / आस्रवबन्धतः कुशलसास्रवाणां तद्वशेन पुनर्भवनिर्वर्तनात् / आस्रवानुबन्धतो ऽन्यभूमिकानामप्यन्यभूमिकास्रवदौष्ठुल्याश्रयत्वात् / आस्रवानुकूल्यत इति क्लेशदौष्ठुल्यानुगतत्वे ऽपि निर्वेद्यभागीयानामनास्रवत्वव्यवस्थापनार्थम्, सर्वभववैमुख्येन (अभिध्-स्-भ् 24) तत्प्रतिपक्षत्वात् / आस्रवान्वयतो ऽर्हतां स्कन्धानां पौर्वजान्मिकक्लेशसंभूतत्वात् // पञ्चस्कन्धाः सास्रवाः / पञ्चदश घातवो ऽन्त्यांस्त्रीन् हित्वा / दशायतनान्यन्त्ये द्वे हित्वाः / त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः सपरिवारमार्यमार्गमसंस्कृतं च हित्वा //

शस्त्रादानादिरणहेतवो रागादयो रणाः / यावन्ति सास्रवाणि तावन्ति सरणाणीत्येवमादि तदानुबंध्यार्थेन वेदितव्यम् //

पुनर्भवाध्यवसानहेतवो रागादय आमिषम् / कथं द्वेषस्य - पुनर्भवाध्यवसानहेतुत्वम् / व्यावदानिकधर्मद्वेषेण पुनर्भवाध्यवसानात् //

कामगुणाध्यवसानहेतवो रागादयो ग्रेधः / कीदृशेन द्वेषेण तदध्यवसानम् / नैष्क्रम्यद्वेषेण //

कामकारेण संमुखीभावो विमुखीभावश्च नासंस्कृतस्य संभवति नित्यत्वात् / नैवसंस्कृतनासंस्कृतस्य द्वयाव्यतिरेकाद्यदुक्तम् - द्वयमिदं संस्कृतं चासंस्कृतं चेति / तत्कथं द्वयमेवमेव भवतीति / कामकारसंमुखीभावार्थेन संस्कृतमेवेति वक्तव्यम् / कर्मक्लेशानभिसंस्कृततार्थेनासंस्कृतमेवेति / न द्वयाद्वयतिरिच्यते //

तत्प्रतिभासमिति त्रैधातुकपर्यापन्नाकारम्, तथतादिप्रतिभासस्यैकान्तेनानुचितत्वेन लोकोत्तरत्वात् / स्कन्धानामेकदेशं सम्यग्ज्ञानसंगृहीतं लोकोत्तरप्रतिभासांश्च पृष्ठलब्धान् स्थापयित्वा / तच्चासंस्कृतं च स्थापयित्वा त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशो द्रष्टव्यः //

त्रैधातुकप्रतिपक्ष आर्यमार्गः / स पुनः श्रावकप्रत्येकबुद्धानां नित्यादिचतुर्विधविपर्यासप्रतिपक्षत्वादविपर्यासनिर्विकल्पतया निर्विकल्पः / बोधिसत्त्वानां रूपादिसर्वधर्मप्रपञ्चप्रतिपक्षत्वान्निष्प्रपञ्चनिर्विकल्पतया निर्विकल्पः / असंस्कृतं तु सर्वविकल्पापस्थानान्निर्विकल्पः /

आद्युत्पन्नं प्रतिसंधिकाले / प्रबन्धोत्पन्नं तत ऊर्ध्वम् / उपचयोत्पन्नं चतुर्विधेनोपचयेन स्वप्नाहारब्रह्मचर्यसमापत्तिहेतुकेन / आश्रयत्वोत्पन्नमध्यात्मकमिन्द्रियम् / विकारोत्पन्नं सुखा दिवेदनोत्पत्तौ तदनुकूल इन्द्रियपरिणामः / परिपाकोत्पन्नं जीर्णावस्थम् / हान्युत्पन्नं सुगतेश्च्युत्वादुर्गतावुत्पद्यमानस्य / विशेषोत्पन्नं विपर्ययात् / प्रभास्वरोत्पन्नं क्रीडाप्रमोषकाणां मनःप्रदूषकाणां निर्माणरतीनां परनिर्मितवशवर्तिनां रूपारूप्यावचराणां च देवानां प्रमोदबाहुल्याद्भोगेषु विहारे च स्ववशवर्त्तनाद्यथायोगम् / अप्रभास्वरोत्पन्नं तदन्यत् / संक्रान्त्युत्पन्नं गमनावस्थायाम् / सबीजोत्पन्नमर्हतश्चरमान् स्कन्धान् वर्जयित्वा / अबीजोत्पन्नं चरमाः स्कन्धाः / प्रतिबिम्बविभुत्वनिदर्शनोत्पन्नं ज्ञेयं वस्तु सभागं वैमोक्षिकं ताथागतं च रूपं यथाक्रमम् / परंपरोत्पन्नं जन्मप्रबन्धे / क्षणभङ्गोत्पन्नं प्रतिक्षणं संस्काराणां लक्षणम् / संयोगवियोगोत्पन्नं प्रियाप्रियसंयोगवियोगावस्थायां चित्तस्य च सरागविगतरागाद्यवस्थायाम् / अवस्थान्तरोत्पन्नं कललाद्यवस्थासु व्याध्याद्यवस्थासु च / च्युतोपपादोत्पन्नं सत्त्वलोकः / संवर्तविवर्तोत्पन्नं भाजनलोकः / पूर्वकालोत्पन्नं पूर्वकालभवः / मरणकालोत्पन्नं मरणकालभवः / अन्तरोत्पनमन्तराभवः / प्रतिसंधिकालोत्पन्नमुपपत्तिभवः //

रूपसंस्कारस्कन्धैकदेश इतीन्द्रियलक्षणः संप्रयुक्तलक्षणश्च यथाक्रमम् / धर्मधात्वायतनैकदेशः संप्रयुक्तस्वभावः / भोक्तात्मा इष्टानिष्टानां विषयाणामुपलंभार्थेन वेदितव्यः / अप्राप्तग्राहकं चक्षुः श्रोत्रं मनश्च / प्राप्तग्राहकं तदन्यदिन्द्रियम् / स्वलक्षणस्य वर्तमानस्य प्रत्येकं प्रतिनियतस्य विषयस्य ग्राहकं पञ्चेन्द्रियजम् / स्वसामान्यलक्षणस्य (अभिध्-स्-भ् 26) सर्वकालस्य सर्वस्य विषयस्य ग्राहकं षष्ठेन्द्रियजम् // प्रत्ययसामग्रया विज्ञानस्योत्पत्तिमधिकृत्य प्रज्ञप्त्यां ग्राहकोपचारो वेदितव्यः, न तु भूतार्थेन व्यापारत्वाद् धर्माणामिति /

यत्तावद्ग्राहकं ग्राह्यमपि तत् चक्षुरादीनामपि मनोविज्ञानेन ग्राह्यत्वात् / ग्राहकगोचर एवेत्यवधारणं चैतसिकव्युदासार्थम् //

श्रुतचिन्तामयतदनुधर्मप्रतिपत्तिसंगृहीतस्याबहिर्मुखत्वम्, निष्यन्दधर्महेतुकत्वात्, तद्वशेन निर्वाणाद्यालंबनतो द्रष्टव्यम् / निष्यन्दधर्मः पुनर्बुद्धादीनामधिगमान्वया देशना वेदितव्या / चत्वारो धातवो घ्राणविज्ञानधातुर्गन्धधातुर्जिह्वाविज्ञानधातुः रसधातुश्च / द्वे आयतने गन्धरसायतने तदन्येषामेकदेशः कामधातुसंगृहीतः //

दशानां धातूनामिति सप्तानां विज्ञानधातूनां रूपशब्दधर्मधातूनां च / चतुर्णामायतनानामिति रूपशब्दमनोधर्मायतनानाम् //

हेतुफलोपयोगत इत्युत्पन्नत्वान्निरुद्धत्वाच्च यथाक्रमम् / संक्लेशव्यवदानकारित्रसमतिक्रान्तत इति प्रत्युत्पन्नरागादिश्रद्धादिवच्चित्तसंक्लेशव्यवदानसामर्थ्याभावात् / हेतुपरिग्रहविनाशतो वासनां स्थापयित्वा विनष्टत्वात् / फलस्वलक्षणभावाभावतो वर्तमाने काले तदाहितवासनासद्भावात्तदाधायकद्रव्याभावाच्च / स्मरसंकल्पादीनां निमित्तत्वमालंबनमात्र भावादवेदितव्यम् / सर्वेषामेकदेशो ऽनागतप्रत्युत्पन्नासंस्कृतवर्जः //

हेतौ सत्यनुत्पन्नत इत्यसंस्कृताद्विशेषणार्थम्, तद्धयनुत्पन्नमपि सन्न हेतुमदिति / लब्धस्वलक्षणतो ऽनिर्वृत्तस्वभावत्वात् / हेतुफलानुपयोगतस्तद्बीजस्याकृतकृत्यत्वात् तस्य चानुत्पन्नत्वात् //

हेतुफलोपयोगानुपयोगतः पुनरनिवर्त्यत्वादस्थितत्वाच्च / अतीतानागतप्रभावननिमित्ततः प्रत्युत्पन्नमधिष्ठायातीतानागतप्रज्ञप्तेः / यत्तामवस्थां (अभिध्-स्-भ् 27) प्राप्स्यति तदनागतम् / यत्प्राप्तं तदतीतमिति / कारित्रप्रत्युपस्थानतश्चक्षुरादीनां विज्ञानाश्रयादिभावात् //

अतीतनिर्देशाधिकारेणेदमपि ज्ञाप्यते - किमर्थ भगवतातीतादीन्येव त्रीणि कथावस्तूनि व्यवस्थापितानि न निर्वाणमिति / निर्वाणस्य प्रत्यात्मवेदनीयतया निरभिलाप्यतामुपादाय कथयितुमशक्यत्वादित्यर्थः, दृष्टश्रुतमतविज्ञातव्यवहाराणां भूतभव्यवर्तमानाधिष्ठानत्वात् /

दशानां धातूनां विज्ञानधातूनां रूपशब्दधर्मधातूनां च / चतुर्णामायतनानां रूपशब्दमनोधर्मायतनानाम् / तेष्वेवेति श्रद्धादिषु / प्रकृत्याप्रतिसंख्यायेति स्वरसेन, विना कल्याणमित्रादिबलेनेत्यर्थः / रुचिः संतिष्ठत इति न केवलं रुचिरेवोपपत्तिप्रातिलम्भिका किं तर्हि सह तैः श्रद्धादिभिरिति / कुशलस्य भावना सर्वे श्रुतमयादयः कुशला धर्मावेदितव्याः / स्वर्गाढ्यकुलोपपत्तिपरिग्रहाभ्यामभ्युदयहेतुं दर्श्यति / व्यवदानानुकल्यपरिग्रहेण प्राप्तिहेतुमिति / विदूषणाप्रतिपक्षादयः परस्तान्निर्देक्ष्यन्ते /

तदन्यः क्लेशोपक्लेशो दुश्चरितसमुत्थापक इति स पुनर्यः कामा[व]चरो ऽनैःसर्गिकः, नैःसर्गिकस्तु यो दुश्चरितसमुत्थापकः सो ऽकु[श]लः / तदन्यो निवृताव्याकृतो वेदितव्यः / हिंसापूर्वकं चैत्यं प्रतिष्ठापयति यत्रोरभ्रमहिषादयो हन्यन्ते / कुदृष्टिपूर्वकं यत्रानशनादिभिः पुण्यार्थिनो वरार्थिनश्च क्लिश्यन्त इति / आक्षेपकं वा परिपूरकं वेति दुर्गतिमधिकृत्य / सुगतौ तु परिपूरकमेव, येनात्रोपपन्नो दारिद्रयादिकं व्यसनं प्रत्यनुभवति / कुशलान्तरायिका धर्मा अभीक्ष्णं गणसंनिपातादयः //

अष्टौ धातवश्चक्षुः श्रोत्रघ्राणाजिह्वाकायगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः / अष्टावायतनानि तान्येव / अदुष्टाप्रसन्नचितस्येति कुशलाकुशलविपर्ययं दर्श[य]ति / तैरेव परिगृहीता इति तदाकारत्वेन मनोजल्पसुखवृत्तत्वात् / तेषामेवाभिलापवासनेति नाम कायादिभिश्चितवासनायत्यामभिलापप्रवृत्तये / तत्परिगृहीतेश्चित्तचैतसिकैर्धर्मैर्यत्समुत्थापितमित्यप्रदुष्टाप्रसन्नचित्तस्य नामाद्यभिलापाकारै[ः] / अक्लिष्टाकुशलचेतसो यद्यस्य (अभिध्-स्-भ् 28) न क्लिष्टं नापि कुशलं चेतो भवति, तत ऐर्यापथिकाद्यव्याकृतं भवत्यन्यथा कुशलाकुशलं यथायोगमिति / यथापि तदप्रतिसंख्यायेति कुशलत्वाद्विशेपयति, अक्लिष्टचित्त इत्यकुशलत्वात् / प्रतिसंख्याय भैषज्यं निषेवते सर्वव्याधिप्रतिपक्षेणारोग्यार्थम् / अधिगमनिष्यन्दतो ऽव्याकृतं निर्माणचित्तं सहजामिति यैश्चित्तचैतसिकैः विक्रीडनार्थं निर्माणं निर्मेमीयते / सत्त्वहितार्थ तु कुशलं वेदितव्यमिति // निदर्शनतः कुशलादिकं यद्बुद्धादयो विनेयार्थवशात्संदर्शयन्ति / अकु[श]लस्य कथं संदर्शनम् / चोरादि निर्माय तदन्यसत्त्वभीषणार्थ करचरणशिरश्छेदादिसंदर्शनात् //

अवीतरागस्येति प्रदेशवैराग्येणाप्ययुक्तस्यासमाधिलाभिन इत्यर्थः / इतरथा ह्यनागम्यं कामप्रतिसंयुक्तं प्राप्नुयात् / सह समाधिलाभात् प्रहाणाभिरतिविपक्षभूतस्य दौष्ठु[ल्य]स्य प्रहाणात् प्रदेशवैराग्यमस्तीति वेदितव्यम् / बाह्यं त्विह रूपादिकमवीतरागकर्माधिपत्यनिर्वृत्तत्वात् कामप्रतिसंयुक्तम् / सर्वसत्त्वसाधारणकर्माधिपत्यसंभूतवचनमवीतरागकर्मणा रूपारूप्यावचरेष्वपि वीजिनो ऽस्तित्वात् / चत्वारो धातवो गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातवः / द्वे आयतने गन्धरसायतने / तदन्येषामेकदेशः रूपारूप्यावचरानास्रववर्जः /

चतुरो धातून् द्वे चायतने स्थापयित्वानन्तरोक्तानि / तदन्येषां स्कन्धधात्वायतनानामेकदेशः कामरूप्यावचरानास्रववर्ज्यः /

चतुर्णा स्कन्धानां वेदनादीनाम् / त्रयाणां धातूनां मनोधर्ममनोविज्ञानधातूनाम् / द्वयोरायतनयोर्मनोधर्मायतनयोः / प्रदेशः कामरूपावचरानास्रववर्ज्यः /

एकदेशवैराग्यं भूमिमधिकृत्य यावदष्टमस्य क्लेशप्रकारस्य प्रहाणात् / सकलवैराग्यं नव [म]स्य प्रहाणात् / सत्कायवैराग्यं वा पुनरधिकृत्य शैक्षस्यैकदेशवैराग्यमशैक्षस्य सकलवैराग्यं वेदितव्यम् / प्रतिवेधवैराग्यं दर्शनमार्गेण / उपघातवैराग्यं लौकिकेन मार्गेण / समुद्धातवैराग्यं लोकोत्तरेणेति वेदितव्यम् / दशवैराग्याणीत्यत्र प्रातिकूल्यार्थो वैराग्यार्थो वेदितव्यो नावश्यं प्रहाणार्थः / उच्चतरं स्थानं प्राप्तवतो निहीनेस्थाने इत्युच्चतरं नगरश्रैष्ठयादिस्थानं प्राप्तवतो ग्राममहत्तरादिस्थाने निहीने / बालानां निर्वाण इति तस्य शान्तत्वाज्ञानात् सत्कायाभिष्वङ्गाच्च / प्रतिलब्धदर्शनमार्गस्य त्रैधातुक इति संस्कारदुःखतां परिज्ञातवतः सर्वसास्रव[व]स्तुनिर्वेदात् / प्रकृत्या वैराग्यं प्रकृतिवैराग्यं यावत्प्रहाणेन वैराग्यं प्रहाणवैराग्यमिति पदविग्रहजातिर्वेदितव्या //

मोक्षप्रयुक्तस्य कुशलं शैक्षमिति संभृतसंभारावस्थायाः प्रभृतिमोक्षार्थ प्रयुक्तस्य वेदितव्यम् / संभृतसंभारावस्था पुनराधिगामिकमोक्षभागीयावस्था वेदितव्या / दशानां धातूनां विज्ञानरूपशब्दधर्मधातूनाम् / चतुर्णामायतनानां रूपशब्दमनोधर्मायतनानाम् /

शिक्षायां निष्ठागतस्येत्यधिशीलमधिचित्तमधिप्रज्ञं च शिक्षायां निष्ठागतस्यार्हत इत्यर्थः //

पृथग्जनस्य कुशलादिकमिति मोक्षप्रयुक्तवर्जस्य / स हि शिक्षाया[म]भिशिक्षणाच्छैक्ष उच्यत इति / शैक्षस्य क्लिष्टाव्याकृतमित्यत्र क्लिष्टमकुशलं निवृताव्याकृतं च यथासंभवम् / अव्याकृतं पुनरनिवृताव्याकृतं वेदितव्यम् //

परिकल्पिता क्लिष्टा दृष्टिरसद्धर्मश्रवणपूर्विका पञ्च दष्टयः / परिकल्पितग्रहणं सहजसत्कायान्तग्राहदृष्टिव्युदासार्थम् / अन्तग्राहदृष्टिः कीदृशी सहजा / उच्छेददृष्टिर्यतो ऽभिसमयप्रयुक्तस्योत्त्रासो भवत्यथ कस्तर्हि मे आत्मेति / दृष्टिस्थानं दृष्टिसहभुवो धर्मास्तद्वीजं च तथैव विचिकित्सास्थानमपि वेदितव्यम् / ये च दृष्टौ विप्रतिपन्नाः क्लेशोपक्लेशा इति ये दृष्टिमुखेन प्रवृत्ता तदालंबनाश्च रागादयः / सर्वेषामेकदेशो भावनाप्रहातव्यानास्रववर्जः //

दर्शनप्रहातव्याविपर्ययेण सास्रवा इति परिकल्पितक्लिष्टदृष्टयादिकादन्ये सास्रवा इत्यर्थः / अत्र पुनः सास्रवग्रहणेन निर्वेधभागीयानामपि ग्रहणं वेदितव्यं दौष्ठुल्यानुबन्धार्थेन / सर्वेषामेकदेशः दर्शनप्रहातव्यानास्रववर्जः //

स्कन्धानामेकदेशो ऽप्रहातव्यः, लोकोत्तरो मार्गस्तत्पृष्टलब्धश्च / दशानां [धातूनां चतुर्णा चायतनानाम् (एकदेश) इति] स चा संस्कृतं च / कीदृशो रूपशब्दधातू न प्रहातव्यौ / अशैक्षस्य कुशल कायवाक्कर्मस्वभावौ /

अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इत्येवमादि / तत्र अस्मिन् सतीदं भवति निरीहप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय / सति केवलं प्रत्यये फलं भवति, न तु फलोत्पादनं प्रति प्रत्ययस्य काचिदीहेत्यर्थः / अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते अनित्यप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय, न ह्यनुत्पादिकारणात् किंचिदुत्पद्यमानं कार्य सिद्धमिति कृत्वा / अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इत्येवमादि समर्थप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय निरीहकत्वानित्यत्वे ऽपि सति न यतः कुतश्चित् प्रत्ययात् सर्वमेव फलमुत्पद्यते, किंतर्हि समर्थात् / तद्यथाविद्यातः संस्कारा यावज्जातितो जरामरणमिति //

यान्यविद्यादीनि द्वादशाङ्गानि विभक्तानि तान्येव पुनः समस्य चत्वार्यङ्गानि भवन्त्याक्षेपा ङ्गादीनि / एतावच्च प्रवृत्तिनिर्देशे निर्देष्टव्यम् यदुत हेतुकाले येनाक्षिप्यते यच्चाक्षिप्यते फलकाले येनाभिनिर्वर्त्यते यच्चाभिनिर्वत्यते तदेतत्सर्वमेभिरङ्गैनिर्दिष्टं वेदितव्यम् / तत्र आक्षेपकाङ्गमविद्यासंस्कारा विज्ञानं च, अनागतजन्माभिनिर्वृत्तये सत्येष्वज्ञानपूर्वकेण कर्मणा चित्तवासनार्थेन / आक्षिप्ताङ्गं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना च, तया चित्तवासनया नामरूपादीना मायत्यां पूर्वोतरसंनिश्रयक्रमेणाभिनिर्वृतये बीजपुष्टितः / अभिनिर्वर्तकाङ्गं तृष्णा उपादानं भवश्च, अप्रहीणकामादि तृष्णादिवसेन कामादिषु सुचरितदुश्चरितप्रकाररतिपूर्वकेण छन्दरागेण सोपादाने विज्ञाने सति मरणावस्थायां फलदानं प्रति छन्दरागानुरूप्यान्तरकर्मवासनाभिमुखीभावात् / अभिनिर्वृत्त्यङ्गं जातिर्जरामणं च, तेन प्रकारेण कर्मान्तरवासनाभिमुख्ये सत्यन्यतरस्मिन् गतियोन्यादिभेदभिन्ने निकायसभागे यथाक्षिप्ते नामरूपादिनिर्वृत्तेः / जातिजरामरणवचनं संस्कृतलक्षणत्रयाधिकारेणोद्वेजनार्थम् / (अभिध्-स्-भ् 32) जरामरणस्यैकाङ्गकरणं विनापि जरां मरणसंभवात् / न त्वेवं जरायुजायां योनौ विना नामरूपादिभिः षडायतनादीनां संभव इत्येषां पृथगङ्गीकरणं वेदितव्यम् //

अङ्गप्रत्य[यत्वव्य]वस्थानं चतुरः प्रत्ययानधिकृत्य / तत्र तावदविद्या संस्काराणां पूर्वोत्पन्नावासनतो हेतुप्रत्ययः, तत्परिभावितसंतानोत्पन्नानां कर्मणां पुनर्भवाभिसंस्करणसामर्थ्यात् तत्कालसमुदाचारिणी / आवेधतः समनन्तरप्रत्ययः, तदाक्षेपकविशेषेण संस्कारस्रोतानुप्रवृत्तेः / मनस्कारत आलंबनप्रत्ययः, मूढावस्थाया अग्रतादिभिरयोनिशोमनस्कारालंबनीभावात् / सहभावतो ऽधिपतिप्रत्ययः, तदाधिपत्येन तत्संप्रयुक्तायाश्चेतनाया विपरीतालंबनाभिसंस्करणात् /

अविद्या भवे सत्त्वान् संमोहयति, तदावृत्तेः पूर्वान्तापरान्तमध्यान्तानां यथाभूतापरिज्ञानात् / यत एवं विचिकित्सति - किं न्वहमभूवमति[ते] ऽध्वन्याहोस्विन्नाभूवमित्येवमादि / प्रत्ययश्च भवति संस्काराणाम् तद्वशेन पुनर्भविककर्मोपचयात् / संस्कारा गतिषु सत्त्वान विभजन्ति, कर्मवशेन सत्त्वानां गत्यन्तरगमनवैचित्र्यात् / प्रत्ययाश्च भवन्ति विज्ञानस्य वासनायाः, आयत्या नामरूपाभिनिर्वृत्तये बीजपोषणात् / विज्ञानं कर्मबन्धं धारयति, सस्कारा हितवासनासहोत्पत्तेः / प्रत्ययश्च भवति नामरूपस्य, मातुः कुक्षौ विज्ञानावक्रान्त्या नामरूपविवृद्धिगमनात् / नामरूपमात्मभावं सत्त्वान् ग्राहयति तन्निवृत्त्या सत्त्वानां निकायसभागान्तरभ जनात् / नामरूपादीनां षडायतनादिप्रत्ययभावः पूर्वाङ्गसंनिश्रयेणोत्तराङ्गनिर्वृत्तितो द्रष्टव्यः / षडायतनमात्मभावपरिपूरिं (अभिध्-स्-भ् 33) च सत्त्वान् ग्राहयति, तन्निवृत्ताविन्द्रियान्तरावैकल्यात् / प्रत्ययश्च भवति स्पर्शस्य / स्पर्शो विषयोपभोगे सत्त्वान् प्रवर्तयति, तन्मुखेन सुखवेदनीयादित्रिविधविषयोपभोगात् / प्रत्ययश्च भवति वेदनायाः / वेदना जन्मोपभोगे च सत्त्वान् प्रवर्तयति, तदधिष्ठानेनेष्टादिकर्मविपाकोपभोगात् / प्रत्ययश्च भवति तृष्णायाः, तत्संप्रयोगाद्यभिलाषमुखेन तृष्णोत्पत्तेः / तृष्णा जन्मनि सत्त्वानाकर्षति, तद्वशेन जन्मान्तरस्रोतो ऽनुपच्छेदात् / प्रत्ययश्च भवत्युपादानस्य, आस्वादप्रार्थनामुखेन कामादिषु छन्दरागप्रवृत्तेः / उपादानं पुनर्भवादानाय सोपादानं च सत्त्वानां विज्ञानं करोति, नरकादिगतिविशिष्टपुनर्भवप्रतिसंधये कर्मवासनानियमात् / प्रत्ययश्च भवति भवस्य, तद्वशेन संस्कारवासनयोवृत्तिलाभात् / भवः पुनर्भवे सत्त्वानभिमुखीकरोति, अनन्तरगत्यन्तरावाहनात् प्रत्ययश्च भवति जातेः, ततो निकायसभागान्तरनिर्वृत्तेः / जातिर्नामरूपाद्यानुपूर्व्या सत्त्वानभिनिर्वर्तयति, उत्तरोत्तरावस्थान्तरावाहनात् / प्रत्ययश्च भवति जरामरणस्य, जातौ सत्यां तत्प्रबन्धस्यान्यथात्वविनाशसंभवात् / जरामरणं पुनःपुनर्वयः परिणामेन जीवितपरिणामेन च सत्त्वान् योजयति, यौवनायुषोविनाशेन योजनात् //

विज्ञानस्य कर्म[सं]क्लेशसंग्रहणं संस्कारवासनाप्रभावितत्वाद्विज्ञानाङ्गस्यः

निष्कर्तृकार्थ ईश्वरादिकर्तृरहितत्वात् / सहेतुकार्थो ऽविद्यादिहेतुकत्वात् / निःसत्वार्थः स्वयमनात्मत्वात् / परतन्त्रार्थः प्रत्ययाधीनत्वात् / निरीहकार्थः प्रत्ययानां निर्व्यापारत्वात् / अनित्यार्थो ऽशाश्वतत्वात् / क्षणिकार्थ उत्पत्तिकालात् परेणानवस्थानात् / हेतुफलप्रबन्धानुपच्छेदार्थः कारणक्षण निरोधसमकालं कार्यक्षणोत्पादात् / (अभिध्-स्-भ् 34) अनुरूपहेतुफलपरिग्रहार्थः सर्वतः सर्वस्यासंभवात् / विचित्रहेतुफलार्थो ऽनेकैकजातीयात्कारणादेकानेकजातीयकार्योत्पत्तेः / प्रतिनियतहेतुफलार्थः संतानान्तराफलनात् //

पुनरेभिरेवार्थः प्रतीत्यसमुत्पादस्य पञ्चविधं गाम्भीर्य वेदितव्यम् / हेतुगाम्भीर्य विषमहेत्वहेतुवादप्रतिपक्षेन द्वाभ्यामर्थाभ्याम् / लक्षणगाम्भीर्य निरात्मकतयैकार्थेन / उत्पत्तिगाम्भीर्य प्रत्ययेभ्यः फलोत्पत्तावप्यतत्कृततया द्वाभ्यामर्थाभ्याम् / स्थितिगाम्भीर्यमव्यवस्थितानां स्थित्याभासनाद्द्वाभ्यामर्थाभ्याम् / प्रवृत्तिगाम्भीर्यं हेतुफलप्रवृत्तिदुर्विज्ञानत्वाच्चतुर्भिरर्थैरिति //

अन्तरेण एव कर्तारं कर्म क्रिया चास्ति तत्फलोपभोगश्चेत्ययमत्र कर्मफलाविप्रणाशो वेदितव्यः //

न स्वयंकृतो धर्मो ऽनुत्पन्नस्याभावाद्येनासौ क्रियेत / न परकृतः प्रत्ययानामकर्तृकत्वात् / नोभयकृत एतेनैव कारणद्वयेन / नास्वयंकाराप[र]कारहेतुसमुत्पन्नः हेतुप्रत्ययानां फलोत्पत्तौ सामर्थ्यात् // अपरः पर्यायः / न स्वयंकृतः प्रत्ययापेक्षणात् / न परकृतः सत्स्वपि प्रत्ययेषु निर्वीजस्यानुत्पादात् / नोभयकृतस्तदुभयोनिरीहकत्वात् / नाहेतुसमुत्पन्नो बीजप्रत्ययानां शक्तिसद्भा[वा]दिति / भवति ह्यपि-

स्वबीजत्वान्न परतः न स्वयं तदपेक्षणात् / निश्चेष्टत्वान्न च द्वाभ्यां तच्छक्तेर्नाप्यहेतुतः // इति /

न स्वयं न परतो द्विविधकोटिप्रतिक्षेपे ऽपि गम्भीरः प्रतीत्यसमुत्पादः स्यात् प्रागेव यत्र चतस्रो ऽपि कोटयः प्रतिक्षिप्यन्ते, तस्मादेतस्य परमगाम्भीर्य वेदितव्यम् //

विज्ञानोत्पत्तिप्रभेदतश्चक्षुःप्रतीत्यरूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमित्येवमादि / व्युत्पत्तिप्रभेदतः सत्वलोकमधिकृत्य, अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इत्येवमादि / बाह्यवस्योत्पत्तिप्रभेदतो बीजं प्रतीत्याङ्कुरः, अङ्कुरं प्रतीत्य काण्डः / तथा नापत्रपुष्पफलानि योज्यानि / संवर्तविवर्तप्रभेदतः सर्वसत्त्वसाधारणकर्माधिपत्यं प्रतीत्य महापृथिव्यादीनामुत्पादात् / आहारोपस्तम्भप्रभेदतश्चतुर आहारान् प्रतीत्य त्रैधातुके सत्वानामवस्थानात् / इष्टानिष्टगतिविभागप्रभेदतः सुचरितदुश्चरिते प्रतीत्य सुगतिदुर्गतिगमनात् / विशुद्धिप्रभेदतो मोक्षभागीयानि प्रतीत्य निर्वेधभागीयोत्पत्तितो यावद्दर्शनभावनामार्गानुपूर्व्यार्हत्त्वप्राप्तितः, परतो वा घोषं प्रतीत्याध्यात्मं च योनिशो मनस्कारं सम्यग्दृष्टिस्ततो यावत्सर्वास्रवक्षय इति / प्रभावप्रभेदतो ऽधिगमं प्रतीत्याभिज्ञादयो वैशेषिका गुणा इति / एभिः प्रभेदैविस्तरेण संस्काराणां प्रतीत्यसमुत्पादो ऽनुसर्तव्यः //

[सं]क्लेशानुलोमप्रतिलोम इति प्रवृत्यानुपूर्वीमधिकृत्य, अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इत्येवमाद्यनुलोमनिर्देशः / जरामरणंजरामर[ण]समुदयो [जरामरणनिरोधो] जरामरणनिरोधगामिनी प्रतिपदिति सत्यव्यवस्थानमधिकृत्य प्रतिलोमनिर्देशो वेदितव्यः /

[व्यवदानानुलोमप्रतिलोमत इति] तद्यथाविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोध इत्येवमादि व्यवदानानुलोमनिर्देशः / कस्मिन्नसति न जरामरणं भवति कस्य निरोधाज्जरामरणनिरोध इति प्रतिलोमनिर्देशतः //

हेतुप्रत्यय आलयविज्ञानं कुशलवासना च सास्रवानास्रवाणां च संस्काराणां यथाक्रमम् / आलयविज्ञानं पुनर्द्विविधम् - वैपाकिकमाभिसंस्कारिकं च / तत्र वैपाकिकमुपपत्तिप्रातिलम्भिकानां हेतुप्रत्ययः / आभिसंस्कारिकं प्रायोगिकानामायत्यां चालयविज्ञानान्तरस्य हेतुप्रत्ययो द्रष्टव्यः / आभिसंस्कारिकं पुनरालयविज्ञानं तज्जान्मिकप्रवृत्तिविज्ञानसमुदाचारवासितं वेदितव्यम् / कुशलवासना मोक्षभागीयानां वासना (अभिध्-स्-भ् 36) द्रष्टव्या / तेषां लोकोत्तराभ्युपगमनिष्यन्दधर्मनैमित्तिकतस्तद्वासनाया लोकोत्तरधर्महेतुत्वं वेदितव्यम् //

अपि खलु स्वभावतो ऽपीत्येवमादिना षड्ढेतवो हेतुप्रत्यय इति दर्शयति / तत्र स्वभावतः प्रभेदतश्च कारणहेतोर्व्यवस्थानम् / शेषैः पदैः यथाक्रमं सहभूसंप्रयुक्तसभागसर्वत्रगविपाकहेतूनां व्यवस्थानं वेदितव्यम् /

हेतुस्वभावमधिकृत्य कारणहेतुव्यवस्थानात्सर्वहेतवः कारणहेतावन्तर्भूता वेदितव्याः / सहायादिविशेषप्रभावनार्थ तु पृथग्व्यवस्थानम् /

कारणहेतुप्रभेदे विज्ञानसामग्रयादिकं यन्निर्दिष्टमुदाहरणमात्रं तद्द्रष्टव्यम्, तया दिशान्यस्यापि तज्जातीयस्याभ्यूहनार्थम् / तत्र उत्पत्तिकारणं ततः कार्यस्याभूत्वा प्रादुर्भावात् / स्थितिकारणमुत्पन्नस्य प्रबन्धानुपच्छेदात् / धृतिकारणं पातप्रतिबन्धात् / प्रकाशनकारणमावृतस्याभिव्यञ्जनात् / विकारकारणं तत्संतानस्यान्यथात्वापादनात् / वियोगकारणं संबन्धस्य द्वैधीकरणात् / परिणतिकारणं तदवयवानां देशान्तरसंचरणात् / संप्रत्ययकारणं तेन विपरोक्षानुमानात् / संप्रत्यायनकारणं तेन सम्यङ्निश्चयात् / प्रापणकारणं तेनाधिगमात् / व्यवहारकारणं यथानामधेयं निमित्तोद्ग्रहणेनाभिनिविश्यानुव्यवहरणात् / अपेक्षाकारणमन्यत्रेच्छोत्पत्तिनिमित्तत्वात् / आक्षेपकारणं तदन्वयावस्थान्तरपरापरभाविन आवेधकत्वात् / आभिनिर्वृत्तिकारणमनन्तरभाविनो जनकत्वात् / परिग्रहकारणं स्वबीजोत्पादिन उपोद्वलत्वात् / आवाहनकारणं तदानुकूल्येनाकर्षणात् / प्रतिनियमकारणं भिन्नस्वभावतयान्योन्यफलत्वात् / सहकारिकारणं स्वकार्यनिर्वर्तने (अभिध्-स्-भ् 37) कारणान्तरापेक्षणात् / विरोधिकारणं विध्नकरणात् / अविरोधिकारणं तद्विपर्ययेण वेदितव्यम् //

तद्यथा भूतानि भौतिकं चेति यथासंभवं न त्ववश्यं सर्वत्र संघाते चत्वारि महाभूतानि भवन्ति रूपादिकं वा भौतिकम् / इत्यतो यद्यत्रास्ति तत्तेन सहोत्पद्यते नान्योन्यं विनेति //

सहायनैयम्येन सहभूहेतुर्व्यवस्थापितः / भूतानि भौतिकं चेत्युदाहरणमात्रमेतद्वेदितव्यम्, चित्तचैतसिकानामन्योन्यमविनाभावनियमात् / यद्येवं संप्रयुक्तहेतोः पृथग्व्यवस्थानं न प्राप्नोति, चित्तचैतसिकानां सहभूहेतावन्तर्भावात् / यद्यप्येतदेवं तथाप्यन्येनार्थेन / ये धर्माः सहभावेनालंबनं प्रतिपद्यन्ते नान्यतम वैकल्येन ते संप्रतिपत्तितः संप्रयुक्तकहेतुर्व्यवस्थाप्यते, न सहभावमात्रेण, तद्यथा चित्तै चैतसिकाश्च //

पूर्वभावितानामिति पूर्वाभ्यस्तानां पूर्वं समुदाचरितानामित्यर्थः / या अपरान्ते उत्तरोत्तरा पुष्टतरतमा प्रवृत्तिरिति तैः परिपोषितबीजानां तदन्वयानामनागते काले विशिष्टोत्पत्तितो द्रष्टव्या / एवमयं सभागहेतुः सदृशानां पुष्टिनिमित्तत्वेन व्यवस्थापितः //

सर्वत्रगहेतुर्न केवलं सदृशस्यैव पुष्टये किं तर्हि यस्य कस्यचिद्रागादेः क्लेशस्याभ्यासेन सर्वेषां द्वेषादीनां प्रबन्धपुष्टया दृढीकारो भवत्यतो वन्धनगाढीकरणान्मोक्षप्राप्तिपरिपन्थार्थेनास्य व्यवस्थानं वेदितव्यम् //

विपाकहेतुः पुनरायत्यामेकान्तविसदृशस्यैवानिवृत्ताव्याकृतस्यात्मभावसंग्र हीतव्यविपाकस्याक्षेपकत्वात् परिग्रहार्थेन व्यवस्थापितः / कुशलसास्रवग्रहणमनास्रवाणां जन्मविरोधित्वेनानाक्षेपकत्वात् //

नैरन्तर्यसमनन्तरतो ऽपीति नावश्यं क्षणनैरन्तर्य किंतर्हि चित्तान्तरनैरन्तर्यमप्यत्र नैरन्तर्य द्रष्टव्यम् / इतरथा ह्यचित्तिकसमापत्तौ व्युत्थानचित्तस्य समापत्तिचित्तं न समनन्तरप्रत्ययः स्यात् / भवति च / तस्मादेकस्मिन् संताने पश्चिमस्य चित्तस्य पूर्वकं चित्तं चित्तान्तरेणानन्तरितं (अभिध्-स्-भ् 38) समनन्तरप्रत्ययः / यथा चित्तमेवं चैतसिका अपि वेदितव्याः / सभागविसभागचित्तचैत्तोत्पत्तिसम[न]न्तरतो ऽपीति कुशलाः चित्तचेत्ताः कुशलानां सभागानामकुशलाव्याकृतानां च विसभागानामनन्तरोत्पन्नानां समनन्तरप्रत्ययः / एवं कुशलाव्याकृताः स्वान्यप्रकाराणां योजयितव्याः / तद्यथा कामावचरा कामावचराणां रूपारूप्यावचरानास्रवाणां चानन्तरोत्पन्नानां समनन्तरप्रत्ययः / एवं रूपावचरादयो ऽपि पृथग्पृथग्रूपावचरादोनां कामावचरादीनां चा[न]न्तरोत्पन्नानामिति योजयितव्यम् //

किं खलु सर्वस्य चिन्तस्यानन्तरं सर्व चित्तमुत्पद्यते, अहोस्विदस्ति प्रतिनियमः / अस्तीत्युच्यते / अवैतस्य चित्तस्यानन्तरमिदं चेदं च चित्तमुत्पद्यत इत्युच्यमाने बहुवक्तव्यं जायते / तस्मात्सामान्येन चित्तोत्पत्तौ लक्षणमात्रं व्यवस्थाप्यते / तद्यथा दशभिर्बलैश्चित्तस्योत्पादो वेदितव्यः - परिचयबलेन छन्दबलेन प्रयोगबलेन समापत्तिबलेन ऽऽवेधबलेन हेतुबलेन विषयबलेन स्मृतिबलेन मनस्कारबलेन प्रतिसंधिबलेन च / परिचयबलं पुनस्त्रिविधम् - मृदु मध्यमधिमात्रं च / समापत्तिस्थितिव्युत्थाननिमित्तानामनुपलक्षितत्वान्मृदु / उपलक्षितानां स्वपरिचित्त त्वान्मध्यम् / सुपरिचिततोपलक्षितत्वादधिमात्रम् / तत्र मृदुना परिचयबलेन ध्यानारूप्याणाम[नु]पूर्व्यसमापत्तिर्वेदितव्या / मध्येन व्युत्क्रान्तकसमापत्तिरेकान्तरिकयोगेन / अधिमात्रेण यथेष्टं सर्वाणि वा व्युत्क्राम्यानुलोमं प्रतिलोमं च समापत्तिर्वेदितव्या / छन्दबलेन द्वितीयध्यानलाभी प्रथमं ध्यानं समापन्नो यद्याकांक्षति द्वितीयध्यानभूमिकं व्युत्थानचित्तमामुखीकरोत्यथ ना कांक्षति कामावचरं कुशलमनिवृताव्याकृतं वा / एवमन्यत्रापि विस्तरेण योज्यम् / प्रयोगबलेन कामावचरस्य कुशलस्यवानन्तरं तत्प्रथमतो रूपावचरं चित्तमुत्पद्यते / अनागम्यस्य कुशलस्यानन्तरं मौलम् / मौलस्य कुशलस्यानन्तरं द्वितीयध्यानसमापन्नकमित्येवमादि विस्तरेण यावद्भवाग्रात् वेदितव्यम् / समापत्तिबलेन शुद्धकं समापन्नस्य कदाचिच्छुद्धकमेवोत्पद्यते (अभिध्-स्-भ् 39) कदाचित्क्लिष्टम् /

आवेधवलेन समाधेर्व्युत्थाय चरतस्तावत्समाहितभूमिकं चित्तम्[अ]समाहितक्षणानन्तरव्यतिभिन्नमनुवर्तते यावत्तद्विरोधिक्लेशसमुदाचारात्परिहीण इति / तद्विरोधि क्लेशसंप्रयुक्तस्य पुनश्चित्तस्य हेत्वादिभिश्च तुर्भिर्बलैः समुदाचारो वेदितव्यः - तत्र तावद्धेतुबलेन यद्यवश्यं भूमिपरिहाणिसंवर्तनीयमावरणं पूर्वमुपचितं भवति, विषयबलेन यदि रागाद्युत्पत्यनुकूलः शुभादिनिमित्तः प्रभावोत्कटविषय आभाससमागतो भवति, स्मृतिवलेन यदि स्मरणसंकल्पैरतीतान्विषयान् प्रपञ्चयति, मनस्कारबलेन यदि मीमांसामनस्कारेणान्यतरान्यतरच्छुभनिमित्तं मनसिकरोतीति / प्रतिसंधिबलेन नव मरणचित्तान्यात्मभावतृष्णासंप्रयुक्तानि त्रिषु धातुषुप्रत्येकं कामरूपारूप्यावचराणि / तत्र कामधातोश्च्युत्वा कामधातावेव प्रतिसंधि वध्नतः कामावचरमात्मभावतृष्णासंप्रयुक्तं मरणचित्तं वेदितव्यम् / रूपारूप्यधात्वोः प्रतिसंधि बध्नतो रूपारूप्यावचरम् / तथा रूपारूप्यधातुभ्यां च्युत्वा तत्र वान्यत्र वोत्पद्यमानस्य षट्चित्तानि योजयितव्यानि / सा पुनरात्मभावतृष्णा सहजानिरूपितालंबनानिवृताव्याकृता च / आत्मभावजातिश्चास्याः प्रकारापरिच्छेदेनालंबनं वेदितव्यम् / तद्वशेना[न]न्तरं पृथग्जनानामन्तराभवप्रतिसंधिः / आर्याणामप्यवीतरागाणां मरणकाले यावदस्पष्टसंज्ञावस्थां न गच्छति तावदसौ तृष्णा समुदाचरति / ते त्वेनां परिच्छिद्य प्रतिपक्षेणाभिनिगृह्णन्ति / वीतरागाणां त्वार्याणां प्रतिपक्षस्य वलीयस्त्वान्नैवासौ समुदाचरत्यप्रहीणापि सती / तदनुशयवशेन तु तेषां प्रतिसंधिः /

अन्तराभवप्रतिसंधिक्षणः पुनर्नित्यमनिवृताव्याकृत एव विपाकत्वात् / तत ऊर्ध्व कुशलो ऽप्यकुशलो (अभिध्-स्-भ् 40) ऽप्यव्याकृतो ऽपि यथासंभवम्, च्युतिचित्तं स्थापयित्वा / अन्तराभवच्युतिचित्तं तु नित्यं क्लिष्टं मरणभववत् / उपपत्तिप्रतिसंधिः पुनर्नित्यमनिवृताव्याकृत एवेति वेदितव्यम् / बोधिसत्त्वानां तु प्रणिधानबलेनोपपद्यमानानां मरणचित्तादिकमेकान्तेन सर्व कुशलं वेदितव्यम् / समाप्तः समनन्तर प्रत्ययप्रसङ्गः //