SỐ 2008 — BÀI TÁN PHÁP BẢO ĐÀN KINH CỦA LỤC TỔ HUỆ NĂNG

SỐ 2008

BÀI TÁN PHÁP BẢO ĐÀN KINH CỦA LỤC TỔ HUỆ NĂNG

Đời Tống Đại sư Minh Giáo

hiệu Khế Tung soạn.

Tán là cáo, giảng kinh để phổ cáo. Đàn kinh là nói về tâm của bậc chí nhân. Đó là tâm nào? là diệu tâm Phật đã truyền. Lớn lao thay! tâm tuy hay biến đổi mà vẫn thanh tịnh thường như. Phàm thế, thánh cũng thế; ẩn thế mà hiển cũng thế, không chỗ nào không đắc. Bậc thánh đã sáng tỏ, kẻ phàm phu hãy còn mờ mịt, sáng tối tuy khác nhưng diệu âm vẫn là một. Đầu tiên đức Thích Ca văn truyền tâm này đến nước Đại Quy nước Đại Quy truyền được 33 đời cuối cùng đến thiền sư Đại Giám, ngài Đại Giám càng truyền nhiều rộng rãi. Nói về tâm lại có nhiều cách nên có khi tên giống nhau mà thật ra thì khác có khi nhiều nghĩa mà chỉ một tâm. Như nói tâm (tim) máu thịt, tâm duyên lự, tâm tập khởi, tâm kiên thật còn nói về tâm sở thì càng nhiều, đây là tên tâm giống mà thật ra thì khác.

Vì thế lúc Niết-bàn Phật dạy: "Ta có chánh pháp vô thượng phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp". Trời tồn tại là do có sự biến dịch, đất tồn tại là nhờ sự dễ dãi, Thánh nhân tồn tại là do chí diệu, sự chí diệu của Thánh nhân chính là then chốt của Pháp giới môn là chỗ tập hợp của vô thượng nghĩa là nòng cốt của Đại thừa. Kinh Pháp Hoa nói "phải biết diệu pháp này là bí yếu của chư Phật". Kinh Hoa Nghiêm há không nói: "cho rằng với chút ít phương tiện mà mong mau thành Bồ-đề ư! "Bố yếu là đạo của Thánh nhân nên tông chỉ của Bảo Đàn Kinh là tâm yếu. Tâm này vừa sáng vừa tối vừa không vừa linh, lại vừa tịch vừa tỏ là vật hay chẳng phải vật. Gọi đó là một vật mà lại đầy khắp vạn vật, gọi là vạn vật, mà lại gom vào vật một vật cũng là có thể nghĩ bàn và không thể nghĩ bàn thiên hạ gọi là huyền giải. Là thần hội là tuyệt đãi là mặc thể, là thầm thông tất cả đều lìa cũng đâu thể đến chỗ chí triệt, quả nhiên được tương tợ với bậc chí triệt, quả nhiên được tương tợ với bậc chí nhân ái có thể lường xét? Suy rộng ra thì không thể không tư đạt đến, dò xét để thuyết đoán thì đâu không phù hợp. Nói về chứng tánh thì chỗ đạt rất chánh nói về sùng đức biện sai thì chỗ đạt đến rất chánh dễ hiển bày. Nói về pháp xuất thế thì Phật giáo chóng thành nói về đạo cứu thế thì trần lạo dễ cắt đứt, đây là tôn chỉ của Đàn Kinh vì thế hòa đồng với chúng sinh mà không mỏi mệt gọi là tức tâm tức Phật, người cạn cợt không thể lường biết được. Nếu dùng dùi cùn để dò thì đất cạn, nhìn qua nhà dột thì bầu trời hẹp, trời đất há cạn hẹp như thế sao? Cho nên khi hiển thuyết thì có luận có nghĩa còn khi mật thuyết thì không đầu không đuôi, nếu căn cơ sắc bén thì đạt được chỗ đậu xa còn căn cơ chậm lụt thì chỉ biết cạn cợt. Có thể nghĩ có thể đốn giáo, là đối tượng thừa là như lai thanh tịnh thiền, là chánh tông Bồ tát tạng, luận gọi là huyền học, không phải cũng rõ ràng sao! Thiên hạ gọi là tông môn, không phải cũng đúng sao? Đàn kinh nói: "Định Tuệ làm gốc là nẻo đầu tiên vào đạo". Định thì tĩnh tuệ thì sáng, sáng mới có thể quán, tĩnh mới có thể an, an được tâm mới hiểu tâm, quán được đạo mới nói đạo. Nhất hạnh tam muội còn gọi là nhất tướng pháp giới, nghĩa là vạn thiện tuy khác nhưng cũng đều để chánh đại hạnh, vô tướng làm thể là để chánh đại hạnh, vô tướng làm thể là để nêu cao đại giới vô niệm làm tông là để nêu cao đại định. Vô trụ làm gốc là để nêu cao đại tuệ, giới định tuệ là đạo tu của hàng tam thừa, còn diệu tâm là trợ duyên của giới định tuệ, chỉ một diệu tâm mà thâu nhiếp cả ba pháp học cho nên nói là "đại".

Trong tứ hoằng nguyện, nguyện độ là độ khổ, nguyện đoạn là đoạn tập, nguyện học là học đạo, nguyện thành là thành tịch diệt. Diệt mà không chỗ diệt, nên không chỗ nào không đoan, đạo mà không chỗ đạo nên không chỗ nào không đạo, sám hối vô tướng là sám chẳng chỗ sám, tam quy giới là quy về một, một là chỗ xuất sinh Tam Bảo. Ma-ha Bát-nhã là chí trung của tâm, Bát-nhã là phương tiện của Thánh nhân là đại trí của Thánh nhân nên có thể tịch có thể minh, chẳng ó thể quyền có thể thật, tịch là có thể dứt các việc ác minh là có thể gom góp các việc thiện, quyền là có thể tạo nhiều pháp hữu vi thật là có thể hiển hiện pháp vô vi, lớn lao thay Bát-nhã! Đạo Thánh nhân mà không có Bát-nhã thì không sáng, không thành tựu, việc trong thiên hạ mà chẳng có Bát-nhã thì không hợp, không gánh vác nổi, chí nhân nhờ Bát-nhã để chấn chỉnh, không phải cũng sâu xa ư! Pháp của ta vì hàng thượng thượng căn mà nói là Thích hợp vật tầm thường mà trọng dụng thì có lỗi xưa nay âm thầm truyền trao gọi là mật thuyết, một chẳng phải là không nói mà là thầm chứng, chân thật mà kín mật.

Người không hiểu pháp này mà vội hủy báng thì trăm kiếp ngàn đời đoạn chủng tánh Phật. Khi bổn tánh thì tích cũng chính nhân dân thì quá không xấu tiền thánh hậu thánh đã khởi như thế, đã thị hiện như thế đã tiềm phục như thế lớn lao thay! Trút vào như sông rộng thông suốt như hư không sáng soi như nhật nguyệt, vô ngại như hình bóng thứ tự như đàn chim hồng diệu và đắc được gọi là bổn. Suy và dụng được đắc gọi là tích. Chẳng phải bắt đầu mà bắt đầu gọi là nhân chẳng phải thành tựu mà thành tựu, gọi la quả, quả không khác nhân thì gọi là chánh quả, nhân không khác quả thì gọi là chánh nhân tích tùy bổn gọi là đại dụng, bổn liên quan đến tích gọi là Đại thừa, thừa là pháp dụ của Thánh nhân, dụng là khởi giáo của Thánh nhân. Đạo của Thánh nhân chẳng gì bằng tâm, giáo của Thánh nhân chẳng gì bằng tu, điều thần vào đạo chẳng gì bằng nhất tướng, chỉ quán hướng thiện thành đức chẳng gì bằng nhất hạnh tam muội, trợ giúp tất cả định chẳng gì bằng vô niệm, thông suốt tất cả trí chẳng gì bằng vô trụ, sinh thiện diệt ác chẳng gì bằng vô tướng giới, đạo cao đức lớn hơn chẳng gì bằng tứ hoằng thệ nguyện, khéo xét lỗi lầm chẳng gì, bằng vô tướng sám, thú hướng chân chánh chẳng gì bằng tam quy giới chánh đại Bát-nhã phát đại tín hành đại đạo chẳng gì bằng chí lớn. Cùng lý tận tánh trong thiên hạ chẳng gì bằng mật truyền, muội tâm không lỗi chẳng gì bằng không phỉ báng, định tuệ là nền tảng của đạo nhất hạnh tam muội là đầu mối của đức, tông của vô niệm là giải thoát, gốc của vô trụ là Bát-nhã, thể của vô tướng là pháp thân, vô tướng giới là giới cao nhất. Từ hoằng nguyện là nguyện cùng tột, vô tướng sám là sám chí thành, tám quý giới là quy hướng chân chánh, đại trí tuệ là mẫu mực lớn của Thánh phàm. Nói pháp cho hàng thượng thượng căn nghe là nói thẳng; Diệu tâm chẳng phải tu mà thành, chẳng phải chứng mới sáng mà vốn đã có, đã sáng; do mê nơi sáng muốn sáng lại vì thế phải chứng, do trái với thành muốn thành lại vì thế phải tu, chẳng phải thành mà lại thành nên gọi là chánh chứng; chí nhân ẩn thân không để người thấy được oai nghi, mà giới đức lại thanh cao; chí nhân Thị hiện tầm thường như không tu trì, mà đạo nghiệp lại hiển bày trong thiên hạ, bởi vì tu nơi chánh tu, chứng chỗ chánh chứng, thế mới nói: "không tu không chứng, chẳng nhân chẳng quả", mà những lời xuyên tạc vụn vặt làm sai lầm thâm ý của chí nhân. Ôi! Buông bỏ giới định tuệ thì chắc chắn sẽ rơi vào cái ra sao. Hơn thế nữa, loài hàm thức tâm mê đắm nông nổi, mà thức và nghiệp ảnh hưởng lẫn nhau chưa bao giờ tạm dứt, thế thì người và vật sống chen chút nhau giữa khoảng trời đất, ai có thể vượt qua nghiệp phận? Số được làm thân người chỉ là một trong vạn vạn, mà người tỉnh giác càng ít hơn nữa; Thánh nhân lo lắng về điều này nên giảng thuyết nhiều người lý, thế mà thiên hạ còn có chỗ chưa tỏ; Thánh nhân muốn cứu ướt điều này, nên dung nhiều cách để đối trị thế mà thiên hạ còn có chỗ chưa tĩnh; người hiền thì trí tuệ mê loạn kẻ bất tiếu thì bị ngu si che lấp còn người bình thường thì bị vô ký làm mờ tối, nên họ có các cảm giác khi mừng khi giận, khi buồn khi vui muôn thứ làm khuất lấp mập mờ như đi đêm mà chẳng biết về đâu. Còn đối với lời dạy của Thánh nhân thì hoặc phán đoán hoặc suy rộng như sương mù dày đặc mà lại trông xa thì người bảo có kẻ nói không hay chẳng có phải không có, hoặc cũng có cũng không vì bị che lấp mù mịt không thấy rõ nên suốt đời không hiểu biết đúng. Như biển là do nơi nước cá rồng sống chết trong biển là do nơi nước cá rồng sống chết trong biển mà lại không có nước; đạo là do nơi tâm con người suốt ngày nói đạo mà lại không thấy tâm, thương thay! Tâm chắc chắn vi diệu sâu mầu khó tỏ khó thấu, vì vậy Thánh nhân đã vắng bóng, tuy có kinh sách lưu truyền nhưng thiên hạ chẳng ai minh nghiệm được. Cho nên mới nêu tông chỉ của Đàn Kinh để chỉ thẳng tâm này, để thiên hạ biết được bản tánh như vẹt mấy mù liền thấy ngay trời xanh, như lên ngọn Tần Lĩnh là trông xa thấy rộng. Kinh Niết-bàn nói: "Đầu tiên từ vườn bạt đề trong khoảng 50 năm đó, chưa từng nói một chữ". Là chỉ bày pháp không văn tự, là để ngăn ngừa đời sau chỉ cầu pháp văn tự, khi nói "y pháp không y nhân" y ngữ không y, ngữ "là vì nghĩa thật mà giữ giả; khi nói "y trí không y thức là vì trí thấu đạt còn thức thì vọng; nói "y kinh liễu nghĩa nói lý kinh bất liễu nghĩa" là vì kinh liễu nghĩa nói lý còn kinh bất liễu nghĩa nói sự, mà bồ tát nói đại Niết-bàn là tự thuyết đồng với kinh. Thánh nhân nói tứ y ra đời là để hộ trí chánh pháp nên cần phải chứng tri, vì cần phải chứng tri nên cần phải chứng tri vì cần phải chứng tri nên cần phải chứng tri nhân trụy gốc để chánh gọn vì tự thuyết đồng với kinh nên chí nhân nói kinh như kinh; vì y nghĩa y kinh liễu nghĩa nên chí nhân hiển thuyết thì hợp nghĩa hợp kinh; vì y pháp y trí nên trí nhân hợp kinh, vì để chỉ bày pháp không văn tự nâng chí nhân âm thầm truyền pháp Thánh nhân như thế nên chí nhân cũng như thế.

Bậc chí nhân đầu tiên làm người tầm thường tự nói không biết chữ đến khi thành Tổ thuyết pháp để hiển đạo cứu thé lại rất phù hợp với những lời dạy của đại Thánh nhân. Tuy đã nói thị tịch 400 năm mà giáo pháp của tổ lưu truyền khắp nơi vẫn không dứt mất, từ thánh hiền đến đế vương trải qua 30 đời cầu đạo càng thêm cung kinh ôi! Tổ Tuệ Năng đã đạt như thế, ta làm sao thấu hết được đạo, chỉ mong như loài muỗi móng dù uống chút mà biển cũng biết được vị mặn của biển mà thôi. Xin cúi đầu cung kính tuyên bày để lưu lại cho hàng hậu học. (347)

PHÁP LƯỢC TỰ

Nguyên văn chữ Hán của sa môn thích Pháp Hải đời nhà Đường soạn

Đại sư tên Huệ Năng, cha họ Lư, tên huý là Hành Thao. Người mẹ họ Lý, sanh ra Sư nhằm giờ Tý, ngày mùng tám, tháng hai, năm Mậu Tuất, niên hiệu Trinh Quán thứ 12. khi ấy, hào quang chiếu sáng lên không trung, mì hương lạ toát lan đầy nhà. Đến tảng sáng, có hai vị tăng lạ mặt đến viếng, nói với người cha rằng: "Khuya nay ông vừa sanh quý tử, chúng tôi đến đây là để đặt tên cho cháu bé. Ông nên đặt trước là chữ Huệ (?), sau là chữ Năng (?)." Người cha hỏi: "Vì sao đặt tên là Huệ Năng?" Hai vị tăng đáp: "Huệ, nghĩa là đem Pháp mà bố thí cho chúng sanh; Năng, nghĩa là đủ sức làm nên Phật sự."

Hai người nói rồi ra đi, chẳng biết đi đâu.

Sư không dùng sữa mẹ, đêm đêm có thần nhân nuôi bằng nước cam lộ.

Khi lớn lên, tuổi vừa hai mươi bốn. Ngài nghe kinh Kim Cang mà ngộ đạo, mới đến núi Hoàng Mai cầu đạo, được Ngũ Tổ trọng tài của Sư, trao y bát và truyền pháp, cho nối ngôi Tổ. Lúc ấy là năm đầu niên hiệu Long Sóc.

Ngài về phương Nam ẩn náu trong 16 năm, mang hình tướng của người thế tục. Qua năm đầu niên hiệu Nghi Phụng, nhằm ngày mùng tám tháng giêng. Ngài gặp pháp Sư Ấn Tông cùng luận bàn những ý nghĩa cao siêu huyền diệu. Ấn Tông tỉnh ngộ, hợp với ý Ngài, ngày rằm tháng ấy, pháp sư Ấn Tông nhóm hợp bốn chúng làm lễ xuống tóc cho Ngài. Ngày mùng tám tháng hai, pháp Sư lại nhóm họp các vị danh đức, làm lễ truyền giới cụ túc. Các vị truyền giới có ngài Trí Quang Luật Sư ở Tây Kinh (Trường An) làm thọ giới sư, ngài Huệ Tĩnh Luật sư ở Tô Châu làm Yết ma, ngài Thông Ứng Luật sư ở Kinh Châu làm Giáo Thọ, ngài kỳ đa la Luật sư ở Trung Thiên Trúc "làm Thuyết Giới, ngài Mật đa Tam Tạng ở nước Tây Trúc làm Chứng Giới. Giới đàn này là do ngài Cầu na Bạt đà la Tam Tạng hồi triều Lưu Tống sáng lập, có dựng bia đề rằng: "Sau này sẽ có vị Bồ tát hiện thân người phàm" mà thọ giới nơi đây". Lại nữa, năm đầu niên hiệu Thiên giám nhà Lương, Trí Dược pháp sư từ nước Tây trúc vượt biển sang đây, mang theo một cây Bồ-đề bên xứ ấy mà trồng kế bên đàn này, cũng có nói rằng: "về sau, khoảng 170 năm nữa, sẽ có vị Bồ tát hiện thân người phàm mà khai diễn pháp Thượng thừa dưới cội cây này, độ cho vô số chúng sanh, là vị Pháp chủ chân truyền tâm ấn của Phật vậy".

Trong pháp hội này. Ngài chính thức cạo bỏ râu tóc, thọ giới Tỳ kheo, và vì bốn chúng mà khai thị pháp đại thừa Đốn giáo, mọi việc đều y như những lời dự báo từ trước.

Mùa xuân năm sau. Ngài từ giã bốn chúng mà về chùa Bảo Lâm ở Tào Khê. Ấn tống pháp sư và cả hai giới tăng tục theo tiễn chân có tới trên ngàn người, thẳng đến tận Tào Khê. Khi ấy, Thông Ứng Luật sư ở Kinh Châu với vài trăm người tu học cùng về nương theo Ngài. Ngài đến Bảo Lâm, Tào Khê, thấy nhà cửa thấp hẹp, chẳng đủ cho bốn chúng ăn ở. Muốn mở rộng ra, Ngài liền đến gặp một người trong làng là Trần Á Tiên mà nói rằng: "Lão tăng muốn đến thí chủ, cầu xin một chỗ đất để trải cái toạ cụ, không biết có được chăng?" Á Tiên hỏi: "Toạ cụ của Hoà thượng rộng chừng nào?" Tổ sư đưa toạ cụ ra cho xem. Á Tiên đồng ý. Tổ sư lấy toạ cụ giũ ra một cái, toả rộng phủ hết cả vùng Tào Khê, có bốn vị thiên vương hiện thân ngồi nơi gốc cây. Ngày nay, ở cảnh chùa ấy có núi Thiên Vương, là nhân chuyện này mà đặt tên. Á tiên nhìn thấy liền nói: "Nay tôi được biết pháp lực của hoà thượng thật là rộng lớn; có điều, mồ mả tổ tiên nhà tôi từ trước đến nay đều ở tại đất này. Nếu về sao có cất chùa dựng tháp, xin đừng huỷ hoại, còn ngoài ra xin cúng dường cả để mãi mãi dùng làm ngôi Tam Bảo, nhưng đất này là mạch đến của sanh long, bạch tượng, chỉ có thể làm bằng bên trên, chứ không nên làm bằng phía dưới." Theo lời Á Tiên, mọi sự kiến thiết, xây dựng về sau đều tuân thủ như vậy.

Một hôm Tổ sư đi dạo chơi đến một chỗ cảnh vật tốt tươi, có suối nước, non cao, liền dừng nghĩ lại đó, bèn thành một nơi lan nhã, có cả thảy 13 cảnh như vậy, ngày nay gọi là Hoa Quả Viện. Còn tên gọi đạo tràng Bảo Lâm, là do trước đây ngài Trí Dược Tam Tạng nước Tây Trúc, khi từ Nam hải qua cửa Tào Khê, lấy tay vốc nước mà uống thấy thơm và ngon, lấy làm lạ mà bảo môn đồ của mình rằng: "Nước này với nước bên Tây Thiên không khác gì. Trên nguồn suối này ắt có thắng địa, cất chùa lên rất tốt". Liền lần theo dòng suối mà đi lên nguồn, thấy bốn bề non nước quanh co, đèo rộng tốt lạ, khen rằng: "Thật không khác gì núi Bảo Lâm bên Tây Thiên!" Liền nói với cư dân thôn Tào Hầu rằng:

"Nơi đây nên cất một ngôi chùa. Sau này chừng một trăm bảy chục năm nữa, sẽ có pháp bảo vô thượng được diễn giảng ở đây, kẻ đắc đạo nhiều vô kể, nên đặt hiệu là Bảo Lâm."

Quan Mục Thiều Châu thuở ấy là Hầu Kính Trung đem lời ấy soạn biểu tâu lên triều đình, nhà vua chuẩn lời xin, ban cho tấm biển đề là Bảo Lâm, bởi đó mà thành một ngôi chùa to lớn. Việc ấy bắt đầu từ năm thứ 3 niên hiệu Thiên Giám.

Trước chùa có một cái hồ lớn, thường có một con rồng nổi lên, thân hình to lớn quấn quanh, làm hại cây cối trong rừng. Một ngày kia, nó hiện hình rất lớn, quẫy đạp sóng dậy tràn lên, mây mưa mù mịt, khiến tăng chúng đều sợ hãi. Tổ sư ra nạt con rồng rằng: "Ngươi chỉ hiện được hình lớn, chẳng hiện được hình nhỏ. Nếu là rồng thần biến hoá được, lẽ ra nên từ nhỏ thành lớn, từ lớn thành nhỏ được mới phải." Ngài nói xong, con rồng ấy liền lặn ngay xuống, giây lâu hiện lên thân hình rất nhỏ bé, nhảy nhót trên mặt hồ. Tổ sư mở bình bát ra, hỏi rằng: "Ngươi có dám nhảy vào cái bát của lão tăng đây không?"

Con rồng bèn lượn quanh, rồi chập chờn đến trước Tổ Sư, Ngài lấy cái bát úp lại, con rồng chẳng cựa quậy gì được nữa. Sư liền mang bát trở lên chùa, thuyết pháp với rồng. Rồng bèn thoát xác mà đi, bỏ lại bộ xương dài chừng bảy tấc; đầu, đuôi, sừng, chân đều đủ cả, tương truyền là vẫn để ở cửa chùa. Sau này, Tổ sư sai lấy đất đá lấp cái hồ ấy, ngày nay ở trước đền, phía bên trái có cây tháp sắc, tức là chỗ đó vậy.

Bài Tựa Kinh Pháp Bảo Đàn

(Bài tựa này phân làm năm đoạn: đoạn thứ nhất thuật việc Phật tổ truyền thừa Chánh pháp cho tới Tổ Đạt ma, sang làm sơ Tổ bên Trung Hoa. Đoạn thứ nhì thuật từ Nhị Tổ truyền xuống tới Lục Tổ để nêu rõ duyên khởi của Kinh Pháp Bảo Đàn. Đoạn thứ ba thuật việc môn đệ nối pháp của Đại sư đều do Kinh này mà ra. đoạn thứ ta, thuật chỗ huyền diệu chánh trực của Kinh này. Đoạn thứ năm, thuật cái duyên do truyền rộng Kinh này ra khắp nơi.)

Cổ Duân Tỳ Kheo Đức Dị soạn:

1. Đạo mầu nhiệm huyền diệu chẳng thể nghĩ bàn chỉ kẻ quên lời, được ý, mới hiểu được rõ ràng. Cho nên Thế Tôn phân hai chỗ ngồi ở trước tháp Đa Tử mà mời đức Ca Diếp ngồi. Ngài cầm đoá hoa ở hội Linh Sơn đưa ra, duy chỉ có Ca Diếp hiểu ý Ngài, đó cũng là lửa tiếp nối lửa, đem tâm ấn vào tâm. Đạo Thiền từ phương Tây truyền thừa 28 đời tới Bồ-đề Đạt ma qua phương Đông làm sơ Tổ, chỉ thẳng vào tâm người, thấy tánh thành Phật.

2. Có ngài Huệ Khả Đại sư, nghe pháp của Đạt ma thời ngộ nhập, sụp lạy ba lạy, đắc đạo thâm sâu như đến tận xương tuỷ, nhận y bát nối dòng làm Tổ thứ hai, truyền lại mối đạo của Sơ Tổ, mở rộng chánh tông, dần xuống Tổ thứ ba là Tăng Xán, Tổ thứ tư là Đạo Tín, Tổ thứ năm là Hoằng Nhẫn. Trong chúng hội theo Ngũ Tổ, số cao tăng cả thảy là bảy trăm, duy có vị cư sĩ Phụ Thung nhân một bài kệ mà được trao y bát làm Tổ đời thứ sáu. Về miền Nam ẩn dật trong mười mấy năm, một ngày kia Tổ Sư gặp pháp sư Ấn Tông, nhân thuyết lý "chẳng phải gió làm chuyển động lá phướn" Tổ sư mới khai mở chánh kiến cho Ấn Tông. Từ đó, Ngài cắt tóc, lên đàn, ứng lời huyền ký của Bạt đà la, khai mở pháp môn tại chùa Đông Sơn. Vi sứ quân nhờ Hải Thiền sao lục những lời của ngài, lấy tên là Pháp Bảo Đàn Kinh.

3. Đại sư bắt đầu giảng pháp ở thành Ngũ Dương, sau đến Tào Khê, ở đó thuyết pháp trong 37 năm. Những kẻ thấm mùi cam lộ, nhập thánh siêu phàm chẳng biết nhiêu mà kể. Những kẻ ngộ Phật tâm tông, việc làm và chỗ hiểu phù hợp với nhau, làm người đại tri thức, tên tuổi được đưa vào Truyền Đăng Lục thời có Nam Nhạc, Thanh Nguyên, truyền lại cho các ngài Mã Tổ, Thạch Đầu, cơ trí viên minh, huyền phong dậy động, lại truyền xuống các vị Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Sơn, Động Sơn, Vân Môn, Pháp Nhãn, hiển hiện cao vọi, đạo đức tốt vời, môn đinh cao hiển, mở dẫn anh linh nạp tử, phấn chí xung động cửa huyền, một cửa vào sâu, năm phái đồng nguồn, trải khắp lò đe, quy mô rộng lớn. Nguyên cái cương yếu của năm nhà kể trên đây đều do ở Đàn Kinh mà ra.

4. Đàn Kinh là lời giản yếu mà nghĩa rộng trải, lý rõ ràng, việc tường tận, đủ cả vô lượng pháp môn chư Phật; mỗi pháp môn lại đủ cả vô lượng diệu nghĩa; mỗi diệu nghĩa lại phát huy vô lượng diệu lý của chư Phật. Tức là lầu các của đức Di Lặc, tức là lỗ chân lông của ngài Phổ Hiền. Ai khéo vào, liền đồng với Thiện Tài, trong một giây nghĩ mà có trọn đủ công đức, ngang với Bồ tát Phổ Hiền, đồng với chư Phật.

5. Tiếc một điều là Đàn Kinh bị người sau lược bỏ quá nhiều, chẳng nêu được ý đại toàn của Lục Tổ. Đức Dị này khi tuổi nhỏ thường được thầy bán văn xưa, từ đó về sau tìm kiếm khắp nơi hơn ba mươi năm mà chẳng được. Gần đây, nhờ ngài Thông Thượng nhân tìm thấy toàn văn bèn khắc bản in lại tại Hưu Hưu Thiền am bên nước Ngô, với các vị thắng sĩ cùng nhau sử dụng.

Chỉ ước mong chư vị mở sách này ra, đưa mắt xem liền thẳng đến biển trí tuệ Đại Viên giác, nối với tuệ mạng vô cùng của chư Phật, Tổ.

Như vậy là chí nguyện của tôi được viên mãn.

Tháng hai năm Canh Dần Niên hiệu Chí Nguyên thứ 27 Tỳ Kheo Đức Dị

Kính cẩn đề tựa.

PHẨM THỨ NHẤT NGUYÊN DO HÀNH TRẠNG

Thuở ấy đại sư đến chùa Bảo Lâm, quan Thứ sử họ Vi ở Thiều Châu cùng các thuộc viên vào núi thỉnh. Sư liền khai duyên thuyết pháp ở giảng đường nơi Chùa Đại Phạm trong thành. Sư lên toà, quan Thứ sử và thuộc viên hơn ba mươi người; tăng ni cư sĩ, đạo sĩ, hơn ngàn người đồng làm lễ, xin nghe điều cốt yếu của pháp Phật. Đại sứ nói với chúng rằng:

"Chư thiện tri thức! Tự tánh Bồ-đề vốn thanh tịnh chỉ dùng tâm này là đủ thành Phật.

"Chư thiện tri thức! Hãy nghe nguyên do đắc pháp của Huệ Năng này. Cha Huệ Năng quê ở Phạm Dương, làm quan bị giáng, đày ra xứ Lãnh Nam làm dân thường ở Tân Châu. Thân phận không may, cha lại mất sớm, mẹ già côi cút. Mẹ con dời qua xứ Nam Hải, đắng cay nghèo thiếu, bán củi ở chợ.

"Khi ấy có một người khách mua củi, bảo mang đến nhà. Khách nhận củi, Huệ Năng được tiền, lui ra ngoài cửa, chợt nghe một người tụng kinh. Huệ Năng thoáng nghe lời kinh, tâm liền khai ngộ, bèn hỏi xem khách tụng kinh gì. Khách đáp: "Kinh Kim Cang" lại hỏi: "Ngài học kinh ấy ở đâu?" Khách đáp rằng: "Tôi từ chùa Đông Thiền huyện Hoàng Mai, Kỳ Châu lại đây. Chùa ấy là nơi Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn Đại sư đang giáo hoá, môn đồ hơn ngàn người. Tôi đến đó lễ bái, nghe giảng và thọ trì Kinh này. Đại sư vẫn thường khuyên người xuất gia, tại gia thọ trì Kinh này, sẽ tự thấy tánh thành Phật." Huệ Năng nghe lời ấy, lại cũng nhờ đời trước có duyên, nên được người giúp cho mười lượng bạc, bảo dùng cấp dưỡng cho mẹ già lại khuyên nên qua huyện Hoàng Mai tham lễ Ngũ Tổ. Huệ Năng sắp đặt cho mẹ xong, liền từ giã mà đi. Chưa đầy một tháng đã đến Hoàng Mai, lễ bái Ngũ Tổ. Tổ hỏi rằng: "Nhà ngươi là người phương nào? Muốn cầu việc chi?" Huệ Năng thưa: "Đệ tử là dân Tân Châu, Lãnh Nam Đường xa đến đây lễ Tổ, chỉ cầu làm Phật chớ chẳng cầu chi khác."

"Tổ nói: "Ngươi dân Lãnh Nam, lại là thiểu số mường mán, làm Phật sao được?" Huệ Năng thưa: "Người có kẻ Nam người Bắc, Phật tánh vốn không Nam Bắc. Thân mường mán này với thân Hoà thượng tuy có khác, nhưng Phật tánh có chi khác biệt?"

"Ngũ Tổ còn muốn nói với nữa, nhưng thấy đồ chúng vây quanh, liền bảo Huệ Năng theo chúng mà làm phận sự. Huệ Năng thưa: "đệ tử tự tâm thường sanh trí tuệ, chẳng rời tự tánh, tức là phước điền, chẳng hay Hoà thượng dạy làm việc chi?" Tổ nói: "Tên mọi này căn tánh lanh lợi quá! Thôi đừng nói nữa, hãy đi xuống chỗ làm việc đi."

"Huệ năng lui ra nhà sau, có người sai bửa củi giả gạo, trải qua hơn tám tháng. Ngày kia. Tổ chợt thấy Huệ Năng, bảo rằng: "Ta thấy chỗ biết của ngươi có thể dùng được, nhưng e có kẻ ác hại ngươi, cho nên chẳng nói với ngươi, ngươi có biết không?" Huệ Năng bạch rằng: "Đệ tử biết ý Tổ, nên chẳng dám ra phía trước, để người đừng hay biết."

"Một ngày kia, Tổ gọi các môn đồ lại đông đủ mà dạy rằng: Các ngươi nghe ta bảo đây. Người đời sanh tử là việc lớn, các ngươi suốt ngày chỉ lo cầu việc phước mà chẳng cầu ra khỏi biển khổ sanh tử. Tánh mình nếu mê, phước nào cứu đặng? Các ngươi hãy lui ra, tự quan sát trí tuệ, lấy tánh Bát-nhã nơi bản tâm mình, mỗi người làm một bài kệ đem trình ta xem. Nếu ai ngộ đạo, ta sẽ truyền pháp và y cho làm Tổ thứ sáu. Phải nhanh chóng lên, chẳng được chậm trễ. Nếu còn phải suy nghĩ là chẳng phải chỗ dùng được. Nếu thật người thấy tánh, vừa nghe lời nói liền phải thấy ngay. Người như vậy, cho dù có vung đao ra trận cũng vẫn thấy biết."

"Đồ chúng nghe lời, lui ra, bảo nhau rằng: Bọn ta chẳng cần phải lắng lòng dụng ý viết kệ trình Hoà thượng làm chi. Thượng toạ Thần Tú hiện là Giáo thọ, ắt là sẽ được. Bọn ta có làm kệ cũng chỉ uổng tâm lực mà thôi!" Rồi tất cả đều buông xuôi, tự nghĩ rằng: "Từ đây về sau, chúng ta chỉ cần nương theo Sư Thần Tú, còn phải phiền lòng làm kệ mà chi?"

"Thần Tú thì lại suy nghĩ: Mọi người chẳng làm kệ, vì ta đây đối với họ là thầy Giáo thọ. Còn như ta lại cần phải làm kệ trình Hoà thượng. Vì nếu chẳng trình kệ Hoà thượng làm sao biết chỗ hiểu biết trong lòng ta sâu cạn thế nào? Ý ta trình kệ, vì cầu pháp tức là việc tốt, nếu vì cầu ngôi Tổ tức là việc xấu, cũng như tâm phàm phu muốn đoạt ngôi Thánh, có khác gì nhau? Mà nếu chẳng trình kệ, rốt cuộc lại chẳng được Pháp. Thật là khó lắm, khó lắm!"

"Trước phòng Ngũ Tổ có ba gian mái hiên, ngài định mời quan Cung phụng là Lư Trân vẽ biến tướng Kinh Lăng già và biểu đồ truyền thừa năm vị Tổ để lưu truyền cúng dường. Thần Tú làm kệ xong, mấy phen muốn đem trình, cứ lên đến trước thềm thì trong lòng hoảng hốt, mồ hôi ra khắp mình, muốn trình mà chẳng được. Trải qua bốn ngày, đến mười ba lần như vậy, chẳng trình kệ được! Tú bèn suy nghĩ: "Chi bằng viết vào vách dưới mái hiên, khiến cho Hoà thượng xem thấy. Nếu Ngài bảo là hay, thì ta ra lễ bái, nhận là mình làm. Còn nếu Ngài bảo là chẳng được, thì thật uổng công bao năm ở núi, nhận sự lễ bái của người, còn tu hành gì nữa?"

"Nghĩ vậy canh ba đêm ấy chẳng cho ai biết, tự mình cầm đèn đến viết bài kệ lên vách mái hiên phía nam trình chỗ hiểu biết trong tâm mình. Kệ rằng:

Thân là cây Bồ-đề

Tâm như đài gương sáng.

Thường siêng lau siêng rửa

Chớ để bám bụi nhơ.

"Thần Tú viết kệ rồi, lui về phòng, không ai hay biết. Lại suy nghĩ rằng: "Ngày mai, Ngũ Tổ thấy kệ mà vui mừng, tức là ta có duyên với Pháp.

Còn nếu Ngài bảo chẳng được, tức là ta ngu mê, nghiệp chướng còn nặng chẳng thể đắc Pháp. Ý Thánh thật khó lường!" Ở trong phòng suy tưởng mãi, nằm ngồi chẳng yên, cho đến tận canh năm.

"Tổ vốn đã biết là Thần Tú chưa được đạo, chẳng thấy tự tánh. "Sáng ra, Tổ mời quan Cung phụng họ Lư đến chỗ vách tường mái hiên phía Nam để vẽ biểu đồ. Chợt thấy bài kệ ấy, liền bảo rằng: " Quan Cung phụng chẳng cần vẽ nữa. Thật đã làm nhọc ngài từ xa đến đây! Kinh nói: "Những gì có hình tướng đều là hư vọng". Chỉ cần lưu lại bài kệ này cho người trì tụng. Y theo kệ này tu khỏi đọa nẻo ác, y theo kệ này tu, được lợi ích lớn. Nói rồi sai môn nhân đốt hương lễ kính, bảo mọi người đều nên tụng kệ này. Môn nhân tụng kệ đều khen: "Hay lắm thay!"

"Khoảng canh ba, Tổ gọi Thần Tú vào phòng, hỏi rằng: "Kệ của ngươi làm phải không?" Thần Tú nói: "Thật là Tú này làm, chẳng phải dám vọng cầu ngôi Tổ, chỉ mong Hoà thượng từ bi xem coi có chút trí tuệ nào hay không?"

"Tổ nói: "Ngươi làm kệ này chưa thấy được bản tánh chỉ như đến ngoài cửa, chưa vào được trong. Như đem chỗ hiểu biết ấy mà cầu đạo Vô thượng Bồ-đề thì quyết chẳng thể được. Vô thượng Bồ-đề vốn tự bản tâm thấy tự bản tánh, chẳng sanh chẳng diệt. Bất cứ lúc nào, niệm tưởng nào cũng đều tự thấy biết, muôn pháp không ngăn ngại, một pháp chân thật thì hết thảy pháp đều chân thật muôn cảnh tự như như. Tâm như như đó tức là chân thật. Nếu thấy biết được như vậy, tức là tự tánh Vô thượng Bồ-đề. Ngươi nên lui về suy nghĩ trong một hai ngày nữa, làm một bài khác trình ta xem. Nếu kệ của ngươi vào được trong cửa, ta sẽ truyền pháp và y."

"Thần Tú làm lễ lui ra. lại qua dài ngày, làm kệ chẳng được. Trong lòng hoảng hốt, tâm thần chẳng yên, mơ màng như trong mộng, lúc đi lúc ngồi đều chẳng được vui.

"Hai hôm sau, có một chú tiểu đi ngang qua chỗ giả gạo, tụng bài kệ của Thần Tú. Huệ Năng vừa nghe qua, biết ngay bài kệ ấy chưa thấy được bản tánh. Tuy chưa được dạy dỗ giáo pháp, nhưng đã sớm biết đại ý. Liền hỏi chú tiểu rằng: "Người tụng kệ gì vậy?"

"Chú tiểu nói: Gã mường mán này, thật không biết gì sao? Đại sư có nói: Người đời sanh tử là việc lớn. Ngài muốn truyền pháp và y, nên dạy môn đồ làm kệ trình. Nếu ai ngộ được đại ý. Ngài sẽ trao y và pháp, cho làm Tổ thứ sáu. Thượng toạ Thần Tú viết bài kệ Vô tướng trên vách tường hiên phía Nam. Đại sư bảo mọi người đều nên tụng, tu theo kệ ấy khỏi đọa nẻo ác, tu theo kệ ấy, có lợi ích lớn."

"Huệ Năng nói: Này thượng nhân! Tôi giả gạo nơi đây hơn tám tháng rồi, chưa hề lên tới trước chùa. Mong được thượng nhân dẫn tôi tới trước bài kệ đó để lễ bái.

"Chú tiểu dẫn đến lễ bái trước bài kệ. Huệ Năng nói: "Huệ Năng không biết chữ, xin thượng nhân đọc giùm cho nghe."

"Khi ấy, có quan Biệt giá! Giang Châu họ Trương, tên Nhật Dụng cao giọng đọc lên. Huệ Năng nghe rồi liền nói: "Tôi cũng có một bài kệ, mong được quan Biệt giá viết giùm tôi."

"Biệt giá nói: "Ngươi cũng làm kệ, thật là việc ít có!"

"Huệ Năng nói với quan Biệt giá: "Muốn học đạo Vô thượng Bồ- đề, chẳng nên khinh người mới học. Người thấp hèn có khi có trí tuệ cao thượng, người cao thượng có khi không trí tuệ. Nếu khinh người mắc tội không kể xiết!"

"Biệt giá nói: "Người chỉ việc đọc kệ đi, ta viết giùm cho. Nếu người đắc Pháp, nên tiếp độ ta trước, chớ quên lời. Huệ Năng đọc kệ rằng:

Bồ-đề vốn chẳng phải cây

Gương sáng cũng chẳng phải đài.

Xưa nay vốn không một vật,

Chỗ nào bám được bụi nhơ?

"Viết bài kệ xong, đồ chúng đều kinh hãi, ai nấy sửng sốt bảo nhau rằng: "Lạ thay! Thật là không thể lấy vẻ ngoài để xét đoán người! Sao lâu nay chúng ta lại dám sai khiến vị Bồ tát xác phàm này?"

"Tổ thấy mọi người kinh động, e có kẻ làm hại Huệ Năng, bèn lấy chiếc dép chà xoá bài kệ ngay đi và nói rằng: "Cũng chưa thấy tánh, Đồ chúng đều nghe vậy.

"Hôm sau, Tổ đến chỗ giả gạo, thấy Huệ Năng lưng đeo đá, giả gạo, bảo rằng: "Người cầu đạo, vì pháp quên mình đến thế sao?" Lại hỏi: "Gạo đã trắng chưa?" Huệ Năng thưa: "Gạo trắng đã lâu, còn thiếu cái sàng gạo." Tổ liền dùng gậy gõ lên thành cối ba cái rồi đi."

"Huệ Năng hiểu ý Tổ, trống canh ba vào thất. Tổ lấy áo cà sa che quanh, chẳng cho ai trong thấy, rồi giảng kinh kim cang cho nghe. Đến câu "Nên sanh tâm từ nơi chỗ chẳng trụ vào đâu cả. Huệ Năng vừa nghe liền đại ngộ, hiểu rằng hết thảy muôn pháp chẳng rời tự tánh Liền bạch Tổ rằng:

"Ngờ đâu tự tánh vốn tự thanh tịnh.

Ngờ đâu tự tánh vốn chẳng sanh diệt.

Ngờ đâu tự tánh vốn tự đầy đủ.

Ngờ đâu tự tánh vốn chẳng lay động.

Ngờ đâu tự tánh sanh ra muôn pháp."

"Tổ biết là đã ngộ bản tánh, nên bảo Huệ Năng rằng: "Chẳng biết bản tâm, học pháp vô ích. Nếu tự biết bản tâm, tự thấy bản tánh, tức là bậc Trượng phu; là thầy của hàng trời, người, là Phật."

"Thọ pháp vào canh ba, chẳng ai hay biết.

Tổ truyền pháp Đốn giáo và y bát, bảo rằng: "Nhà ngươi làm Tổ đời thứ sáu, khéo tự giữ gìn, rộng độ chúng sanh, lưu truyền đạo lý cho đời sau, đừng để tuyệt mất. Hãy nghe kệ ta đây:

Tình khởi nên gieo giống,

Vòng nhân quả loanh quanh.

Không tình cũng không giống

Không tánh cũng không sanh.

"Tổ lại nói: Thuở xưa, Đại sư Đạt ma mới đến đất này, lòng người chưa tin, nên truyền y này như vật làm tin, đời đời truyền nối. Còn truyền pháp tất phải lấy tâm truyền tâm, khiến cho tự ngộ, tự chứng. Từ xưa, chư Phật chỉ truyền bản thể, chư Tổ ngầm nối bản tâm. Y là đầu mối sanh ra tranh đoạt, đến ngươi không nên truyền nữa. Nếu truyền y này thì nguy đến tánh mạng. Ngươi nên đi mau đi, kẻo có người làm hại. Huệ Năng thưa hỏi: "Giờ biết đi đâu?" Tổ đáp: "Gặp Hoài thì ngừng; gặp Hội thì ẩn".

"Huệ Năng nhận y bát đang lúc canh ba, thưa với Tổ rằng: "Huệ Năng người miền Nam, không thông thạo đường đi ở núi này, làm sao ra được đến cửa sông?" Tổ đáp: Ngươi chẳng phải lo, ta tự đưa ngươi đi.

"Tổ đưa ra đến bến Cửu Giang, bảo Huệ Năng lên thuyền. Ngài tự cầm chèo mà chèo đi. Huệ Năng thưa: Xin Hoà thượng ngồi, để đệ tử chèo. Tổ nói: "Ta nên độ ngươi sang sông." Huệ Năng thưa: khi mê thầy độ, ngộ rồi thì tự độ. Độ tuy là một tiếng, mà chỗ dùng chẳng giống nhau. Huệ Năng sanh nơi biên địa, giọng nói không chuẩn, được nhờ Thầy truyền pháp, nay đã ngộ rồi, chỉ nên tự độ."

"Tổ nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Pháp Phật từ nay về sau do ngươi mà rộng truyền. Ngươi đi rồi, ba năm sau ta sẽ bỏ cõi thế. Ngươi đi may mắn, gắng sức về phương Nam. Nên ẩn nhẫn, chớ vội vàng giảng pháp, pháp Phật sẽ khó mà sanh khởi."

"Huệ Năng từ biệt Tổ, hướng phương Nam mà đi. Ngũ Tổ quay về, luôn mấy ngày chẳng lên giảng đường. Môn đồ nghi hoặc, gặn hỏi Ngài: "Chẳng hay Hoà thượng có bệnh hoạn sầu não vì chăng?"

"Ngài đáp: Ta không bệnh, nhưng y pháp đã về phương Nam rồi."

"Chúng đệ tử lại hỏi: Ai được truyền thọ?"

"Ngài đáp: Huệ Năng được"

"Lúc ấy đồ chúng mới biết. Liền có vài trăm người đuổi theo, muốn cướp y bát. Trong số đó có một vị tăng tên Huệ Minh, họ Trần, trước đây từng giữ chức quan võ hàng tứ phẩm, tánh tình thô bạo, hết sức đuổi tìm. Ông này cầm đầu cả bọn, đuổi riết trong hai tháng, tới núi Đại Sưu thì bắt kịp.

"Huệ Năng đặt y bát trên một hong đá mà nói rằng: Áo này là vật làm tin, há dùng sức mà tranh được sao?"

"Huệ Năng ẩn vào cỏ rậm. Huệ Minh đuổi tới, đưa tay nhận lấy y bát, nhấc lên không được, liền kêu lên rằng: "Hành giả, hành giả! Tôi thật vì pháp, chẳng phải vì y mà đến đây."

"Huệ Năng bước ra, lên ngồi trên hòn đá. Huệ Minh lễ bái, nói: Mong được ngài vì tôi mà thuyết pháp. Huệ Năng nói: Nếu ông đã vì pháp mà đến đây, vậy nên dứt bỏ hết các duyên, chớ sanh niệm tưởng, ta sẽ vì ông mà giảng rõ, một lúc lâu sau. Huệ Năng mới nói: Không nghĩ thiện, không nghĩ ác, ngay trong lúc ấy, mặt mũi xưa nay của Thượng toạ Minh là gì?"

"Huệ Minh nghe qua đại ngộ, lại hỏi: Ngoài lời kín đáo, ý bí mật đó, còn có bí mật nào khác nữa chăng?. Huệ Năng đáp: Đã nói ra với ông, tức chẳng phải bí mật. Nếu ông tự soi xét lại mình, thì chỗ bí mật chính ở nơi ông. Huệ Minh nói: "Tôi tuy ở chỗ Hoàng Mai nhưng thật chưa tự nhận ra mặt mũi của mình. Nay nhờ ngài chỉ dạy cho, như người uống nước, nóng lạnh tự nhận ra. nay ngài chính là thầy của Huệ Minh này vậy. Huệ Năng nói: Nếu ông được như vậy, thì ta với ông cùng một thầy là Tổ Hoàng Mai, nên khéo tự giữ gìn. Huệ Minh lại hỏi: Từ nay Huệ Minh biết đi đâu? Huệ Năng nói: Đến Viên thì dừng, gặp Mông thì ở. Huệ Minh lễ bái từ biệt.

"Huệ Năng sau đến Tào Khê, lại bị kẻ ác đuổi tìm, bèn lánh nạn trong đoàn thợ săn nơi huyện Tứ Hội, trải qua mười lăm năm, thường khi tuỳ nghi thuyết pháp với bọn thợ săn. Thợ săn thường sai giữ lưới, mỗi khi có thú vướng vào thì lén thả ra hết. Đến bửa cơm, chỉ ăn rau luộc chung trong nồi thịt. Hoặc có kẻ hỏi, liền đáp rằng: Chỉ ăn rau luộc bên thịt được rồi."

"Một ngày kia, tự nghĩ đã đến lúc hoằng pháp, không nên ẩn lánh nữa. Liền đi qua Quảng Châu, đến chùa Pháp Tánh, gặp lúc Ấn Tông Pháp sư đang giảng Kinh Niết Bàn. Khi ấy, trong chúng có hai vị tăng bàn cãi chuyện gió và phướn. Một vị nói: "Gió động". Vị kia nói "Phướn động". Bàn cãi hồi lâu chẳng dứt, Huệ Năng bước đến nói rằng: "Chẳng phải gió động, chẳng phải phướn động, ấy là tâm các ông động". Cả chúng nghe đều kinh hãi.

"Ấn Tông liền thỉnh ngồi trên, hỏi nghĩa sâu kín Thấy Huệ Năng nói lời giảng dị mà lý chánh đáng, chẳng theo văn tự, Ấn Tông mới nói: "Ngài chắc chắn không phải người thường! Từ lâu vẫn nghe y pháp của Tổ Hoàng Mai đã về phương Nam, chắc là ngài đây chăng?"

"Huệ Năng nói không dám".

"Ấn Tông liền làm lễ, xin đưa y bát ra cho đại chúng xem. Ấn Tông lại hỏi: Ý chỉ truyền trao của Ngài Hoàng Mai như thế nào?" Huệ Năng đáp: "Trao nhận tức là không, chỉ luận việc thấy tánh, không luận bàn thiền định giải thoát."

"Tông hỏi: "Sao chẳng luận bàn thiền định giải thoát?"

"Huệ Năng đáp: Vì là pháp phân biệt đối đãi, chẳng phải pháp Phật.

Pháp Phật là pháp không phân biệt đối đãi".

"Tông lại hỏi: "Thế nào là pháp Phật không phân biệt đối đãi?"

Huệ Năng đáp: "Pháp sư giảng kinh Niết bàn, làm rõ Phật tánh, ấy là pháp Phật không phân biệt đối đãi. Như khi Cao Quý Đức Vương Bồ tát hỏi Phật rằng: "Những kẻ phạm bốn giới cấm nặng, làm năm tội nghịch và bọn nhất xiển đề có dứt mất thiện căn, tánh Phật hay không?"

Phật đáp: "Thiện căn có hai: một là thường, hai là vô thường.

Tánh Phật chẳng phải thường, chẳng phải vô thường, nên không thể dứt mất." Đó là không phân biệt đối đãi.

Lại nữa, một là thiện, hai là bất thiện, tánh Phật chẳng phải thiện, chẳng phải bất thiện, như vậy là không phân biệt đối đãi.

Các uẩn và giới, phàm phu thấy có phân biệt, kẻ trí hiểu rõ tánh thật không phân biệt. Tánh thật không phân biệt ấy là tánh Phật.

Ấn Tông nghe giảng giải, vui mừng chắp tay nói rằng: Lũ chúng tôi giảng kinh dường như ngói, sỏi, còn Ngài luận nghĩa thật như vàng ròng!"

"Liền đó, Ấn Tông cạo tóc cho Huệ Năng, nguyện thờ làm thầy.

Huệ Năng dưới cây Bồ-đề nơi ấy mà khai mở Pháp môn Đông Sơn.

"Huệ Năng này đắc pháp ở Đông Sơn, từng chịu đủ mùi cay đắng, tánh mạng mong manh như sợi tơ treo. Ngày nay cùng sứ quân và các quan viên, tăng, ni, đạo, tục đồng trong hội này. Nếu các vị chẳng nhờ duyên lành, từ nhiều kiếp xa xưa, từng trong quá khứ cúng dường chư Phật, gieo trồng căn lành, làm sao lại được nghe nhân duyên đắc pháp Đốn giáo như ta vừa kể?

"Giáo pháp là do các vị Thánh trước đây truyền lại chẳng phải tự do trí Huệ Năng biết được. Nguyện cho những ai nghe giáo pháp này, đều được thanh tịnh trong tâm. Nghe rồi đều tự dứt lòng nghi, đồng như Thánh nhân không khác".

Hết thảy chúng hội nghe Pháp, thảy đều vui mừng làm lễ lui ra.

PHẨM THỨ HAI BÁT- NHÃ

Hôm sau, Vi sứ quân lại thỉnh thuyết pháp nữa. Sư lên toà, bảo đại chúng: "Mọi người nên định tâm niệm câu: Ma Ha Bát-nhã Ba-la-mật đa."

Rồi sư dạy rằng: "Các vị thiện tri thức! Trí Bát-nhã Bồ-đề, người đời vốn tự có. Chỉ bởi tâm mê, không thể tự thấy, nên phải nhờ bậc đại thiện tri thức chỉ ra mới thấy tánh. Nên biết rằng, người ngu kẻ trí đều sẵn có tánh Phật, chẳng khác chi nhau. Chỉ bởi mê, ngộ chẳng đồng nhau, cho nên mới có người ngu, kẻ trí. Nay ta vì chư vị nói pháp Ma ha Bát-nhã Ba-la-mật, khiến cho mọi người đều được trí tuệ. Hãy chú tâm nghe cho kỹ!

"Các vị thiện tri thức! Người đời cả ngày miệng niệm Bát-nhã mà chẳng biết Bát-nhã là tự tánh của mình, cũng như chỉ nói ăn, thật chẳng được no. miệng chỉ nói lẽ không, muôn kiếp chẳng được thấy tánh, rốt cuộc chẳng ích lợi gì.

"Các vị thiện tri thức! Ma ha Bát-nhã Ba-la-mật là tiếng Phạn, nghĩa là Trí tuệ lớn tới bờ bên kia. Việc ấy do nơi thực hành ở tâm, chẳng do miệng niệm. Miệng niệm mà tâm chẳng thực hành, cũng như huyễn hoá, như sương móc, điện chớp. Miệng niệm tâm thực hành, tất tâm với miệng hợp nhau; bản tánh là Phật, lìa tánh ra không có Phật nào khác.

"Sao gọi là Ma ha? Ma ha nghĩa là lớn. Tâm lượng rộng lớn như hư không, không bờ bến, cũng không vuông tròn, lớn nhỏ, xanh vàng đỏ trắng. Cũng không trên dưới ngắn dài. Cũng không giận, mừng, phải, quấy; không lành dữ, không đầu đuôi, cho đến các cõi thế giới chư Phật đều là hư không. Tánh linh diệu của người đời vốn là không, không một pháp nào có thể đắc. Tự tánh của chân không, lại cũng như vậy.

"Các vị thiện tri thức! Cũng đừng nghe ta thuyết không mà liền chấp lấy lẽ không. Đây là đều quan trọng nhất. Nếu lấy tâm không mà ngồi thiền, tức vướng mắc vào chỗ tâm không không nghĩ nhớ.

"Các vị thiện tri thức! Cõi thế giới hư không bao hàm thể sắc, hình tượng muôn vật: mặt trời, mặt trăng, tinh tú, núi sông, đất đai, suối nguồn, khe rạch, cỏ cây, rừng rậm, kẻ ác, người hiền, pháp lành, pháp dữ, thiên đường, địa ngục, hết thảy biển cả, núi non... thảy đều nằm trong hư không. Tánh không của người đời lại cũng như vậy.

"Các thiện tri thức! Tự tánh bao hàm muôn pháp, nên gọi là lớn.

Muôn pháp ở trong tánh người. Nếu thấy hết thảy kẻ ác người hiền mà lòng không vướng mắc, cũng chẳng chê bỏ, cũng chẳng đắm nhiễm, tâm như hư không, như vậy là lớn, nên nói là Ma ha.

"Các vị thiện tri thức! Người mê chỉ nói miệng, người trí tâm thực hành. Lại có người mê giữ tâm mà ngồi thiền, đối với trăm việc đều không nghĩ đến, tự xưng là lớn. Những người như thế, chẳng thể cùng luận bàn, vì họ đã rơi vào tà kiến.

"Các vị thiện tri thức! Tâm lượng rộng lớn, biến khắp Pháp giới. Dùng đến thì rành rẽ phân minh, ứng dụng liền biết hết thảy. Hết thảy là một, một là hết thảy. Đến đi tự do. Tâm không ngăn ngại, tức là Bát-nhã.

"Các vị thiện tri thức! Hết thảy trí Bát-nhã đều do tự tánh sanh ra, chẳng từ ngoài vào, chớ nên hiểu sai. Như vậy gọi là tự ứng dụng chân tánh. Một lẽ chân thật, hết thảy mọi lẽ đều chân thật. Tâm lượng rộng lớn chẳng làm việc nhỏ nhen. Đừng nên suốt ngày miệng nói lẽ không mà trong tâm chẳng tu hạnh này, khác nào dân thường tự xưng mình là vua, rốt cùng chẳng thể được. Người như vậy chẳng phải đệ tử ta.

"Các vị thiện tri thức! Sao gọi là Bát-nhã? Bát-nhã nghĩa là trí tuệ. Ở mọi nơi, mọi lúc trong mọi niệm tưởng đều chẳng ngu mê, thường sáng trí tuệ, tức là hạnh Bát-nhã. Một niệm ngu mê thì Bát-nhã dứt mất, một niệm trí tuệ tức Bát-nhã sanh. Người đời ngu mê, chẳng hiểu Bát-nhã. Miệng nói Bát-nhã mà trong tâm thường ngu mê. Miệng thường nói: "Ta tu Bát-nhã." Mỗi niệm đều nói lẽ không, mà chẳng thật hiểu chân không, Bát-nhã không có hình tướng, chính là tâm trí tuệ. Nếu hiểu được như vậy tức là trí Bát-nhã.

"Sao gọi là Ba-la-mật? Đó là tiếng Phạn, nghĩa là đến bờ bên kia, phải nên hiểu là lìa khỏi sanh diệt. Tâm vướng mắc nơi cảnh thì sanh diệt khởi, như nước cuộn nổi sóng, tức là bờ bên này. Tâm lìa khỏi cảnh thì không sanh diệt, như nước thường chảy thông, tức là bờ bên kia, nên gọi là Ba-la-mật.

"Các vị thiện tri thức! Người mê miệng niệm, mà ngay trong lúc niệm vẫn có điều hư vọng, sai trái. Mỗi niệm đều thực hành, gọi là chân tánh. Người ngộ được pháp này chính là pháp Bát-nhã, người tu theo hạnh này, chính là hạnh Bát-nhã. Chẳng tu tức là kẻ phàm, một niệm tu hành liền tự mình không thua kém Phật.

"Các vị thiện tri thức! Phàm phu chính là Phật, phiền não chính là Bồ-đề. Niệm trước còn mê là phàm phu, niệm sau thức tỉnh là Phật. Niệm trước còn vướng mắc nơi cảnh là phiền não, niệm sau lìa cảnh là Bồ-đề.

"Này thiện tri thức!

Ma ha Bát-nhã Ba-la-mật,

Cao nhất, quý nhất, pháp đệ nhất

Không trụ, không qua cũng không lại,

Ba đời chư Phật từ đó sanh.

"Phải dùng trí tuệ sáng suốt mà phá vỡ khối phiền não trần lao năm uẩn. Tu hành như vậy chắc chắn thành Phật. Chuyển hoá ba độc thành Giới, Định, Tuệ.

"Các vị thiện tri thức! Pháp môn này từ một Bát-nhã sanh ra tám muôn bốn ngàn trí tuệ. Vì sao vậy? Vì người đời có tám muôn bốn ngàn trần lao.

"Nếu không trần lao, trí tuệ thường hiển hiện, chẳng lìa tự tánh. Người ngộ Pháp này, tức không niệm tưởng, không nghĩ nhớ, không vướng mắc. Chẳng phải tâm lầm lẫn, hư vọng, ứng dụng tự tánh chân như. Dùng trí tuệ quán xét các pháp, chẳng lấy, chẳng bỏ, tức là thấy tánh, thành Phật đạo.

"Các vị thiện tri thức! Nếu người nào muốn vào sâu tận cội nguồn Pháp giới, cùng là Bát-nhã tam muội, thì nên tu hạnh Bát-nhã. Trì tụng Kinh Kim Cang Bát-nhã tất sẽ thấy tánh. Phải biết rằng công đức của kinh này vô lượng vô biên. Trong kinh có tán thán rõ ràng, thật chẳng thể nói hết. Pháp môn này là Tối thượng thừa, vì người đại trí mà thuyết, vì người thiện căn mà thuyết. Người trí thô, căn thấp nghe rồi sanh lòng nghi ngờ. Vì sao vậy? Như khi mưa lũ lớn, thành ấp, xóm làng đều trôi dạt hết, như lá táo trôi. Nhưng nếu mưa xuống biển cả, thì nước ở đó chẳng thêm chẳng bớt. Bậc đại thừa, tối thượng thừa nghe giảng Kinh Kim Cang, tâm liền khai ngộ, hiểu rõ rằng bản tánh tự có trí Bát-nhã, nhờ tự dùng trí tuệ thường quán xét, chẳng do văn tự.

"Ví như nước mưa, chẳng phải tự nhiên mà có, chính là để làm cho hết thảy cỏ cây, giống hữu tình, giống vô tình đều được thấm nhuần. Trăm sông, muôn dòng đều chảy vào biển cả, hợp làm một thể. Trí Bát-nhã của tự tánh chúng sanh lại cũng như vậy.

"Các vị thiện tri thức! Những người căn cơ thấp, nghe pháp đốn ngộ này, cũng như cỏ cây nhỏ bé ít rễ, nếu bị mưa lớn đều nghiêng ngã hết, không thể lớn lên. Nhưng người căn cơ dù thấp, vốn cũng có trí Bát-nhã như bậc đại trí không khác, vậy vì sao nghe pháp lại chẳng tự khai ngộ? Đó là do tà kiến nặng nề che lấp, gốc phiền não sâu. Như đám mây lớn che khuất mặt trời, nếu không có cơn gió mạnh thổi tan đi, ánh sáng mặt trời tất không hiện ra được. Trí Bát-nhã lại cũng không, có lớn nhỏ sai khác, chỉ vì tất cả chúng sanh tự tâm mê ngộ chẳng đồng. Tâm mê hướng chỗ thấy biết ra bên ngoài mà tu hành cầu tìm Phật, chưa thấy được tự tánh, tức là hàng căn cơ thấp. Nếu ngộ rõ pháp Đốn giáo này, chẳng vướng mắc việc tu hành ngoài tâm, chỉ tự trong tâm thường khởi thấy biết chân chánh, phiền não trần lao chẳng thể làm cho ô nhiễm, đó tức là thấy tánh.

"Các vị thiện tri thức! Trong ngoài chẳng trụ, qua lại tự do, trừ được tâm chấp trước, thông đạt không ngại, tu được hạnh ấy, so với Kinh Bát-nhã không sai khác gì nhau.

"Các vị thiện tri thức! Hết thảy kinh sách, văn tự hai thừa Đại, Tiểu, mười hai bộ kinh điều do trí người đặt ra, nhân tánh trí tuệ mà kiến lập. Nếu không có người đời, hết thảy muôn pháp vốn tự chẳng có. Cho nên biết rằng muôn pháp vốn do người mà khởi lên, hết thảy kinh sách vốn do người thuyết mà có. Bởi người có ngu, có trí, nên kẻ ngu làm thân thấp hèn, người trí làm bậc cao quý. Kẻ ngu hỏi nơi người trí; người trí thuyết pháp với kẻ ngu. Kẻ ngu chợt ngộ, hiểu rõ, tâm trí khai mở liền không khác gì người trí.

"Các vị thiện tri thức! Không ngộ thì Phật là chúng sanh, một niệm ngộ rồi chúng sanh là Phật. Cho nên biết rằng muôn pháp đều ở nơi tự tâm. Vậy sao chẳng tự trong tâm mình trực nhận ra bản tánh chân như? Bồ tát Giới Kinh nói: "Tự tánh của ta vốn tự thanh tịnh. Nếu biết tự tâm, thấy bản tánh, hết thảy đều thành Phật đạo." Tịnh Danh kinh nói: "Hoát nhiên chợt nhận lại được bản tâm."

"Các vị thiện tri thức! Ta ở nơi Hoà thượng Hoằng Nhẫn, vừa nghe pháp liền ngộ, nhìn thẳng ra bản tánh chân như. Bởi vậy nên mang giáo pháp này lưu hành, giúp cho kẻ học đạo trực nhận Bồ-đề. Mọi người nên tự quán xét tâm, tự thấy bản tánh. Nếu tự mình chẳng ngộ, nên tìm cầu bậc đại thiện tri thức giảng pháp Tối thượng thừa, chỉ thẳng đường ngay cho. Phải là bậc thiện tri thức có nhân duyên lớn, dạy dỗ, dắt dẫn, khiến cho được thấy tánh. Tất cả pháp lành nhờ nơi thiện tri thức mà phát khởi. Chư Phật ba đời, mười hai bộ kinh, vốn sẵn có đủ trong tánh người. Nếu không tự ngộ được nên cầu thiện tri thức chỉ ra cho thấy. Nếu tự ngộ được, chẳng cần tìm cầu bên ngoài. Nếu cứ cố chấp rằng không người khai ngộ thì không giải thoát, thật không đúng lẽ. Vì sao vậy? Tự trong tâm có tri thức tự ngộ. Nếu khởi tà mê, vọng niệm điên đảo, dù có thiện tri thức bên ngoài dạy dỗ, cũng chẳng cứu được. Nếu khởi trí Bát-nhã chân chánh quán xét, tức thời các vọng niệm đều diệt mất. Nếu biết tự tánh, một khi ngộ rồi liền đến ngay cõi Phật.

"Các vị thiện tri thức! Trí tuệ quán xét, trong ngoài sáng rõ, biết tự bản tâm. Nếu biết bản tâm tức là gốc giải thoát. Nếu được giải thoát, tức là Bát-nhã Tam muội. Bát-nhã Tam muội, tức là không niệm.

"Sao gọi là không niệm? Nếu thấy tất cả các pháp mà tâm không đắm nhiễm, đó là không niệm. Ứng dụng liền biến khắp hết mọi nơi, cũng chẳng vướng mắc hết thảy mọi nơi. Chỉ giữ tâm thanh tịnh, khiến sáu thức ra khỏi sáu cửa, ở giữa sáu trần mà không nhiễm tạp. Đến đi tự tại, ứng dụng lưu thông không ngăn ngại, tức là Bát-nhã Tam muội. Tự tại giải thoát, gọi là hạnh không niệm. Nếu trăm việc đều thôi không nghĩ đến, dứt mọi tâm niệm, tức bị pháp trói buộc, gọi là kiến giải sai lệch.

"Các vị thiện tri thức! Người ngộ pháp không niệm, muôn pháp đều thông hiểu, nhìn thấy cảnh giới chư Phật, đến được địa vị của Phật.

"Các vị thiện tri thức! Về sau có ai hiểu được pháp Đốn giáo này, lại cùng với người đồng kiến giải, đạo hạnh phát nguyện thọ trì như phụng thờ Phật, người ấy suốt đời chẳng còn thối chuyển, quyết chứng thánh quả. Vậy nên cần phải truyền trao nối tiếp pháp giáo xưa nay chẳng được giấu giếm chánh pháp. Nếu gặp người chẳng đồng kiến giải, đạo hạnh, riêng pháp này chẳng được truyền trao, chỉ làm tổn hại, rốt cùng vô ích. Vì e rằng kẻ ngu chẳng hiểu, chê bai pháp môn này, rồi trăm kiếp ngàn đời phải đoạn dứt hạt giống tánh Phật.

"Các vị thiện tri thức! Ta có một bài tụng Vô tướng, mọi người đều nên tụng. Người tại gia, xuất gia cũng chỉ cần y theo đây mà tu. Nếu chẳng tự tu, chỉ nhớ lời ta nói cũng chẳng ích gì. Hãy nghe bài tụng đây:

Thuyết thông tâm cũng thông

Như mặt nhật trên không.

Chỉ truyền pháp thấy Tánh,

Ra đời phá tà tông.

Pháp vốn không đốn tiệm,

Mê ngộ có chậm mau

Chỉ pháp thấy Tánh này,

Người ngu không thể hiểu,

Giảng thuyết tuy muôn đường,

Lý hợp lại thành một,

Trong nhà tối phiền não,

Mặt trời tuệ nên soi.

Tà đến phiền não đến

Chánh khởi, phiền não trừ.

Chánh tà đều chẳng dụng.

Thanh tịnh đến Vô dư.

Bồ-đề vốn tự tánh,

Khởi tâm tức là vọng

Tâm tịnh trong chỗ vọng,

Chân chánh, trừ ba chướng.

Người đời nếu tu đạo,

Hết thảy chẳng gây hại,

Thường tự xét lỗi mình,

Là với đạo hợp nhau.

Sắc loài tự có đạo,

Chớ làm não hại nhau.

Lìa đạo, riêng tìm đạo,

Trọn đời chẳng thấy đạo.

Lao đao trọn một đời,

Rốt cùng vẫn phiền não!

Muốn thấy Đạo chân chánh,

Làm việc đúng là Đạo,

Tự mình không tâm Đạo,

Ám muội sao thấy Đạo?

Nếu người thật tu hành,

Chẳng nói lỗi thế gian,

Nếu bàn lỗi người khác,

Tự mình lỗi không khác,

Người quấy, ta không quấy,

Ta quấy, lỗi tại ta,

Chỉ tự trừ tâm quấy,

Trừ sạch hết phiền não.

Ghét yêu chẳng bận lòng.

Duỗi chân dài thanh thản.

Lòng muốn độ kẻ khác,

Nên tự biết phương tiện.

Khéo trừ sạch nghi ngờ.

Tự tánh tự hiển hiện,

Pháp Phật từ cõi thế,

Không lìa thế tỉnh giác.

Bỏ thế tìm Bồ-đề,

Như kẻ tìm sừng thỏ!

Chánh kiến là thoát tục,

Tà kiến là thế gian.

Chánh tà đều dứt sạch,

Tánh Bồ-đề hiển lộ.

Tụng này là Đốn giáo,

Cũng gọi: Đại Pháp Thuyền.

Mê nghe kinh nhiều kiếp,

Ngộ chỉ sát na thành."

Sư lại nói: "Nay tại chùa Đại Phạm giảng pháp Đốn giáo này, nguyện cho tất cả chúng sanh vừa nghe liền được thấy Tánh, thành Phật.

Khi ấy, Vi Sứ quân cùng các vị quan liêu và người đạo, kẻ tục nghe lời thuyết giảng của Sư rồi, hết thảy đều tỉnh ngộ, đồng thời làm lễ, xưng tán rằng: "Hay thay! Ngờ đâu xứ Lãnh Nam này có Phật ra đời!"