SỐ 2115 — ĐÀM TÂN VĂN TẬP

BÀI MƯỜI CHÍN

Hàn Tử đọc Mặc thư cho rằng: "Khổng Tử hẳn dùng Mặc Tử, Mặc Tử hẳn dùng Khổng Tử. Chẳng cùng nhau dùng thì chẳng đủ làm Khổng Mặc". Đến lúc gửi thư cho Mạnh Giản mới nói là "Đạo của Nhị Đế Tam Vương các Thánh đại hoại, người học ở đời sau không chỗ tìm theo, dẫn đến nay đây hết sạch vậy, họa đó xuất phát từ Dương Tử, Mặc Tử, Phỏng tứ hàng mà chẳng cấm ngăn đó vậy". Hàn Tử sao nói đó phản phúc như thế? Lầm hoặc người mà không chuẩn cứ vậy?

BÀI HAI MƯƠI

Hàn Tử đề tựa tiễn đưa Cao Nhàn, nói rằng: "Nay, Sư Nhàn, giòng họ Phù Đồ, một chết sống mở ngoài lầm lỗi, là đó làm Tâm hẳn ghi nhưng không chỗ khởi. Đó ở đời hẳn điềm nhiên không chỗ tham đắm". Hàn Tử làm thuyết đó, tợ như biết Pháp của Phật thật sâu mầu có lợi ích với tánh mạng của người vậy. Phàm, một sống chết, nghĩa là sống như chết vậy, chết như sống vậy. Ở Lý như không có sống chết đó vậy. Đã thấy Lý bất sanh bất tử đó thì người đó không tham sống không ghét chết vậy. Mở ngoài xằng bậy là tự ngoài Lý tánh đó, nam nữ tình nhơ đắm dục dâm hoặc, trăm mối đều là xằng bậy dối vọng đó vậy. Xằng bậy dối vọng đã mở tan, sống chết đã ngang bằng, nên tánh mạng của người đó mới khiết tỉnh mà được chí chánh ấy vậy. Lão Tử nói: "Thanh tĩnh làm thiên hạ chánh". Lời nói ấy tợ đó. Phàm, tánh mạng đã chánh, đâu hẳn ở nơi đồng bạn với Nhân đợi chết đó mà thay đổi sống làm thánh thần làm Đại Chí nhân ư? Tức ngay đời sống đó tự chân thật có thể làm chánh nhân làm Chí Hạnh, đã Hiền càng Hiền, chẳng Thiện hẳn Thiện, mà Hàn Tử chẳng phải cùng lời nói của Nhàn. Trong Nguyên Đạo đó mới nói: "Tuyệt Đạo cùng sanh dưỡng đó, để cầu điều gọi là thanh tĩnh tịch diệt vậy". Phàm, thanh tĩnh tịch diệt là chánh nghĩa dẫn dắt người ngang bằng sống chết, mở ngoài hệ lụy xằng bậy hư vọng tình trước để toàn chánh của Tánh mạng ấy vậy. Hàn Tử làm sách mà chẳng lại nhìn trước sau, mới vội làm Nguyên Đạo. Mà những người sanh sau học cuối, tâm chẳng thông Lý, thấy đó cho là ý chỉ của Hàn Tử là phải vậy, bèn theo vết tay cho đến trọn đời, mờ tối tánh mạng đó mà rõ nét ngạo báng Phật, không biết Hàn Tử làm lời đó chẳng suy nghĩ vậy. Giả sử theo Cao Nhàn mà nói, tự Cao nhàn là nguyên do của giòng họ Thích, chẳng phải muốn suy Đạo đó làm lợi ích ở đời, ý nếu có lợi ích ở đời, mà Quân tử sao chẳng ngợi ca đó? Khổng Tử nói: "Đại nhân chẳng xướng Du ngôn". Bởi nói không lợi ích ở Dụng mà chẳng nói vậy. Cho rằng Hàn Tử là học trò của Thánh Hiền, sao được làm lời vô ích đó ư? Gần như Hàn Tử tuy gọi là Văn nhân, nhưng đối với Đạo còn quả thật có chỗ chưa thấu đáo ư? Tôi không biết vậy!

BÀI HAI MƯƠI MỐT

Người thời tiền Đường, có Dư Tri Cổ cùng Âu Dương Sanh đàm luận về văn thư, nói rằng: "Đời gần đây, Hàn Tử làm Nguyên Đạo, thì Thôi Báo đáp sách Ngưu Hưỡng; làm Hủy Biện, thì Trương Chiêu luận tên cũ; làm truyện Mao Dĩnh, thì Viên thục Đại lan Vương Cửu Tích; làm Văn Tống cùng Dương Hùng Phú Thục bần; làm Biểu luận Phật cốt thì Lưu Trú tấu sớ tránh Tề Vương. Tuy nương cậy như vậy ngu chưa công quá. Nhưng luận bàn của Dư Tri Cổ và Âu Dương Sanh chưa đủ kiểm hiệu đó phải chăng? Như Văn Tống cùng đó nói là cùng có Quỷ. Cùng Quỷ bởi gượng hẹp không cứu xét tự nịnh nọt. Hàn Tử làm văn đó buông tuồng như Quỷ đó cùng trông thấy, sao quái đó ư? Hàn bèn gá đó để tự dụ, sao dùng dụ đó chẳng tốt lành vậy? Như trí của Hàn Tử biết học văn, cùng văn đó mới nhờ Quỷ mà làm đó. Hàn Tử há chẳng tự cho là người Thành minh ư? Ngôn từ của Quân tử là Pháp ngôn vậy. Nghĩa là có thể dùng dạy người mà Quân tử mới nói vậy, không thể vì dạy người thì Quân tử không nói. Nên Khổng Tử nói: "Đại nhân chẳng xướng Du ngôn". Hàn Tử như vậy, lấy gì dạy người ư? Ngữ nói: "Quân tử cố cùng, Tiểu nhân cùng lạm đó vậy". Hàn Tử quả thật cùng rất nên dùng Quân tử cố giữ, sao có thể liền lấy văn hoa bỉ ngữ dùng làm đùa cười vậy?

BÀI HAI MƯƠI HAI

Hàn Tử làm Ai từ Âu Dương Chiêm, nói rằng: "Chiêm phụng thờ cha mẹ rất hiếu đạo, nhân từ với vợ con". Lại nói: "Chiêm đối với Từ Hiếu rất cao sáng". Mà Hoàng Phác, người thời tiền Đường rao truyền Chiêm, nói là "Chiêm vì xướng phụ một động mà chết", mà gièm pha Chiêm bất hiếu, mới dẫn thơ của Mạnh Giản khóc Chiêm rằng: "Sanh ra chớ trầm mê, Trầm mê mất chân đó". Hoàng Phác và Âu Dương Chiêm là người cùng quê hương, bình luận về Chiêm hẳn nên rõ ràng vậy. Đàn Cung nói: "Văn Bá chết, Kính Khương đến bên sàn giường mà chẳng khóc", vì Văn Bá phần nhiều được tình của người bên trong, mà hiềm đó khoáng Lễ vậy. Huống gì chết của một người vợ, mà để lại hận của người thân đó vậy. Hàn Tử ngợi ca Chiêm hiếu hạnh cao sáng, cũng chẳng vì riêng bằng đảng đó mà tự khi ư? Cũng chẳng không kịp biết Lễ như Kính Khương ư? (ghi chú: Sở dĩ Chiêm chết cũng thấy ở Thái Bình Quảng Ký).

BÀI HAI MƯƠI BA

Hàn Tử làm văn bia miếu La Phù, mà Đường sử cho là quấy đó. Hợp quấy đó, phụng sự thần đó, ở Hàn Tử đáng biện rõ là theo Thần đó mà bày thuyết đó. Sao đó ưa thích quái lạ vậy? Ngữ nói: "Khổng Tử không nói sức quái loạn Thần", mà Hàn Tử lại làm vậy, há chẳng trái ngược với Khổng Tử ư?

BÀI HAI MƯƠI BỐN

Hàn Tử làm Truyện Mao Dĩnh, mà Sử cho là Quấy đó. Thư nói: "Đức thạnh chẳng quen lờn". Lại nói: "Đùa vui người mất đức, đùa vui vật mất chí". Hàn Tử chẳng phải quen lờn, chẳng phải đùa vui đó ư? Gọi là Đức đó ư?

BÀI HAI MƯƠI LĂM

Hàn Tử viết Biểu văn luận về Phật cốt. Lấy vận tộ hưng vong và tuổi thọ ngắn dài của các bậc Đế Vương xưa trước mà so sánh đó. Cho rằng ở thời không có Phật, vận tộ đó tự lâu dài, bởi phụng sự Phật thì ngắn ngủi. Nêu chỉ việc vua Võ Đế (Tiêu Diễn 502-550) thời Nam Lương bị nạn Hầu Cảnh, mà cho rằng bởi vua phụng sự Phật cầu Phước, mới lại mắc họa, để khởi động Quân Vương đó vậy. Đương thời Nam Bắc triều, riêng vua Võ Đế ở Giang Biểu suốt năm mươi năm thời gian hơi tiểu khang. Vua Võ Đế sống tám mươi sáu tuổi, thì đó làm phước cũng thấu đáo vậy. Ở thời Xuân Thu, giết Quân Vương đó có đến ba mươi sáu vị, vậy các Quân Vương kia đâu phải đều họa là do sống mà phụng sự Phật ư? Hàn Tử không trông nhìn phước đó, mà chuyên lấy họa để vu báng Phật. Sao đó nói bất công vậy? Từ xưa, loạn thần trộm phát tuy trời đất thần kỳ mà không như đó sao? Đâu riêng vua Võ Đế hẳn khỏi ư? Đó là Hàn Tử chưa biết sở dĩ của phước ấy vậy. Phàm, họa phước báo ứng là do thiện ác làm gốc rễ đó vậy. Sở dĩ Phật dạy người tu phước đó chánh vì muốn thiên hạ dùng Tâm làm Thiện, mà chẳng muốn họ làm ác vậy. Như Tăng Tử nói: "Người ưa chuộng thiện, phước tuy chưa đến mà cách họa đã xa vậy. Người thích làm ác, hung hăng tuy chưa đến, mà cách họa gần vậy". Ý của Phật chánh đó, chỉ đem ba đời mà so sánh báo chí đó thì Tăng Tử sai chẳng kịp Phật nói đó xa vậy. Nên đến của họa phước đó, tự có trước sau, chưa thể đem việc một đời mà tìm cầu. Nếu vì thọ vận đó ngắn ngủi, mà cho rằng vì phụng sự Phật không công hiệu, rồi muốn người chẳng hẳn dùng Phật pháp làm phép tắc. Hồng Phạm dùng Ngũ Phước Hoàng cực dạy người, hợp cực thì Phước mà Thọ, trái cực thì Họa mà Hung, ngắn gãy.

Như Văn Đế (Lưu Hằng 179-156 trước Tây lịch), Cảnh Đế (Lưu Khải 156-140 trước Tây lịch) thời Tây Hán rất là có đạo của Quân Vương. Cớ sao Hiếu Văn Đế làm Thiên Tử mới hai mươi ba năm, chỉ bốn mươi bảy tuổi mà chết? Hiếu Cảnh Đế ở ngôi chỉ mười sáu năm, mới bốn mươi tám tuổi mà chết? Lịch số đó đều chưa kịp một đời, tuổi thọ đó đều chưa đến Hạ thọ, há cho rằng điều nói của Khổng Tử không ứng nghiệm mà liền chẳng theo giáo đó ư?

Than ôi! Thánh nhân làm giáo bày Pháp đều muốn ở đời làm Thiện mà chẳng làm loạn, chưa hẳn tại sự ngắn dài của thọ vận đó vậy. Hàn Tử nói rằng: "Nếu như thân đó đến nay hiện còn, vâng phụng Quốc mạng đến chầu. Bệ Hạ tiếp đó chẳng qua tuyên chính một lần thấy gặp, lễ khách một bày, tặng y một tấm, gìn giữ mà bảo ra khỏi cảnh vức, chớ khiến làm mê hoặc mọi người vậy. Huống gì thân đó chết đã lâu, cốt khô mục nát, là dư thừa của hung uế, đâu thể đặt vào trong cung cấm?" Đó là Hàn Tử khinh miệt Phật quá lắm vậy. Phật tuy chẳng xuất hiện ở Các Hạ, nhưng Thần linh duệ trí đó cũng thật là Thánh nhân thời xưa trước vậy. Sao lại có thể khái luận xá lợi đó cùng với cốt của phàm uế mà đồng so sánh ư? Tuy Thánh nhân của Trung Quốc như Ngũ Đế, Tam Hoàng qua đời đã cả ngàn năm mà cốt đó chẳng mục nát, huống gì Thần kỳ thù dị đó có vì cùng đời là tốt lành làm phước ư? Đó, Hàn Tử cũng nên có phần tư duy mà công luận vậy.

Xưa trước, có Hộp đựng giầy của Khổng Tử cùng với cốt đầu của Vương Bôn, qua nhiều đời lưu truyền đó. Đến năm Thái Hy thứ năm, (niên hiệu Thái Hy chỉ có một năm (290) ở thời Tây Tấn) thời nhà Tấn, nhân lửa võ khố bèn đốt cháy mất. Phàm, Đại thiện không ai như Khổng Tử - bậc Thánh nhân vậy. Đại ác không ai như Vương Bôn - kẻ bất tiếu vậy. Đời trước còn lưu lại vết tích ấy mà truyền bày, bởi muốn chỉ bày không quên Đại thiện đó, và lưu răn Đại ác đó. Xưa nay kính sùng linh cốt của Phật là ý họ cũng mến mộ Đại thiện đó vậy. Như trước, điều Hàn Tử nói là "lễ khách chẳng qua một lần bày". Đó là chỉ bày họ không biết Lễ mà đãi người không phẩm cách vậy. Giả sử Phật chẳng phải là Thánh nhân, hẳn cũng khác với mọi người ở Dị vức, sao có thể dùng một chiếc áo, một bữa ăn mà tiếp lễ đó?

Xưa kia, Quý Trác Do Dư vào Trung Quốc, mà Trung Quốc dùng lễ của Hiền nhân để tiếp lễ đó. Quý Trác Do Dư kia là người của Đệ thế, chưa hẳn như Phật Thần linh mà chẳng lường vậy, đến khiến Quân Vương đó đãi Phật mà chẳng như Quý Trác Do Dư ấy vậy. Khổng Tử nói: "Phụng sự Quân Vương, muốn can gián mà chẳng muốn tỏ bày". Nghĩa là không thể phô bày lỗi quá của Quân Vương đó ra bên ngoài. Giả sử Thiên Tử ở thời tiền Đường vì Phật mà làm xấu ác vậy, Hàn Tử phải nên dùng ngôn từ mềm dịu mà kín can ngăn. Huống gì Quân Vương đó quả thật chưa từng làm xấu ác, sao được bới móc mà phô bày việc đó ư?

Xưa kia, Ngụy Trưng khéo hay can gián, chẳng hay quên lời đó, sách đó dùng chỉ bày cho Sử quan, mà người nhận biết ít vậy. Mã Chu sắp chết, bảo đốt Biểu thảo đó, nói Quản Yến phô bày lỗi quá của Quân Vương để cầu danh tiếng của thân sau. Tôi chẳng làm vậy, mà Quân tử là bậc Hiền nhân, như can gián của Hàn Tử so với Ngụy Trưng thì chưa hẳn làm đáng lưu lại Biểu văn đó, khiến đời có được vì truyền làm sai lầm đó, nên lại quá so với Trưng vậy. Mà vẽ đẹp của Toàn Quân chẳng kịp Hiền của Mã Chu Xa vậy. Huống gì điều làm của Quân Vương chưa đến đổi làm xấu ác mà phô bày Biểu văn luận bàn đó? Mới thấy, mọi người bài xích đó buông ép lưu lại thuyết đó để tự bày rõ nông nỗi thức trí đó, lan tỏa cực xấu đó đến đời sau vậy. Than ôi!

BÀI HAI MƯƠI SÁU

Hàn tử dâng thư đến Địch, ngợi ca Địch như có ngôn hạnh của Thánh nhân, mới nói: "Tin ở Địch có Đức mà lại có ngôn từ vậy". Mới dẫn lời Dương tử Vân nói rằng: "Thương thư mênh mông vậy, Chu thư nghiêm túc vậy". Tin ở Địch có khả năng mênh mông mà lại nghiêm túc. Nhưng so với Địch Liệt Truyện thì trái nhau, cũng chẳng nịnh nọt ư?

BÀI HAI MƯƠI BẢY

Hàn tử bị biếm xích đến ở Triều Châu, có người tớ gái cùng theo đó, vừa theo phương Nam đến trạm Tần Phong, bèn chết, về sau chuyển dời an táng. Hàn Tử làm bài minh ở Phần mộ, hận đó chết đường, bèn đến mắng nhục Phật. Nhân đó nói: "Dũ tôi thuở thiếu thời làm Thu Quan, nói Phật là di Quỷ, nói Pháp đó loạn trị. Vua Võ Đế (Tiêu Diễn 502-550) thời Nam Lương phụng sự đó, cuối cùng có Hầu Cảnh phản bại. Đáng nên quét trừ tuyệt dứt, không nên để lan tràn".

Phàm, Hoa Hạ có Phật, xưa nay, các hàng Hiền ngu, tuy là thất phu thất phụ không ai chẳng biết Phật là không phải quỷ, biết pháp đó chẳng dạy người làm hung ác để loạn chính trị. Mà Hàn Tử riêng lấy làm Quỷ loạn trị. Người tớ gái của Hàn Tử tự chết, đâu liên quan gì đến Phật, mà Hàn tử tình đắm riêng tớ gái ấy, đến nỗi xoay ngược người trong thiên hạ xưa nay, bất kính tàn khốc không lường đến Thánh nhân, vu cáo phỉ báng Pháp đó quá lắm! Khổng Tử nói: "Người ở phương Tây có bậc Thánh, không trị mà chẳng loạn, không nói mà tự tin, không hóa mà tự lành. Mênh mông thay! Dân không thể gọi tên vậy". Chẳng phải đó nghĩa là Thánh nhân của Tam Vương, Ngũ Đế ấy vậy? Vua Văn Đế (Lưu nghĩa Long 424-454) thời tiền Tống, nói với Quần thần như Hà Thượng Chi…: "Phật chế Ngũ giới, Thập thiện, nếu khiến thiên hạ đều tuân theo hóa đó, thì Trẫm sẽ ngồi yên đến Thái bình". Hàn Tử mờ tối mà hẳn không xét lời nói ấy vậy.

Lại làm thơ tiễn tặng Trừng Quán mà ghi tên đó, từ ý khinh mạn như khuôn pháp dạy răn tục tử tiểu sanh. Nhưng Trừng Quán là tợ phải Quốc sư Thanh Lương. Quán Công cho rằng, Thơ từ có nói: ", đều nói Trừng Quán tuy là Tăng đồ mà Công tài lại dụng đáng mà nay không". Lại nói: "Gá hỏi kinh quán vốn người nào? Đạo nhân Trừng Quán tên tịch tịch". Hoặc nói: "Riêng tự một Trừng Quán đó".

Phàm, Tăng Nho đối với giáo đó, đều gọi là Đạo đức. Đạo đức tôn quý nên có Thiên tử mà chẳng có tên Cao Tăng. Vua Thái Tông (Lý thế Dân 627-650) thời Tiền Đường lấy công để tôn xưng Huyền Trang đó vậy. Truyện nói: "Bậc sĩ thạnh đức không tên". Thái Tông đâu dùng Pháp đó ư? Nhưng Xuân Thu biên ghi tên, chẳng phải ý của thiện đó vậy. Đã tặng thơ đó, đặt tên gọi mà khuôn khổ khắc đó, há hợp nghi đó ư? Giả sử chẳng phải Quốc sư Thanh Lương đã chẳng đáng vậy, thì quả thật ở Quán Công càng không thể vậy. Như Pháp sư Quán, ở thời tiền Đường, từ khi vua Đại Tông (Lý Dự 763-780) thỉnh mời kính lễ hỏi Đạo, cho đến đời vua Văn Tông (Lý ngang 827-841), là bậc thầy của bảy đời vua. Đạo đức đó tôn diệu, học thức đó gần thông nội ngoại, thọ hơn trăm tuổi. Đang thời đang thạnh hóa đó, liệu Hàn Tử mới là sanh sau Quan nhỏ, há dám dùng thơ ấy mà tặng đó? Đó hẳn Hàn Tử vì Quán Công đạo cao tôn đại, ở trong đồ chúng của Phật giáo đứng đầu tất cả. Giả sử đó làm thơ nên bày khinh mạn đó, xem thường đè ép ý khí của Phật pháp, mà làm mê hoặc hướng theo chuộng chí đó, thì chẳng phải chân thật Quán Công ấy vậy. Hàn Tử tuy mạn nhiên chẳng đoái hoài Đạo lý có thể được chăng? Hoàng hành bài xích nói Phật, rất không biết cùng với Quân vương và Tổ tông bản triều đó mà làm nhục đó vậy. Lễ chẳng dám dính xe Quân Vương, ngựa giẫm cỏ đó có phạt. Thấy gậy án của Quân Vương thì đứng dậy, ngang qua xe vua thì bước xuống, vì tôn kính Quân Vương nên vậy. Vừa rồi Hàn Tử là đặc mạn khinh thường bậc thầy của Quân Vương đó. Thiên Tử thường lễ mạo đến đó, Hàn Tử đối với Lễ nghĩa sao như vậy? Như Hoàng đế Đức Tông (Lý Khoát 780-805) nhân tiết Thánh đản, ban kiệu thỉnh mời vào Nội điện giảng đàm giáo pháp rộng, phu tuyên Tâm kinh. Khi đó vua im lắng trong Hải ấn lãng nhiên Đại giác, bèn răn bảo Quần thần rằng: "Thầy của Trẫm ngôn ngữ cao nhã mà giản đơn, từ điển mà phong phú, quạt chân phong giữa trời Đệ nhất nghĩa, hay đem Thánh pháp làm mát lành tâm Trẫm!" Và bèn dùng hai chữ "Thanh Lương" tặng làm hiệu của Quốc sư. Nhưng Pháp sư tuy Đạo đức vị mạo tôn nghiêm như vậy, có thể xem thường mà thất lễ Đức nghĩa của Quân sư ư? Chẳng chỉ vô lễ với Quân sư và Triều đình đó, ước lại phát khởi tâm khinh bạc của hàng tiểu tử sanh sau. Tôi biết từ nay và mai sau trong thiên hạ chẳng tuân lễ nghĩa. Các kẻ sĩ khinh mạn Đạo đức, Di phong khinh bạc đó, bắt đầu từ Hàn Tử vậy.

BÀI HAI MƯƠI TÁM

"Hàn Tử đáp thư của Thôi Lập, nói rằng: "Kẻ hèn tôi thấy hiểm chẳng thể dừng, động không được thời. Đầu cúi Lang bái, mất chỗ tiết giáo gìn giữ đó, khốn khổ không biết biến. Làm nhục đối với vài ba chỗ xót cười của Quân tử và Tiểu nhân, cho đến hầu như không thể được, như sắp canh cày nơi đồng trống rỗng rang, câu nơi bến sông vắng vẻ. Cầu di sự của nước nhà, xét thủy chung của Hiền nhân triết sĩ, làm một kinh của Đường ban trải đó đến vô cùng, giết trừ gian nịnh ở đã chết, khai phát u quang của ngầm đức".

Than ôi! Điều Hàn Tử nói là làm một kinh của Đường là quá vậy. Xưa nay, lập thư lập ngôn tuy chỉ một từ một câu hẳn là trước sau người học đều nhờ đó lấy làm pháp. Ngôn từ đó không trúng thì sai lầm người học. Chu thư, Võ thành ban xuất ở ngòi bút của Khổng Tử để tựa mà định đó. Đó nói: "Máu đổ nỗi chày, Mạnh Tử còn chẳng lấy mà cho là quấy đó". Nghĩa là, đó là lỗi quá của không đáng nói mà nói vậy. Phàm, Khổng Tử làm văn của Xuân Thu, Lục nghệ, còn chẳng tự cho đó là kinh. Xưng kinh đặc biệt do hàng Hậu Nho tôn quý điều làm của Tiên Thánh mà vậy. Xưa kia, Dương Hùng làm kinh Thái Huyền, vì chuẩn cứ ở Dịch nên vậy, mà các Nho sĩ ở thời nhà Hán còn chẳng chấp nhận đó. So sánh đó thì như Ngô Sở tiếm hiệu xưng Vương ấy vậy. Nay Hàn Tử liền nói làm kinh, sao đó dễ vậy? Giả sử Hàn Tử có đức như Trọng Ni mà quả thật thành sách đó, còn nên đợi những người khác hoặc đời sau tôn trọng đó làm kinh, sao được dự tự xưng đó? Tuy đó chưa thành, sách đó với Dương Hùng cũng đã quá tiếm vậy. Hàn Tử nói "giết trừ gian nịnh ở đã chết, khai phát u quang của ngầm đức", đó là ý thiện thiện ác ác khen chê vậy. Bởi Hàn Tử chí ý nhạy bén, muốn làm thành sử vậy. Đến lúc thấy Ngoại Tập đó đáp sách Luận sử của Lưu Tú Tài, mới trái lại sợ không dám làm mà nói: "Phàm làm sử, nếu không có họa ở người hẳn có hình phạt ở trời". Mới dẫm Khổng Tử là bậc Thánh nhân làm Xuân thu mà nhục đến các nước Lỗ, Vệ, Trần, Tống, Tề, Sở, cuối cùng chẳng gặp mà chết. Anh em Thái sử ở thời nhà Tề, gần như hết sạch. Tả Khâu Minh biên kỷ Xuân Thu thời mà sự đến nỗi mất sáng. Tư Mã Thiên làm Sử, bị luật hình giết chết; Ban Cố thì gầy bệnh chết; Tuần Thọ nỗi dậy rồi lại phế cuối cùng không chỗ thấu đáo. Vương Ân phỉ báng lui chết ở nhà. Tập Tạp Xỉ không một chân. Thôi Hạo, Phạm Hoa cũng diệt cả giòng tộc. Ngụy Thâu Thiên tiệt tự. Hiếu Vương thời Tiền Tống giết chết, dưới chân xưng gọi là Ngô tranh cũng chẳng nghe thân quý mà sau có vang vọng vậy. (Một bản khác chỉ lược nêu dẫn Tư Mã Thiên, Phạm Hoa, Tả Khâu Minh ba người mà thôi). Nhưng lấy đó làm lạ, Hàn Tử sao chẳng dõng mạnh ở ngôn từ rỗng không mà sợ ở quả làm đáng cười vậy? Thật là như trước gọi là "Đầu cúi lang bái", chỗ tiết tháo gìn giữ đó, mà phát cuồng vọng đó ư?

BÀI HAI MƯƠI CHÍN

Hàn Tử bị giáng đến ở Triều Dương, cùng gặp Phương sĩ Mao Vu Cơ, bèn làm "Mao tiên ông Thập bát huynh" đề tựa rằng: "Vu Cơ là xét ở ngôn từ, chẳng do từ đạo của Khổng Thánh, chẳng do ở giáo của Lão Trang, chỉ dùng tuệ tánh biết được người có tước lộc dày mỏng thọ mạng ngắn dài, phát lời như Sử tứ, tin ở khác người vậy. Nhưng huynh nói quả thật có chứng cứ để thấu đáo vậy. Bèn ghét dọn sảnh ốc hầu huynh một ngày cùng vui cười".

Hàn Tử mới tin thuyết đó, nghĩa là nói quả thật như Huynh nói. Bèn quét dọn sảnh ốc để hầu Huynh, tức đem việc đó, Huynh đó để tự liệt bày đối với môn nhân vậy. Ngay đó Hàn Tử sao không biết mạng mà dễ động như ấy vậy? Giả sử lời nói của Vu Cơ quả thật ứng nghiệm như Thần, tại nơi mọi người đang nghe mà kỳ lạ đó. Hàn Tử tự cho hiệt hàng, làm kẻ sĩ của Thánh Hiền, hẳn nên giữ Đạo của Thánh nhân vậy. Ngữ nói: "Người trí không lầm hoặc, người Nhân không lo buồn, người Dõng không khiếp sợ". Đó nghĩa là, Quân tử sáng tỏ nên không lầm hoặc, biết mạng nên không lo buồn, dõng mãnh đối với nghĩa nên không khiếp sợ. Tử Hạ nói: "Chết sống có mạng, giàu sang tại trời". Khổng Tử nói: "Không biết mạng, không lấy làm Quân tử vậy". Bởi cũng đều suy ở Đạo tánh mạng của Thánh nhân, không đợi ở cẩu thả vậy. Sao được chẳng trông nhìn đó mà liền như mọi người lầm hoặc ở Mao Sanh ư? Hàn Tử tự đoái hoài làm học Nho của Thánh Hiền như thế nào ư? Nếu Đạo đó không thấu đáo, sao có thể lấy học Thánh Hiền mà tự phụ ư? Hàn Tử trước kia làm Thơ tạ tự nhiên mà gièm pha bài xích Thần tiên dị đoan, ngữ cú rất gắng gỏi, nay mới giáng xuống làm Quận mới tự suy biến động rất lầm hoặc. Huynh sự Tiên ông dị nhân, yên định mong muốn phục làm môn nhân đó, quét rưới sảnh phòng để hầu đó, cậy ngôn từ đó mà mong thoát khỏi chuyển dời gián trách để đáp chí đãi dụng đó vậy. Trung Dung nói: "Vốn hoạn nạn, hành ở hoạn nạn, vốn Di địch hành ở Di địch". Hàn Tử đối với Trung Dung của Thánh nhân, được không thẹn đó ư?

BÀI BA MƯƠI

Tôi xem sách của Hàn Tử, thấy đó chẳng thấu đáo như bình luận ở trước lắm nhiều vậy. Mới đầu muốn thảy đều lấy mà biện luận đó. Gần đây, nghe ở Thục có người làm sách mà chẳng phải là Hàn Tử mới truyền đến kinh đô. Chỗ chẳng gọi là trăm mối, tuy chưa thấy ở sách của người Thục. Tôi càng nói đó, sợ cùng đó tương trọng nên hãy đã. Trong Đường Thư, Lưu Vân nói: "Hàn Tử tánh đó nghiêng lệch cứng ngạnh". Lại nói: "Đối với Đạo chẳng hoằng". Tôi xét sách đó, nghiệm chỗ làm đó, thật là như vậy. Muốn Hàn Tử như Thánh Hiền thong dong trung đạo ở thời xưa trước, hẳn đó chẳng kịp vậy. Nên ở các bậc thức giả cho rằng "Hàn Tử là người thứ lớp văn từ". Phàm, văn là do vì truyền Đạo vậy. Đạo chẳng thấu đáo, tuy lắm nhiều văn, nào dùng?

Như Hàn Tử nghị luận như vậy, Đạo đó có thể gọi là thấu đáo (= chí) ư? Mà người học chẳng lại xét đến Đạo lý trúng chăng, mới văn vẻ nhọc công hiệu văn đó mà gièm pha cản trở Thánh nhân của Phật giáo? Rất tàn khốc! Tôi thường bất bình, vừa rồi muốn theo Đại Công của Thánh Hiền, biện rành mà chọn lựa đó, để chánh kẻ cẩu thả phá hủy của trong thiên hạ, mà chí chưa thành quả. Nhưng đến nay đã năm năm, tôi tuổi đã năm mươi tuổi rồi, vả lại, gần đến sự chết vậy, đó trọn chẳng thể ấy vậy. Học trò tôi hoặc trong muôn một có bậc Hiền giả, đang nay Thiên Tử là bậc minh Thánh của Triều đình rất chí công, ngày khác hẳn đề sách tôi cống hiến mà biện giải đó. Đó cũng chẳng nhục nó theo phụng sự ở Đạo tôi ấy vậy.

ĐÀM TÂN VĂN TẬP

QUYỂN 17

THƠ CỔ LUẬT

(gồm 60 bài)

THƠ BA VỊ CAO TĂNG

(và lời Tựa)

Ở thời Tiền Đường, có ba Sa-môn Kiểu Nhiên, Linh Triệt và Đạo Tiêu, do đạo phong vang vọng đến Ngô Việt, nên có ca dao ngợi ca đó rằng: "Trú ở Tráp hay thanh tú, Triệt ở Việt như băng tuyết, Tiêu ở Hàng sát mây xanh". Tôi nghe mỹ phong mà mến mộ người đó, nhân điều nói của ca dao, bèn làm ba bài thơ để nói rộng ý đó.

TRÚ CÔNG Ở TRÁP HAY THANH TÚ

Trú Công văn chương thanh lại tú

Thời cùng tài đó chẳng thể đấu

Tăng làm văn thập từ xưa có

Ra bạt phải tôn Trú đứng đầu.

Tạo hóa tuy dời, Thần chẳng đổi

Trú Công làm thơ tâm cũng vậy

Trên đạp tao nhã, dưới lẳng sàn

Khéo nghĩ tung hoàng Đạo tự toàn

Thiền Bá sửa văn đâu nhọc vậy

Dụ dẫn tâm người thông Phật lý

Quan lại tiên sanh bạn Lỗ Công

Sớm theo thanh du mến phương ngoài

Người đó đã đi, lời còn đó

Hộ pháp đáng nên để muôn đời!

TRIỆT CÔNG Ở VIỆT NHƯ BẢNG TUYẾT.

Thanh của Triệt Công như băng tuyết

Bẩm chất cao tăng khác biệt người

Tuổi vừa ba mươi thơ đã xuất

Tên ở bạn Thơ tâm ở Luật.

Chẳng khác Huệ Viễn khác Huệ Hưu

Kiểu Nhiên chưa hợp ai cùng bạn

Mây trắng tiêu tan nào định dừng

Chợt vào Quan trung hỏi Bao Lý

Riêng Thanh khó vũng nhiều ngại trở

Đến cùng không tội trong chẳng nói

Cây đẹp giữa rừng gió hẳn lay

Triệt Công ôm đức thành thai họa

Người xưa đã qua chẳng lại than

Vì vậy làm thơ để cho đời.

TIÊU CÔNG Ở HÀNG SÁT MÂY XANH.

Cao của Tiêu Công sát mây xanh

Tại Đức đâu tại nơi trầm lắng

Một am chót đảnh riêng sâu thẳm

Chống vết tiêu nhiên chẳng vào tục

Có lúc trèo vượt ngằn mé nhìn

Chẳng nghe nói đó vọng trời reo

Đang lúc Lục Vũ việc u xét

Từng vào mây xanh dự nghe Đạo

Dùng mưa cứu hạn xua thần Rồng

Đó cùng nhân gian việc đâu đồng

Cơ ngầm cảm dị mầm mống tâm

Công đây sở dĩ xưng Đạo Tiêu.

TIỄN ĐƯA BÍ THƯ CHƯƠNG BIỂU DÂN.

Một ngày Phu Tử đến sơn thùy

Hỏi rằng ly biệt đi đến đâu?

Thanh trần Úy cũ cũng đều đến

Ít xe nhẹ mang sáng lục ly

Vào cửa nhìn ta nhan sắc đẹp

Dưới rừng vén áo cùng tìm theo

Cười ngạo phóng tứ ý khí hào

Ngẩn đầu bất chợt bạch nhật soi

Phủi giường nghĩ lại đêm hang núi

Chăn giấy chiếu Bồ thật đáng tao

Chẳng tính phong ước chỉ vừa đẹp

Duy duy không nói cùng chống trái

Bấy giờ giữa tháng Hai (02) Xuân hòa

Trọn đêm rực sáng xem thường lạnh

Cao đàn giao phát nhã hứng hợp

Như bình trút suối tranh lâm ly

Khoảng khắc thúc chiếu đề ngôn chí

Nhả ngay niềm nỗi khua thuần từ

Tâm người chẳng động có như mặt.

Bình sanh mỗi tự có chỗ làm

Biểu Dân thốt nhiên đến chiếu thẳng

Nói tôi có chí người chẳng hay

Mạt tục thiển cận sao đủ nói

Ngậm men chưa nhả than thở dài

Thuở nhỏ theo thầy học kinh điển

Chẳng đầm lành lá cùng cội rễ

Đạo của Đế Vương, đoán khá biết

Ân bàn Chu Cáo không lại nghi

Sự nghiệp xưa nay quý vừa dùng

Văn ý thuật làm phải có khuôn

Đâu loại trẻ con không giũa khắc

Bánh vẽ chẳng thể trừ đói sáng

Mười lăm năm chăm việc văn tự

Mài cọ bút nghiên tinh thần bải

Thiên dài pho lớn rộng vô số

Khảng khái chỉ muốn giúp chính trị

Năm trước bổ Lại đến chiết hữu

Cục chuyên nhũng tục chẳng thể trông

Ôm hoài muốn so Vương Bá lược

Cưỡi ngựa bắn săn chẳng hợp nghi

Tiền Đường phủ lớn nhiều Quan đạt

Phẩm trật cùng sánh ta thấp cùng

Mạnh Kha riêng phụ khí Hạo nhiên

Ai hay vén áo rủ may dài

Trượng phu quý trọng dùng Đạo tiến

Mây xanh muôn dặm phải tự rong

Than ôi! Nhìn ta Hồ làm đó

Đành làm cửa che làm thân giúp

Bèn làm tạ bệnh xa dẫn đi

Vội mang trâm dãi cùng sai thành

Giao tây Đổng sanh tạm đáng mến

Dưới chướng khắc khổ cùng thi thư

Nhàn cư rơi chớ lắm cảm kích

Chỗ cảm thời chính sanh tỳ vết

Tôi hèn ôm tiết riêng tự sánh

Làm sách muôn chữ ném sân chầu

Lính trời hang sâu tại Tây bắc

Dẫn lên đảnh trông mây tan tạnh

Đức âm trọn chẳng xuống báo đền

Tỏ bày gan mật không khạc nhổ

Than thôi !Tôi sống thời mạng sai

Chẳng gặp phải thời đành ẩn dật

Trùng sâu rồng rắn chịu lui khuất

Muôn vật không thời phải tự vui

Nhà tôi ruộng vườn ở phía Nam

Cũng có khe núi tên Võ Di

Suối ngọt đất tốt đáng gieo trồng

Về cùng lão nông chuyên cày bừa

Tôi cùng cảm đó nghe lời ấy

Tinh thần bay động kinh rung má

Mưu sâu tính xa chẳng thể lường

Mênh mông không đáy trời không bờ

Trước ngạch chốt cửa khách vô hạn

Kề vai đạp gót tranh từ trước

Ăn no mặc ấm tứ khí đẹp

May bạn rành rọt hay như vậy

Xin ông đến trước cùng Quân nói

Nào hẳn khinh ngại phiền chăm chăm

Thóc tốt đông thâu nhậm bút phát

Các vật tốt tươi có bệnh chậm

Chẳng nghe Y Duẫn ngũ can Thang

Đạo của Nghiêu Thuấn mới được hành

Hiền Kiệt khinh thân trọng thiên hạ

Đâu khiến cấp cấp tạo riêng ấy

Huống đang Di Địch khinh Trung Hoa

Giẫm xéo hai bỉ phiên da đất

Tướng quân xét giết khổ chưa khắc

Muôn vàn Sư Lão nhọc biểu dương

Năm tốt năm xấu lại xen làm

Gió mưa sương tuyết chẳng phải mùa

Thiên Tử chăm chính chẳng rãnh ăn

Cũng đợi tài năng cùng giúp đỡ

Ở trên Miếu đường có Quân tử

Thông minh đâu chịu nhiều cao quý

Cầm nắm Đạo công tôn Đại tượng

Chọn độ quê nhà yên sâm sai

Mến ông làm người tánh thông đạt

Chẳng vì giáo đó cùng bới móc

Gặp gió trăng thanh ngàn dặm biệt

Chúc Từ đâu sợ khuynh gan mật

Người tục khéo hủy ít vui thiện

Tên tốt Tiết thanh chớ khuyết mất

Triều đình nếu hỏi sách Bình Tân

Hiền Lương nhất ông, chẳng ai bằng.

Ý XƯA (có năm bài)

BÀI MỘT

Gió đùa vừng mây trôi

Mưa xuân bay nhè nhẹ

Uống rượu dưới rặng tuông

Bẻ cành thông làm gậy

Chống đỡ qua giá băng

Trong tay không một vật

Cốc sâu không người lại

Chiều tà ý ai hay!

BÀI HAI

Ông chớ cười Chi Hứa

Tịch mạc chẳng ngu rõ

Ông chớ khinh kệ nguyễn

Núi rừng có thanh hứng

Người sống trong trăm năm

Vui ít buồn có thừa.

Muôn sự đầy ngắn dài

Không như khiến Đạo thắng

Đó không sĩ ngạo đời

Cao đạp móc Danh xưng

Chỉ tạ duyên trong vức

Cam lòng gá bậc đá

Lắng không bạch nhật bay

Thế sự trọn không ứng

Chẳng như xét thành đó

Tự nói và tự tặng.

BÀI BA

Thong mây thấy đôi chim

Cao bay dắt nhật nguyệt

Lông cánh rực văn chương

Liệng quanh khắc ứng cốt

Chợt nhiên xa ngàn dặm

Trọn chẳng nhìn rừng Việt.

Gió Xuân thổi lan tràn

Lông cứng lại vút nhanh

Du hiệp tử trên bờ

Nhìn trông nhọc thương tốt

Tuy có cung tên vàng

Ngắm nghía không dám bắn

Nhân biết vốn kỳ dị

Tự giữ dài vượt qua

Xoay nhìn đàn sẻ vàng

Nên làm chuyển bụi trần.

BÀI BỐN

Kham làm mấy nỗi cao

Lướt trời che trăng sao

Thà làm Lan Huệ ẩn

Trong cỏ tự thoảng thơm

Tự đủ là phần trời

Chưa cần Hư linh ấy

Bít che nơi xấu ác

Nên làm lâu dừng dùng

Xưa nay Sĩ thông đạt

Sao vết lắm ẩn mờ

Núi rừng tiếc lớn quá

Tàng Dụng cũng tàng Hình

Ngu cốc không thể kịp

Thẳm sâu lại tự yên

Ôi! Tôi cũng tham thế

Núi chẳng dưỡng tuổi già

BÀI NĂM

Cùng phẩm gặp cụ già

Trao tôi một quyển sách

Rừng sâu gặp người Thẩm

Cho tôi Búa với Bừa

Búa bừa cũng sao làm

Dạy dưỡng cùng thảo mộc

Hoang nếu hẳn phải cắt

Khiến đó tốt tự nhiên

Trao sách muốn sao làm

Dạy đó tâm và Thân

Học hẳn trước chánh mình

Tự trị mới thừa ngoài

Ý đó có dạy tốt

Mang đó chưa từng trừ

Làm sao người dặn dặt

Tự lầm muốn phải từ

Cùng tập thành bạc tục

Đức mọn ôm chiếu trúc

Tôi chọn đó nhờ nói

Cậy ông làm truyền lan.

ĐẾN LONG SƠN PHỎNG TÌM ĐẠO SĨ LÝ TIÊN SƯ

Nhật xuất đồng trống sáng

Chỉnh túc tìm Đạo Sanh

Man mác đi ngoài hồ

Tan đản bên mây bước

Thu cao bầu trời sạch

Lá rụng bay tung hoành

Cưỡi gió qua đảnh rừng

Chuyển thấy áo đầy nhẹ

Lúc nghe giữa thăm thẳm

Gió vút vang tiếng Hạc

Biết cùng nhà Tiên gần

Qua Tư lãnh trong sáng

Phút chốc chuyển cốc sâu

Phủ tía đồng cỏ phẳng

Tiên Đồng chạy chân báo

Tùng tử lại cửa nghinh

Tiếp áo nói lại cười

Vui chỗ chẳng tục tình

Má son người chưa giá

Đạo mạo trời đã thành

Mở chiếu bày Hạt ngọc

Bàn thức ăn tía ánh

Buộc ràng tợ bạn cũ

Rượu rơi hoài bảo khuynh

Xế chiều nhẫn bảo đi

Bồi hồi tựa gian núi

Muốn có trùng tìm ước

Lại lo biến cao danh.

CẢM NGỘ. (có chín bài)

BÀI MỘT

Nước Biển đêm tối trong

Sắc thu dung Hồ bồng

Có hai Long Công già

Lưới sắt trải San hô

Gió mây rộng dung cùng

Buồn bã vẽ nơi nào

Muốn hỏi người trên trời

Vén được Trăng sáng không.

BÀI HAI

Tiên nhân kinh Bạch Ngọc

Đi đi sao xa tít

Lầu Quỳnh mười hai tầng

Lung linh nổi ngoài mây

Bạc nhuốm Trăng làm sóng

Muôn khoảnh tức ao cong

Thu lại cung điện sáng

Rạng ngời khắp nhân gian

Trời trong không mây gợn

Ráng khói chim xanh nhỏ

Thấy được không đến được

Chỗ nghỉ không mịt mờ

BÀI BA

Lo thay! Dương cầm kích

Biết xa tài tuyệt kỳ

Mới đề bút thảo huyền

Rất làm chỗ người cười

Trác trác đạo Khổng Mạnh

Tạ bình hiểm hý đó

Gương ngọc ngâm u quang

Ngàn năm mới tươi tốt

Gởi nói Sĩ khoảng hoài

Chưa đạt thôi than thở

Tâm mong Đạo tự quý

Thói tục, thế sao tùy

Núi xanh giữ lớn qua

Bạch nhật trong đáng nhìn

Nêu cao tạ Tùng Bách

Cô phương tháo chẳng dời.

BÀI BỐN

Thiên oai nói chẳng đến

Can qua động biên bỉ

Tướng Quân ra oai mạnh

Anh hùng thế nổi thao

Rối ren ra du quan

Chỉnh nghiêm trong sắc thu

Ngựa trắng xung mây vàng

Sương thanh gắng nghiêm chỉ

Trẻ mạnh cánh rừng non

Chuyên hay chớ lắm mừng

Khéo võ nào Tâm ông

Dùng binh chẳng đặng đừng

Gởi lời đến Tướng Quân

Chước khéo nên không sánh

Chí còn báo ân Quân

Đâu làm vàng ròng chết

Trượng phu thân nước nào

Khảng khái đang như thế

Thà dạy Thái sử thư

Khinh cười Lỗ Liên Tử.

BÀI NĂM

Mênh mông giữa đất trời

Tỏa sáng xử thế nào

Từng nghe người xưa cổ

Chưa thấy vầng nhật dừng

Tài ngầm mây Yêm tư

Lại bên cây Phù tang

Sắc núi buồn trong tối

Hình trời sáng trong mộng

Sao biết mục Thiên tử

Rồng ngựa thần làm ngự

Muôn dặm chóng cưỡi gió

Lại theo Diêu Đài đi

Vượt xa bạn Thần Tiên

Lý đó đáng thế nào

Chẳng hướng Nghiêu năm dài

Trọn khiến ở nhân gian.

BÀI SÁU

Mão lọng khách xử nào

Lướt mây ý bay cưỡi

Sớm sớm đến Song khuyết

Xung xung qua cầu Vị

Vàng ngọc ngoài mây hưởng

Họa đuốc đốt trong trăng

Xa tít đi đường trời

Vọt bay tại Ngọc tiêu

Làm sao trong khu Vũ

Chóng cùng xa nhân gian

Lớn phủi xiêm lụa đi

Chầu dưới Điện Minh Quang

Một cúi lại một ngưỡng

Vinh nhiều buồn cũng lắm

Tóc bạc bên cổ dài

Sắc son trong gương lạnh

Đâu biết dưới Tùng cối

Người ngầm dài vắng vẻ

Muôn sự lắng không lo

Buông nằm ngâm nga dài

Mênh mông giữa đất trời

Ai hỏi Hy, Hoàng, Nghiêu?

Gặp một gió lành thổi

Sao làm Thiên tử cao

BÀI BẢY

Giữa trời lắng khói xa

Sắc tạnh ngậm cảnh thu

Nghĩ ông mỗi bàng hoàng

Chăm nhìn đảnh Thiên phong.

Trăng sáng mới vừa tròn

Khá soi bóng mỹ nhân

Mỹ nhân lại không đến

Mây ráng xa núi rừng.

BÀI TÁM

Đất Tùng Bách linh thiêng

Cỏ gai đồng tươi tốt

Mong được trong khu vức

Tâm người lại thuần tố

Ngô xanh cối kê mát

Không lại có lăng mộ

Lục Hợp không biết âm

Núi xanh có đường về

Nhân sanh tiếc chu nhan

Hiền chiếu lớn cùng trông

Đêm qua sương đài hoa

Ai chẳng oán chiều thu.

BÀI CHÍN

Chợt nhiên Nghiêm Tử Lăng

Xa lớn vắng rỗng khí

Nên người quý làm Quân

Ngựa trắng cần chẳng đến

Đắm nhàn luyến đầm biếc

Cao vượt lộng bánh thơm

Núi xanh nổi mây trắng

Muôn xưa ngụ ý cao

Hầu Bá không biết Đạo

Mới đầu chí hiềm ngạo

Việc gì thấp Vương Hầu

Tâm đó vượt trời đất

Nhân thương gìn giữ bạn

Sao làm thế cậy quyền

Rảo chơi giữa giáng quán

Bẻ tiết xếp quanh co

Rực rỡ Hoàng Đạo xưa

Nhọc sống tự nó buộc

Chẳng như về đi lại

Nhân gió phủi áo dài.

NHỚ CÁC KHAI SĨ NGẦM Ở NÚI KIÊM THỊ - VIỆT TRUNG

Nhàm thấy cảnh người náo

Lặng đi nhớ Linh Việt

Đông nam ngàn dặm núi

Xanh nổi đầy lắng chìm

Theo lại cảnh trong kiếng

Hình thắng tuyệt nhân gian

Trăng lặng vén khe nga

Mây nổi che huyệt sách

Mỗi một tơ phiêu bồng

Vội cùng người xưa biệt

Thước lụa chưa kịp thông

Cỏ thơm đã bảo hết

Buồn thay! Đường đi khó

Cúi ngưỡng tôn sanh tiết

Hạc kêu muốn về Đông

Gởi lời tạ trăng sáng.

NGÂM THU SỚM

Đêm qua ở núi Phòng cửa lạnh

Ngô Đồng một lá nơi giếng vàng

Trời cao như nước sạch chứa mây

Trăng sáng ngậm tỏa biến cảnh thu

Cành Quế hoa gãy gió vút bay

Ai trên lầu cao thổi Tiêu ngọc

Nhân gian chẳng thấy dạng lên trời

Trên trời sắp thấy chim làm cầu

Tuổi trẻ người đi ở xứ nào

Sương trắng đượm áo chưa về đi

Bờ biển nay không nỗi nhà mẹ

Giang Nam ai cùng Vương tôn gặp

Bồi hồi dưới trăng rỗng ngâm dài

Tôi nhọc tự xưa khó biết âm

Muốn lên Đài cao hỏi trăng sáng

Trăng sáng sao chẳng rọi tâm người!

CÁC HIỀN GIẢ NGHỈ ĐÊM Ở NÚI, PHÚ VỊNH ĐƯỢC MÂY CHIỀU DƯỚI HANG

Gió nhẹ lắng rừng sao

Vầng nhật xuống hang núi

Ánh trăng nhô đã tròn

Mây trắng về chưa lắm.

Cao ứng bạn khỉ hạc

Sâu chẳng tối lưới tùng

Như chẳng làm lâm khứ

Đó như hạn năm nào.

CHIẾT GIANG CHIỀU TRÔNG

Sắc chiều nhìn không ngằn

Chiều không nước lộn trời

Cánh buồm chim bay ngoài

Trăng non rơi bên sóng

Cách Việt hình núi nhỏ

Nuốt đất Ngô thế lệch

Mấy người già qua lại

Sớm chiều đến đầu Thuyền.

ĐỀ CHÙA KÍNH SƠN

Xanh phủ ngoài các núi

Liền trời thế chưa thôi

Mây mờ đường chim bay

Mưa ra ao Rồng cổ

Tăng nhập định trong mây

Hương thơm hòa quyện tỏa

Người đời được chẳng đến

Đài Điện tự thu thanh.

LANG THỊ LANG TỪ QUAN

Lúc bình riêng cao tạ

Đạo chẳng muốn ngầm sáng

Tóc bạc từ minh chúa

Núi xanh mến quê nhà

Ruộng thuốc dung Hạc đến

Ngâm tắc sợ mây tàng

Lại chuộng nằm rừng Thiền

Đến giờ phẩy giường đá.

TẢO MAI TRONG NÚI.

Dừng dừng rừng cảnh chiều

Rỡ rỡ ra đầu rừng

Vườn nhỏ liền mây đượm

Cỏ thơm xung tuyết lạnh

Nhân gian rất chưa thấy

Vật ngoài nhìn trước tiên

Chỉ muốn ngọc Phương Quỳnh

Sao sắp thắng mẫu đơn.

BƠI THUYỀN KHE NHÃ DA

Vượt nước cưỡi Xuân nổi

Cửa thuyền đóng lại mở

Núi đẹp men bờ đi

Chợt mưa rơi hoa lại

Bờ ảnh Tiều phu qua

Tiếng ca gái tắm về

Mênh mông không hạng ý

Trời chiều lại lo thay.

THƯ MAO CÓ ĐÌNH CHƯƠNG VIÊN

Mến vườn rừng đây đẹp

Trùng điệp cây hoa tươi

Người chơi say quên bước

Chim lắng hót không ngơi

Khói tỏa liền cỏ thơm

Hồ xuân nổi ao biếc

Tùng tre không tục vận

Du tử đầy cùng mong.

SƠN ĐÌNH CHIỀU XUÂN

Sơn đình chiều tĩnh lắng

Rừng đá tự hiểm hóc

Chó đi sủa người nói

Hoa bay mặc chim ngâm

Tạnh khói xông cỏ tốt

Trời lặng ngọn sam cao

Lại vui Trăng đầy tròn

Sáng trong dưới núi biếc.

TỰ TẶNG

Ngồi lắng lại nhìn trúc

Đi nhàn cũng hợp tiều

Đạo tâm nên hiện có

Sanh sự hợp chẳng buồn

Khách đi thiếu thành đàm

Năm đến tóc bạc nhiều

Tràn đầy chi theo bút

Nhàn rỗi thú tiêu dao.

NGÀY HẠ KHÔNG MƯA

Trong núi khổ không mưa

Ngày ngày trông mây mống

Hạn nhỏ lại hạn lớn

Khe sâu thành khe cạn

Suối khô liền đáy giếng

Đất nóng quá luống rau

Không đem hỏi ý trời

Không nghĩ chim nước kêu

GHI NHỚ CUỐI NĂM

Gió bấc vừa đổi lạnh

Sớm mai sắp ngậm sáng

Nước Nam lại chưa về

Đông Sơn năm đã cạn

Phù sanh ngầm lại qua

Dáng đẹp sao được dừng

Gởi tạ người thế gian

Phân hoa rất đáng ngộ.

ĐI SỚM TRONG NÚI

Trước núi qua đêm mưa

Riêng bước bộ bùn xuân

Ráng trời gần ló dạng

Gà gáy canh nhà nông

Khói lễ nỗi nơi đi

Đồng trống nhìn trông xuống

Còn mừng gặp Tiều Phu

Cùng dẫn qua mấy suối.

CHIỀU VỀ TRÊN HỒ

Nhân gian bạc du bãi

Về hướng tìm ẩn cũ

Bờ xuân đi chưa cùng

Tịch Dương nhìn muốn hết.

Khí sáng ngằn núi nhạt

Cảnh trời bên nước gần

Tự thương sâu lắng thật

Ngâm thanh lại kéo dài.

CUỐI XUÂN GỬI BẠN SANH

Trên hồ ngày không khói

Nhân gian lúc Hàn thực

Râm tạnh Xuân biến đổi

Hoa trắng hầu khó bằng

Chưa sợ Thanh oa loạn

Trước buồn quyết tía suy

Mây núi hướng dần nóng

Cùng hỏi chớ nên chậm.

GỬI NHỚ THIỀN SƯ NGUYỆT Ở NÚI LẶC ĐÀM

Nghe nơi Thiền Đạo An

Rêu sâu mờ cách khe

Thanh viên phát trong đình

U điểu gá bên tòa

Mây ảnh chầu trưa biệt

Đảnh núi xa gần bằng

Không biết ai hỏi pháp

Tuyết đêm xuống Giang Tây.

TIỄN ĐƯA KHÁCH VỀ BẮC KHUYẾT, LÀM GIỮA ĐƯỜNG

Bắc Quách tiễn Dương Tử

Nhật liệu về ở xưa

Đường lầy gần sáng nhuận

Trăng mờ bức xuân thừa

Tang Đố trong mưa biếc

Người khói thông ngoài ải

Y nhiên thấy phong tục

Về hứng lẫn Tiều ngư

THƯ VẬN VÔ BIỆN ĐẾN THỪA THIÊN TÁI MẠNG

Chở mạng về cao nhường

Biết chỗ ông đến sâu

Núi xanh đáng chỗ ẩn

Tóc bạc muốn gá tâm

Lại đợi gặp mưa mơ

Nào ngại qua Hổ Lâm

Lừ đừ hợp khe nước

Tháng sáu đủ thanh âm.

SƠN XÁ CHIỀU VỀ.

Chiều xuống về Tinh lô

Bước chậm không chỗ đều

Trời lặng trăng lại sáng

Núi không nước lại lắng

Phảng phất nghe chuông vọng

Chợt nhiên tại non Tây

Lời gởi người cao đời

Lại đây tạ cảnh trần.

ĐỌC SÁCH

Đọc sách Lão làm gì

Thay đọc hãy che mắt

Ý đó tuy Đằng nhàn

Tình cao gởi vô hạn

Giũa mài Tâm ngàn xưa

Vụt lại đói quên cơm

Không biết mây trắng trôi

Xuân lắng chiều trong núi.

TIỄN ĐƯA LÔ ẨN SĨ VỀ LÔ SƠN.

Việc đời tợ xoay quanh

Phải quất trọn chẳng cùng

Tham đó về núi sâu

Mặc người chê tiểu ẩn

Hoàng Hạc bay đã cao

Mây trắng cách chẳng gần

Tiếng trời kề tịch mạc

Đảnh nào đùa thanh chẩn.

TÚC SỰ VỀ LẠI NÚI NAM BÌNH

Tuổi già về lại Thạch thất lạnh

Tùng rêu sầm tịch tự bàng hoàn

Chỉ biết dưới rừng qua một năm

Không thấy nhân gian muôn việc khó

Ở ẩn có thơ đề Thạch Ký

Giải đùa không nói cùng thời xem

Tâm đây đã cùng không sanh hợp

Thân tợ mây trôi chẳng hẳn nhìn.

VÀO NÚI THẠCH BÍCH

Thân tợ mây nổi tuổi tợ dòng

Nhân gian quấy nhiễu chỉ nên thôi

Già lại đã quen La tử xanh

Ẩn đi nên tìm Đạo du bạc

Thẳng vào loạn sơn sao tĩnh đường

Định nhìn lá rụng mới hay Thu

Lúc nào cửa cốc người cùng gặp

Chớ hỏi chọn thơ tạ Ngũ Hầu.

TỰ VUI TẠ CHỖ BIẾT TRONG NÚI

Muôn sự tùy nghi chớ gượng vin

Tạm qua Triều chợ xoay về núi

Nhọc sống chưa hẳn danh nổi đẹp

Xứng tánh nên phải đến chỗ nhàn

Đều tợ trong mộng thôi hỏi ảnh

Chỉ kham ngâm lý đổi dáng vui

Đạo ở Tương Dương sao biết vậy

Khỉ Hạc tiêu nhìn Thạch thất nhàn.

GỬI THỪA THIÊN NGUYÊN LÃO

Thanh tán năm lại việc càng nhàn

Chẳng luận dưới rừng với nhân gian

Tâm Thiền tỏ rõ không ồn lắng

Mặc khách nào ai lại viếng thăm

Thanh Hiên đá đẹp thêm thắng thú

Suối chảy tòa biếc rọi thân gầy

Chi hình thoát lược thời có lắm

Nên cười về lại lìa mua núi.

GHI RĂN

Ngâm cao trông xa tựa thang mây

Việc cũ qua Tâm thảy đáng bày

Đạo đức hai thiên nhọc tự biện

Phải quấy một ngựa đâu ngang bằng

Ngọc thất núi sáng thương kinh lửa

Rắn linh mất nước sợ ở bùn

Gửi lời minh hồng vút trời bay

Lướt mây lông cánh chớ nghĩ cúi.

NGUYÊN NHẬT

(Ngày mồng một tết).

Trong tối xuân giục bày sắc sáng

Trăm gà chào nghinh gáy tiếng mới

Đêm lạnh còn trong sâu Rồng rắn

Lịch tàng mới bày ngày tháng nghinh

Lá Huyên bốn mùa nay mới phát

Hoa mai một sớm chiếm khoe xinh

Sơn gia xin chúc ngày Nghiêu thọ

Mạn học Trâu núi báo thái bình.

BIÊN THUẬT SÁCH XONG, NGHĨ TRỞ VỀ NAM, GẶP KHÁCH TỪ PHIÊN NGU ĐẾN, NHÂN PHÚ THƠ NÀY

Thường trước viết sách nay tạm thôi

Về Nam trọn muốn ẩn La Phù

Đầu xuân chợt gặp ông quê cũ

Trọn đêm khoe nói đi biển khơi

Chỉ Quý Dương thành phong vật đẹp

Đâu từ Mai Lãnh đường hiểm tu

Nên phải chung cùng bàn Hồng cát

Chống vết núi rừng tiễn bạc đầu.

RIÊNG THƯỞNG SUỐI LẠNH, GỬI XUNG HỐI THƯỢNG NHÂN

Gió Nam dậy sóng nước khe đầy

Trong núi kẻ ẩn lại tắm rửa

Riêng đứng bên khe thanh hứng thật

Lại thích dòng suối cỏ thơm non

Bình sanh ẩn xét quý tiêu tán

Thế Đạo rối ren nào đủ tính

Tháng năm (05) nhân gian hạ mây nhiều

Cùng ước về lại ông chớ yên.

KHIỂN HỨNG TAM TUYỆT

Quá hứng phải nên học Kiểu Nhiên

Đời này rưới rửa lão thơ Thiền

Nào phòng thừa được câu kinh người

Vịnh khắp núi sông một muôn thiên

Lấn ép đạo tôi mọi việc sai

Mà nay không kế cấm sóng dần

Theo người đùa pháp thành lưu tục

Chỉ khóc sách vàng vậy làm sao.

Năm trước tạm dừng chùa đầu sông

Nay cùng tăng lữ ở núi rừng

Chớ bảo thân này không vết định

Nhân sanh đều loại một lục bình.

GHI CHÙA LỤC HÒA - NAM SƠN

Thông xanh cây ngọc tiếp khe sầm

Đài các vút cao đất trải vàng

Đi đến mây trắng nối trùng điệp

Tiếng nước vận trùng nhạt tâm người.

TRONG MƯA NGÀY HÀN THỰC

Man mác mây giăng tạnh lại râm

Hoa đồng rũ ướt chiều trầm trầm

Người đi chớ oán trời mưa lắm

Huống ở Đông Cao Xuân đã sâu.

DẬY SỚM

Cửa trời trăng qua sao lác đác

Khoảng rèm mờ phân mây yểu điệu

Sơn gia sâu thẳm không gà gáy

Tới giờ quạ lạnh báo sáng ngày.

ĐỐI CHIM KHÁCH

Nằm yên chợt kinh chim khách nhiều

Khoảnh khắc thật có cố nhân qua

Trong núi rõ lường toàn vô sự

Hỏi đó miên man đâu nói gì.

GỬI NGỘ XUNG MAI

Tuổi già cùng thăm mắt càng xanh

Nhớ ông nghĩ thơ khổ nhọc mình

Nhân gian lại có vô cùng cảm

Khéo nắm cửa Thiền giữ tánh linh

RỬA BÚT

Người xưa tin văn tự

Chữ chữ từ đây ra

Tâm Thiện hạ chẳng khinh

Đó cũng có âm chất

Rửa đây để trẻ con

Nhớ đó chưa nên mất.

ĐẾN NÚI ĐẠI TỪ, GHI Ở VÁCH TƯỜNG CỦA TRÚ THƯỢNG NHÂN

Trong cốc chùa Xâm Vân

Tìm vào đến nơi sâu

Xuân qua hoa lạnh nở

Người lại chim hót bay

Đâu mang khách thảo am

Về chiều cùng gặp đây.

THANH KHÊ

Chớ bảo Thanh Khê trong

Lớn như kiếng mới rửa

Phải phòng dung tạp vật

Dơ trong đó đến đáy.

ĐÀM TÂN VĂN TẬP

QUYỂN 18

Đây là những bài thơ Du sơn xướng hòa cùng với Dương Công Tế, Ngộ Xung Hối. Nay đều biên ghi vào đây, trân quý các vị Hậu Hiền mở xem, để thấy sự thanh thắng của một thời văn hội vậy.

Cuối năm gặp tuyết rơi, Sơn Trai đốt hương riêng ngồi một mình, bảo trẻ nhỏ lấy tuyết nấu Trà. Nhân nghĩ Bông Liễu theo gió mà khởi nên câu, bèn lấy Tạ Đạo chứa truyền đọc đó. Thấy thần tình đó tán lãng, nên có phong khí dưới rừng càng phát hứng sâu mới làm thơ cùng Giản cư sĩ Công Tế và Thượng nhân Xung Hối.

ĐÔNG SƠN, SA-MÔN KHẾ TUNG LÊN

Ngoài rèm gió lạnh tối chim về

Giữa cửa riêng ngồi khó lui thay

Vừa nhìn lịch, ngày năm mới đến

Vui thấy núi rừng chợt tuyết bay

Chỉ nhớ người xưa có tài vịnh

Sao nghĩ khách lâu không áo thay

Bào Chiêu Thang Lão hay nhân hứng

Thành quách thế nào Thúy vi bày.