SỐ 2061 — TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI TỐNG TIẾN CAO TĂNG TRUYỆN BIỂU

SỐ 2061

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI TỐNG TIẾN CAO TĂNG TRUYỆN BIỂU

(Dâng Biểu về Truyện Cao Tăng)

Chùa Thiên Thọ ở Tả Nhai, tháng mười niên hiệu Đoan Củng năm đầu.

Đại Sư Thông Tuệ, Tứ Tử thần tăng là Tán Ninh dâng biểu.

Thần Tăng Táng Ninh xin tấu rằng: "Kể từ niên hiệu Thái bình hưng quốc năm thứ bảy, kính vâng sắc chỉ, bắt đầu biên soạn Cao Tăng truyện và các Kinh mới dịch đồng nhập Tạng. Thần tìm tòi sự tích khắp nơi, rộng thu thập văn bia, nay đã soạn tập thành ba mươi quyển, đưa đến cung đình dâng lên Thánh thượng xét duyệt, mong được sự chỉ dạy thêm rộng, cho thêm thời gian để điều chỉnh, chúng thần rất lo lắng mà cẩn thận đến cùng. Nghe nói ngoài trời đất nầy ra, còn có Đức Thích-ca, trong biển pháp sanh nhiều tăng bảo. Đức Thích-ca có pháp. A-nan ký sự ghi rằng: Tăng bảo đáng xưng trí tuệ sáng suốt, soạn thiên chương để lưu truyền, đẹp thay! Phật ta hiệu Đại Biến Tri. Biết giáo pháp không nói nương tựa, phải nhờ vào năng lực của Đế vương. Sau hai ngàn năm, thuộc khởi đầu của mười ngàn năm, cái mong ứng vận khắp trời đất, văn vẻ sáng suốt, anh dũng oai vũ, Đại Thánh Chí Minh Quảng Hiếu Hoàng đế Bệ hạ, thần Long trên trời, mặt trời lên cao, đất đai mở mang, tứ di thần phục, mà cống vật thường được đưa đến đều đều. Mùa màng cây trái đều mở hoa kết quả, nơi ruộng đồng, người cày cấy lại siêng năng, Bệ hạ ban cho ruộng vườn cùng hưởng thú vui được mùa. Nho thuật đặc biệt hưng thịnh, Đạo giáo vì vậy mà phát triển. Kỳ lân không phải con vật của Trung Quốc. Chim Trĩ trắng cũng không phải cầm thú trong cỏ dại, nay dạo chơi trong vườn nhà, giống như thú nhốt trong lồng. Gần đây từ Thiên nguyên đến sông Hoàng Hà, khắp vùng nầy nước đều biến thành trong vắt, từ xưa đến nay sử sách ghi ngàn năm có một.

Đây đều là bệ hạ từ địa vị bất động, biểu thị vị vua trường thọ, phiên dịch thành kinh, dùng ngự bút viết thành bài tựa cao sâu, lời văn nhẹ nhàng làm tụng, diễn đạt pháp âm vô tận, lại hạ chiếu cho biên soạn tăng sử, thuộc vận Ung Hy nầy, tỏ ra phong thái của Trinh Quán (Đường Thái Tông), hợp chọn kiêm tài, đâu còn người ít học, chưa nắm được con Tê Ngưu mà muốn lấy sừng, chưa bắt được chim trả mà bỏ lông, chọn lọc người giỏi, lấy phép sử của biểu niên, đáng buồn là trong của Phật, người xuất gia ít học làm sao biết được, hoặc giả có xem sách vỡ đi chăng nữa, cũng chỉ xem sơ qua sử sách của Trần Thọ (Nhà sử học đời Tấn, biên soạn Tam Quốc Chí 233-297 C.N) làm mất kinh ngay trong bút hoa, đắc tội với Mã Thiên, hợp với lòng bệ hạ, chọn lấy người hiền, trợ giúp sửa chữa sách vở lại cho đẹp, nay gặp Càn Minh (Năm Hiệu Bắc Tề Phế Đế 560 C.N) thánh tiết, ra lệnh cho đệ tử Tứ Tử hiển trung đồng nguyên thụ sắc chùa Tướng quốc Tứ Tử Trí Luân tấn nạp, mong cầu bệ hạ xem sơ qua. Vì Thánh thượng là chúa của văn chương, vi thần chẳng phải là người hiểu rành về sử. Nếu có bại lộ gì về thiên cơ, thì xin hãy cho biết về nguyên tắc, như được Bắc đẩu mà châm chước, hoặc đưa ra đao Khuê (đồ đựng cực nhỏ), mà đo lường, lấy cái ky mà sàng lọc cặn bả, thần mạo phạm thiên nhan, vô cùng lo sợ mà kính lời.

PHÊ ĐÁP.

Ban sắc cho Đại sư là Thông Tuệ là Tán Ninh Tỉnh Sở, lệnh Tả Nhai chùa Thiên Thọ Tứ Tử. Tăng Hiển Trung Tiến biên tu Tống Cao Tăng truyện ba mươi quyển, được biết đều là nhất thừa diệu đạo sáu độ Huyền môn. Ở đời có người tài như vậy, làm cho Thánh giáo được khôi phục trở lại, nếu không có biên tập tường thuật rành rẽ, thì làm sao mà truyền bá được, chỉ có Ngài là chân lưu, tựa tâm nơi vườn pháp, biên tập thành bộ sách nầy. Đạt rất nhiều công lao trong cực nhọc, xem ra tập hợp được những điều hay. Thật đáng thán phục và ngợi khen sâu sắc, đã thành Cao Tăng truyện, cũng đã ra lệnh cho Tăng lục biên tập vào Đại tạng. Nay ban cho tơ lụa ba ngàn xấp, sẽ cho người mang đến, xin hãy nhận lãnh, mong hãy giữ sức khỏe trong mùa đông giá lạnh, trong thư không đề cập nhiều. Nay ban sắc ngày mười tám.

LỜI TỰA TỐNG CAO TĂNG TRUYỆN.

Thần nghe rằng: Hiền kiếp kéo dài, thế gian rộng lớn, không gian và thời gian là vô tận, đất chứa nhận muôn vật mà dồi dào vô biên, tràn đầy tinh khí. Trong đó, bậc thầy của Đại thánh ở cõi bề trên, lớn thay! Đức Thích-ca đã ẩn, Đức Di-lặc chưa đến, trong thời gian ấy, người chào đời, phần nhiều là phân thân của Thánh, hiện làm tăng tướng Sa-môn, lời nói và hành vi đáng chiêm ngưỡng, bút với mực tranh nhau sao chép. Lấy khăn vua làm tăng sử. Tôn Xước đạo hiền phỏng theo Liệt truyện mà xoay vần, như dòng đời quý tộc mà ban cho lũ người ấy muốn đạt được lòng người mến mộ. Thành ứng chân của Phi Tích, làm du tăng thể như bậc cao sĩ trên núi. Lúc thì Bùi Tử Dã soạn Cao Tăng truyện. Thích Pháp Tế soạn Cao Dật Sa-môn truyện, Lục Cảo Thuật Sa-môn truyện. Thích Bảo xướng soạn Danh tăng truyện, đều là hà đồ làm khuôn phép rộng lớn. Trống đất là đồ gốm của Hàm Trì, đâu biết người đến trong ruột trống rỗng, người có trí tuệ sáng suốt, việc biên soạn phải dùng tầm mắt tiềm quang như tác phong của Đạo Tuyên tiếp nối lại sự nghiệp, tuy ở bậc cao mà không mang danh, làm cho người hành đạo sáu trăm năm nay đều kính phục. Vậy từ sau khi Trinh Quan đặt tên sách, Tây Minh tuyệt bút đến nay, những tác phẩm nầy không còn được nghe thấy, văn chương thiếu thốn, có lúc trở lại, mùa lạnh qua thì nắng ấm đến, đời không vắng lâu, đất trời giao nhau mà Thánh minh ra đời, ứng theo lòng trời, lời văn sáng suốt, oai Vũ của Đại thánh Quảng Hiếu Hoàng Đế, nêu cao đức đó, thực hành đại đạo, làm việc theo gương Phục Hy và hoàng đế, được nhiều nhân tài trong thiên hạ. Chu Công, Khổng Tử làm đệ tử, giảng tin tu mục sùng đức báo công, thống nhất không sót, các vương quan đều hổ thẹn, thấy bốn biển như nhìn trong lòng bàn tay, bệ hạ trân trọng muôn cơ đều xuất phát tận đáy lòng. Nhưng mà Huyền Tẩn lưu thần, Thích thiện Đạm Lư, dạy thuật sống lâu, hay mở đàn của Thái Nhất (Thiên đế), tục pháp kéo dài, giới của tăng độ gấp ngàn lần. Phật giáo truyền sang đất Hán. Sách Phật được dịch thành tiếng Hoa, đem phong tục của nước Phật cùng hòa hợp với kinh thành, chỉ than rằng tăng ni mỗi đời đều có, nhưng xét về đức hạnh rất ít, trong danh sách tuy có nhiều mà lại thiếu nhân tài. Thần hân hạnh được tuyển dụng, đều kém tài năng về môn dịch, trong cửa Phật không có ai hơn Đổng Hồ, tay yếu ớt khó mà thăm được Võ Huyệt, chỉ dựa theo lệ cũ của thập môn, biên tập thành tên mới của Vạn hạnh, hoặc khảo sát bia văn, hoặc tìm lấy chí ký, hoặc hỏi sứ giả hay người tùy tùng của nhà Vua, hoặc hỏi tiên dân kỳ cựu, nghiên mài kinh luận, đối chiếu với nhau, ăn khớp với sử sách, làm thành ba dật, trên phụ chín tầng, phần trên nêu lên sự cao quý của Tăng bảo, biết sự giàu sang của nhà Phật, ngày xưa ờ Gia Tường có sửa đổi, hoàn thiện ở Đông nam, Trừng Quan chiếu theo mà biên soạn, đủ nhận thấy yếu điểm ở thời nay, đều là lấy theo nguyên hư, truyền mà không tập. Há như hoàng triều, tám cực giăng ra, nêu lên thì không vật nào không đến, di tộc bốn phương đều nể phục, muốn cầu vật gì mà chẳng cung cấp. Thúy Thần chia ra nhiều cách tìm kiếm khắp nơi, thảy đều nhóm hợp, như thấy cái tốt của một nhà, mà không khác với các nước. Cho nên thành mười môn, dễ như nhặt lấy. Chính truyện gồm có năm trăm ba mươi ba vị. Phụ thêm một trăm ba mươi vị, cũng trở lại tận cùng của từng môn mở rộng như sử luận, khi nhân việc mà nói thì do hệ thống truyền thừa của các nhà bị đứt quãng. Nên có Tống Cao Tăng truyện, gần như lựa chọn cái hay, biên soạn thành sách vào niên hiệu Lục Hòa, người xem cầu tiến, người ngộ muốn được nghĩ làm sao cho bằng bước lên núi Tam-Mạo, đều nhập vào cõi Bồ-tát. Vĩnh viễn dựa vào Thánh lịch, trợ giúp nhà Vua, đều thích ánh mặt trời sáng ngời, ứng với Tung Sơn gọi thọ như thế.

Niên hiệu Đoan Củng năm đầu, tiết Càn Minh, Thần Tăng là Tán Ninh, kính dâng.

THẠCH KÝ TRUYỆN (BIA ĐÁ)

Luận rằng: Chẳng có biển chảy mà không có sóng động, nói chung về chữ Phạn, chưa từng nghe, như nghe tiếng dư âm trên bầu trời. Chưa hiểu thì hiểu rõ của thượng pháp bậc Thánh hiền như uống nhằm rượu ngon, bọn hèn như nuốt nhằm cặn bã; người có duyên thì gặp nhau. Kẻ vô đạo thì xa cách nhau; Tần ngục đã có khí giới để phòng ngự đây là vô duyên, nhà Hán đón rước tại Bạch Mã, đây là có sự cảm thông. Nghe tiếng bên ấy khác nhau, nhìn chữ thì lại viết ngang, tưởng là lộn nghịch với nhau, nhưng tuy có khác mà ý lại giống nhau.

Chu Lễ có Tương Tư biết sáu loại tiếng Mang. Địch Đề làm chủ Thất Nhung. Ký Ty cửu Di dịch biết Bát địch, nay quan của bốn phương, chỉ có quan dịch là nổi bậc, tại sao vậy? Hay là từ Hán đến nay phương bắc lắm chuyện tên dịch đã thuộc lòng, lại như sứ giả Chu Tần biết được phương ngôn của nước khác, làm cho Quân vương không ra khỏi hộ đình, ngồi tại chỗ mà biết tiếng nói của dị tục khá xa. Nếu như Tượng Tư biết từ xa, phương ngôn biết ở gần thôi, đại khái chẳng qua là xét dị tục mà đạt viễn tình. Đẹp thay! Đông Hán bắt đầu dịch bốn mươi hai chương kinh, rồi lại phiên lại, phiên có nghĩa là lật lại, như rấm thêu lật lên bề trái cũng là bông hoa. Chỉ là phải trái khác nhau mà thôi, như vậy phiên dịch hai từ hợp lại mà lưu hành, ban đầu là Phạn khách Hoa tăng, nghe tiếng mà phóng ý vuông tròn. Vàng đá mà khó hòa đồng với chén bát, bài Danh tam-muội, gần giữ xa với khó mà gặp mặt, mặt khác ta biết Hán ngữ, ông ấy biết Phạn văn được tám, chín phần, lắm lúc có sai ngược. Nếu mà trố mắt nhìn Thế Tôn, bến đó độ vô cực. Sau đó thì Mạnh Hiển đích thân đến nơi. Như Huyền Trang với Ngộ Không cả hai mặt đều thông suốt. Cầu xin chút mực của thầy như con nga được tí sửa trong nước, bên trong dựng vấn đáp của văn vương, được văn tuyệt vời của Dương Hùng, in tới in lui đều giống nhau, tiếng nầy tiếng nọ cũng không khác. Vậy mới gọi là đầy đủ. Địch Quan và Đạo An cũng luận về Ngũ thất tam bất dịch. Ngạn Tông cũng dựa vào tám cách, nêu rỏ nguyên tắc soạn Phiên kinh. Huyền Trang cũng lập ra năm loại không phiên. Nay lập ý mới thành lục bộ như sau:

1. Dịch chữ và dịch âm.

2. Tiếng Hồ và tiếng Phạn.

3. Dịch tròng và dịch thẳng.

4. Thô ngữ và tế ngữ.

5. Tiếng Hoa nhã và tục.

6. Trực ngữ và mật ngữ.

Về mặt nguyên tắc dịch có bốn câu như sau:

1. Dịch chữ không dịch âm, như: Đà La Ni.

2. Dịch âm không dịch chữ, như chữ ở trước ngực Phật.

3. Cả âm lẩn chữ đều dịch tức trong các kinh luật đều thuần là tiếng Hoa.

4. Cả âm lẩn chữ đều không dịch, như trên đề kinh: hai chữ như vậy.

Vấn đề thứ hai: Là Hồ ngữ hay tiếng Phạn. Ở khắp năm vùng

Thiên Trúc thuần là ngạn ngữ. Phía bắc của Nhị Tuyết Sơn là phía nam của Hồ Sơn, tên là Bà-la-môn. Nước Ấn với Hồ tuyệt thư ngũ bất đồng, từ Kiết Sương Na quốc. Chữ gốc hai chục mãng chữ cái, lăn chuyển mà tương sanh, lưu bố rộng. Sách ấy đọc hàng thẳng như Trung Hoa vậy, đến Thổ Hóa La, tiếng và âm dần dần khác nhau. Chữ gốc có hai mươi lăm chữ cái, sách đọc hàng ngang. Vượt Thông Lỉnh phía nam Ca Thất Thí Quốc. Tiếng và chữ giống như Thổ Hóa La, tạp loại trên đây là Hồ. Nếu chữ nghĩa của Ấn Độ do Phạn thiên chế ra, bốn mươi bảy chữ cái diễn mà rộng ra hiệu là Thanh Tạng. Có mười hai chương vỡ lòng. Đại Thánh Ngũ Minh Luận, đại để với Hồ khác nhau. Năm vùng của Ấn Độ xa cách với nhau sao mà không có chút ít dị biệt được. Bên nầy từ đời Đông Hán truyền dịch đến đời Tùy, đều gọi các nước phía tây là Hồ. Vì truyền dịch mất gốc cũng gọi kinh sách của đất Hồ, riêng Ngạn Tông Pháp Sư, chỉ trong tạo lục chỉ trích. Di Thiên Phù Phật Địa mà hạp A Hàm, được ở bên ta dùng tên Hồ mà quên lẩn gốc Phạn, mất thì trách ai. Tuyên Công đời Đường cũng có đồng điệu. Từ đấy nếu nghe tiếng tặc lưỡi hoặc nhìn thấy mặt đến thì nhận định gọi là Phạn tăng, hễ nghe tiếng thì cho là Phạn ngữ. Tông sư bận về điều chỉnh, cứ chụp đầu nầy mà vuốt đầu nọ. Đã cho là phía tây có Phạn và Hồ. Sao không phân chia ra nam bắc, giản liệu gây ra ba mặt sai:

1. Sửa Hồ làm Phạn, không tách Hồ ra. Hồ vẫn thành Phạn.

2. Không hiểu Hồ, Phạn hai âm, gây nên Hồ cũng như Phạn.

3. Không biết có sai về trùng dịch, lúc ban đầu đều gọi là Hồ, cũng như từ đời Tùy đến nay gọi chung là Phạn. Theo bản gốc mà nói, lấy Phạn làm chủ. Nếu theo ngọn nhánh mà nói, tên gọi của Hồ cũng có thể tồn tại. Sao vậy? Từ ngữ Thiên Trúc, đến bắc Thông Lĩnh, luôn luôn dịch như vậy, tưởng rằng Tông Công lưu lại; cho đến nay không ai án sửa lại.

Vừa Hồ vừa Phạn, như Thiên Trúc kinh luật truyền đến Qui Tư, vì không biết tiếng Thiên Trúc, nên gọi là Ấn Độ Ca quốc, vì vậy mà dịch nêu dễ giải vẫn còn âm tiếng Phạn. Như vậy Hồ, Phạn đều có xen lẩn nhau.

Về trùng dịch hay trực dịch, như Giáp điệp của Ngũ Ấn Độ trực tiếp mang đến Đông Hạ mà dịch ra gọi là trực dịch; nếu như kinh truyền đến bắc Thông Lĩnh, vì không hiểu tiếng Thiên Trúc mà dịch ra Hồ ngữ, như Phạn gọi Ô Ba Đà Da, Sơ Lặc gọi Cốt Xã. Vu Điền gọi Hòa-thượng, lại Thiên vương phạn gọi Câu quân La. Hồ gọi Bỉ Sa-môn v.v...

Vừa thẳng vừa trùng, như Tam Tạng mang thẳng Giáp Điệp mà đến trên đường kinh qua đất Hồ mà có mang tiếng Hồ, như Giác minh Khẩu tụng đàm vô đức trong luật có Hòa-thượng, tức mang kinh Tam Tạng, tuy kiêm tiếng Hồ đến đây không phiên dịch.

4. Thô ngôn tế ngữ, nêu rõ Nhất Tô Mạn Đa, gọi là tiếng của Phàm nhĩ Bình, Nhị ngạn Đa Đê, gọi là tiếng của Điểm Chánh. Phật nói pháp nhiều, y Tô Man nhiều ý, trụ ở nghĩa không dựa vào văn, nếu Ngạn để Đa không thể giải được, tên là Toàn thanh, thì âm tiếng nói rõ ràng, đây là Tế ngữ, Bán thanh thì tiếng nói không rõ ràng mà lại sai lệch, đây là Thô ngữ. 1. Như tiếng nói thời tục của Ngũ Ấn Độ. 2. Tế ngữ như Pháp Hộ Bửa Vân, Trang Sư và Nghĩa Tinh giải rõ âm luật, dùng Trung Thiên Trúc tế ngữ làm điển ngôn mà dịch ra. 3. Vừa thô vừa tế, như lời trong Phạn bản có quan hệ thô, tế, hoặc ghi chú: âm nầy sai lệch, tức thô ngôn.

5. Hoa ngôn nhã tục: Âm của sở hạ giống nhau, nhã ngũ tức lời văn của kinh sách. Tức lời nói thông thường trong hàng xóm, vừa nhã vừa tục, do người tầm thường chấp bút lời văn chưa kinh qua giũa đẽo.

6. Trực ngữ và Mật ngữ: Câu văn thuộc thô tục là trực; thuộc chân là mật, như bà Lưu Sư.

1. Trực không mật: gọi là Lưu Sư phiên làm ác khẩu chú, lấy ác khẩu với người, mọi người điều không thích.

2. Mật không trực: Bà Lưu Sư Phiên làm Bồ-tát, biết được bến bên kia, đã thông đạt tam vô tính lý, cũng không làm cho chúng sanh được gần gũi, vài ba câu, tức cùng thiện ác chân tục, đều không thể gần gũi được.

Lại có A Bỉ Trì Ha Lâu, Uất Bà Đề, Bà La Các tên trong kinh luận hiểu nghĩa trực lẫn trực mật. Càng có chữ Hồ Phạn, khái quát kinh ấy, người giải cũng chưa thấy được rõ ràng, hoặc rằng: Phiên phạn giáp cần dùng phương văn, chớ không cần phải dùng lời văn nho nhã quá, nhưng dùng để phiên dịch thành sách. Chẳng lẽ áp dụng lời nói trong hàng xóm vậy chăng? Cho nên đạo An tham vãn rằng: Muốn lấy lời nói tinh vi trong ngàn năm. Truyền mà hạp với Bá vương vương cùng với phàm tục. Đây thật là một điều không dễ.

Hoặc rằng: Thời Hán-Ngụy thịnh hành ý nầy, gây nên Trần Quốc thọ chí thuật chuyện Lâm Nhi Quốc nói rằng: Trong Phù Đồ đã ghi với đạo đức kinh của Lão Tử Trung Quốc gần như giống nhau, ấy là Lão Tử đã qua Tây Vực cùng với Thiên Trúc giáo hội hợp với nhau mà người Hồ gọi là Phù Đồ đó chăng? Thật ra là nhìn thấy người dịch dùng đến hai thiên đạo đức trong lời dịch. Vì vậy mà nhận định giống như đạo đức kinh của Lão Tử. Giả thử có người Hoa nói tiếng Phạn với Phạn Tăng, có thể gọi người ấy là người Thiên Trúc chăng? Sao mà không trung tận gốc ngọn vậy. Cho nên Phật rằng: Pháp nhiều thì Y tô mạn nhiều, nay lượt thuật về khái quát, gồm có ba mặt như sau:

1. Hiển giáo, tức Đại Thừa Kinh và Luật luận.

2. Mật giáo, tức Du Ca Quán đỉnh ngũ bộ hộ ma, Tam mật mạn Na la pháp.

3. Tâm giáo, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật, tức là Thiền pháp, nối tiếp nhau là Tam luận pháp.

1- Pháp luận tức là Hiển giáo, lấy pháp âm truyền âm, do Ma Đằng làm Tổ sư.

2- Giáo Lệnh Luận, tức Mật giáo, truyền nhau trong bí mật là Kim Cương Trí làm Tổ sư.

3- Tâm Luân, tức là thiền pháp, lấy tâm truyền tâm, do Bồ Đề Đạt Ma làm Tổ sư.

Ba vị tổ sư trên đây đều là từ phía tây sang phương đông hóa phàm mà thành Thánh, trãi qua mười lăm đời là sự hưng thịnh đến đời sau của Chân giáo. Nay dịch Trường kinh quán lập qua phân chức, do tiên tông làm dịch chủ, tức Hiển hay Mật Tam Tạng của hai giáo đảm nhiệm tiếp theo là người ghi chép. Tất nhiên phải thông tiếng Hoa lẫn Phạn. Từ Tây Tấn đến nay, lập việc nầy, tức Sa-môn Đạo Hàm Huyền Sách Diệu Tung và cho con Nhiếp Thừa Viễn v.v... Về nhà vua, tức Diệu Hưng, Lương Vũ, Thiên Hậu hay Trung Tông, tự tay chấp cứu, gọi là Chuế văn độ ngữ. Dịch ngữ, truyện ngư (Lời tựa), như Phiên Hiển thức luận Sa-môn Chiên Đà dịch ngữ. Tiếp theo là chứng Phạn bản. Có lập chứng viên phạn nghĩa một người, biết rõ về nghĩa được hay không, dưới tiếng Hoa mà không mất Ngạn nghĩa. Lại lập chứng thiền nghĩa một người, Sa-môn Đại Thông đảm nhiệm. Kế đến nhuận văn một người, ngoài ra người phụ giúp không hạn chế nhân số, tùy mỗi bộ phận yêu cầu nội ngoại đều được. Cho nên nghĩa Tịnh dịch trường. Lý Kiều Vi lập Lư tạng, dùng đến hai mươi mấy người nhuận văn sắc. Về mặt chứng nghĩa, như dịch bộ Bà Sa Luận. Tuệ Tung Đạo Lang dùng đến ba trăm người để khảo chứng văn nghĩa. Sau cùng là hiệu đính và giám hộ đại sứ, đối chiếu văn đã dịch so lại với bản gốc một cách thận trọng. Hậu Chu Bình cao công Hầu Thọ làm tổng giám kiểm hiệu, nhà Đường thì phong Lương Công làm giám hộ cho Huyền Trang. Tiếp theo là Hứa Quan, Dương Hạnh Giao, Đỗ Hạnh Nghĩ v.v... Tùy dùng Minh Mục Đàm Thuyên mười người giám chưởng công việc phiên dịch. Địa điểm làm việc: Tần tại Tiêu Dao Viên, Lương tại Thọ Quang Điện Chiêm Vân Quán. Ngụy dùng Nhữ Nam Vương Trạch. Tùy Vương Đế lập Phiên kinh quán. Dường tại Quảng Phước Tự hoặc tại công viên không chừng. Từ Đường Hiến Tông năm thứ năm về sau công việc ngưng trệ kéo dài hơn một trăm năm chục năm.

Đại Bửa Ngũ niên triều ta, có Hà Trung Phủ truyền hiển một giáo Sa-môn pháp tiến, thỉnh Tây vực Tam tạng pháp thiên dịch kinh tại Bồ Tân. Quan châu phủ dâng biểu lên. Hoàng Thượng rất vui đều ban áo tím, lệnh cho xây dịch kinh viên tại phía tây chùa Thái Bình Hưng Quốc, lại ra lệnh thu mua phạn giáp, có phạn tặng pháp hộ hay thi hộ đều được mời cùng tham gia công việc phiên dịch. Tả Nhai Tăng Lục Trí Chiếu đại sư, Tuệ Ôn chứng nghĩa, lại triệu Thương Châu Tam Tạng Đạo Viên chứng nghĩa chữ phạn. Thận tuyển hưởng nhai nghĩa môn Sa-môn. Chí Hiển viết lách, tuân pháp Định Thanh Chiêu sao chép. Thủ loan Đạo Chân Trí Tốn Pháp Vân, Tuệ Siêu, Tuệ Đạt khả uy. Thiện Hữu khả chi chứng nghĩa. Sứ thần Lưu Tố, cao phẩm vương Văn Thọ giám hộ. Lễ Bộ Lang Trung Trương Ký Quang, Lộc Khanh Thang và Duyệt Thứ Văn nhuận sắc, tiến hiệu lượng Thọ Mạng Kinh, Thiện ác báo kinh, Thiến kiến biến hóa, Kim diệu đồng tử, Cam Lộ Cổ... Có lệnh thụ Tam Tạng thiên tức tại pháp Thiên Thi Hộ Sư, ngoại thí Hồng Lư Thiếu Khanh Trí Cứu Mã. Các Sa-môn sao chép hay chứng nghĩa đều ban tặng áo tím cùng với vải lụa. Ngự chế kinh tự đặt ở trang đầu, xem ngày Phật được trùng quang pháp luân pháp nhẫn. Xích ngọc tương mà khỏi bí, sen xanh đã trổ hoa thơm. Thánh thượng cảm thấy hài lòng, người truyện dịch được vui mà cùng vui. Đời Tùy về trước đề kinh giản gọn, Nghĩa Tịnh đã làm kinh mục dài dọc, sau nầy bày tỏ cho hết ý, trước dịch bí chú, ít có chú thích. Đời Đường dịch minh ngôn có nhiều âm lành, người phụ trách công việc có nhiều kinh nghiệm hơn. Tịnh Sư dịch các kinh thiên về bộ luật, thể hiện văn vẽ khá hay. Kim Cương Trí cũng bí tàng tổ sư. A Mục Khử cũng có nhiều thợ dịch kinh, bậc thầy nối tiếp cảm ứng lẫn nhau. Vận dụng ngôn từ không ngần ngại mà rất chất phát. Giác Cứu thêm câu của Phật Đỉnh, đời người không có ngắt hoản, ánh sáng rọi ra lỗi văn của những người hiểu biết, dao có nơi để chứa. Tư duy thí phải tìm tòi. Học hỷ Hoa Nghiêm, mật ngữ ngắt đứt giữa ganh người lớn, lưu chế Bửu Tích Bồ Đề Mạn Đồ. Lý lẽ tuyệt đẹp gây nên sáng ngời. Phong cách của Quán Đỉnh dựng nên ý nghĩa sâu xa thần bí. Địch Công siêng năng về việc sao chép. Ban Nhược kết thúc nơi dịch trường. Ngoài ra các bậc lão thành cũng tiếp tay phiên giáp điệp. Nếu muốn biết tướng mạo của những người ấy, người giống người, biết làm sao tả cho siết, riêng ai cũng có cái giống, thể như con giống cha, không giống lông cũng giống cánh vậy. Về việc kinh là nguồn gốc lưu truyền Phật pháp, gốc được dựng lên thì đạo sẽ sanh ra, đạo ấy sẽ sanh ra mãi mà chỉ sanh ra Phật tử thôi! Cho nên có câu rằng: Muốn có biển cả, trước tiên phải có sông ngòi, để bài tỏ không vong bản vậy.

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI TỐNG

Đại Sư Thông Tuệ chùa Thiên Thọ ở Tả Nhai Tứ Tử Sa-môn Tán Ninh v.v...

vâng sắc soạn.

QUYỂN 1

1. TRUYỆN NGHĨA TỊNH CHÙA ĐẠI TIẾN ĐƯỚC Ở KINH TRIỆU ĐỜI ĐƯỜNG:

Thích Nghĩa Tịnh, tự là Văn Minh, họ Trương, người Phạm Dương (Sơn Đôi). Lúc còn nhỏ đã xuất gia, đến tham học các danh sư khắp nơi, học tập sách vở, xưa nay đều thông suốt, đến năm mười lăm tuổi, nảy sinh ý nghĩ muốn đi Tây vực, noi theo khí tiết tốt đẹp của Pháp Hiển, kính mến phong cách cao cả của Huyền Trang, cộng thêm sư chuyên cần của bản thân, tay không rời quyển sách, đến năm hai mươi tuổi được thọ giới làm tăng chính thức, ý chí càng vững vàng hơn. Niên hiệu Hàm Hanh năm thứ 2, lúc ba mươi bảy tuổi, Sư bèn hạ quyết tâm lên đường, ban đầu đến Phan Ngu (Quảng Đông), có được mấy mươi vị cùng chí hướng, nhưng đến khi xuống thuyền, tất cả đều rút lui. Chỉ có Nghĩa Tịnh một mình chuẩn bị ứng phó với mọi gian hiểm trên hành trình. Đến nơi nào Sư đều học biết được tiếng ở nơi đó, gặp Tù trưởng thì dâng quà cáp. Thứu phong, Kê Túc đều chu du. Lộc uyển chi lâm đều đến chiêm ngưỡng. Các Thánh tích đều tìm đến. Trải qua suốt hai mươi lăm năm, đi qua ba mươi mấy nước, mới trở về đến Hà Lộc, mang về được bản Phạn kinh Luật Luận gần bốn trăm bộ, gồm năm mươi muôn bài tụng, một bức Kim Cương Tọa Chân dung, ba trăm hạt Xá-lợi, được Thiên Hậu đón rước ngoài cửa đông, cờ phướn nhạc lễ các chùa làm tiền đạo. Vua ban sắc an trí pháp bảo tại chùa Phật Thọ Ký. Ban đầu, Sư cùng ngài Thật-Xoan-Nan-Đà người nước Vu Điền phiên dịch Kinh Hoa Nghiêm, sau đó mới tự mình chuyên dịch, trong thời gian trước sau ba năm, tại chùa Phước Tiên và chùa Tây Minh, dịch các kinh như: Kim Quang Minh Tối Thắng Vương, Năng Đoạn Kim Cương Bát-nhã, Di- lặc Thành Phật, Nhất Tự Chú Vương, Trang Nghiêm Vương Đà-la-ni, Trường Trảo Phạm Chí v.v... Căn Bản Nhất Thiết Hửu Bộ Tỳ-Nại-Da, Ni-đà-na Mục-Đắc-Ca, Bách Nhất Yết-Ma Nhiếp v.v... và các bộ luận như: Trong bàn tay Chưởng Trung Thủ nhân giả thiết, Lục Môn Giáo Thọ, v.v... và Long Thọ Khuyến Giới Tụng, gồm hai mươi bộ. Bắc Ấn Độ Sa-môn A-nễ-chân Na người Bắc Ấn-độ chứng nghĩa văn Phạm, Sa- môn Ba-Luân-Phục-Lễ, Tuệ biểu trí tích v.v... làm người ghi chép chứng văn, Sa-môn Pháp Bảo, Pháp Tạng, Đức cảm, Thắng trang, Thần anh, Nhân lượng Đại nghi, Từ huấn v.v... chứng nghĩa. Thành Quân Thái Học trợ giáo hứa quán giám hộ, biên chép trình lên. Thiên Hậu soạn Thánh giáo tựa đặt ở đầu kinh. Vào năm Ất Tỵ, niên hiệu Thần Long năm đầu, trong nội đạo tràng ở Đông Lạc, Sư dịch kinh Khổng Tước Vương, lại ở chùa Đại Phước Tiên dịch ra bốn bộ như: Thắng Quang Thiên Tử Hương Bồ-tát chú, Nhất Thiết Trang nghiêm Vương kinh v.v... Sa-môn Bàn Độ đọc văn phạn. Sa-môn Huyền Tán ghi chép, Sa-môn Đại Nghi chứng văn. Sa-môn Thắng Trang Lợi Trinh chứng nghĩa. Binh Bộ Thị Lang Thôi Thật Cấp Sự Trung Lô Xán nhuận văn sửa chữ. Bí Thư Giám Phò Mã Đô Úy Dương Thận Giao giám hộ. Nhà vua kính tin sâu sắc Thích Điển, đặc biệt trù bị tư tưởng viết bài tựa cho bộ Đại Đường Long Hưng Tam Tạng Thánh giáo, lại ở cửa phía Tây thành Lạc Dương công bố với bá quan về kinh mới dịch. Hai năm Sư phải theo ngự giá trở về cung trang trí viện phiên kinh ở tại chùa Đại Tiến Phước, ba năm vua ban chiếu nhập nội, cùng với phiên kinh Sa-môn nhập hạ chín tuần, vua trước đây ở trong nơi tối tăm, mong nhớ thầy thuốc được ban phước mới được trở lại với lớn, vì vậy mà lệnh cho pháp đồ dịch lại tại Đại Phật Quang Điện, hai quyển thành văn rằng: Dược sư Lưu Ly Quang Phật Bản Nguyện Công Đức Kinh, Nhà vua ngự ở pháp diên, tự tay ghi chép. Vào năm Canh Tuất, niên hiệu Vĩnh Long năm đầu đời vua Duệ Tông, tại chùa Đại Tiến Phước, Sư dịch ra kinh Dục tượng công đức, Tỳ-nại-da Tạp sự Nhị chúng giới kinh, Duy Thức Bao Sanh Sở duyên Thích v.v... hai mươi bộ. Sa-Môn Đạt-Ma Mạt-Ma người nước Thổ Hỏa Sa, Sa-môn Bạt- nỗ người Trung Ấn-độ Chứng nghĩa tiếng Phạn, Sa-môn Đạt-Ma Nan-Đà người nước Kế-tân chứng văn Phạn, cư sĩ Thủ-lĩnh Y-Xá-La người đông Ấn-độ chứng bản Phạn, Sa-Môn Tuệ Tích, cư sĩ trung Ấn-độ là Lý-Thích- Ca-Độ-phả-đa đọc bản phạn. Sa-Môn Văn Cương Tuệ Chiểu, Lợi Trinh Thắng Trang Ái Đồng, Tư hằng chứng nghĩa. Huyền Tán, Trí Tích ghi chép. Cư sĩ người đông Ấn Độ, là Cù-Đàm Kim Cương, vương tử A-thuận người nước Ca-Thấp-Di-La chứng dịch. Tu văn quán đại học sĩ Lý Kiều, binh bộ thượng thư Vi Tự lập trong thư thị lang Triệu Ngạn Chiêu. Lại bộ thị lang Lư Tạng dùng binh bộ thị lang Trương Thuyết trong thư Xá nhân Lý Hựu hơn hai mươi vị sửa văn nhuận sắc. Tả bộc Xạ Vi Cự nguyên, Hữu bộc xạ Tô uy giám hộ, Bí thư đại giám tự Quắc vương ung đồng giám hộ. Niên hiệu Cảnh Vân năm thứ hai lại ở chùa Đại Tiến phước dịch các kinh như Xưng Tụng Như Lai công đức thần chú v.v... Thái Thường Khanh Tiết Sùng tự giám hộ. Từ thời Thiên Hậu đến Duệ Tông đã phiên dịch năm mươi sáu bộ, hai trăm ba mươi quyển, lại soạn riêng Đại Đường tây vực cầu pháp cao tăng truyện, Nam Hải ký quy nội pháp truyện, Biệt thuyết Tội yếu hành pháp, Thọ dụng Tam pháp thủy yếu pháp Hộ mệnh phóng sanh Quỹ nghi, gồm năm bộ chín quyển, lại dịch thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Bạt Suất Đổ, tức các loại Kiền Độ, Bạt Cừ trong các luật, gồm âm Phạn có Sở Hạ nhĩ, ước khoảng bảy mươi tám quyển. Sư tuy dịch khắp Tam Tạng mà chuyên nghiên cứu luật bộ. Khi được rảnh thi chuyển sang dạy học trò, hễ làm việc gì đều cẩn thận giữ gìn, đặc biệt hơn thường tình, học trò truyền đi khắp Kinh Lạc, tốt đẹp thay cũng là sự hưng Thạnh của di pháp. Sư tịch vào niên hiệu Tiên Thiên năm thứ hai, hưởng thọ bảy mươi chín tuổi, năm mươi chín tăng lạp, việc mai táng đều do triều đình cung cấp. Các kinh sách do Sư dịch ra chỉ còn chân bản, chưa rảnh chú sớ, Bức nê nói: Sư truyền độ kinh luật của Sư tương đương với đại sư Huyền Trang. So với trước thuật thì Nghĩa Tịnh nhiều hơn, tính truyền mật chú, rất cùng tận chỗ nhiệm mầu. Hai, ba họp thanh bấy giờ mới hiểu. Hiện nay, tháp thờ Sư ở trên gò cao, phía Bắc Long Môn thuộc Lạc Kinh.

Hệ rằng: Người ta cho công việc dịch thuật là chuyện dễ nhưng thật ra là chẳng dễ chút nào đâu. Thí dụ chanh với quít, do dời chỗ mà trồng quít biến thành chanh, tên gọi tuy khác mà cây lá mùi vị cũng như nhau, lại còn cây Ni-câu-luật-đà bên Tây vực chính là cây Dương Liễu của Đông Hạ, tên tuy gọi có khác nhưng cây là một. 2. Kim Cương Trí chùa Quảng Phước, thành Lạc Dương đời Đường. Thích Bạt Nhật La Bồ-Đề, Hán dịch là Kim Cương Trí, người nước Ma-Lại-Da ở nam Ấn Độ, Hán dịch là Quang Minh, giáp với núi Bồ-Đà-Lạc-Ca nơi cung điện Quán Âm, cha là Bà-La-Môn, giỏi về ngũ minh luận, là thầy của Vua Kiến Chi. Sư mới sanh được vài năm, hằng ngày đã tụng được hàng muôn lời, mắt nhìn tâm truyền ghi nhớ suốt đời không quên, năm mười sáu tuổi khai ngộ Phật lý, không thích nghiên cứu các luận Ni kiện tử, bèn xuống tóc xuất gia, che nhà tranh tự mình trồng trọt mà sống. Sau, theo thầy đến chùa Na-Lạn-Đà ở Trung Ấn Độ học Tu-Đa-La A-tỳ- Đạt-Ma, v.v... Đến khi thọ giới pháp, nghe hết mười tám bộ luật, lại đến Tây Ấn Độ học các luận Tiểu thừa và Du-già Tam mật Đà-La-Ni Môn, hơn mười năm thông suốt cả ba tạng. Lại đến núi Lăng-già Sư Tử, đi về đông đến hơn hai mươi nước như Phật-thệ lõa nhân, v.v... nghe nói ở Trung Hoa Phật pháp hưng thịnh nên quyết lòng đi thuyền đến, vì nạn sóng gió nên suốt năm mới đến được Quảng Châu, được vua ban sắc đón rước về ở chùa Từ Ân rồi lại dời đến chùa Tiến Phước. Các nơi ở Sư đều xây Đại Mạn Quán đỉnh đạo tràng để độ bốn chúng. Hai vị Thiền sư Đại Trí và Đại Tuệ cùng Tam Tạng Bất Không đều thực hành lễ của người đệ tử. Sau đó đi theo đến Lạc Dương, năm ấy từ tháng giêng đến tháng tư không mưa, Nhạc Độc Linh Từ cầu nguyện không ứng nghiệm bèn mời Sư đến dựng đàn cầu thỉnh, bấy giờ Sư dùng pháp Bất Không Câu Y Bồ-tát, dựng đàn ngay chỗ ở, tự vẽ tượng Thất câu chi Bồ-tát, lập kỳ khai quang, hôm sau nhất định có mưa. Nhà vua sai Thiền sư Nhất Hạnh cẩn mật theo dõi, đến ngày thứ bảy khí trời oi bức, trời nắng chang chang, không có áng mây nào cả. Sau giờ ngọ liền có gió Tây bắc, làm cho ngói bay cây ngã, mây liền rưới mưa, xa gần đều sợ hãi, nơi kết đàn có hang xuyên lên trần nhà, nước ngập đạo tràng mọi người đều nói rằng: Sư cỡi rồng bay lên mái nhà mà đi, những người đến xem hàng ngày có đến ngàn muôn người, đây là thần nghiệm của đàn pháp. Bấy giờ, Vua lưu ý huyền tẫn, chưa trùng tu lại chùa, bộ phận chuyên trách tâu rằng: Phiên tăng nước ngoài được lệnh về nước, đã đi mấy ngày rồi, người hầu báo lại với Sư, Sư bảo rằng: "Ta là Phạn tăng chớ không phải là phiên Hồ, không sắc lệnh rỏ ràng ta không đi đâu. Vài ngày sau, bỗng nhiên có tin sẽ đến Nhạn môn. Vua rất kinh sợ, hạ chiếu giữ lại, công chúa thứ hai mươi lăm của sơ đế bệnh đã lâu ngày mà không chữa khỏi, dời ra nằm tại ngoại quán ở Hàm Nghi, nhắm mắt không nói chuyện được cả chục ngày, có sắc lệnh cho Sư truyền trao giới pháp, đã biết sẽ chết nên mới có lệnh nầy, Sư đến đó, chọn lấy hai bé gái bảy tuổi, dùng lụa đỏ bịt mắt lại cho nằm dưới đất, cho Ngưu tiên đồng viết một tờ giấy đốt ở nơi khác, Sư niệm mật chú hai bé gái đọc lại không sót một chữ. Sư nhập tam-ma-địa dùng năng lực không thể suy nghĩ bàn luận ra lệnh cho hai bé gái nầy đem sắc chỉ đến vua Diêm-Ma, trong khoảng thời gian một bữa ăn, vua cho Vong bảo mẫu của công chúa là Lưu thị hộ tống hồn Công chúa theo hai nữ mà đến. Khi ấy, Công chúa ngồi dậy, mở mắt nói chuyện như thường. Vua nghe tin không kịp chờ hộ vệ, tự mình phi đến ngoại quán. Công chúa tâu rằng: Số Diêm vương đã định khó mà dời đổi, nay được vua Diêm-ma cho trở về gặp Thánh nhan lần cuối mà thôi, được nửa ngày mới chết. Kể từ đó vua mới thêm phần quy ngưỡng.

Vũ Quý phi được phần sủng ái hơn trong sáu cung, tận tình hưởng thú vui chơi. Sư khuyên nên gấp rút tạo dựng tượng Bồ-tát Kim Cương thọ mạng. Lại khuyên quận vương Hà Đông vẽ hình trong tháp Tỳ-lô- giá-na, bảo người trong nhà rằng: Hai người nầy tuổi thọ không còn bao lâu nữa, vài tháng sau quả thật y như đã nói, hễ biết trước phần nhiều đều là loại nầy. Sư về lý đã thông suốt, về sự đều linh nghiệm, kinh luận, giới luật, bí chú các sách, trưng hỏi bất cứ điều gì, đều giải bài suôn sẽ rành mạch. Sư nhìn người thoáng qua một lần thì nhớ mãi không quên. Về nói năng, đi đứng thì bất động không thay đổi. Vui giận, nghịch thuận đều không thay đổi sắc mặc, người chiêm lễ dù chẳng biết đầu đuôi tự nhiên cũng khuất phục.

Từ niên hiệu Khai Nguyên năm thứ bảy Sư mới đến Phan Ngung, dần dần đến Thần điện, truyền bá rộng Mật tạng, dựng Mạn-noa-la, y pháp chế thành, đều cảm ứng điềm linh, Sa-Môn Nhất Hạnh khâm kính giáo pháp nầy, thường đến hỏi thưa, Sư chỉ chỉ dẫn rành rẽ, không hề thiếu sót. Nhất Hạnh tự lập đàn Quán Đảnh, tuân thọ pháp nầy, đã biết có lợi ích cho chúng sanh nên xin dịch ra cho lưu hành. Niên hiệu Khai Nguyên năm thứ mười một Sư vâng sắc biên soạn Du-già Niệm Tụng Pháp hai quyển, Thất-câu-chi Đà-la-ni hai quyển tại chùa Tư thánh. Bà-la-môn đạo Thủ người Đông Ấn-độ là Trực Trung Thư Ý-xá-la dịch ngữ, Sa-môn Ôn cổ ở Trung Nhạc ghi chép. Niên hiệu Khai Nguyên năm thứ mười tám, tại chùa Đại Tiến Phước, Sư lại dịch Mạn-thù-thất- lợi ngũ tự tâm Đà-la-ni Quán Tự tại Du-già pháp yếu, mỗi thứ đều một quyển, Sa-môn Trí Tạng dịch ngữ, Nhất Hạnh ghi chép, sửa chữa thành văn, xem lại trong bản tùy cầu cũ có chương cú nào thiếu sót bổ sung cho đầy đủ. Tổng trì Ấn Khế do Sư dịch ra hễ đi đến đều độ ứng nghiệm, bị mật lưu hành là tốt nhất. Lưỡng kinh theo học để tế độ rất nhiều. Tại gia hay xuất gia đều truyền bá nối nhau. Ngày rằm tháng 8 niên hiệu Khai Nguyên năm thứ 20, hai mươi Sư nói với môn nhân chùa Quảng Phước ở Lạc Dương rằng: Lúc trăng sáng tròn ta sẽ đi, bèn lễ Tỳ-lô-giá-na Phật, đi nhiễu bảy vòng, xong lui về bổn viện thấp nhang phát nguyện, đầu đội kinh tiếng Phạn, đồng thời phó chúc giáo pháp mới dịch xong, lẳng lặng mà ra đi, thọ bảy mươi mốt tuổi, năm mươi mốt hạ lạp, ngày mồng bảy tháng mười một năm ấy an táng tại Long môn, xây tháp thờ bên phải sông Nam y, đệ tử truyền giáo là Bất Không tấu cử, ban sắc thụy hiệu Quốc sư, Quán đỉnh đệ tử Trung thư thị lang Đỗ Hồng Tiệm quy phụng làm bia ghi lại đức hạnh.

Lời rằng: Ngũ bộ Mạn-noa-la Pháp nhiếp lấy quỷ vật, phải phụ thêm bé trai, bé gái xinh đẹp, khứ tật trừ yêu đều rất dễ, nhưng người nay dùng để làm lợi cho bản thân và miệng mình nên ít được ứng nghiệm, bèn dần dần bị xem thường, than ôi! Chánh pháp bị khinh bạc đến thế.

2. TRUYỆN BẤT KHÔNG

Chùa Đại Hưng Thiện ở Kinh Triệu đời Đường. Thích Bất Không, tên tiếng Phạn là A-Mục-Khư-Bạt-Chiết-La, Hán dịch là Bất Không Kim Cương, vốn là Bà-la-môn tộc ở Bắc Ấn-độ. Cha mất sớm, sống theo chú, tuổi mười lăm theo thầy là Kim Cương Trí. Ban đầu được hướng dẫn bản Phạn Tất-Đàm Chương và Thanh minh Luận, giáp tuần đã thấu hiểu thông suốt, thầy cảm thấy rất lạ nên cho thọ giới Bồ-tát, dẫn vào Kim Cương giới đại Mạn-đồ-la thử nghiệm bằng cách cho ném hoa. Sau khi biết được thì làm hưng thịnh giáo pháp, thọ giới cụ túc, khéo hiểu Nhất thiết hữu bộ, biết tiếng nước ngoài, thầy biên dịch kinh, thường hay gọi Sư đến cùng dịch. Hễ học Thinh Minh luận thì công trong một kỷ chỉ cần sáu tháng là hoàn tất, tụng Văn-thù Phổ Hiền hạnh nguyện trong thời hạn một năm chỉ cần hai đêm là xong, tính thông minh lanh lợi như thế muốn học thêm tân Du-già ngũ bộ Tam Mật pháp, chờ mãi ba năm mà thầy chưa dạy đến, Bất Không định trở về Thiên Trúc, thầy nằm mộng thấy các tượng Phật, Bồ-tát của các chùa trong kinh thành đều đi về phía Đông. Thức giấc mới biết Bất Không là bậc chân pháp khí, bèn chấp nhận lời cầu xin, dạy cho Ngũ bộ Quán đỉnh Hộ-Ma A-xà-lê pháp, kinh Tỳ-lô-giá-na, Tô-tất-địa quỷ tắc, v.v... đều truyền dạy cho hết. Sau đó, Sư theo thầy đến Lạc Dương. Thầy nhập diệt, niên hiệu Khai Nguyên năm thứ 20, Ảnh đường đã xây xong, vua ban thay thụy hiệu, Sư vâng theo di chỉ của thầy đến khắp ngũ thiên Trúc (khắp Ấn Độ) và nước Sư Tử. Lúc mới đến quận Nam Hải (Quảng Đông) thăm viếng sứ thần Lưu Cự Lân được khẩn cầu làm Pháp Quán đỉnh, bèn ở chùa Pháp Tánh lần lượt độ cho hàng ngàn hàng muôn người, Bất Không tự đối với bổn tôn cầu thỉnh trong mười ngày, cảm Văn-thù hiện thân, trước khi Sư lên đường, sứ thần gọi thủ lãnh của bọn cướp đến nói rằng: Nay Tam Tạng đến, nước sư Tử thuộc nam Ấn-Độ, nên căn dặn chủ thuyền đối xử tốt với thầy trò gồm ba mươi bảy vị cho đến nơi đến chốn, chớ để sơ sót. Tháng chạp, niên hiệu Khai Nguyên năm thứ hai mươi chín. Chính thức ngồi thuyền côn lôn rời Nam Hải, đi đến biên giới nước Ha-lăng, gặp gió xoáy lớn, mọi người trong thuyền đều hoảng sợ, cầu nguyện cho tai qua nạn khỏi. Bất Không nói rằng: Ta có phép mọi người đừng lo, tay phải cầm chày Ngũ Cổ Bồ-đề tâm, tay trái cầm Kinh Bát-nhã Phật mẫu tiếng Phạn, làm phép tụng đại tùy cầu một biến, tức thời gió ngừng biển lặng, rồi lại gặp đại kình ngư nổi lên làm dậy sóng như núi, còn hơn cả sóng gió vừa rồi, người trong thuyền chỉ phó mặc cho vận mệnh. Sư vẫn làm phép như trước, cho đệ tử là Tuệ Công tụng kinh Sa-Kiệt Long Vương, các nạn đều dứt, đi đến nước Sư tử, quốc vương cử người đến đón rước, làm đủ mọi lễ nghi, cúng dường trong cung bảy ngày. Hằng ngày dùng than vàng đựng nước thơm, vua đích thân tắm rửa cho Sư, lại có thái Tử hậu phi phụ giúp, dùng lễ đối đãi như bậc Đế vương, Sư mới gặp Phổ Hiền A-xà-lê, bèn dâng hiến châu báu gấm lụa, xin mở Thập bát hội Kim Cương đỉnh Du-già pháp môn, Tỳ-lô-giá-na đại thừa thai Tạng, dựng lập đàn pháp, đồng thời cho phép các đệ tử là Hứa Hàm Quang, Tuệ Công cùng thọ ngũ bộ Quán đỉnh. Sư từ đó học vô thường sư, rộng cầu Mật tạng, cùng các kinh luận hơn năm trăm bộ, bản Tam-muội-da, Chư tôn mật ấn nghi hình sắc tượng đàn pháp tiêu xí. Một hôm, Quốc vương chơi trò múa voi, mọi người đều lên cao mà nhìn, không dám đến gần. Sư miệng tụng tay bắt ấn từ định, đứng ngay giữa đường, mấy con voi cuồng đều té ngã, người xem đều lấy làm lạ. Sau đó Sư đi khắp năm miền Ấn-Độ, đã mấy lần hiển linh như vậy. Đến niên hiệu Thiên Bảo năm thứ năm Sư về kinh, dâng biểu lên Quốc vương nước Sư tử là Thi-La-Mê-Già và vàng bạc, anh lạc, kính Bát-nhã bản Phạn, các thứ ngọc, lụa trắng, vâng sắc tạm dừng ở Hồng-Lô vua ban chiếu nhập nội, dựng đàn làm lễ quán đỉnh cho vua. Sau đó dời ở tại chùa Tịnh Ảnh, suốt mùa hạ năm ấy đều nắng bỏng, vua ban chiếu cho Sư cầu mưa, chế rằng không gặp thời nên trời không mưa. Sư tấu lập đàn Khổng tước vương, chưa đầy ba ngày mưa đã đầy khắp, vua quá vui mừng tự mang đến ban cho một bộ Cà-sa Cà- sa tím, chính tay khoác lên mình Sư, lại tặng hai trăm xấp gấm. Một hôm, bỗng nổi gió lớn, vua gọi Bất Không làm cho gió ngừng, Sư xin một cái bình bạc để làm phép, chốc lát gió tịnh lặng, bỗng bị con ngựa làm lật ngã cái bình gió lại nổi lên dữ dội hơn. Sư vừa làm vừa thấy có hiệu lực, vua bèn ban hiệu là Trí tạng. Niên hiệu Thiên Bảo năm thứ tám mới trở về đến Trung quốc. Đi xe năm ngựa kéo đến quận Nam Hải, vua ban sắc ở lại mười hai năm, vua lại ban sắc đến Hà Lũng, do Tiết độ sứ Ca Thư Hàn thỉnh cầu. Năm thứ mười ba Sư đến trụ chùa Khai Nguyên ở Vũ Uy. Tiết độ sứ Ký Tân Tùng đều nguyện thọ Quán Đảnh, mấy ngàn quan dân đều lên đạo tràng, đệ tử là Hàm Quang v.v... cũng thụ năm bộ pháp, riêng vì công đức sứ khai phủ Lý Nguyên Tông mà thọ pháp, cùng thọ Kim Cương giới đại Mạn-Đồ-La, ngày ấy đất ở đạo tràng rung chuyển. Sư nói: Quần tâm đến đấy! Năm thứ mười lăm Sư được mời về kinh, trụ chùa Đại Hưng thiện, chí đức loan giá tại Linh Vũ phụng tường, Sư thường thầm dâng biểu việc đi lại. Vua Túc Tông cũng thầm sai sứ cầu Bí pháp, đến ngày thu hồi kinh thành đúng theo sự dự đoán. Vào niên hiệu Kiến nguyên vua thỉnh vào cung nội, dựng đạo tràng hộ-ma pháp, trao chuyển luân Vương vị thất bảo Quán đỉnh cho vua. Cuối niên hiệu Thượng Nguyên vua không được khỏe, Sư dùng chân ngôn Đại Tùy cầu bạt trừ đến bảy lần. Hôm sau vua mới khỏi bệnh. Vua càng ban cho thù lễ đặc biệt. Sư dâng biểu xin vào núi. Lý thừa tướng tuyên sắc lệnh cho về chùa Trí Cự ở núi Chung nam tu công đức, đêm tụng niệm cảm được Đại lạc Tác-Đỏa phát ra ánh sáng để chứng nghiệm vị gần tất-địa. Sư nói rằng: "Chúng sanh chưa độ xong lẽ nào ta yên tâm mà tự độ." Túc Tông qua đời, đại Tông lên ngôi, ân đức càng sâu dày, dịch xong hai kinh Mật nghiêm, Nhân vương do nhà vua soạn lời tựa ngày ban hành xuất hiện mây lành, cả triều đình đều chúc mừng. Niên hiệu Vĩnh Thái năm đầu ngày mồng một tháng mười một, vua ban Đặc tiến thí Hồng Lô Khanh, thêm hiệu Đại Quảng Trí Tam Tạng. Niên hiệu Đại Lịch năm thứ ba lập đạo tràng tại chùa Hưng Thiện, được ban mười hai xấp lụa gấm, ba mươi hai mặt xấp lụa thêu, lương chay cho đạo tràng mười bốn ngày, sắc cho quan thị đại thần hầu như các cấm quân sử cùng nhập Quán đỉnh, cuối mùa đông năm thứ tư, Sư tâu trong nhà ăn của thiên hạ đều an trí Bồ-tát Văn-thù làm Thượng tọa, được vua chấp thuận. Đây là sự bắt đầu cho Kiều-trần-như là Tiểu thừa giáo. Mùa hạ năm thứ năm có chiếu thỉnh Sư đến núi Ngũ Đài tu công đức vì trong lúc nầy có sao chổi xuất hiện. Pháp sư hoàn tất, sao cũng biến mất. Mùa thu, Sư từ Ngũ đài về kinh, vua sai Trung sứ ra ngoại thành đón rước, ban cung trương ở dọc đường, ngày mười hai tháng sáu là sinh nhật của nhà vua, Sư mang các kinh đã dịch dâng biểu rằng: Kể từ nhỏ theo thầy Tam Tạng, mười bốn năm bẩm thọ pháp môn Du-già lại du hành khắp Ấn-Độ, cầu học những điều chưa dạy cùng các kinh luận, gồm hơn năm trăm bộ. Niên hiệu Thiên Bảo năm thứ năm, Sư lại trở về kinh đô. Thượng hoàng vời Sư vào cung, lập Quán đỉnh đạo tràng, các kinh tiếng Phạn Sư mang theo, vua đều cho phép dịch. Túc Tông lập Hộ-Ma và Quán đỉnh pháp, đều thời hai vị thánh, ra lệnh sưu tập các văn phạn đời trước, hoặc có sút chỉ rách nát thì tu sửa lại, chưa dịch thì dịch ra, bệ hạ kính vâng theo di chỉ, lại sai dịch truyền lợi tế quần phẩm, khởi đầu từ niên hiệu Thiên Bảo đến nay, gồm một trăm hai mươi mấy quyển. Bảy mươi bảy bộ cùng mục lục, và tên họ kẻ tăng người tục, kiêm lược nêu ra Niệm tụng nghi quỹ, vừa viết xong nhân dịp lễ thánh đản, kính cẩn dâng trình lên. Vua ban sắc cho lụa gấm tám trăm xấp, mười vị đại đức đồng dịch kinh mỗi vị được ban ba mươi xấp Sa-môn Tiềm chân dâng biểu tạ ban, đệ tử tăng tục ban vật có sai khác. Lại gặp lúc xuân hạ ở kinh đô không mưa, vua vời Bất Không cầu mưa. Nếu mưa trong ba ngày là pháp lực của Hòa-thượng, ba ngày qua rồi mà mưa thì chẳng phải pháp lực của Hòa-thượng. Sư nhận sắc lập đàn đến ngày thứ hai mưa to đầy đủ, vua ban cho ý tím cùng trăm xấp lụa nhiệm mầu, các đệ tử bảy bộ y, thiết thêm tăng chay để chào mừng. Bất Không tiến biểu xin xây dựng lầu Văn-thù, được vua chấp thuận. Quý phi Hàn Vương, công chúa Hoa Dương cũng tán thành, chi tiền trong khố khoảng ba chục triệu quan tiền. Sư lại dịch kinh nghiệt lộ Đồ vương, tuyên ban nối nhau khắp các nẻo đường. Năm thứ chín từ xuân đến hạ, Sư tuyên dương pháp mầu răn nhắc môn nhân, thường nói về Kinh Phổ Hiền nguyện hạnh xuất sinh vô biên pháp môn, khuyên bảo phải tụng trì, Sư khuyên hai ba lần. Người thụ pháp trước thì khiến họ quán Bồ-đề tâm bản tôn đại ấn. Giải thích riêng chữ A là liễu pháp bất sanh, chứng thân đại giác, như chỉ bàn tay, nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Một đêm, Sư sai đệ tử Triệu Thiên đem bút nghiên đến, ta sẽ lược nói ra Niết-bàn Trà tỳ nghi quỹ để lại cho đời sau, khiến y cứ vào đây mà tống chung. Thiên cúi đầu thưa thỉnh ba lần, cầu xin ngài từ bi trụ lại thế gian lâu dài. Nếu không thì hiện bị bịnh, dâng biểu chúng sanh phải nương tựa vào đâu? Sư chỉ cười mà thôi, giây lát thì cáo từ. Vua sai Sứ đến hỏi thăm và ban cho thuốc men, thêm khai phủ nghi đồng tam tư, phong hiệu túc Quốc công, thực ấp ba ngàn hộ, Sư từ chối chẳng được, trong lòng không vui, lại nói thánh chúng nghiễm nhiên như duỗi tay an ủi nhau. Lúc trăng sáng tròn ta sẽ đi. Vì sao lúc sắp qua đời lại mang danh vị, bèn để lại chày ngũ cổ Kim cương linh của tiên sư truyền lại, cùng dĩa bạc, hạt Bồ-Đề, mấy hạt thủy tinh, để lại trong phủ riêng, Lý Hiến Thành tiến dâng. Ngày rằm tháng sáu, dùng nước thơm tắm gội sạch sẽ. Đầu nằm dựa hướng Đông, mặt nhìn phía bắc hướng về cung đình, dùng đại ấn trong thân định mà tịch, thọ bảy mươi tuổi, năm mươi tăng lạp, đệ tử là Tuệ Lãng nối vị Quán Đỉnh. Vua hay tin ngừng việc triều chính ba ngày, ban tiền lụa vải và các tạp vật bốn mươi muôn quan tiền. Tiền xây tháp hơn hai trăm muôn quan tiền, ra lệnh cho công đức sứ Lý Nguyên chăm lo tang sự. Trước khi Sư nhập diệt, chư tăng nằm mộng thấy đài báu cao ngàn nhận bị sụp đổ, lầu mới Văn-thù bị hỏng, chày Kim Cương bay lên trời, lại còn sau chùa Hưng Thiện ao nước vô cớ khô cạn, đám tre ra trái, hoa trong đình lại héo, ngày mùng 6 tháng 7, Sư được trà-tỳ, vua ban chiếu vời Cao Phẩm Lưu Tiên Hạc đến chùa cúng tế. Tặng danh hiệu Tư Không, thụy là Đại biện Quảng chánh trí Tam Tạng. Hoả thiêu xong, thu được mấy trăm hạt Xá-lợi. Tám mươi hạt đem vào cung, xương đảnh thì không như thế, trong đó có một hạt xá-lợi nửa ẩn nửa hiện, lệnh vua giao bổn viện xây ngồi tháp khác để thờ. Sư hành hoá lợi vật của Sư rất nhiều, trong Tổng trì môn là hiển bày thù thắng nhất, xét về nhẫn vị không nhất định cao thấp. Ban đầu Huyền Tông rất nể trọng Sư, vì năm ấy gặp hạn hán, lệnh cho Sư cầu mưa, Sư nói: Qua ngày ấy mới cầu được, nếu gượng cầu cho được thì sẽ gặp bạo ác đáng ngại. Vua lại mời Bổn sư Kim Cương Trí thiết đàn, quả nhiên mưa gió không ngừng, trong phố phường có kẻ bị chết, cây cối bị quật ngã. Vua lập tức vời Sư cho dừng lại, Sư ở trong đình chùa lấy đất nắn lính, bà lão năm, sáu tượng, cho nước chảy xiết chửi mắng bằng tiếng Phạn trong khoảnh khắc thì trời tạnh mưa. Huyền Tông cho gọi thuật sĩ La Công Viễn đến đấu phép với Sư, hai vị cùng ở trong điện, Không luôn luôn trở tay gãi lưng, La nói: "muốn mượn như ý của thầy!" Sẵn trên điện có cục đá hoa, Sư quơ như ý đánh nát ngay trước mặt, La hai ba lần vớ lấy cây như ý mà không được, vua muốn đứng dậy lấy, Sư nói rằng: Tam lang chớ lên, đó là cái bóng thôi, bèn giơ tay ra cho La xem, cây như ý vẫn còn trong tay.

Ở phía Bắc núi Mang có con rắn to. Người đốn củi thường hay gặp mỗi khi nó ngất đầu phùng mang lớn như gò đất. Ban đêm thường hay hút lấy mù sương. Khi gặp Sư, nó nói rằng: Đệ tử bị ác báo, Hòa- thượng có độ được chăng? Lắm lúc muốn làm nước sông dâng lên tràn ngập thành Lạc Dương cho khoái lòng, Sư bèn truyền quy giới cho, nói về nhân quả, lại rằng: Ngươi do tâm sân nên phải chịu quả báo, nay lại còn hờn giận chăng? Sức ta làm được, hãy suy nhớ lời ta, thân nầy chắc chắn sẽ xả bỏ thôi! Vài ngày sau, người tiều phu thấy rắn chết dưới khe suối, mùi hôi thối nghe xa đến mấy dặm.

Sư hễ ứng triệu cầu mưa, thì không có khuôn phép nào khác. Chỉ làm một chỗ ngồi thêm, tay cầm cây thần tử dài mấy tấc xoay vòng, niệm chú xong ném đi, khi nó tự đứng trên chỗ ngồi, đã ngay góc nháy mắt thì mưa đến.

Trong niên hiệu Thiên Bảo, ba nước Trung, Tây phiên cùng Đại Thạch Khang mang binh bao vây Phủ Tây Lương. Vua vời Sư đến, vua ngự tại đạo tràng, Sư cầm lư hương tụng Nhân vương mật ngữ mười bốn biến, nhìn thấy thần binh có cả năm trăm tại điện đình. Hoảng hốt hỏi Sư, Sư nói rằng: Thiên vương Tỳ-sa-môn lãnh binh đến cứu Tây an, xin gấp rút thiết đãi ăn uống, ngày 20 tháng 4 quả nhiên có tấu rằng: Ngày 11 tháng 2, cách thành khoảng ba mươi dặm về phía Đông bắc, trên mây mù nhìn thấy thần binh cao lớn, trống giác vang dội rung chuyển trời đất, phiên tướng hoảng sợ, sụp đổ cả tinh thần. Trong doanh lũy ấy có mầu vàng úa, dấy đèn cung nõ đều đứt, trên cửa lầu phía bắc có thiên vương Quang Minh đang trố mắt nhìn Phiên soái bỏ chạy. Vua xem xong tấu chương đáp tạ Bất Không. Lệnh cho các thành lầu dựng lên tượng thiên vương, đó là sự mở đầu.

Bất Không đã khuất, những mặc chế bút tích trong ba triều đã ban nhất đoạt đều tiến nạp, sống vinh quang, chết buồn bã. Các vị tăng truyền, pháp người Tây vực đến đây xưa nay ít có ai giống như Sư. Đệ tử nối pháp có ngài Tuệ Lãng, ngự sử đại phu Nghiêm Sính làm bia. Từ Hạo viết chữ dựng tại bổn viện.

Hệ rằng: Người truyền giáo đông hạ tôn ngài Kim Cương Trí làm Thỉ tổ, Bất Không là Nhị tổ, Tuệ Lãng là Tam tổ. Về sau, phân chia phái biệt. Truyền Du-già đại giáo tuy có nhiều nhưng hiệu nghiệm thì ít, cũng như Vũ Gia sanh ứng Long, Ứng Long sanh Phụng Hoàng, phượng hoàng đã giáng sinh thứ điểu là loại chim thường. Muốn không thay đổi thì làm sao được.

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI TỐNG TIẾN CAO TĂNG TRUYỆN BIỂU

(Dâng Biểu về Truyện Cao Tăng) Đoan Củng nguyên Niên (988-989 C.N) Tháng Mười.