SỐ 1870 — HOA NGHIÊM KINH NỘI CHƯƠNG MÔN ĐẲNG TẠP KHỔNG MỤC

CHƯƠNG CHỦNG TÁNH ĐẦU CỦA PHẦN GỐC TRONG PHẨM THẬP TRỤ HỘI THỨ BA

Tiếp theo tương đương với tâm Thập tín, sau thành nghĩa chủng tánh của Phật Nhất thừa. Nghĩa là tánh chủng tánh, tập chủng tánh. Tánh chủng tánh nghĩa là nói theo bản tánh. Tập chủng tánh là nói theo sự tu tập, cũng có giải: Tánh chủng tánh là tánh bản hữu. Tập chủng tánh là tánh tu sinh, đây không phải là đối tượng ưa thích của pháp Phật. Vì sao? Vì nói về chủng tánh, thuận theo môn nhân duyên nói há chấp nhận không đối với nhân duyên mà nói chủng tánh, nên tánh chủng tánh không được làm bản hữu. Lại, tập chủng tánh không được tu sinh. Vì sao? Vì nếu ngoài pháp tánh có tu sinh, thì duyên khởi sẽ tăng, cho nên không được nói tu sinh. Nếu nghĩa chủng tánh là nhân của Phật kia, nghĩa ấy rộng lớn, không thể nghiêng lệch ở giải, không thể nghiêng lệch ở hạnh, không thể nghiêng lệch ở vị, không thể nghiêng lệch ở tỷ huống, không thể nghiêng lệch ở chứng, không thể nghiêng lệch ở nhân quả, không thể nghiêng lệch bản hữu, vì tu sinh. Nay, lập hai thứ tánh tập: Nói chung, tánh chủng tánh, là nói theo bản tánh, vị ở chủng tử. Tập chủng tánh là nói theo tu sinh, về nghĩa tức rộng lớn. Đây là dựa vào văn của Địa trì. Nếu theo kinh Anh Lạc thì có sáu thứ tánh:

1. Tập chủng tánh.

2. Tánh chủng tánh.

3. Đạo chủng tánh.

4. Thánh chủng tánh.

5. Đẳng giác tánh.

6. Diệu giác tánh.

Ở đây là nói theo vị, về nghĩa tức là chung. Nếu muốn xuất thể thì dùng bản hữu, tu sinh, duyên khởi phước tuệ, môn định, tuệ làm thể. Đây là thuận với ba thừa, là nghĩa Biệt giáo của Nhất thừa. Nghĩa là sáu quyết định và trụ mười tướng, tức thuận với nguyện hạnh Phổ Hiền, như bài kệ trong phẩm phát tâm công đức có nói rộng.

CHƯƠNG THẬP TRỤ

Nghĩa Thập trụ, thập là số, trụ là bất thối, tức vị thành, trụ, cũng gọi là Thập giải:

1. Trụ phát tâm.

2. Trụ trì địa.

3. Trụ Tu hành.

4. Trụ Sinh tôn quý.

5. Trụ Đầy đủ phương tiện.

6. Trụ Chánh tâm.

7. Trụ Bất thối.

8. Trụ Đồng chân.

9. Trụ Pháp Vương tử.

10. Trụ Quán đảnh.

Vì Bất động nên gọi là Trụ.

Thể là dùng vô lượng phương tiện tam-muội làm thể. Đây là thuận với Chung giáo Ba thừa, để nói vốn tức là Nhất thừa. Sơ giáo thì không có định, Tiểu thừa ngu pháp và hồi tâm, tức không nói Thập trụ, nên có thể so sánh mà biết.

CHƯƠNG ĐẦU NÓI VỀ QUÁN CHUNG TRONG PHẨM PHẠM HẠNH

Quán chung, vì chế phục chung các hoặc, diệt chung hạt giống hoặc, tu chung các hạnh, quán chung các lý, nên gọi là quán chung, tức là một vô phân biệt trí định. Quán này y cứ thành ly ngôn nói tướng, không thể nói nghĩa, môn của thể tướng kia bất đồng, chỉ là tam muội Nhất hạnh.

Y cứ vào đối tượng nhất định kia cũng được đồng với nghĩa giáo tức khắc. Nếu y cứ vào phương tiện thì thuận với tầm tư, kể cả ý ngôn của Duy thức như thật. Đây là thuận với Ba thừa. Nếu vì được gọi Nhất thừa thì thuộc về Nhất thừa, nếu hồi hướng Nhất thừa thì biết là phương tiện Nhất thừa cũng nhập Nhất thừa. Sơ giáo cũng có môn này, chỉ tạo ra thuyết tức không, nên có thể so sánh mà biết. Nay, vì nghĩa quán chung nên lược rút ra lý thuyết của các nhà không đồng nhất.

Có thuyết nói: Thật tánh thuận với vô phân biệt, dứt tướng, thích ứng với sự vắng lặng, tức là trụ chánh nghĩa, không còn tiến tới gọi là Phật.

Như trên đã nói tâm người tu hành kia thuận với tập đã lâu thì Phật cho đến vô lượng kiếp. Biện luận về pháp tánh kia, tất cả đều như, do gốc thành tất cả pháp, không phải đối tượng duyên của tướng trí mà được pháp tánh. Như pháp tánh kia không hai, không có riêng, tất cả đều không, là bản tánh của pháp tánh, vô minh phiền não, v.v… tức như đã thành.

Vô minh là gì?

Nghĩa là chân như. Vì sao? Vì chân như thành vô minh. Nếu không có chân như thì sẽ không có vô minh, nên luận Khởi Tín chép: "Từ vô minh tất cả các pháp đều là tâm của chúng sinh, Ma-ha-diễn là tướng dụng sinh diệt trong thể chân như".

Nếu có thể là nghĩa này thì sẽ được thuận theo nhập môn chân như, đối tượng mà Nhất thừa gọi, cũng nhập Nhất thừa. Đối với chánh quán ở trước, nêu sự tương tự của môn chân như để nói về chánh chân như.

Theo luận Bảo Tánh, Bồ-tát mới phát ý trong tâm tu hành thì trở thành ý không loạn. Lược có ba thứ:

Một là lìa không Như Lai tạng, do mất vật biến đổi, hư hoại, tu hành, gọi là môn không giải thoát, khởi tâm như thế, thật sự có vật đoạn, hoại. Về sau sẽ được Niết-bàn là ý tán loạn thứ nhất.

Hai là có người lấy không làm hữu, nghĩa vật lẽ ra phải được, không là ý tán loạn thứ hai.

Ba là sinh là tâm, lìa pháp sắc, lại có không riêng, ta tu hành vì được không, là người tu hạnh quán của ý tán loạn thứ ba, nên so sánh quyết định lựa chọn.

CHƯƠNG BỐN Y NHƯ THƯỜNG KHẤT THỰC V.V...

Bốn y:

1. Người ngồi dưới gốc cây.

2. Thường xuyên khất thực.

3. Mặc áo phấn tảo.

4. Thuốc trần khí. Trần khí có hai:

Một là: Dùng nhân làm trần khí.

Hai là: Dùng thuốc trần khí cách đêm là trần khí. Hỏi: Y này có gì khác với pháp đầu đà?

Đáp: Công dụng đều khác: Đầu-đà y cứ lìa phi. Bốn y nương tựa thành hạnh đầu đà, có không đồng này, đây là thuận với ba thừa và Tiểu thừa ngu pháp. Như hạnh từ trước nay, thì thuận với giáo Ba thừa. Tâm duyên sự trang sức tốt, tức là tương tự, chẳng phải hạnh chân thật. Sơ giáo của Đại thừa tiến thẳng hành giả. Việc thiện trong ác, người khác đã bỏ từ lâu, nay tu ăn. Lại biết tiếc không, nghĩa ác của tướng riêng không ở lời nói. Người hồi tâm ban đầu dựa vào sự tướng của bốn y trước, biết pháp tức không, gọi là bốn y. Bốn y của Chung giáo tức như của hành tướng, không có đối tượng để được, là đối tượng nương tựa của người hồi tâm, chẳng phải cho rằng có vật đáng nương, đó gọi là bốn y.

Nghĩa Nhất thừa dùng các nghĩa trước để làm phương tiện lại là mục tiêu của giáo Nhất thừa, tức là Nhất thừa.

CHƯƠNG MƯỜI HAI ĐẦU ĐÀ:

Đầu-đà: Là phủi dũ trừ sạch phiền não.

1. Tạo tác A-lan-nhã.

2. Thường khất thực.

3. Y nạp.

4. Ngồi ăn một bữa giữa ngày.

5. Ăn tiết lượng.

6. Sau giữa ngày, không uống nước.

7. Ở trong gò mả.

8. Ở dưới gốc cây.

9. Ngồi ở chỗ đất trống.

10. Thường ngồi, không nằm.

11. Khất thực theo thứ lớp.

12. Chỉ có ba y.

Pháp đầu đà này không gọi là giới hạnh, tức giới trang nghiêm trí lực, bất cập không thực hành không phạm.

Phân chia xếp đặt giới hạn của đầu-đà: Từ rằm tháng giêng đến rằm tháng ba, rằm tháng tám đến rằm tháng mười. Cần thực hành đầy đủ hạnh đầu-đà trong hai thời gian trên, chương cu đầu đà, tà chánh giống nhau và thuận với nghĩa của Ba thừa, Nhất thừa, như pháp bốn y trên.

CHƯƠNG THỌ GIỚI NGHIỆP LUẬT NGHI THIỆN

Lược Tỳ-ni đại tạng phân tích có hai:

1. Chủng loại nghịch thuận khác nhau.

2. Thuận theo thọ duyên riêng.

Chủng loại đầu tiên khác nhau, nghĩa là mười, mười không đồng như kinh Hoa Nghiêm chép.

Thuận theo thọ duyên riêng có ba:

1. Chế giới của người tại gia, nghĩa là năm giới, tám giới.

2. Chế giới của người xuất gia, gọi là giới mà năm chúng vâng giữ.

Hai giới đồng với Tiểu thừa.

3. Giới chung cho đạo, tục: ba tụ giới, v.v...

Vì sao? Vì đồng làm phương tiện cho Bồ-đề. Lại, chung cho năm thừa, không chung cho năm thừa, giới Bồ-tát không chung cho năm thừa nên có thể so sánh.

Giới của năm chúng xuất gia vâng giữ. Dùng nghiệp thiện tác, vô tác làm thể của giới, cũng gọi là biểu, vô biểu. Tác có hai thứ:

1. Thọ tác.

2. Tùy tác.

Trong hai tác này đều có ba thứ:

1. Tự làm.

2. Bảo người khác làm.

3. Thấy, nghe làm theo việc lành. Đều chung cho ba nghiệp.

Vô tác có ba thứ:

1. Tác này đều có với vô tác.

2. Hình đều có vô tác.

3. Thuận theo dùng vô tác tức khi tùy duyên gìn giữ mà phát ra vô tác.

Vô tác này có hai nghĩa:

1. Tự thuận theo tác để phát ra vô tác.

2. Đụng chạm đến ba nghiệp của người khác, trở thành vô tác của mình. Tức bảo người khác làm, người khác làm phát ra vô tác thuộc về mình, là sự tạo tác của thân, miệng. Vì không thể thấy sắc có đối làm thể. Tác động của địa ý lấy tâm làm thể, vô tác của thân, miệng lấy không thể thấy sắc vô đối làm thể, vô tác của địa ý dùng phi sắc, phi tâm làm thể.

Vì sao biết?

Vì kinh Niết-bàn nói: "Vô tác dùng phi sắc, phi tâm làm thể. Đây là y cứ vào giới biệt giải thoát, vì nói. Nếu y cứ vào vô tác của đạo định, thì vô tác của thân, miệng sẽ trở lại dùng "sắc không có đối không thể thấy" làm thể. Tác, vô tác này đều y cứ vào hiện hành. Vì sao? Vì có thể tác pháp xả, vì hạnh nghiệp tức không, vì chung giáo tức như. Giáo Nhất thừa vì thích ứng với hạnh sâu kín của Nhân-đà-la. Tiểu thừa không có địa ý giữ giới.

Nếu vậy thì vì sao hỏi ông tâm nào?

Đáp: Đây là y cứ vào tâm tương ưng, chẳng phải tâm bất tương ưng. Lại, hồi hướng Bồ-đề gọi là giữ giới, không hồi hướng Bồ-đề gọi là không giữ giới. Hồi hướng Thanh văn gọi là pháp giới, phân biệt, vô phân biệt, v.v... so sánh như vậy. Pháp khác đều y cứ theo đây, tâm tương ưng duyên đủ ít nhiều, v.v… có nói rộng trong chương riêng.

CHƯƠNG NĂM THỨ VẨN ĐỤC

Năm vẩn đục là:

1. Mạng vẩn đục.

2. Chúng sinh vẩn đục.

3. Phiền não vẩn đục.

4. Kiến vẩn đục.

5. Kiếp vẩn đục.

Vẩn đục, nghĩa là không trong. Một trăm tuổi trở xuống là mạng vẩn đục. Không nhận thức cho quý, thấp hèn, không kính trên, dắt dẫn dưới, gọi là chúng sinh vẩn đục. Thêm tham phi pháp, dao, gươm, đồ đựng, gậy gộc, tranh tụng, đấu tranh, quấy rối, nịnh bợ, lừa dối, nói dối, thâu nhận pháp tà, v.v… gọi là phiền não vẩn đục. Dần khởi tà kiến, phá diệt Phật pháp, tà pháp càng thêm, đó gọi là kiến vẩn đục. Kiếp đói khát, khởi bệnh tật, đao binh, đó gọi là kiếp vẩn đục.

Theo văn kinh, luận, nếu đối với chúng sinh khởi một niệm tâm từ như thật, cho một đoàn thực và một viên thuốc, thì liền được không sinh.

Trong năm kiếp vẩn đục, kiến vẩn đục này ở Tiểu thừa, Sơ giáo tức không, Chung giáo tức như, Nhất thừa tức pháp giới, nên có thể chuẩn y.

CHƯƠNG NĂM GIỚI ĐẦU, TRONG PHẨM PHÁT TÂM CÔNG ĐỨC

Năm giới là:

1. Giới không sát sinh.

2. Giới không trộm cắp.

3. Giới không tà dâm.

4. Giới không nói dối.

5. Giới không uống rượu.

Giới ấy cũng được xếp vào giới thọ suốt đời. Bốn giới đầu là giới tánh, không uống rượu là giới giá.

Kinh Ưu-Bà-tắc Giới nói: "Ăn thịt, phạm tội sát sinh. Vì sao? Vì ưa vị thịt, thấy người khác sát sinh, thì bằng lòng, giới kia là ba thừa, cũng chung cho Tiểu thừa và các trời, người". Kinh nói: "Nếu muốn sinh lên cõi trời thì phải thọ giữ năm giới, giữ vững mười điều lành. Trông thấy bức họa mầu người nữ trên vách, không sinh tưởng con gái, người ấy sẽ sinh lên cõi trời. Vì thân trời thọ hóa sinh, cũng chung cho nghĩa Nhất thừa, vì được gọi Nhất thừa, vì hồi hướng Nhất thừa là phương tiện".

Hỏi: Vì sao chỉ cho giới uống rượu là giới giá?

Đáp: Vì lỗi rượu to lớn, vì y cứ rượu, chế giới nghiêng lệch, nên Đại luận nói: "Rượu có ba mươi lăm lỗi:

1. Của, vật hiện đời hư hao, cạn kiệt.

2. Cửa vào của mọi chứng bệnh.

3. Nguồn gốc đấu tranh.

4. Lõa lồ không biết xấu hổ.

5. Tên xấu, tiếng ác, mọi người đều không kính nể.

6. Che mất trí tuệ.

7. Vật đáng lẽ được mà không được, vật đã được rồi thì tiêu tan mất.

8. Việc đáng giấu giếm đều nói cho người biết.

9. Mọi thứ sự nghiệp đều bỏ dở, không thành xong.

10. Say rượu là gốc của buồn rầu.

11. Sức thân chuyển biến ít.

12. Sắc thân hư hoại.

13. Không biết kính cha.

14. Không biết kính mẹ.

15. Không kính trọng Sa-môn.

16. Không kính Bà-la-môn.

17. Không kính chú bác, tôn trưởng.

18. Không tôn kính Phật.

19. Không kính pháp.

20. Không kính tăng.

21. Bạn, bè toàn là người hung ác.

22. Xa bậc hiền thiện.

23. Làm kẻ phá giới.

24. Không biết hổ, không biết thẹn.

25. Không giữ sáu căn.

26. Mặc tình buông lung đối với sắc.

27. Bị người ghét, không muốn thấy mặt.

28. Bị tri thức cao sang, thân thuộc xua đuổi.

29. Thực hành pháp bất thiện.

30. Bỏ bệ pháp lành.

31. Người trí không tin dùng.

32. Xa lìa Niết-bàn.

33. Gieo trồng nhân duyên điên khùng ngu si.

34. Thân hư hoại, chết đi, đọa vào đường ác.

35. Nếu sinh làm người thường phải điên loạn vì chế giới nghiêng lệch này.

CHƯƠNG TÁM GIỚI

Tám giới: là Giới mà người tại gia thọ một ngày một đêm:

1. Không sát sinh.

2. Không trộm cắp.

3. Không dâm.

4. Không nói dối.

5. Không uống rượu.

6. Không ngồi giường cao rộng lớn.

7. Không mang hoa thơm, chuỗi anh lạc, không thoa hương vào mình và không xông, ướp mùi hương vào áo.

8. Không trỗi kỹ nhạc, không đi xem, nghe và không ăn quá giữa ngọ.

Bốn giới trước trong tám giới này là phần giới, một giới tiếp theo là phần không buông lung, ba giới sau thuận với phần tu. Nghĩa này ở ba thừa và Tiểu thừa hàng trời, người cũng chung cho Nhất thừa.

Do đó, tên gọi Nhất thừa và hồi hướng Nhất thừa, vì thành phương tiện, nghĩa khác có nói trong chương riêng.

CHƯƠNG BỐN QUẢ

1. Quả Dự lưu, cũng gọi là Tu-đà-hoàn.

2. Quả Nhất lai, cũng gọi là Tư-đà-hàm.

3. Quả Bất hoàn, cũng gọi là A-na-hàm.

4. Quả A-la-hán.

Nghĩa này phát ra quán, chế bốn quả, Tiểu thừa ngu pháp, bốn người chế chung. Sơ giáo Đại thừa cũng chung cho nghĩa trên, cũng có không chung. Vì sao? Vì dựa vào vị địa để chế quả, nên một người thì thành. Nếu ở Chung giáo thì chỉ một người thành. Vì sao? Vì y cứ pháp môn kia thành nghĩa bốn quả. Nếu đối với trên Nhất thừa thành bốn quả thì đều nhập Nhất thừa. Vì sao? Vì tên gọi Nhất thừa kia là rộng lớn, do cõi Nhân-đà-la Vi tế mà thành.

CHƯƠNG SÁU MƯƠI HAI KIẾN

Sáu mươi hai kiến: Không biết sắc ấm khởi mười hai kiến, nghĩa là thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, phi thường phi vô thường; hữu biên, vô biên, vừa hữu biên vừa vô biên, phi hữu biên, phi vô biên. Sau khi Như Lai diệt độ, như khứ, bất như khứ, vừa như khứ vừa không như khứ, chẳng phải như khứ, chẳng phải không như khứ.

Ngã thô với ấm là một. Ấm diệt, ngã cũng diệt là nghĩa vô thường. Ngã tế với ấm là khác, ấm diệt ngã không diệt là nghĩa thường, nghĩa khác so sánh mà biết.

Ngã thô với ấm là một, vì thuộc về ấm diệt, nên không là như, khi đến đi tế. Ngã khác với ấm. Khi ấm diệt, trở lại như lúc đến đi.

Một ấm có mười hai, năm ấm thành sáu mươi, thêm căn bản đoạn, thường, thành sáu mươi hai. Nếu y cứ vào Tiểu thừa thì tức là sử phiền não. Nếu y cứ vào sơ giáo thì kiến nghĩa tức không, nếu y cứ vào Chung giáo thì tức như, tức thật. Vì sao? Vì không có đối tượng nào để diệt. Nếu y cứ ở Nhất thừa thì sẽ không nói tự thể, chỉ biện luận về rất nhiều nghĩa đối tượng của dụng, dụng của chủ thể mê cũng lớn. Lại, gồm thâu nghĩa Tiểu của Ba thừa trước, tức là đối với Nhất thừa. Vì sao? Vì đã được gọi là giáo Nhất thừa.

Nghĩa cái là che lấp, chướng ngại tâm hạnh gọi là Cái. Cái có năm thứ:

1. Tham dục.

2. Giận dữ.

3. Thùy miên.

4. Trạo hối.

5. Nghi.

Cái có bốn nghĩa:

1. Nghĩa chướng ngại vì làm chướng ngại bảy hoa giác.

2. Nghĩa phá hoại, làm phá đời và đạo xuất thế.

3. Nghĩa tùy.

4. Nghĩa nằm, vì ngủ lâu dài trong sinh tử.

Hai thứ đầu là nghĩa chánh cái, ba thứ sau, phụ giúp giải thích. Lại, năm cái hiện tại vừa cái vừa phú, năm cái kế, lại là cái không phải phú, trở ngoại đạo gọi cái, vì không chướng ngại hiện khởi, nên không gọi phú.

Hỏi: Các pháp phiền não, Bồ-tát dùng phiền não của chúng sinh làm phiền não của mình, phiền não của mình làm phiền não của chúng sinh, nghĩa này ra sao?

Đáp: Nếu Tiểu thừa và Sơ giáo thì sẽ không được hồi chuyển. Nếu là Chung giáo thì bắt đầu, sau cùng. Mặc dù về lý là chánh, dùng lý tự tại, vẫn đối với sự giáo không được tự tại, vì sự giáo không đủ nên y chỉ trong tông Viên giáo, thì được chuyển lẫn nhau, do được sự lý tự tại, đầy đủ. Pháp khác có thể so sánh mà biết.

CHƯƠNG NGHĨA MƯỜI TRIỀN:

Mười triền là vô tàm, vô quý, thùy miên, hối, san, tật, trạo, hôn, phẩn, phú.

Nghĩa mười thứ này phần nhiều tập thành lỗi, như sợi tơ ràng buộc ngựa, vì nhiều nên thành lỗi, gọi là triền. Nếu theo Tiểu thừa thì nghĩa triền thành nghĩa lỗi. Nếu theo sơ giáo của Đại thừa thì nghĩa triền là không, nên kinh Duy-ma chép: "Năm thọ ấm thấu suốt, trống rỗng, không có chỗ khởi là nghĩa khổ. Nghĩa triền so sánh có thể biết. Nếu y cứ vào Chung giáo tức là chân như. Vì sao? Vì tất cả pháp đều như. Nếu y cứ vào Nhất thừa thì nghĩa triền không y cứ tự thể, chỉ y cứ vào nghĩa dụng. Nghĩa đối tượng chướng, lỗi triền lớn cũng nặng. Vì pháp tự tại, nên đồng với nghĩa pháp giới, nghĩa khác có nói rộng trong chương riêng.

CHƯƠNG MƯỜI DỤC :

Mười dục, dục có trên, dục không có trên, dục hữu dư, dục vô dư, dục bằng nhau, dục không bằng nhau, dục có đối tượng nương tựa, dục không có đối tượng nương tựa, dục chung, dục không chung, dục hữu biên, dục vô biên, dục thiện, dục bất thiện, dục thế gian, dục xuất thế gian, dục của đại trí, dục tịnh, dục của trí vô ngại, dục giải thoát của Phật, của trí vô ngại, dục thanh tịnh, dục không thanh tịnh, dục rộng, dục hẹp, dục tế, dục thô.

Các dục như thế xếp vào mười thứ dục, cái gọi là dục nhân khổ sinh, dục phương tiện, dục hy vọng, dục vướng mắc vị, dục theo nhân sinh, dục tùy duyên sinh, dục tận, dục tất cả, dục của Bồ-tát mới phát tâm, dục của Ma-ha-tát.

Hỏi: Dục này có thể dứt bỏ chăng?

Đáp: Dục có hai thứ:

1. Dục luống dối, dục này có dứt bỏ.

2. Dục không phải luống dối: dục này không dứt bỏ.

Nay, mười dục này hợp với hạnh Phổ Hiền thì không có dứt, cho đến mười tánh, mười căn, so sánh giống nhau. Nếu trong nghĩa ba thừa, quở trách dục vọng của người ba thừa thì không thừa nhận dục.

Môn nghĩa Nhất thừa nếu không có chiến thắng dục thì sẽ không thích hợp với tất cả đức nên thành lưới dục. Lưới nghĩa là lưới bắt chim, nghĩa giáo vô tận. Do lưới đánh chim dục, mà có kiến lập. Lại, dục vô tận vì thích hợp với Nhân-đà-la, nên đơn cử lưới tương tự để so sánh.

CHƯƠNG NÓI VỀ PHẨM PHÁP ĐẦU TIÊN LẬP NĂM PHÁP QUÁN DỪNG TÂM:

Năm quán:

1. Quán bất tịnh.

2. Quán tâm từ.

3. Quán duyên khởi.

4. Quán niệm an-ban.

5. Quán phân biệt giới.

Người tham nhiều, thì tu quán bất tịnh, người giận nhiều, thì tu quán tâm từ, người nhiều ngu si thì tu quán duyên khởi, kẻ giác quán nhiều, thì tu quán niệm an-ban. Người nhiều ngã kiến, tu quán phương tiện phân biệt giới. Quán này gọi là nghĩa cộng Tiểu thừa, khác với Đại thừa.

Theo sơ giáo Đại thừa có hai thứ dụng. Môn quán này nếu hiện hành của phiền não tăng trọng thì tức dựa vào hạnh quán của Tiểu thừa, chế phục dục tham. Nếu hiện hành hoặc phẩm trung, hạ thì y chỉ năm pháp, thành tức quán không. Vì sao? Vì Sơ giáo Đại thừa y cứ nhiêu ích làm nghĩa, nên khi lượng ích đến, trở thành dụng, thì không nhất định là tướng một quán. Lại có quán khác đối với căn cơ riêng, như kinh giải thích dưới đây.

Nếu y cứ Chung giáo thì tất cả đều như. Nếu y cứ Nhất thừa thì như trên đã nói, là mục đích của Viên giáo và hướng đến Nhất thừa, tức là phương tiện của Nhất thừa, thuộc về Nhất thừa.

Thuyết minh y chỉ chung năm thừa trong phẩm pháp, quyết định nghĩa phân chia xếp đặt tổn ích về hạnh giải của năm thừa.

Luận, giáo Như Lai khởi ý ở hữu tình, do căn cơ có sâu, cạn nên trở thành hai thứ giáo.

1. Môn giáo tướng riêng.

2. Môn giáo đồng, khác.

Môn giáo tướng riêng, thiện, ác riêng nhau, khiến cho người căn cơ đầu tiên nhập chánh giải không sai lầm, như mười thiện, mười ác, tức là sự của giáo. Về tướng so sánh có thể biết.

Môn giáo đồng khác, trong kinh cũng gọi giáo bí mật, sở dĩ khởi là vì phiền não của chúng sinh, hữu tình rất sâu dày, trí tà khéo léo sống động, tính kể, suy lường vô biên. Vì ngăn chận chứng bệnh này nên suy cho cùng giáo khởi. Về tướng tổn ích của môn giáo, như môn đại trì giới của năm thừa, từ người, trời trở lên, chưa được là tổn, được tức là ích, tiến tới tức là ích, trụ tức là tổn, cho đến các thừa đều y theo đây. Một hạnh như thế thì tất cả hạnh cũng như vậy. Lại vì danh thành hạnh, vì tên thế gian tức tổn hại, vì danh xuất thế gian tức lợi ích, cho đến tất cả giải, hạnh cũng so sánh mà biết. Lại, vì lợi nên trở thành danh. Vì lợi thế gian tức tổn hại, vì lợi xuất thế gian tức lợi ích, cho đến tất cả giải, hạnh cũng so sánh mà biết.

Đại tinh tấn, đại sám hối, đại không có là phi đại, không là mình, là khinh người khác, đại tập tụng, đại giải hạnh, đều so sánh. Lại, sự lý hạnh giải của các thừa, tất cả tổn ích đều là người chưa xuất thế ở thế gian, trở thành môn tổn ích, chẳng phải vì người xuất thế. Nhiếp luận dịch vào đời Lương chép: "Nếu pháp thế gian thì có thể chê bai. Nếu pháp xuất thế gian thì không thể chê bai".

Hỏi: Đạo pháp của sự tổn ích về lý quá rõ ràng, sao nay lại nói là chê bai, không chê bai?

Đáp: Lý riêng của tướng tổn ích không lẫn lộn nhau, nay vì quyết định sự nghi ngờ trước kia có hai thứ:

1. Vì người tà trí bị tướng che lấp.

2. Vì người chánh trí làm sáng tỏ tướng.

Nay, vì bị tướng che lấp vì quyết định mối nghi trước kia nên nói chung là chê bai. Lại, y cứ khi Phật xuất thế và vào thời đại sau cuối, quyết định hai tướng thiện, ác của giải hạnh. Việc này cũng không nhất định, vì nếu nói khi Phật còn ở đời việc lành nhiều, thời đại sau cuối việc ác nhiều, điều này cũng có thể như vậy. Lại, y cứ hai căn cơ phẩm thượng, hạ, quyết định giáo tà, chánh, sự việc này cũng không nhất định. Nếu y cứ vào cập với bất cập thì việc này có thể như thế.

Cập, nghĩa là thành ích, bất cập là thành tổn, cho đến dùng thuận theo phẩm hạ đều có so sánh mà biết, như tổn ích đồng khác trong thiện, ác và vô ký đều có thể so sánh mà biết. Trái lại với y cứ tức là phải.

Từ trước đến nay đã nói y cứ ở giáo đồng của ba thừa để nói. Nếu y cứ vào Biệt giáo của Nhất thừa thì sự tổn ích sẽ vô cùng. Vì sao? Vì nghĩa Nhất thừa đều tùy duyên riêng, vì không y cứ mà nói, nên vô tận. Lại, nghĩa tổn ích là hai việc thiện, ác bao gồm có thiện trong thiện, có bất thiện trong thiện.

Thiện trong thiện, như môn ích trước phải vậy. Bất thiện trong thiện, như môn tổn ở trước.

Ác trong ác, lật lại như trước, đối với bất thiện trái với lý.

Thiện trong ác, phương tiện trở về tiền của ác, trở thành gốc lành.

Hai nghĩa thiện, ác kia tổn ích bình đẳng. Lại, hai môn tổn ích thiện, ác, mầu nhiệm rất sâu. Vì sao? Vì căn cơ nhiễm tịnh của chúng sinh, hữu tình, ham muốn vô cùng tận.

Nay, lược nói, chỉ biện luận về biết, không biết, tránh xa, không tránh xa mà không biết, thì thật là khó.

CHƯƠNG HAI THỨ TRANG NGHIÊM

Trang nghiêm, người của tự nhuận, đức hạnh, gọi là Trang nghiêm, có hai thứ khác nhau:

1. Phước đức.

2. Trí tuệ.

Tư nhuận, gọi là phước, công của tư nhuận gọi là phước đức. Soi lý gọi là trí, quán đạt gọi là tuệ. Nghĩa nghiêm có bốn:

1. Hạnh làm tươi nhuần con người gọi là Trang nghiêm.

2. Làm tươi nhuần tâm gọi là Trang nghiêm.

3. Làm thấm nhuần quả gọi là Trang nghiêm.

4. Trang nghiêm tướng bình đẳng của các hạnh, cũng gọi là luật nghi, cũng gọi là Bồ-đề, cũng gọi hạnh giúp đạo.

Nghĩa này ở Ba thừa; Tiểu thừa không đầy đủ, chỉ nói môn trí, cũng có giúp đỡ phước mãn, trong giáo không khen. Trong giáo Ba thừa vì đem lại lợi ích cho chúng sinh. Khen đủ hai nghiêm, trong giáo Nhất thừa có mười trang nghiêm, như phẩm Ly thế gian trong kinh dưới đây sẽ nói, nghĩa khác có nói rộng trong chương riêng.

CHƯƠNG NGHĨA TAM BẢO

Nghĩa Tam bảo: Tam là số, bảo là nghĩa đáng quý. Giúp cho hành giả xa lìa sinh tử, được Bồ-đề vượt hơn. Đáng quý gọi là bảo. Là nghĩa ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng. Lược có ba thứ:

1. Tam bảo đồng tướng.

2. Tam bảo biệt tướng.

3. Tam bảo trụ trì.

Tam bảo đồng tướng, nghĩa là đồng một pháp tánh chân như. Có ba nghĩa khác nhau, là nghĩa giáo, nghĩa phép tắc, và nghĩa hòa hợp, nên nói là Tam bảo.

Tam bảo biệt tướng, nghĩa là nghĩa tôn ở trong duyên là Phật, đồng với thân thế gian, một thân, hai thân, ba thân, bốn thân, mười thân, v.v… như đã nói trong phần hỏi đáp. Pháp: nghĩa là lý, giáo, hạnh, quả và giáo nghĩa vô tận, v.v… Tăng, nghĩa là trụ, trì, yết ma, Thanh văn, Bồ-tát Ma-ha-tát v.v…

Tam bảo trụ trì có hai thứ: Một là trụ trì tướng, đó là họa hình Phật trên lụa, điêu khắc v.v... Pháp có hai: Cái gọi là giấy, tơ lụa, ngôn ngữ, âm thanh, v.v... Cái gọi là tăng cạo đầu, mặc cà-sa, vô lậu, v.v... Hai là trụ trì lý, nghĩa là pháp tánh, chân như làm chỗ nương tựa cho phàm, thanh, có hai: Y sinh và y cảnh giới.

Tư chất trì kiến lập gọi là trụ trì lý: Tam bảo chung cho năm giáo:

1. Tồn tại thế gian.

2. Thanh văn, Duyên giác.

3. Bồ-tát đã học Tiệm giáo.

4. Bồ-tát đã học Đốn giáo.

5. Phổ Hiền Nhất thừa đã học giải, hạnh, thấy, nghe, v.v... Nghĩa Tam bảo có thể so sánh mà biết.

Tướng Tam bảo Nhất thừa, như kinh ở dưới nói: Lược có mười môn:

1. Bồ-tát Ma-ha-tát giáo hóa chúng sinh phát tâm Bồ-đề, cho nên có thể khiến cho Phật bảo không dứt.

2. Khai thị các tạng pháp mầu rất sâu xa, thế nên có năng lực làm cho Pháp bảo không dứt.

3. Thọ trì đầy đủ oai đức giáo pháp, cho nên có năng lực khiến cho Tăng bảo không dứt.

4. Lại nữa đều hay khen ngợi tất cả nguyện vĩ đại, cho nên có năng lực giúp cho Phật bảo không dứt.

5. Phân biệt giải thích mười hai duyên khởi, cho nên có thể khiến cho Pháp bảo không dứt.

6. Thực hành sáu hòa kính nên giúp cho Tăng bảo không dứt.

7. Lại nữa, gieo hạt giống Phật ở ruộng chúng sinh, nẩy mầm Chánh giác, thế nên làm cho Phật bảo không dứt.

8. Không tiếc thân mạng nhằm hộ trì Tam bảo, cho nên có năng lực khiến cho Pháp bảo không dứt.

9. Khéo chế ngự đại chúng, tâm không lo buồn, nên giúp cho Tăng bảo không dứt.

10. Chánh pháp mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói, không trái với giáo kia, nên giúp cho Tam bảo không dứt.

Mười Tam bảo này thuộc về giáo Nhất thừa. Vì sao? Vì tướng của mười Tam bảo ở tâm tu hành, chứng đắc, đối chiếu lĩnh vực giáo, trí đều hiện rõ, tức là trụ trì thành lợi ích vĩ đại, sở dĩ nói mười là vì muốn biểu thị rõ vô lượng. Mười Tam bảo này chung cho Nhân đà la và xứ vi tế. Nhị thừa, Tiểu thừa không có tướng này về nghĩa khác, như có nói rõ trong chương riêng.

CHƯƠNG SÁU HÒA KÍNH

Sáu hòa kính, nghĩa là thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, đồng giới, đồng kiến, đồng học, cũng gọi là đồng lợi; giới, kiến lợi đã đồng, nghiệp thân miệng lại đều đồng, vì không có sai trái, tranh cãi, nên gọi hòa kính. Nghĩa này chung cho Tiểu thừa, ba thừa, Nhất thừa. Nếu Tiểu thừa ngu pháp, y cứ vào sự, nhẫn, từ. Nếu Sơ giáo của ba thừa thì y chỉ tức Nhẫn từ không. Nếu theo Chung giáo vì biết mình, người đều bình đẳng, như nên khởi nhẫn, từ. Theo giáo Nhất thừa thì pháp Ba thừa trên vì là phương tiện, vì là mục đích, nên thuộc về Nhất thừa, nghĩa khác có nói rõ trong chương riêng.

Hỏi: Căn bản nghĩa của ba tạng y cứ vào giáo. Nghĩa của mười tạng chung cho nghĩa giáo, sao lại đem mười tạng đối với ba tạng mà nói?

Đáp: Ba thừa, Tiểu thừa đều nói theo phân chia, xếp đặt của sự. Giáo tức chẳng phải nghĩa, nghĩa Nhất thừa, vì giáo là giáo. Lại nữa, dùng nghĩa làm giáo, trong nghĩa của Ba thừa đã có nghĩa này, huống chi Nhất thừa. Nghĩa này có nói rộng trong chương riêng.

CHƯƠNG SÁU VÔ VI

Sáu vô vi:

1. Hư không.

2. Niết-bàn.

3. Số duyên diệt.

4. Phi số duyên diệt.

5. Mười hai duyên khởi.

6. Pháp giới.

Hỏi: Vì sao vô vi của Nhất thừa lại đồng với số của Ba thừa?

Đáp: Về nghĩa này rất sâu sắc, vì đồng với số mới nói sao cho con người dễ tin. Thuyết của Tiểu thừa, Sơ giáo, Chung giáo và Viên giáo đã nói. Vô vi, không, vô tướng, vô nguyện, vắng lặng, lìa niệm, diệt, không thể nói.

Nghĩa như thế đều khác nhau, vì các thừa đối nhau, cũng sâu, cạn, rộng, hẹp không đều nhau, như sáu vô vi, ba vô vi, ba không, tám không, cho đến mười tám không, v.v… tất cả pháp không tức là vì danh số khác với y cứ, nên cũng không thể hội nhập một, chỉ ở một môn Đốn giáo. Tất cả có, không đều đồng một tướng, cái gọi là Vô tướng, nghĩa khác có nói rộng trong chương riêng.

CHƯƠNG BA CÕI

Ba cõi, phần đoạn, y xứ, quả báo của chúng sinh, phân chia xếp đặt có ba, từ ngục A-tỳ đến trời Tha Hóa, nam, nữ cư trú lẫn lộn, vì đa số là các dục nhiễm nên nói là cõi Dục. Từ Phạm thiên Sơ thiền đến trời A-ca-nị-tra, đều không có hình nữ, cũng không có nhiễm dục, cung điện cao lớn, vì do sắc hóa sinh, nên gọi là cõi Sắc. Từ vô biên không xứ đến trời Phi tưởng, phi phi tưởng, chỉ có bốn tâm, vì không có sắc, hình chất nên gọi cõi Vô Sắc. Đối với ba cõi này phàm, Thánh, thô tế, mọc, lặn khác nhau, có bốn thứ:

1. Ba cõi phần đoạn của nghiệp trói buộc.

2. Ba cõi phần đoạn của nghiệp không trói buộc.

3. Ba cõi tập biến dịch của thế gian.

4. Không bỏ ba cõi biến dịch của thế gian.

Hỏi: Biến dịch và không bỏ thế gian đồng với pháp không có trôi lăn thì nhân đâu ở trong ba cõi?

Đáp: Thân biến dịch vì từ bi nên ở thế gian, như kinh Niết-bàn nói: Thường, lạc, ngã, tịnh hay dùng đại bi vì trở lại vào thế gian nên ở ba cõi.

CHƯƠNG BỐN BIỆN

Vô ngại biện, đó là Pháp vô ngại, nghĩa vô ngại, từ vô ngại, và nhạo thuyết vô ngại.

Trí danh tự, gọi là pháp vô ngại; Trí biết nghĩa, gọi là nghĩa vô ngại; Ngôn âm biện minh lược, gọi là từ vô ngại, khiến người khác ưa nói vô ngại, vì thông suốt không có ngăn ngại, nên gọi là vô ngại, dùng trí hậu đắc làm thể.

Nếu y cứ Tiểu thừa thì bốn vô ngại biện là tuệ thật của họ. Sơ giáo của Đại thừa, tuệ ấy tức không. Nếu đến Chung giáo thì tuệ kia tức như. Nếu đến Viên giáo tức bốn mươi vô ngại, như trong địa thứ chín của kinh ở dưới nói: Bốn trí vô ngại y cứ mười thứ khác nhau:

1. Y chỉ tự tướng.

2. Y cứ vào tướng đồng.

3. Y cứ vào hành tướng.

4. Y cứ vào tướng thuyết.

5. Y cứ vào tướng trí.

6. Y cứ vào tướng ngạo mạn không có ngã.

7. Y cứ vào tướng Tiểu thừa, Đại thừa.

8. Y cứ vào tướng địa Bồ-tát.

9. Y cứ vào tướng địa Như Lai.

10. Y chỉ tướng làm trụ trì.

Năm tướng sau là tướng tịnh. Đây là y cứ vào giáo để biện luận. Nếu y cứ vào thật đức, thì biện vô tận trong môn Phổ Hiền, nghĩa khác có nói rõ trong chương riêng.

CHƯƠNG ĐẠO PHẨM

Đạo phẩm có ba:

1. Phẩm đạo của Tiểu thừa, hồi tâm cũng đồng.

2. Tiến thẳng phẩm đạo, nghĩa là chỉ có sáu Ba-la-mật.

3. Đạo phẩm Nhất thừa, nghĩa là đạo phẩm vô tận.

CHƯƠNG BIỂN PHÁP NHẤT THỪA

Kinh nói: Đều được biển pháp mà tất cả chư Phật ba đời đã nói. (Giải thích: Pháp, đáng làm phép tắc, chủ nghĩa của giáo chung này). Đối với mỗi một pháp sinh (Giải thích: Nghĩa là xuất sinh, lập nghĩa pháp tông). Mỗi pháp phương tiện (Giải thích: Nghĩa là phương tiện dẫn chứng dụ hợp pháp). Mỗi pháp ngôn ngữ (Giải thích: Nghĩa là thuận theo giáo pháp của âm phương ngôn). Mỗi pháp thi thiết (Giải thích: Nghĩa là tên thí ở pháp nghĩa). Mỗi giáo pháp (Giải thích: Nghĩa là thành phép tắc giáo). Mỗi thuyết pháp (Giải thích: Nghĩa là trao cho người khác, phép tắc ngôn thuyết). Mỗi pháp nhập (Giải thích: Nghĩa là các hạnh, giải, trí hay nhập). Mỗi pháp quyết định (Giải thích: Tương ưng của nghĩa giáo, giải thích rộng quyết trạch). Mỗi pháp trụ (Giải thích: Tông nghĩa rốt ráo thành thuyết an lập).

Lại có mười câu pháp Phật. Lại nữa, có mười thứ nói pháp. Lại nữa, có mười thứ thuyết. Ba đời lại có mười thứ thuyết. Tâm Phổ Hiền lại có mười thứ thuyết. Pháp hạnh nguyện của Phổ Hiền đều là giáo riêng. Môn Nhất thừa như phẩm Lìa thế gian giảng nói rộng. Lại nữa, có pháp danh tự của Ba thừa, như Nhiếp Luận nói: Pháp, nhân và tánh, lược và rộng, gọi là cảnh sai biệt của mười danh bất tịnh, tịnh rốt ráo.

Giải thích: Danh có mười thứ là cảnh giới của Bồ-tát. Mười thứ là:

1. Danh pháp, nghĩa là sắc, thọ v.v…, mắt, tai v.v...

2. Danh nhân, hạnh tín, hạnh pháp, v.v…

3. Danh pháp, Tu-đa-la, Kỳ-dạ, v.v…

4. Danh nghĩa, mười hai bộ kinh được sáng tỏ do các danh, nghĩa.

5. Danh tánh, không có nghĩa, văn tự.

6. Danh sơ lược, tên chung của chúng sinh.

7. Tên rộng, mỗi chúng sinh đều có tên riêng.

8. Tên bất tịnh, phàm phu.

9. Tên thanh tịnh, bậc Thánh.

10. Tên rốt ráo, chung cho tất cả pháp chân như, thật tế.

Luận nói: Cảnh sai biệt của mười tên gọi.

Giải thích: Mười thứ tên gọi khác nhau này đều là cảnh giới của Bồ-tát. Nơi ở của Bồ-tát chỉ ở thứ mười, chung cho tên gọi của tất cả pháp. Lại nữa, nói lược danh có mười thứ, là cảnh giới Bồ-tát.

Danh pháp: như Mắt, v.v…

Danh nhân: Ngã, chúng sinh, v.v…

Danh pháp: Chánh giáo của mười hai bộ.

Danh nghĩa: Nghĩa chánh giáo của mười hai bộ.

Danh tánh: A, a là ban đầu, ha là sau cuối. Âm chữ hợp ba mươi bảy.

Danh lược: là hữu vi, vô vi.

Danh rộng: Sắc, thọ, v.v... và không.

Danh bất tịnh: Phàm phu, v.v…

Danh tịnh: Tu-đà-hoàn v.v…

Danh rốt ráo: duyên cùng cực cảnh chung, trí xuất thế và đối tượng duyên của hậu trí xuất thế: cảnh chân như của tất cả pháp. Lại nữa, danh là danh chí rốt ráo, chung cho tất cả pháp, đối với tất cả pháp không có khác nhau, danh này tức là pháp giới. Pháp giới này vì chung cho tất cả pháp không phân biệt tất cả nghĩa làm tướng. Hoặc nói cảnh vô phân biệt của danh, Bồ-tát chỉ trụ trong pháp này, nghĩa khác có nói rộng trong chương riêng.

Chương nghĩa khác nhau sinh thành đức của Phật hồi hướng thứ mười.

Phật khởi đức khắp duỗi hóa nhiếp thọ chúng sinh, các tông chia cắt, xếp đặt khác nhau, nếu y cứ Tiểu thừa thì báo thân Phật thật, sinh ở cung vua, đến cây Bồ-đề, thành Phật, nhiếp hóa chúng sinh, dụng và đức đều ở trong đó. Nếu y cứ vào ba thừa thì pháp thân không có phương đầy khắp pháp tánh, báo thân thành tựu ở xứ Sắc Cứu Cánh, hóa thân thị hiện dưới cây Bồ-đề, dụng hóa độ và đức đều không rời. Ba vị này nếu là nghĩa Nhất thừa, công đức sở hữu đều không rời. Mười Phật có hai thứ:

1. Mười Phật hạnh cảnh, nghĩa là vô trước Phật, v.v… như phẩm Ly thế gian nói.

2. Mười Phật giải cảnh, nghĩa là thân chúng sanh, thân Phật, v.v… trong ba thế gian của địa thứ tám, đủ như thuyết Tiểu thừa kia, vẫn ứng hiện trong cung vua và dưới cây Bồ-đề, pháp ấy là ở tâm sau cùng của Thập Hồi Hướng.

Hỏi: Từ nhân tu đạo, chứng lý sau Thập địa, lẽ ra phải ở tế sau Thập địa, ấy là thị hiện cây Bồ-đề, vì sao Phật ở trong Thập Hồi Hướng?

Đáp: Nếu theo nghĩa Ba thừa thì chấp nhận có tướng này. Nay, y cứ nghĩa Nhất thừa là thuận với sáu tướng kia, các vị của pháp chung, riêng tức không có trước, sau. Sở dĩ hiện Thập hồi hướng vì hồi hướng là trí khéo léo, vì giảng nói tướng khéo léo vĩ đại của Phật, nên nghiêng về Thập hồi hướng. Sở dĩ biết được là do thần cây Bồ-đề ở Thập hồi hướng, nghĩa khác có thể biết.

HOA NGHIÊM KINH NỘI CHƯƠNG MÔN ĐẲNG TẠP KHỔNG MỤC

QUYỂN 3

GIẢI THÍCH CÁC TẠP MỤC TRONG KINH HOA NGHIÊM MỤC LỤC

HỘI THỨ SÁU:

- Thập địa phẩm trước nói về mười địa.

- Trong bổn phần nói về sáu quyết định.

- Trong phần thêm, trong ý thêm, nói về bốn pháp, sáu chánh kiến, trong thỉnh phần nói về chuyển y.

- Nói về hai chương lớn thỉnh phần và chưa chứng giáo.

- Trong phần đầu phân biệt nghĩa các tông.

- Trong phần đầu An Trụ Địa, nói về năm sợ hãi.

- Trong phần đầu Giảo lượng thắng, nói về mười nguyện, ba thứ Bồ-đề.

- Trong Hành Giảo Lượng Từ Bi nói về duyên khởi.

- Trong quả phần ấy nói về bốn quả như Điều nhu v.v....

- Địa thứ hai, trước nói ba nhóm giới, mười ác nghiệp, bảy thứ tà kiến, mười nghiệp đạo thiện.

- Trong Giới Nhiếp Chúng Sanh nói về bốn đảo.

- Địa thứ ba, trong Yểm phần nói về bốn tịnh lự về tám thiền, ba khổ, tám khổ, bốn vô lượng, sáu thành tựu.

- Địa thứ tư nói về ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp.

- Địa thứ năm nói về bảy tịnh, mười đế.

- Địa thứ sáu nói về duyên sinh, ba Không môn (ba tam-muội), Tam-muội Trùng không, Nhân không pháp không.

- Địa thứ bảy nói về nghĩa bốn nhà.

- Địa thứ tám nói về bốn thứ Vô Sinh nhẫn, ba thế gian, mười tự tại, Mười bố úy (sợ hãi).

- Địa thứ chín nói về mười nghĩa trù lâm, tám muôn bốn ngàn pháp môn phiền não hành sử hành trù lâm, căn hành trù lâm, Sinh hành trù lâm, Tập khí trù lâm, Ba trụ hạnh trù lâm thành tựu, hai mươi loại Pháp sư, bốn mươi biện tài Vô ngại.

- Địa thứ mười nói về Thọ chức, nghĩa ao A-nậu-đạt.

TRƯỚC NÓI MƯỜI ĐỊA CỦA PHẨM THẬP ĐỊA:

- Mười địa là: 1/ Địa hoan hỷ; 2/Địa Ly cấu; 3/ Địa Minh diệm; 3/ Địa Thiêu nhiên; 5/ Địa Nan Thắng; 6/ Địa Hiện tiền; 7/ Địa Viễn hành; 8/ Địa Bất động; 9/ Địa Thiện tuệ; 10/ Địa Pháp vân. Sinh thành Phật trí trụ trì nên gọi là Địa. Địa tức là vị. Nay mười địa này nhiếp Phật nhân vị Nhất thừa, Ba thừa Thanh văn và trời người v.v... đều ở trong ấy. Vì người năm thừa xem là chứng vị Phổ Hiền, quả Phật nhiếp dụng vô ngại tự tại tất cả đều hết. Vì sao? Vì pháp Mười địa là môn đầu tiên nhiếp chúng sanh, pháp địa sâu xa rất khó hiểu biết. Nay lược y cứ năm thừa mà phân biệt rõ ràng. Nói năm thừa thì trời, người, v.v... là một, gọi là Nhân thiên thừa. Thanh văn, Duyên giác y cứ theo chúng làm một gọi là Tiểu thừa. Người tu Tiệm giáo làm một, tức là Tiệm ngộ thừa. Người tu Đốn giáo làm một, tức là Đốn ngộ thừa. Người làm Nhất thừa làm một, tức là thừa rốt ráo.

1- Về Nhân thiên thừa có ba thứ thành Phật: Một là Phật vì cứu ba đường ác nên hiện thân khác kia, ngoài ba đường ác liền thành thân Phật, như Phật hiện voi chân đen, v.v...; Hai là dẫn dắt cõi người mà hiện thân Phật, như Phật vì Đề-vị mà hiện thân thần cây; Ba là vì dẫn dắt trời, người mà hiện thân Thánh, trời người biết Phật là Thánh mà cùng cúng dường, thành phước thế gian.

2- Ở Nhị thừa, có bảy nghĩa:

Một là y cứ theo địa, nghĩa là trong ba cõi ngoài chín địa, mười địa, mười một địa thì tức thành Phật.

Hai là y cứ vị thì đã ngoài kiến tu tức là thành Phật.

Ba là y cứ hạnh lìa ngoài học mà ở Vô học tức hiện thành Phật ấy.

Bốn là y cứ hạnh Bồ-tát, ngoài ba mươi ba tâm tức là thành Phật.

Năm là y cứ vào thời, Tiểu thừa sáu mươi kiếp thành ngoài ba tăng-kỳ tức là thành Phật.

Sáu là y cứ sinh tử, sau cùng trên thân phần đoạn tức là thành Phật.

Bảy là y Tiểu thừa mười hai trụ, trụ thứ mười hai A-la-hán cao nhất tức đồng là Phật.

3- Y cứ theo Hồi tâm giáo môn, có tám nghĩa: Một là y cứ theo địa vị, nghĩa là mười địa như Càn Tuệ địa, v.v... Trong địa thứ mười tức thành Phật. Sở dĩ đồng mười địa thành Phật, là Phật, dưới đồng nhân vị nên nói như thế; Hai là y cứ ba cõi chín địa, ngoài địa Mười một thì tức thành Phật; Ba là y cứ theo vị, đã ngoài kiến tu thì tức thành Phật; Bốn là ước hạnh, đã ngoài vị học đồng vị với Vô học A-la-hán tức là thành Phật; Năm là y cứ theo thời y theo Đại thừa ngoài ba Tăng-kỳ thì tức thành Phật; Sáu là y cứ hạnh Bồ-tát, ngoài ba mươi ba tâm tức là thành Phật; Bảy là y cứ theo vô phân biệt, không lý một niệm tức là thành Phật; Tám là y cứ sinh tử, trên thân phần đoạn cuối cùng tức là thành Phật.

Lại y cứ Sơ giáo Trực tiến vị, thì có bảy môn: Một y cứ vị, tức từ Thập Tín, vị, v.v... cho đến từ Hoan Hỷ Địa, v.v... đầy đủ ngoài Mười địa thì tức thành Phật ấy. Đây do cảnh giới có thân phần đoạn chẳng đồng với thân phần đoạn của Bồ-tát; Hai là y cứ vị từ Hoan hỷ địa đến hết địa thứ chín. Ở mười địa tức là Bất Thối là thành Phật: Đây cũng là đối với Thanh văn hạ vị ở trong hạ thân mà thành Phật, cho nên nói thế; Ba là y cứ lý tức là chân như vô phân biệt không một niệm liền thành Phật; Bốn là y cứ mười địa sau một niệm chứng quả tức là thành Phật; Năm là y cứ thời, Đại thừa sau ba tăng-kỳ tức là thành Phật; Sáu là y cứ hạnh: Rốt ráo vô học tức là thành Phật; Bảy là y cứ mười hai trụ của Đại thừa, ở sau trụ Bồ-tát thứ mười hai cao nhất tức là thành Phật.

- Lại y cứ Chung giáo của Đại thừa, có mười môn: Một là y cứ theo vị. Từ mười Tín hạnh cho đến mười địa sau cùng như Hoan hỷ, v.v... tức là thành Phật; Hai là từ Hoan hỷ Sơ địa cho đến hết địa thú chín. Ở địa thứ mười tức là thành Phật. Như kinh Phạm Võng nói đó là đối Thanh văn hiện thân phàm độ được quả chứng cho nên nói như thế. Đây phải là ngôi thành biến hóa không phải thành thật; Ba là y cứ theo vị từ Sơ địa hoan hỷ đến địa thứ ba là Pháp tướng thế gian đồng ba cõi. Địa thứ tư trở đi đến địa thứ bảy, tướng đồng vô lậu, ở trong thân thế gian mà được đức Ba thừa vô lậu ấy, gọi là xuất thế. Địa thứ tám trở đi đến địa thứ mười gọi là xuất xuất thế, tức được thành Phật. Địa thứ tám thành tựu pháp thân, địa thứ chín thành ứng thân, địa thứ mười thành hóa thân. Đây là tướng riêng trong mười địa nên nói như thế; Bốn là một niệm thành Phật, là y cứ theo Vô phân biệt chân như cho nên nói như thế; Năm là y cứ chứng để nói một niệm thành Phật. Trong Sơ địa một niệm mà chứng; Sáu là ở sau Mười địa một niệm chứng quả nên gọi là một niệm thành Phật trên các niệm, đó tức là vô niệm; Bảy là y cứ thời, nghĩa là Đại thừa sau ba tăng-kỳ tức là Phật; Tám là y cứ hạnh, là sau tâm Kim cương thì được trí Nhất thiết, trí tức là Phật; Chín là y cứ sinh tử, sau khi diệt hết bảy thứ sinh tử thì tức là Phật; Mười là theo kinh Đại Thừa Đồng Tánh thì có ba thứ Mười địa: Thanh văn mười địa, Duyên giác mười địa, Phật mười địa, là siêu dẫn Tiểu thừa đồng với nghĩa Đại thừa Chung giáo nên nói như thế. Tên mười địa đủ như Sớ nói. Lại có tướng mười địa khác nhau rộng như trong Nhiếp Luận bản dịch vào đời Lương có giải thích.

4- Nói theo Đốn giáo thì chỉ có một môn, đó là Vô tướng. Vì sao? Vì thành Tam-muội Nhất Hạnh, nhân nhất vị chân như mà thành, không thể nói các tướng môn khác thành Phật cũng như đây, tất cả đều lìa, nên gọi là Phật.

5- Y cứ nghĩa Nhất thừa là Mười tín chung tâm, cho đến mười giải vị mười hạnh, mười hồi hướng mười địa, Phật địa, tất cả đều thành Phật. Lại ở Mười địa cũng riêng thành Phật, như trong Pháp Bảo Chu La Thiện Tri Thức chép: Vì sao? Vì là nghĩa Nhất thừa, vì dẫn ba thừa và Tiểu thừa đồng ở vị dưới (thấp) và trong thân dưới (thấp) mà được thành Phật. Lại ở Bát địa trở lên tức là thành Phật. Như ở vị này thành tất cả thân Phật vô ngại. Đây là nói theo Biệt giáo. Nếu nói theo Đồng giáo tức là nhiếp chỗ nói đạo lý của bốn thừa trước thì tất cả đều là nghĩa Nhất thừa. Văn tuy đồng mà nghĩa thì khác. Như tướng khác nhau của các pháp này là vì hộ mười địa tùy môn phương tiện mà nói các thứ, khiến các chúng sinh ở trong mười địa mà lìa bỏ tăng thượng mạn. Lại y vào sáu tướng nghĩa chung riêng tức là Nhất thừa, tùy theo tướng riêng mà bày nghĩa thì có ba thừa. Đây là nói theo giáo, thật ra pháp Nhất thừa mười địa cho hết ba đời đã chung rốt ráo. Đây là y cứ theo chứng mà nói. Còn các nghĩa khác có nói rõ trong chương riêng.

TRONG BỔN PHẦN MÀ NÓI QUYẾT ĐỊNH:

Có sáu quyết định: Một là Quán tướng khéo léo quyết định tức là tướng chân như quán nhất vị, như kinh nói: Không tạp; Hai là Chân thật khéo quyết định, chẳng phải là tất cả cảnh giới thế gian và xuất thế gian như kinh nói chẳng thể thấy; Ba là Thắng thiện quyết định, ở đây có sáu nghĩa: Một là đại giải thoát cho nên thắng, hai là căn bản của tất cả Phật, cho nên thắng, ba là Pháp tướng khác pháp nhĩ cho nên thắng, bốn là chân như quán thì hơn phàm phu Nhị thừa cho nên thắng, năm là thuận theo đại giáo cho nên thắng, sáu là vô lậu cho nên thắng. Nói Đại thừa là vì pháp pháp nhĩ, là vì giới Bạch pháp; Bốn là Nhân thiên quyết định, vì có hai thứ: Một là thành vô thường ái quả nhân thiện quyết định, là nhân như hư không. Y kiến mà sinh các sắc sắc bất tận; hai là thường quả nhân thiện quyết định là được đạo Niết-bàn, như kinh nói hết đời vị lai; Năm là Đại thiện quyết định là thuận theo làm lợi ích hạnh khác như kinh che chở tất cả chúng sinh giới, kế trước khéo quyết định, đây là nguyện trong thế gian Niết-bàn không một bề mà trụ; Sáu là Bất khiếp nhược thiện quyết định không khiếp nhược là mà vào tất cả trí địa của chư Phật, như kinh nói: Phật tử là các Bồ-tát cho đến vào trí địa chư Phật hiện tại. Sáu quyết định này là thể của Mười địa. Vì chung cho Mười vô tướng nên cũng chung cho Mười trụ trở xuống, cho nên kinh nói trong mười trụ có năm quyết định. Mười hạnh cũng đồng, chỉ trừ đại thiện. Mười hồi hướng có ba quyết định tức là quán tướng, đại thiện, bất khiếp nhược. Đây là phế hưng hiển vị cao thấp tăng vi, nghĩa chung có thể biết. Nghĩa này chung cho tu sinh và bản hữu, ba thừa và Tiểu thừa không thể biết được. Tánh Phổ Hiền khởi ở vị này. Vì sao? Vì đồng chứng ấy, nghĩa khác ở chương riêng có nói rõ.

TRONG PHẦN THÊM NÓI THÊM Ý CỦA BỐN PHÁP :

- Bốn pháp tức là bốn kham trí: Một là duyên, hai là pháp, ba là tác, bốn là thành. Bốn trí này giống với sáu tướng trí loại, chỉ có môn là khác. 1/ Duyên tức là duyên thành pháp; 2/ Pháp là tương ưng thành pháp; 3/ Tác tức là duyên năng thành; 4/ Thành, tức là liễu biệt thành tựu, trí biết pháp rõ ràng. Duyên khởi tự tại nên gọi là Kham. Nghĩa này cũng chung cho Nhất thừa và Ba thừa. Vì sao? Vì bốn kham trí này ở trong ba thừa mà thuận lìa bốn báng và khế hợp Trung đạo. Nghĩa này sẽ nói rộng trong chương riêng.

- Sáu chánh kiến: Luận Kim Cương Tiên chép: Một là Chân thật trí chánh kiến, hay biết ý pháp; Hai là Hạnh chánh kiến là hay biết hạnh pháp. Hai thứ này là giáo chỉ; Ba là giáo chánh kiến hay biết giáo pháp; Bốn là chánh kiến lìa hai biên, là biết lý pháp ở trước chẳng đồng với tình chấp; Năm là chánh kiến Bất tư nghị, là biết hạnh pháp trước thành đức (ra khỏi) tình; Sáu là Căn dục tánh chánh kiến, là biết giáo pháp trước nói tâm tùy vật. Chánh kiến này là biết giới hạn của pháp. Đây thuận với ba thừa. Nếu thanh tịnh vào Nhất thừa thì tức là mười pháp Minh liễu. Như trong phẩm Ly Thế Gian nói, đó gọi là pháp thuận theo thế gian minh liễu, vì muốn nuôi lớn tất cả gốc lành thế gian của phàm phu, dùng vô ngại bất hoại Tín minh liễu pháp để giải thích người pháp, chân tánh tín hạnh, dùng An trụ pháp giới minh liễu pháp để hiểu người pháp hạnh, dùng Viễn ly tám tà hướng về tám chánh đạo minh liễu pháp để giải thoát tám người, dùng trừ diệt các kết đoạn sinh tử lậu, thấy chân thật đế Minh liễu pháp mà giải thích người Tu-đà-hoàn. Quán vị là huyễn trở lại thọ sinh Minh liễu pháp để giải thích Tư-đà-hàm cho đến phút chốc chẳng vui, ba cõi chẳng mê đắm mà thọ sinh chuyên cầu lậu tận, Minh liễu pháp để giải thoát A-na-hàm. Sáu thông tự tại do tám giải thoát tùy ý chánh thọ, chín định thứ đệ nói về pháp minh liễu để giải thoát A-la-hán. Thường ưa vắng lặng, do ngoại duyên mà giải tri túc thiểu sự chẳng do người khác ngộ, thành tựu trí tuệ. Pháp Minh liễu mà giải thoát Duyên giác. Thành tựu thắng trí các căn lanh lợi, tâm thường giải thoát, nuôi lớn vô lượng công đức trí tuệ đầy đủ mười lực vô sở úy, tất cả pháp Phật, pháp Minh liễu mà giải thoát Bồ-tát. Hỏi: Vì sao dẫn pháp thấp kia mà giải nghĩa Minh liễu Nhất thừa sâu xa, nêu ra đây khiến cho người dễ hiểu? Tiểu thừa không có việc này, nhân ánh sáng mà thành tựu đại giải thoát, các nghĩa khác sẽ nói rõ trong chương riêng.