SỐ 1870 — HOA NGHIÊM KINH NỘI CHƯƠNG MÔN ĐẲNG TẠP KHỔNG MỤC

PHỤ THÊM CHƯƠNG MƯỜI HAI XỨ

Thế nào là kiến lập xứ? Nghĩa là mười giới sắc, tức mười xứ sắc. Giới bảy thức tức xứ ý, giới pháp tức xứ pháp, do đạo lý này đối với ba pháp thuộc uẩn, giới, xứ, nghĩa là giới pháp sắc uẩn và giới xứ ý. Do sắc uẩn gồm thâu mười giới sắc. Pháp giới gồm thâu giới pháp, xứ ý gồm thâu giới bảy thức, cho nên, ba pháp gồm thâu tất cả pháp.

Hỏi: Nghĩa xứ là thế nào?

Đáp: Nghĩa môn thức sinh trưởng là nghĩa xứ, nên biết nghĩa hạt giống gồm thâu tất cả pháp. Nghĩa khác nhau cũng là nghĩa xứ. Lại nữa, như Phật nói: "Sắc như đống nước bọt, thọ như bọt nước trôi nổi, tưởng như ánh nắng mặt trời, hành như cây chuối, thức như trò ảo thuật biến hóa".

Hỏi: Vì sao sắc như đống bọt nước, cho đến thức như trò ảo thuật biến hóa?

Đáp: Vì không có ngã, vì lìa tịnh, vì ít vị, vì không bền chắc, vì không thật, nghĩa là không phải xa lìa luống dối, không vững chắc.

Nghĩa thật là các câu nghĩa mà kinh đã nói. Lại, vì đối trị với bốn điên đảo ngã, tịnh, lạc, thường nên như thứ lớp đó, nói các câu khác nhau vô ngã. Dùng nghĩa này để so sánh với nghĩa của giáo ban đầu, không đồng với Tiểu thừa. Nếu nhập chung giáo, cho đến Viên giáo, như môn giới đã nói, nghĩa khác có nói trong chương riêng.

NÓI VỀ PHẨM VẤN NẠN, ĐẦU TIÊN, LẬP CHƯƠNG DUY THỨC, DUY THỨC LƯỢC CÓ MƯỜI MÔN

Nêu số.

2. Nêu danh.

3. Nêu ra thể.

4. Nói về giáo khởi ý.

5. Kiến lập.

6. Nói về thành tựu, không thành tựu.

7. Nói về đối trị diệt, không diệt.

8. Nói huân tập, không huân tập.

9. Nói về chân, vọng khác nhau.

10. Quy thành tánh, vô tánh nghĩa đệ nhất.

1. Đầu tiên là nêu, nghĩa là nhất tâm, tức tâm thanh tịnh đệ nhất nghĩa.

+ Nêu ba pháp, nghĩa là chỉ lượng, chỉ hai và mỗi thứ. Lại, có ba pháp, nghĩa là ba thứ tâm, ý, thức thành tám thức. Năm thức như nhãn, v.v… ý thức, thức mạt-na, thức A-lại-da.

+ Thành chín thức, nghĩa là thêm thức a-ma-la.

+ Thành mười tâm, nghĩa là mười rừng rậm, như Địa Luận chép: "Bồ-tát này biết như thật các tâm chúng sinh, mỗi thứ tâm tướng, tâm tướng lẫn lộn, tâm khinh tướng sinh, không sinh, tâm không có hình tướng, vô biên tất cả xứ, tâm rất nhiều tướng, tâm tướng thanh tịnh, tâm tướng nhiễm, không nhiễm, tâm tướng ràng buộc, giải thoát, tâm tướng huyễn khởi, tâm tướng thuận theo đạo sinh, cho đến vô lượng trăm ngàn các thứ tướng khác nhau của tâm, đều biết như thật.

+ Thành mười một thức, nghĩa là thân thức, số thức, xứ thức, ngôn thuyết thức, tự tha sai biệt thức, hai đạo thiện ác sinh tử thức.

+ Gồm thâu làm bốn:

1. Thức giống như trần.

2. Thức giống như căn.

3. Thức giống với ngã.

4. Thức giống với thức.

+ Hoặc triển khai vô lượng, như Địa Luận chép: "Cho đến vô lượng trăm ngàn các thứ tướng sự việc của tâm".

2. Nêu danh, Nghĩa là thức A-lại-da, thức A-đà-na, tâm, ý, thức, cho đến tận cùng uẩn sinh tử, v.v… bảy thức còn lại có thể biết.

3. Phát ra thể, cuối cùng dùng Như Lai tạng làm thể. Sở dĩ biết được là vì kinh Thắng-man chép: "Do có pháp Như Lai tạng gieo trồng các nỗi khổ, cho đến vì ưa cầu Niết-bàn nên biết được. Lại, Như Lai tạng không nhiễm mà nhiễm, y cứ vào Như Lai tạng này tức là thể sinh tử nhiễm mà không nhiễm. Y cứ vào sinh tử này tức là Niết-bàn, không còn có pháp nào khác". Lại, Văn kinh chép: "Sáu thức và tâm pháp trí là sự sinh diệt kia, không đáng nương tựa, chỉ Như Lai tạng không khởi, không diệt, trở thành chỗ nương tựa rốt ráo".

4. Giáo khởi ý: Nhiếp Luận bản dịch đời Lương chép: "Do thuộc về cảnh giới sâu kín của tâm thức này, nên Phật không vì Thanh văn, Nhị thừa mà nói, mà vì các Bồ-tát giảng nói, nên có quả vị vượt hơn, vì được trí Nhất thiết, nên Phật nói. Vì sao? Vì nếu lìa trí này mà được vô thượng Bồ-đề thì không có việc đó.

5. Kiến lập, có ba:

Một là y cứ Tạp Tập, Du-già, v.v... chép: "Tám tướng nói về kiến lập".

Hai là y cứ theo Nhiếp Luận chép: "Ba tướng, v.v... tám nghĩa nói về kiến lập.

Ba là y cứ luận Hiến Dương chép: "Mười chín tướng nói về kiến lập".

Tám tướng đầu tiên, luận Tạp Tập chép: "Làm sao biết có thức A- lại-da? Nếu không có thức này thì chấp thọ đầu tiên đã hiểu rõ sáng suốt nghiệp hạt giống, thân, thọ không có làm, thì quyết định qua đời sẽ không có, đều không hợp lý".

Giải thích Già-tha này, như Nhiếp quyết trạch phần chép: "Do tám thứ tướng chứng minh thức A-lại-da quyết định là có", nghĩa là nếu lìa thức A-lại-da vì y chỉ chấp thọ không thật có, vì đầu tiên sinh khởi không thật có, vì hiểu rõ sáng suốt sinh khởi không thật có, vì thể tánh chủng tử không thật có, vì thể tánh nghiệp dụng không thật có, vì thể tánh thân, thọ không thật có, vì ở định vô tâm không thật có, nên mạng chung không thật có".

Sao là y chỉ chấp thọ không thật có?

Vì năm nhân, nghĩa là nhân hạnh trước của thức A-lại-da cảm các chuyển thức như nhãn v.v… hiện duyên nhân phát, như nói căn cảnh vì sức tác ý, nên các chuyển thức sinh, cho đến nói rộng, đây gọi nhân ban đầu. Lại, việc thiện ác của thân sáu thức có thể được, là nhân thứ hai. Lại, một loại của thân sáu thức thuộc về tánh vô ký dị thục, tất nhiên không thật có, là nhân thứ ba. Lại, thân sáu thức đều chuyển y riêng, tùy thuộc vào đối tượng y chỉ, khi thức kia sinh tức là đối tượng nương tựa chấp thọ kia, không có chấp thọ khác, là không hợp lý. Dù cho thừa nhận chấp thọ cũng không hợp lý, vì lìa thức nên là nhân thứ tư. Lại, đối tượng nương tựa lẽ ra trở thành lỗi lầm thường chấp thọ. Vì sao? Vì nhãn thức kia có lúc chuyển, có lúc không chuyển, thức khác cũng thế, là nhân thứ năm.

Sao đầu tiên duyên khởi không thật có chăng? Nghĩa là nếu có câu hỏi rằng: "Nếu có thức A-lại-da thì một hữu tình, hai thức đều cùng khởi, nên bảo người kia: "Ông đối với không phải lỗi, mà vọng sinh tưởng lỗi, chấp nhận có hai thức đều có lúc cùng chuyển. Vì sao? Vì cũng như một người đều cùng thời điểm muốn thấy, cho đến muốn nhận thức, tùy thuộc có một thức, đầu tiên sinh khởi, không hợp với đạo lý. Vì sao? Vì lúc bấy giờ tác ý không có khác nhau, vì căn và cảnh giới không hoại hiện tiền, vì nhân duyên nào nên thức không cùng chuyển.

Sao hiểu rõ sinh khởi không thật có chăng? Nghĩa là nếu có chấp nhất định thì thức không đều cùng sinh, thức và nhãn đều cùng hiện hành một cảnh, ý thức thấu đạt sáng suốt lẽ ra không thật có. Vì sao? Vì hoặc có lúc tùy thuộc nhớ nghĩ đến cảnh từng đã cảm thọ. Bấy giờ, ý thức không sáng tỏ sinh, không sáng rõ như thế, cho nên lẽ ra phải tin các thức đều cùng chuyển, hoặc lẽ ra phải thừa nhận tánh không có sáng rõ của ý thức thứ sáu kia.

Sao thể tánh của hạt giống không thật có chăng?

Vì rằng mỗi thân có sáu chuyển thức đều khác nhau. Vì sao? Vì sáu chuyển thức này đều từ tánh vô gián thiện, bất thiện sinh, vô gián bất thiện, tánh thiện lại sinh, từ hai tánh vô ký vô gián sinh, cõi giữa, vô gián cõi dưới sinh, cõi diệu, vô gián cõi giữa sinh, vô gián cõi diệu cho đến cõi dưới sinh, vô lậu, vô gián hữu lậu sinh, hữu lậu, vô gián vô lậu sinh, xuất thế gian vô gián thế gian sinh, thế gian vô gián xuất thế gian sinh, không phải thức tướng như thế làm thể hạt giống thích ứng với lý chánh đạo. Lại, tâm nối tiếp nhau gián đoạn trong thời gian dài, trải qua trôi lăn lâu dài không dứt. Cho nên, chuyển thức có công năng gìn giữ hạt giống, không hợp lý.

Thế nào là tác dụng nghiệp không thật có?

Nghĩa là nếu không có các thức sinh khởi, đồng thời tác dụng nghiệp đều cùng chuyển vận thì sẽ không hợp lý. Vì sao? Vì lược nói nghiệp thức có bốn thứ, nghĩa là thấu đạt khí ngoại, thấu đạt y chỉ, công năng thấu đạt ngã, thấu đạt cảnh giới.

Nghiệp hiểu biết của bốn thứ thức như thế, mỗi một sát-na đều biến hiện có thể được, không phải ở một thức trong một sát-na mà có những nghiệp dụng khác nhau như thế.

Cho nên phải có các thức đều cùng khởi.

Vì sao thể tánh của thân, thọ không thật có?

Cũng như có người hoặc suy nghĩ đúng lý, hoặc suy nghĩ không đúng lý, hoặc không suy nghĩ, hoặc lại tìm tòi, hoặc tâm ở trong định, hoặc không ở trong định. Thân thọ sinh khởi, chẳng phải số nhiều. Nếu không có thức A-lại-da thì thân thọ như thế, lẽ ra không thể được. Đã hiện có thể được, cho nên nhất định có thức A-lại-da.

Ở định vô tâm không thật có chăng? Như Đức Thế Tôn nói: "Nhập định Vô tưởng và định diệt tận phải biết rằng, bấy giờ thức không lìa thân. Nếu không có thức A-lại-da thì thức lẽ ra lìa thân, nếu thức lìa thân thì đó là bỏ mạng, không phải gọi là xứ định.

Thức của mạng chung không thật có là sao?

Nghĩa là khi sắp qua đời thức lìa bỏ dần, phần thân đối tượng nương tựa, phát khởi chạm sát lạnh, hoặc trên, hoặc dưới, không phải ý thức kia, vì có lúc không chuyển biến, nên biết chỉ có thức A-lại-da năng giữ gìn thân, tùy thuộc vào phần thân. Nếu bỏ thức này thì chạm sát lạnh có thể được. Thân không có giác thọ, ý thức thì không phải như vậy. Cho nên, nếu không có thức A-lại-da thì thức của người chết tất nhiên không thật có.

Hỏi: Như văn luận trước kia có nói: "Tâm, nghĩa thức A-lại-da đã huân tập tất cả hạt giống do tập khí của uẩn, giới, xứ, cũng gọi là thức dị thục, cũng gọi thức a-đà-na, vì công năng chứa nhóm các tập khí. Tập khí, nghĩa là do uẩn v.v... hiện hành, khiến cho hạt giống kia đều được tăng ích. Tất cả hạt giống thức, nghĩa là công năng sinh hạt giống của các pháp như uẩn, v.v... đã được chứa nhóm.

Thức A-lại-da có công năng gồm thâu, chứa giữ hạt giống các pháp. Lại vì các hữu tình nhận lấy làm ngã.

Thức dị thục: Vì nghiệp trước đã sinh.

Thức A-đà-na: công năng thường làm cho sinh ra nối tiếp nhau, gìn giữ các căn, không để cho hư hoại. Lại, nói tâm: công năng chứa nhóm tập khí của tất cả pháp. Y cứ vào tướng văn này, thức A-lại-da tức ở trong sự.

Làm sao biết được là Như Lai tạng?

Đáp: Do Như Lai tạng không nhiễm mà nhiễm là sự tướng kia, không có sự có riêng, là Như Lai tạng, nên luận chép: "Ngoài thức không còn có pháp nào khác.

Nương tựa Nhiếp luận, kiến lập A-lại-da chăng? Có tám nghĩa, đầu tiên, y cứ ở nghĩa ba tướng biết có bản thức.

Y cứ ở nghĩa huân tập thành có bản thức.

Y cứ ở nghĩa làm nhân quả lẫn nhau trở thành có bản thức.

Y cứ nghĩa không là một, không là khác, trở thành có bản thức.

Y cứ vào nghĩa riêng, không riêng của nhân quả, trở thành có bản thức.

Y cứ vào nghĩa duyên sinh trở thành có bản thức.

Y cứ vào nghĩa đủ, không đủ của nhân duyên kia, trở thành có bản thức.

Y cứ hội danh quy chánh trở thành có bản thức.

Đầu tiên, y cứ vào ba tướng để kiến lập Lại-da. Ba tướng đó là:

Một là thuộc về tướng nhân, tất cả nhân vẫn sử dụng làm nhân lẫn nhau là bắt đầu. Vì sao? Vì làm nhân lẫn nhau, vì vi tế tương đương với thức.

Hai là tướng quả gồm thâu của quả, vẫn dùng làm quả lẫn nhau là bắt đầu.

Ba là tự tướng tức tướng dị thục trong Thành Duy Thức. Thức dị thục gồm thâu tất cả pháp. Sở dĩ biết được là vì dựa vào hạt giống dị thục của tất cả pháp được sinh, không cuộc hạn ở nghiệp báo phiền não, danh ngôn, tập khí vì tùy thuộc tương ưng tất cả, nên biết.

Hỏi: Nếu như thế thì dị thục và hạt giống thức đều kết hợp thọ huân tập thì vì sao nói riêng sự thọ huân tập của quả báo dị thục?

Đáp: Nay, huân tập muốn nói hạt giống của dị thục kia thì hạt giống thức vì đã là hạt giống của dị thục, nên không giải thích đối nhau, vì thức của dị thục, vô ký làm sáng tỏ nhau, vì thuận theo với huân tập nên ở trong vị vô ký nói về nghĩa huân tập kia. Nay, trong nhiếp luận dịch vào đời Lương biểu thị rõ ý nghĩa của ba tướng A-lại-da, nói bổn thức là thể của nhân quả.

Y cứ ở sự huân tập thành bản thức, nghĩa là nói thành nghĩa huân tập trong bản thức, pháp khác tức không có.

Nói về nghĩa làm nhân quả lẫn nhau, trở thành có bản thức: nói trong bản thức có nghĩa làm nhân quả lẫn nhau, pháp khác thì không có.

Nếu như vậy thì do đâu bó cỏ tranh được làm nhân quả lẫn nhau?

Đáp: Trong pháp khác làm nhân quả lẫn nhau, tức là chuyển vận môn lý, giả thuyết nhân quả chẳng phải chân thật.

Y cứ không phải một, không phải khác, trở thành có bổn thức nghiệp là hạt giống chánh, nên lúa, lúa mì là nhân giả kia. Vì nghĩa này không ngờ vực nên văn luận nêu là gốc ngoại để chứng tỏ nội có huân tập.

Về nghĩa huân tập đó lê-da đủ bốn đức mới có khả năng thọ huân tập.

Kiên cố, nghĩa là vì lý thật nên kiên cố, Pháp khác ngoài thức, dựa vào thức không tự tại, đều không kiên cố.

Hỏi: Nếu các pháp không có kiên cố thì vì sao lại dẫn rau diếp cho là kiên cố?

Đáp: Loại rau diếp giống như kiên cố mà không là kiên cố. Vì sao? Vì chẳng bao lâu nó cũng sẽ tan hoại, còn Lê-da thì không như vậy. Quả báo cũng không vững chắc, vì dựa vào duyên thành, tức không tự tại, đâu được là kiên cố về đạo lý không thể.

Nghĩa vô ký mới được thọ huân tập. Vì sao? Vì vô ký tức là nghĩa vô phân biệt mà trong Như Lai tạng mới có pháp này.

Nếu vậy thì vì sao quả báo là vô ký?

Đáp: Ở đây vì trí Thanh Văn nông cạn nên dẫn vị gần kia, nói báo thọ huân tập. Quả báo không thể dụng, vì thức làm thể nên nói quả báo không có nghĩa vô ký thật rốt ráo, Đạo lý như thế.

Có thể huân tập, chỉ Như Lai tạng không giữ tự tánh, thuận theo các pháp duyên khởi thành nghĩa tương tự, nên là có thể huân tập. Pháp khác thì không như vậy, vì bị duyên ràng buộc, đâu được lại chuyển thọ huân tập các pháp, vì pháp khác này không thành có thể huân tập.

Hỏi: Nếu nghĩa như đây thì vì sao nói áo có thể được thọ huân?

Đáp: Áo cũng là giả, không phải thật có thể xông ướp. Sở dĩ biết được như vậy là vì như hương xông áo, áo hư hoại, mùi hương vẫn tồn tại, nên biết, ướp tơ lụa không ướp áo, do đây suy nghiệm, nói xông áo chỉ cho vị ngữ, chỉ bốn trần, v.v... tơ lụa thọ xông ướp. Vì tiếp theo tìm tòi.

Trần cũng không thọ xông ướp. Vì sao? Vì khi hương xông, hương thành tức là nghĩa quả, là đạo lý nhân quả, chính là đức của Như Lai tạng, lìa tạng lại không có. Vì sao? Vì chỉ nói nhân quả trong các pháp, đều chuyển vận môn lý, chẳng phải là nghĩa thật.

Bốn đức tương ưng với chủ thể huân tập, chỉ Như Lai tạng có thích hợp với nghĩa các pháp, pháp khác thì không có. Vì sao? Vì không giữ tự tánh.

Nếu vậy thì vì sao nói gương soi tương ưng với chất?

Đáp: Gương soi cũng không tương ưng, chỉ gương soi thích ứng với chất ngoài, tức là lý của chánh nhân quả. Lý chánh nhân quả thì không có tự tánh. Vì không có tự tánh nên tức chân như vô ngã, nên biết, gương soi ứng với chất là môn chuyển lý của giả thuyết kia.

Nói về nghĩa sinh dẫn hai nhân nhằm chứng chỉ có bản thức. Nếu dùng nghĩa nhân để làm sáng tỏ thì thành hai thứ nhân:

1. Sinh nhân.

2. Dẫn nhân.

Cũng như người nghèo cùng, buông tên là sinh nhân, giương cung là dẫn nhân, cho đến quả báo chủ thể sinh kể cả qua đời là sinh nhân, khổ mất nối tiếp nhau là dẫn nhân kia là hai thứ nhân, vì lìa thức A-lại- da thì không được thành nên chỉ có thức.

Trong là gốc ngoài chứng chỉ có thức, cho nên biết được là vì tất cả đều là thức, nên là gốc. Pháp ngoài dựa vào thức trở thành không có thể, tức không, nên biết trong thức là căn bản của pháp ngoài, pháp khác do kiến lập giả dối nên không thể y cứ.

Quả của ba tuệ thành, pháp nghe, suy nghĩ, tu từ vi tế, cho đến vướng mắc, đều do bản thức Như Lai tạng thành. Sở dĩ biết được là vì huân tập văn, từ chân như lưu, phải biết chân như là gốc ba tuệ thọ huân tập thành chủng, chuyển được tăng thượng, pháp khác thì không có.

Hỏi: Nếu vậy thì chân như đủ đức chỉ tự lưu xuất, đâu cần huân tập nữa?

Đáp: Chân như thật ra không giữ tự tánh, vì đợi duyên mới khởi, nên nói là huân tập.

Y cứ vào sự thọ dụng duyên sinh với thức, nương tựa nhau thành, làm nhân quả lẫn nhau mới được thọ dụng, nói chỉ có thức. Nếu không có dụng nhiếp thọ của lại-da duyên sinh, thì sẽ không thành thọ dụng, nên luận nói: "Các pháp đối với tạng thức, thức đối với pháp cũng vậy, hai thứ này làm nhân lẫn nhau, cũng thường làm quả lẫn nhau.

Kệ này y cứ vào xứ thọ dụng của tâm trên, mà nói. Về nghĩa thọ dụng kia như luận nói: "Nói về danh duyên thức, nói danh thọ thức, hiểu rõ thọ, danh phân biệt khởi tâm pháp hạnh. Sự thọ dụng này thành chung hạt giống và tâm trên, đều sinh dẫn kiến lập, thành tựu không giả dối, rộng như luận nói".

Theo nhân duyên đủ, không đủ, thức A-lại-da chỉ làm nhân sinh lẫn nhau, nhân khác lại không có, Pháp khác không như vậy, vì mười hai duyên sinh, chỉ tăng thượng sinh thọ dụng. Duyên sinh có ba duyên sinh, nghĩa là duyên tăng thượng, duyên duyên, duyên thứ đệ.

Vì sao như vậy?

Đáp: Mười hai duyên sinh là tướng giả. Vì theo đuổi sự mà nói, nên duyên không đồng với Lê-da. Về lý tánh không y cứ vào sự để nói, chỉ y cứ vào môn phát khởi ban đầu để nói là làm nhân quả lẫn nhau, pháp khác có thể so sánh mà biết. Lại, y cứ vào bí mật đều đủ bốn duyên, tám hội, gọi là quy chánh, nói có Lại-da. Bản dịch vào đời Lương chép: Lại nữa, người trong chánh pháp dù là nguyện ưa vô ngã trái nghịch với thân kiến. Đối với thức A-lại-da cũng có tự ngã ái.

Giải thích: Trước y cứ người ngoài Phật, pháp. Lại nữa, y cứ vào người trong pháp Phật, tự có ba phẩm:

1. Ở chánh tư.

2. Ở chánh tu.

3. Ở hữu học.

Người của ba phẩm này, hai người chế phục ngã kiến, một người diệt ngã kiến. Vì sao? Vì hai người trước so sánh không có ngã, một người sau, vì chứng biết vô ngã nên nói trái ngược với thân kiến. Ở trong A-lại-da thường tập ngã ái trong thời gian dài, dù rằng trái nghịch với thân kiến, nhưng ở trong bản thức, ngã ái cũng thường theo đuổi. Cho nên, thân kiến chẳng phải chỉ ái vướng mắc. Nếu đem danh Lại-da nói là nghĩa Lê-da chỉ ở bản thức, nghĩa ấy liền trội hơn. Nếu gọi xứ của hai ngã kiến nhân và pháp thì không phải vượt hơn. Nghĩa Lại-da nên so sánh ở đây mà biết.

Y cứ luận Hiển Dương kiến lập thức A-lại-da có mười chín môn:

Nghiệp tăng trưởng đã tạo ở đời trước, giải thích thức với các pháp là nghĩa ưu tiên nên luận Khởi Tín chép: "Tất cả thời gian thường ở trước".

Hoặc làm duyên, giải thích thức vì các pháp tạo duyên tăng thượng.

Từ thời vô thỉ đến nay, hý luận huân tập làm nhân, giải thích hý luận vô thỉ huân tập hạt giống làm nhân sở khởi của thức.

Tất cả hạt giống đã sinh, giải thích đây là nói hạt giống của tất cả pháp, là do thức sinh.

Thức dị thục làm thể, giải thích dựa vào các hạt giống và tâm trên, phát ra thức, vì hiện tại là dị thục nên dùng dị thục này làm thể.

Thức này năng chấp thọ, giải thích: nói bản thức và các pháp là một, các pháp lại một với bản thức, như đề hồ cùng đồ đựng.

Thấu đạt sắc căn, giải thích: thức gìn giữ các sắc căn, khiến căn sáng rõ.

Nơi chốn y căn, giải thích: thức là đối tượng nương tựa của các căn, thành nhân nương tựa.

Và hý luận huân tập, giải thích: nói thức với hý luận huân tập hạt giống tâm trên làm chỗ đối tượng nương tựa.

Đối với tất cả thời gian một loại sinh diệt không thể biết rõ, giải thích: Thuyết minh bản thức kia nối tiếp nhau sinh khởi, lìa các phân biệt, không thể phân biệt biết.

Lại, có thể chấp thọ khí thế giới ngoài sự thấu đạt, giải thích: nói bản thức kia và khí thế giới đồng với bản thức một mà được thành tựu gọi là thấu đạt.

Tương ưng với bất khổ bất lạc thọ, giải thích: nói vì tướng bản thức kia vô phân biệt, thuận với bất khổ bất lạc thọ, gọi là tương ưng.

Hoàn toàn vô phú, vô ký, giải thích: nói tục đế của bản thức kia, vì lìa các phân biệt nên không che mất Thánh đạo, cũng không có ghi nhận thiện, ác trong sự.

Làm nhân đối tượng nương tựa cho chuyển thức, giải thích: thuyết minh bản thức kia khi làm nhân cho chuyển thức làm sinh nhân lẫn nhau, cũng làm nhân nương tựa.

Thọ và chuyển thức nhiễm, tịnh đều cùng chuyển, giải thích: nói bản thức kia đồng thời đồng xứ với pháp nhiễm tịnh, tương ưng với hạt giống sinh chung, diệt chung và tâm trên, lưu truyền ở hiện tiền gọi là đều cùng có chuyển.

Hay tăng trưởng có chuyển thức, nhiễm v.v... làm nghiệp, giải thích: nói về tâm bản thức kia thành pháp ô nhiễm, ở trong đó vì có công năng nên là Nghiệp.

Và năng tổn giảm chuyển thức thanh tịnh, giải thích: nói bản thức kia đối với trở lại thanh tịnh có công năng khiến sinh tử trở lại thanh tịnh, là nghiệp kia.

Làm sao biết có thức, như Bạc-già-phạm nói: "Bị vô minh che khuất, kiết ái ràng buộc, ngu phu cảm được thân có thức, giải thích: luận tự giải thích: Đây là nói rõ có thức dị thục, tức là nghĩa dẫn thức.

Lại nói như năm hạt giống, đó là: Tâm, tâm sở, hữu, sắc, bất tương ưng, vô vi. Đây gọi là thức có nhận lấy, giải thích: luận tự giải thích: Đây là nói rõ có tất cả hạt giống thức, đồng với nghĩa dẫn chứng ở trước.

Luận dẫn kệ rằng:

- Chấp trì thức sâu tế

Các giống như ngựa chạy nhanh dòng nước chảy

Đối với người ngu ngã không rõ

Chớ chấp kia là ngã.

Giải thích: Đây là nói rõ giáo với phân chia xếp đặt công việc đã làm. Thanh Văn, phàm phu không được nói cho nghe.

Hỏi: Luận trước nói: thức A-lại-da, nghĩa là đời trước đã tạo nghiệp thêm lớn, phiền não làm duyên. Từ thời vô thỉ, hý luận huân tập làm nhân, sinh ra tất cả hạt giống, thức dị thục làm thể.

Y cứ tướng văn này bản thức tức là thể sinh tử. Nếu chẳng phải nhân sinh tử thì đâu ở chỗ làm nhân lẫn nhau của nhân quả sinh tử?

Đáp: Đây là y cứ luận Thành Duy Thức, chỉ ở trong sinh tử để nói về đạo lý tương sinh của nhân quả, đều là môn chuyển lý, không có lý chân thật, phải biết rằng lìa ngoài thức, không còn pháp khác. Thức, tức là môn không nhiễm mà nhiễm, một nghĩa Như Lai tạng, nên kinh Lăng-già bốn quyển chép: Lược nói có ba thứ thức, nói rộng có tám tướng. Ba thứ thức là: Chân thức, hiện thức và phân biệt sự thức. Rộng đã lược, nên biết chẳng khác với chân. Lại nói: Không phải tự chân tướng thức diệt, chỉ tướng nghiệp diệt. Nếu tự chân tướng diệt thì tạng thức sẽ diệt. Đại Tuệ! Tạng thức diệt ấy chẳng khác gì nghĩa đoạn kiến của ngoại đạo. Tạng thức sâu kín như thế ở bờ mé cuối cùng, trừ các Như Lai và Bồ-tát trụ địa, các Thanh văn, Duyên giác ngoại đạo khác, tu hành đã được năng lực trí tuệ tam-muội, tất cả không thể tư duy, so lường, quyết đoán rõ ràng. Đại Tuệ! Thiện, bất thiện, nghĩa là tám thức, tám thức là Như Lai tạng, gọi thức tạng, tâm ý thức và thân năm thức, chẳng phải thuyết mà ngoại đạo nói. Đại Tuệ! Như Lai tạng ấy cảm thọ khổ, vui với nhân đều có, hoặc sinh, hoặc diệt. Tứ trụ địa bị say bởi trụ địa vô minh. Phàm ngu không hiểu biết, sát-na thấy tướng luống dối hiện đức tâm. Kinh Lăng-già mười quyển nói: "Đại Tuệ! Huân tập hạt giống, tâm không diệt. Nhận lấy cảnh giới ngoại, các thức diệt.

Đại Tuệ! Các ngoại đạo nói như vầy: "Cái gọi là lìa các cảnh giới thức nối tiếp nhau diệt rồi thì diệt các thức".

Đại Tuệ! Như Lai tạng thức không ở trong thức A-lại-da, cho nên bảy thứ thức có sinh, có diệt, Như Lai tạng thức không sinh, không diệt. Vì sao? Vì bảy thức kia nương tựa các cảnh, niệm quán mà sinh. Cảnh giới của bảy thức này, tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật, ngoại đạo, người tu hành đều không thể biết, không biết như thật, vì nhân vô ngã, vì nhận lấy tướng đồng, tướng riêng, vì thấy pháp ấm, giới, nhập, v.v... Về nghĩa mà nói nếu đạt nhân vô ngã thì gọi là nhân chấp tập, tức đạt được pháp vô ngã.

Bảy thức thì đồng với Như Lai tạng. Đại Tuệ! Thức A-lại-da gọi Như Lai tạng mà vô minh, bảy thức đều có chung, như sóng biển thường vỗ không ngừng tuyệt, vì thân câu sinh, nên lìa lỗi vô thường, lìa lỗi ở ngã, tự tánh thanh tịnh. Lại, văn kinh y cứ các pháp tà niệm. Cho nên, có thức, sinh tám, chín mỗi thứ thức như các sóng trên mặt nước.

Thứ đến là nói về thức Mạt-na, lược có tám môn:

1. Nêu tên gọi.

2. Nêu thể tánh.

3. Nói về kiến lập.

4. Nói về tương ưng.

5. Y cứ ở đạo đối trị để nói có, không, đều nói phần vị đoạn.

6. Đối với ba tánh phân biệt.

7. Y cứ ba tánh biến kế, nói về phân chia xếp đặt.

8. Trở lại nguồn cội, lộ rõ thật.

1. Đầu tiên, nói về danh: Phương Tây gọi Mạt-na, Hán dịch là ý ô nhiễm. Đây là từ lỗi đặt tên.

2. Thể tánh: Từ ba pháp phát ra thể, thì dùng tự tâm làm thể.

3. Nói về kiến lập. Nhiếp Luận chép: "Nêu sáu lỗi chứng minh có mạt-na:

Một là: Nếu không có mạt-na thì ý thức không giống với năm thức không thành lỗi. Do Phật ngữ Đại thừa, ý giải thích dưới bao gồm căn y chỉ đồng thời. Nếu không có mạt-na thì ý thức sẽ không có căn y chỉ đồng thời, không tương tự với năm thức, không thành lỗi đồng thời.

Hai là: Nếu không có mạt-na thì thứ thứ sáu được mang tên ý thức, tức lỗi không có ý, vì ý thức là thứ lớp diệt, vì hiện không có thể.

Ba là: Nếu không có mạt-na thì sẽ không có tưởng diệt, tâm nhất định không có lỗi sai khác. Nếu có mạt-na thì vô tưởng có mạt na diệt, tâm không có mạt-na, hai định thì có khác.

Bốn là: Nếu không có mạt na thì tự nhiên sẽ trở thành không có lỗi trôi lăn, vì sao? Vì khi ý thức khởi thiện phần giải thoát, tức phải không có sự trôi lăn này, vì không có ngã kiến và ngã mạn.

Năm là: Nếu không có mạt-na thì lỗi chấp về ngã sẽ không khắp ba tánh, nếu không có thức mạt-na thì khi ý thức khởi điều lành, phần giải thoát tức phải không có chấp ngã.

Sáu là: Nếu không có mạt-na thì vô minh đi riêng một mình, sẽ không thành lỗi. Nếu khi có mạt-na, không có ý thức thì vô minh trong địa mạt-na, tức trở thành đi riêng một mình. Nếu không có mạt-na thì khi ý thức hiện hành, mạt-na thường xuyên làm y chỉ ô nhiễm, ý thức, vô minh khiến cho trở thành đi riêng một mình. Nếu có mạt-na, thì sẽ có sáu đức, lật lại trước kia, tức là bốn tương ưng: một khi mạt-na khởi thì nối tiếp nhau không dứt, tức tương ưng với ngã kiến, ngã mạn, ngã ái, vô minh và thường tương ưng với số năm biến hành, gồm có chín số.

Hỏi: Vì sao Nhiếp luận không nói pháp sở hữu của tâm, chỉ tương ưng với bốn sử?

Đáp: Giáo Nhiếp của luận khởi từ giáo thuần thục kia, cho nên biết được việc đó là vì như văn của luận trí sai biệt dưới có nêu mười hai pháp rất sâu, nhằm giải thích rõ nghĩa rất sâu, không chung với Thanh văn. Phải biết rằng, giáo cao không phải là giáo ban đầu. Nếu lập tâm số tức có đối tượng trở ngại vì không có ích đối với đạo nên không nói. Y cứ vào đạo đối trị để nói có, không, và phần vị đoạn, thức mạt-

na đối với đạo vô lậu, tức nói là không có thức. Vì sao? Vì đối với lý vô ngã, trở thành sự ngăn ngại. Nếu nói thời điểm diệt thì ở vị kiến đạo đầu tiên, tức diệt mạt na. Vì sao? Vì chướng ngại kiến lý vô ngã, nên vô tánh Nhiếp luận: Vì chuyển mạt-na ô nhiễm, nên được trí bình đẳng tánh.

Đầu tiên, khi hiện quán trước đã chứng đắc, chuyển ở vị tu đạo, lại chuyển thành thanh tịnh. Chuyển thanh tịnh tức diệt tập khí. Có người nói: Ở trong tu đạo, diệt ngã câu sinh. Câu sinh mạt-na và phiền não của tâm vô minh do tu đạo đoạn, nghĩa này không đúng. Một khi mạt-na khởi, nối tiếp nhau duyên ngã không dứt, thì do đâu được sửa đổi cảnh, khởi pháp chấp kia. Nếu khởi pháp chấp thì đâu gọi là duyên một loại trần ngã.

Hỏi: Vì sao mạt-na chỉ là câu sinh?

Đáp: Mạt-na không duyên nghĩa duyên ở ngoài, vì không duyên sinh nên không được khởi phân biệt ngã kiến.

Hỏi: Luận nói: Ở ngã câu sinh do tu đạo đoạn, do đâu mạt-na là ngã câu sinh, chẳng phải do tu đạo đoạn?

Đáp: Câu sinh do tu đạo đoạn là nhờ vị ngữ, như tăng-kỳ đầu tiên dứt ngoài da, tăng-kỳ thứ hai dứt tới thịt, tăng-kỳ thứ ba dứt tâm, việc này có thể như thế. Nay, đem tướng thô tế phân biệt, câu sinh là nhờ làm sáng tỏ kiến tu không phải dứt thật.

Ba tánh phân biệt. Vì thức mạt-na là ô nhiễm, nên thuộc về tánh hữu phú vô ký.

Ba tánh biến kế, thức mạt-na, là biến kế, là y tha, là viên thành thật, là ba vô tánh. Đây là y cứ Sơ giáo, nếu chung giáo tức chân như, nếu Viên giáo tức đủ tất cả. Vì sao? Vì thức mạt-na được tâm này.

Trở lại căn duyên làm sáng tỏ thật, do thức mạt-na vốn là sinh tử đầu tiên không có. Nay, do trí cầu tức vì không chẳng có thật, nên tất cả pháp đều như, các Thánh hiền cũng như.

Thứ đến, nói về ý thức: Ý thức là vô biên, phân biệt tất cả xứ, phân biệt với năm thức kia, hoặc một, hoặc khác, cho đến phát trí phân biệt, xếp đặt số tương ưng đều như phân biệt tâm sở trong hỏi đáp, rộng như chương riêng.

Thứ sáu nói về thành tựu, không thành tựu: Vì nhân duyên thế đế không có tánh nên thành nghĩa đế đệ nhất, vì xưa nay không tạo tác, vì không thành duyên thành, nên chẳng phải không thành, vì duyên thành nên chẳng phải thành, tất cả môn thức đều như thế.

Nếu y cứ vào thành tựu có hai nghĩa:

Một là nói về nghĩa thành tựu trong tướng.

Hai là y cứ vào lý thể, nói về thành tựu. Tướng đầu thành tựu, y cứ luận Hiển Dương Thánh giáo.

Hỏi: Nếu thành tựu thức A-lại-da thì cũng thành tựu chuyển thức phải chăng?

Đáp: Nên tạo ra bốn câu:

1. Hoặc thành tựu thức A-lại-da, không thành tựu chuyển thức. Tức là người không có tâm ngủ nghỉ, người không có tâm ngất xỉu, người nhập định Vô tưởng, người nhập định Diệt tận, người sinh lên cõi trời Vô tưởng.

2. Hoặc thành tựu chuyển thức, không thành tựu thức A-lại-da. Nghĩa là ở vị có tâm, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát không lui sụt và Như Lai.

3. Hoặc đều thành tựu, nghĩa là ở vị có tâm khác.

4. Hoặc đều không thành tựu. Nghĩa là A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát không lui sụt và Như Lai nhập định diệt tận, hoặc người ở cõi Niết-bàn vô dư.

Y cứ vào thể lý thành tựu. Như trong Du-già Bồ-tát quyết trạch chép: Cho đến tuệ rộng, Bồ-tát như thế, dù cho pháp trụ trí làm y chỉ là kiến lập ở tâm, ý thức, sự khéo léo bí mật, nhưng các Như Lai không ở nơi này, thiết lập ở chỗ kia mà là vì tất cả Bồ-tát khéo léo bí mật ở tâm, ý thức. Nếu các Bồ-tát tuệ rộng, ở nội tại đều riêng, như thật không thấy thức a-đà-na, không thấy A-lại-da, không thấy thức A-lại-da, không thấy chứa nhóm, cho đến đây gọi là sự khéo léo thắng nghĩa. Đây gọi là tất cả sự khéo léo bí mật ở tâm, ý thức. Bồ-tát lập ra tất cả sự khéo léo bí mật ở tâm ý thức, phải biết rằng thức A-lại-da muốn thành tựu thì phải hội thông Như Lai tạng mới trở thành y chỉ chắc thật. Nếu chỉ nhận lấy thức tướng sinh diệt thì nhiếp luận dịch vào đời Lương chép: "Khi bốn đức viên, thì bổn thức đều tận". Nay nói diệt, kinh Lăng-già chép:

"Chỉ có tướng tâm diệt, không phải thể tâm diệt".

Giải thích: Vì tướng tâm tức không nên không có đối tượng diệt, gọi là diệt, nên địa luận chép: Thế nào là diệt? Như hư không diệt cũng thế.

Hỏi: Tướng Lại-da diệt, ở vị nào là cùng tận? Đáp: Ở Sơ địa là cùng tận.

Vì sao? Vì Địa Luận chép: "Thập địa chuyển y chỉ, vì y chỉ thân thường, không phải như ý thức vô thường, chỉ pháp nhân duyên vô thường.

Y cứ văn luận này để chứng minh Sơ địa tức bỏ A-lại-da. Nếu y cứ vào giáo đầu tiên thì tâm sau cùng của Thập địa bỏ A-lại-da. Vì sao? Vì ở địa thứ mười diệt ngay các chướng.

Hỏi: Lại-da y cứ vào đâu là bắt đầu?

Đáp: Một niệm vô minh khởi lên ở hiện tiền, tức là Lại da bắt đầu.

Vì sao biết được?

Đáp: Luận Hiển Dương chép: "Vì tập khí vô minh hý luận vô thỉ làm chánh nhân". Lại Luận Khởi Tín chép: "Một niệm vô minh tức là bất giác, giác tức không dao động, động tức có khổ, quả không rời nhân, dị thục Lại-da sẽ là quả khổ đó cho nên là bắt đầu".

Thứ tám huân tập, không huân tập. Pháp của chủ thể huân tập có ba thứ:

1. Huân tập danh ngôn, huân tập thức.

2. Huân tập kiến thức, huân tập thức, huân tập kiến thức.

3. Huân tập phiền não, huân tập nghiệp, huân tập quả báo.

Đối tượng huân tập, nghĩa là thức A-lại-da, như Nhiếp luận, nên biết nói rộng trong tướng vượt hơn.

Thứ chín, nói về chân, vọng khác nhau, thức A-lại-da này có chân, vọng khác nhau. Như Địa luận chép: "Mười hai duyên sinh là nghĩa đế đệ nhất, tức là nghĩa chân, như Nhiếp Luận chép: "Sự như trò ảo thuật, nai khát nước, mộng tưởng, che tối tăm. Ví như thức thứ nhất, giống như sự này, tức là cái có giả dối kia. Lại biết thức này không có tánh sinh, vì thông đạt chân, biết thức này là giả có. Vì thông đạt tục, tục tức là vọng, chân chính là chân kia. Lại, y cứ vào đạo lý Nhị thừa, như luận Du-già chép: "Nói rộng Lại-da huân tập thành hạt giống. Phán quyết nhất định phần báo sinh diệt của dị thục. Luận sau phán quyết rằng: Từ trước đến nay đã nói ta vì kẻ ngu si không có trí mà nói. Nói về nghĩa, thì ngu si không có trí tức là Thanh văn. Lại, luận chép: Ta đều không nói A-lại-da như thế. Nếu biết Lại-da và thức Đà-na thì ở trong, ở ngoài, không thấy tạng, trụ, có thể biết như thế, đó gọi là Bồ-tát của Bồ-tát, phải biết rằng vì người vô trí nói, tức là vọng kia. Vì Bồ-tát nói, tức là chân kia. Lại, y cứ vào thừa để phân biệt. Thanh văn ngu pháp, đối với phàm phu, ngoại đạo chấp vọng tự tánh, tức là chân kia. Pháp chấp chưa trừ, thì nói là vọng. Sơ giáo Đại thừa đối với ngu pháp của Thanh văn kia, phân biệt chấp thật tức là chân kia, chưa cùng tận pháp không, tức là vọng kia. Như văn của giáo thuần thục, đối với sơ giáo kia phân biệt tế, tức là chân, tự không phải cuối cùng tức là vọng. Vì sao? Vì do danh ngôn, cảnh giới ngữ, nghĩa khác so sánh mà biết.

Thứ mười, quy thành tánh vô tánh đệ nhất nghĩa. Môn Duy thức này gồm thâu tất cả phá, đều là Duy thức. Hoặc chỉ ba thức, hoặc chỉ một thức, gọi là bản thức. Hoặc chỉ tám thức, hoặc chỉ chín thức, hoặc chỉ mười một thức, hoặc chỉ bốn thức, là Duy thức của Ba thừa.

Đây là y cứ đồng ngôn giáo, hoặc chỉ mười thức, cho đến mỗi thứ là Duy thức của Nhất thừa, là y cứ vào giáo riêng để nói. Nói chung, Duy thức có hai thứ:

1. Giải duy thức.

2. Hạnh duy thức.

Như duy thức của ý thức, đầu tiên là thuận với hạnh, sau là thuận với giải. Duy thức của bản thức, đầu tiên là thuận với giải, sau là thuận với hạnh, rộng như sớ chép, phải biết rằng y cứ vào môn Duy thức, không có tất cả pháp riêng ngoài thức. Lại, y cứ vào văn luận biết trần không có sở hữu là thông đạt chân, biết chỉ có thức là thông đạt tục. Thuyết minh biết đạt thức, tức chẳng phải chân.

Luận nói: Sơ địa hiện chứng, nói được duy thức. Nếu biết Duy thức, thì là cảnh giới, vì chưa phải chân thật. Kinh Lăng-già chép: "Tâm như người thợ, người có tài khéo, ý như kẻ có tài hòa hợp. Năm thức là bè bạn, có tài quán vọng tưởng. Mọi y cứ của văn kinh này dù biết là thức, vẫn không khởi hý luận. Lại, luận Phật Tánh chép: Tất cả luống dối, như con của gái bất dục, dùng ngọn lửa, để tắm gội, mặc áo lông rùa, mang dép sừng thỏ, đội mão hoa đốm hư không, đi vào thành Kiền- thát-bà, đùa giỡn với cô gái ảo thuật biến hóa. Về nghĩa nói chỉ khởi tâm kiến pháp, đều chẳng thật có, như các dụ kể trên. Phải biết rằng đạo lý được sáng tỏ do Thánh giáo, các pháp không thật có, chỉ một chân như, thật tánh vô ngã, dùng làm rốt ráo, đây là nghĩa của Ba thừa.

Các pháp như thế thuộc về giáo vô tận, tức là lý tận rốt ráo của Nhất thừa.

MỌI NGƯỜI HỎI XỨ VĂN THÙ, NÓI CHƯƠNG NHẬP PHẬT CẢNH GIỚI

Cảnh giới Phật: cảnh giới của Nhất thừa, ba thừa, Tiểu thừa đều riêng, như cảnh giới Phật pháp, sở tri của người Tiểu thừa, ở khổ nhẫn trở đi, người được pháp Đế-thích hàng phục nhẫn này xong, lại không phải là cảnh giới Phật. Nếu cảnh giới sở tri của người Ba thừa thì sẽ được giải không, vô tướng, là cảnh giới Phật. Nếu thuận theo tướng, hiểu là pháp phàm phu, ở trong đó, dù có giáo Tiệm, giáo đốn không đồng, nhanh chậm có khác, chớ không đều vì thành căn cơ, diệt bệnh hợp lý, là ý Phật. Nếu hợp với chứng bệnh tức là sinh tử, không phải cảnh giới Phật.

Nếu y cứ vào Nhất thừa thì chung riêng tương ưng với mười một pháp là cảnh giới Phật:

1. Cảnh giới Phật ngang bằng với hư không, là chung.

2. Y cứ vào Nhất thừa, nhân tu vô lượng kiếp.

3. Thích hợp với đối tượng nhập của Nhất thừa kia, tương ưng với chín đời, trí vắng lặng, không đồng với kiến của thế gian.

4. Thuận theo độ sinh, cùng tận cảnh giới Phật, một được, tất cả được.

5. Khởi tùy thuận trí tục, ba đời không có trở ngại, vì đều như hư không.

6. Thuận theo chúng sinh mà nói các pháp, đều như tánh căn cơ, mỗi mỗi khác nhau, ở cảnh giới Phật.

7. Muốn biết loại, tánh chúng sinh khác nhau, hợp với vô phân biệt, vô phân biệt như thật.

8. Cảnh Phật sở tri, không phải thức nhiễm mà có thể nhận thức, cũng không phải cảnh giới của tâm nhiễm.

9. Tướng nào quyết định biết cảnh giới Phật? Nghĩa là biết quyết định môn tánh khởi. Trí vô sư, trí tự nhiên, chân tịnh rốt ráo, năng thị hiện chúng sinh, là biết quyết định cảnh giới Phật.

10. Muốn nói rõ, soi sáng cảnh Phật, pháp sinh tử, v.v... nghiệp báo, v.v... phiền não lặng dứt, không có đối tượng duyên, vô minh không có đối tượng hiện hành, thế gian của hành bình đẳng, cảnh giới Phật chiếu sáng như thế.

11. Muốn biết cảnh giới rộng lớn của Nhất thừa, biết tâm chúng sinh, tận cùng mười đời, vì tâm Như Lai trong một niệm cùng khắp tất cả, đều thông đạt sáng suốt cảnh giới rộng này. Nếu các pháp này đều là cảnh giới Phật Nhất thừa. Lại, cảnh giới Phật có nhân quả của nó, nếu theo nghĩa của Tiểu thừa thì được nhân, chẳng phải được quả, được quả thì bỏ nhân, là nghĩa của Ba thừa. Giáo ban đầu được quả xong, bỏ nhân mà quả không rời nhân, cũng lại không tức nhân, không phải đoạn, cũng không phải thường. Vì sao? Vì nhân quả thì không, nếu là giáo sau cùng thì tức là chân như không có khác nhau. Nếu y cứ Đốn giáo thì nêu tâm đều hợp lý. Nếu y cứ vào Nhất thừa thì một tức tất cả, tất cả tức một, cho đến nghĩa giáo đều thích hợp với Nhân-đà-la và Vi tế.

HOA NGHIÊM KINH NỘI CHƯƠNG MÔN ĐẲNG TẠP KHỔNG MỤC

QUYỂN 2

PHẨM TỊNH HẠNH, ĐẦU TIÊN NÓI VỀ CHƯƠNG NGHĨA PHÂN CHIA XẾP ĐẶT KHÔNG ĐỒNG PHÁP HẠNH CỦA PHÀM THÁNH

Pháp hạnh mà phàm, Thánh đã tu đều do ba nghiệp thành, hồi hướng đều khác nhau. Như một môn thực hành thí cho, Phật dạy: "Kẻ phá giới, phá kiến, phá oai nghi, bảo họ thực hành thí cho. Vì sao? Vì muốn cho họ lìa địa ngục, nên hạnh thí cho này dù không thuận gần phần Bồ-đề, phần giải thoát thiện, nhưng Phật vì cứu khổ nên vẫn cho họ thực hành. Cứ như gốc lành của người, trời này, tu giới, thí, bảo họ thực hành hạnh thí cho dù không phải rốt ráo là lìa súc sinh, ngạ quỷ, nhưng vẫn cho họ thực hành thí cho không nghi ngờ. Nếu tu phần giải thoát thiên là vì lìa bỏ hàng trời, người, Phật cho phép thực hành. Thanh văn, Duyên giác tức là sự thí kia. Nếu tu đạo Bồ-tát vì Thanh văn hồi tâm, đầu tiên bảo cho họ thực hành, vì dẫn phát giáo pháp ban đầu, sau cùng bảo cho họ thực hành, vì dẫn giáo tiệm, giáo đốn, thừa nhận thực hành, vì dẫn giáo đốn, vì Viên giáo thừa nhận hành thí, nên tâm mãn của vị Tín, Hiền Thủ khen đức, nói rộng về hạnh bố thí. Với sự cúng dường là thuận với việc lành của Nhất thừa, không bỏ một pháp, y cứ ý riêng của Phật, chỉ Nhất thừa mới thực hành được, các thừa còn lại không thể thực hành. Vì sao? Vì không phải y rốt ráo.

Sự lấy, bỏ như thế đều riêng, đều đồng một thí. Vì sao? Vì đều do trí tuệ nên có khác nhau, như một môn thí, muôn hạnh đều như thế, so sánh để biết.

CHƯƠNG MƯỜI LỰC

Mười lực: Lực trí của thị xứ, phi xứ, lực trí nghiệp của mình, lực trí của thiền, giải thoát, tam-muội, chánh thọ, lực trí của các căn nhạy bén, chậm lụt, mỗi thứ lực trí của giải, lực trí của mỗi thứ chủng tánh, lực trí của đạo chí xứ, lực trí của thân mạng đời trước, lực trí của sinh tử, lực trí của lậu tận, vì đều không thể khất phục, nên gọi là lực, vì năng lực của trí vô biên, nên gọi là Lực.

Danh, nghĩa của Ba thừa này đồng với Tiểu thừa, thuận theo hai tông cao, thấp không bằng nhau.

Tiểu thừa như cái gọi là Thật, Sơ giáo tức không, Chung giáo tức như, Đốn giáo không thể nói. Nghĩa của Nhất thừa, như lực Na-la-diên tràng trong phẩm Pháp Bất Tư Nghị, có thể biết.

CHƯƠNG SÁU BA LA MẬT

Sáu Ba-la-mật: Đà-na, Thi-la, Sằn-đề, Tỳ-lê-na, Trì-ha-na, Bát- la-nhã, Ba-la-mật.

Đà na, Hán dịch là bố thí. Vận dụng tâm cùng khắp gọi là bố, san sẻ của mình, làm ơn cho người gọi là thí. Thi-la, Hán dịch là thanh lương. Sự, v.v... bốc hơi ngọn lửa ba nghiệp, như nhiệt, vì giới có công năng ngăn ngừa nóng bức, nên nói là mát mẻ. Sằn-đề, Hán dịch là nhẫn nhục. Người khác thêm xúc não, gọi là nhục, chịu đựng đối với nỗi nhục gọi nhẫn. Tỳ-lê-da, Hán dịch là tinh tấn, rèn luyện tâm ở pháp, gọi là tinh, sự việc của tâm ròng rã thông suốt gọi là Tấn. Trì-ha-na, Hán dịch là Trí sinh, vì y chỉ định sinh trí nên gọi trí sinh. Bát-la-nhã, Hán dịch là Tuệ, đối với duyên quyết định sáng suốt, hiểu rõ nên gọi là Tuệ. Ba- la-mật, Ba-la là bờ bên kia, mật là đến, tức đến bên kia bờ. Nghĩa này Ba thừa, Tiểu thừa gọi cùng đồng. Nếu đối với nghĩa kia tức đến bờ bên kia, không đến bên kia bờ khác nhau. Nếu Sơ giáo của Ba thừa.

Sáu độ đều có mười nghĩa, như luận Địa Trì chép: "Lại, nghĩa lìa tướng ba luân, tu sáu độ kia tức là chân như không. Nếu y cứ vào chung giáo, biết pháp tánh không có tham, tu đàn độ kia, tức thuận với đức chân như. Nếu y chỉ như của Đốn giáo thì không thể nói. Nếu y cứ vào Nhất thừa thì sáu Ba-la-mật đều có mười môn, như phẩm Ly thế gian của kinh nói ở dưới.

CHƯƠNG MƯỜI TÁM PHÁP KHÔNG CHUNG

Pháp không chung, nghĩa là thân không có lỗi, miệng không có lỗi, niệm không có lỗi, không có tưởng khác, đều là tâm định, đều biết đã bỏ. Dục không giảm, tinh tấn không giảm, niệm không giảm, tuệ không giảm, giải thích không giảm, giải thoát tri kiến không giảm. Tất cả thân nghiệp thuận theo hạnh trí tuệ, tất cả khẩu nghiệp thuận theo hạnh trí tuệ, tất cả ý nghiệp thuận theo hạnh trí tuệ. Trí tuệ biết đời quá khứ không có ngăn ngại, trí tuệ biết đời vị lai không có trở ngại, trí tuệ biết đời hiện tại không có trở ngại. Mười tám pháp này vì khác với nhân nên gọi là không chung. Lại, mười tám này gọi riêng Tiểu thừa không hiểu y, như tạp tâm cho rằng mười lực, bốn vô úy, đại bi, ba niệm xứ là mười tám không chung.

Hỏi: Theo một trăm bốn mươi pháp không chung, danh số đồng với Tiểu thừa vẫn muốn làm sáng tỏ nghĩa văn của Tiểu thừa kia, vì khác với Đại thừa. Trong văn tạo ra sự khác nhau mà nói. Nếu là nghĩa Nhất thừa tức như trong nghĩa không chung của phẩm Pháp không tư duy nghị luận của kinh ở dưới.

CHƯƠNG BỐN VÔ ÚY :

Bốn vô úy:

1. Nhất thiết trí vô úy.

2. Lậu tận vô úy.

3. Chướng đạo vô úy.

4. Tận khổ đạo vô úy.

Vì đáp lời hỏi không khiếp sợ nên gọi là vô úy. Nghĩa ba thừa này chung với Tiểu thừa, chỉ nghĩa sâu, cạn khác nhau. Nghĩa Nhất thừa vô úy đủ mười thứ kia tức pháp vô tận, như phẩm Pháp bất tư nghị ở dưới sẽ nói.

ĐẦU TIÊN, LẬP CHƯƠNG PHÁT TÂM BỒ ĐỀ, PHẨM HIỀN THỦ

Tâm Bồ-đề, tiếng Phạm là Bồ-đề, Hán dịch là đạo quả. Vì quả đức viên thông nên nói là Bồ-đề. Đối với đại Bồ-đề khởi ý cầu hướng về, gọi là phát tâm Bồ-đề. Tuy nhiên sự phát tâm này kinh cũng gọi là nguyện, chủ yếu là đại Bồ-đề, vì khiến cho đến tương lai thuộc về mình nên gọi là Nguyện.

Thể tánh, tùy thuộc vào nghĩa khác nhau, lược có ba thứ:

1. Tướng phát.

2. Nói dứt tướng phát.

3. Chân phát.

Nói tướng phát: Thấy sâu lỗi sinh tử, phước lợi Niết-bàn, ruồng bỏ sinh tử, thu hướng Niết-bàn. Thuận theo tướng, phát tâm chán cầu danh tướng.

Nói dứt tướng phát: Tỏ ngộ sâu sắc bình đẳng, biết bản tánh sinh tử kia vắng lặng, Niết-bàn cũng vậy. Vì sinh tử vắng lặng nên không có tướng nào đáng chán, vì Niết-bàn như nên không có tướng nào đáng mong cầu, quay lưng lại với tướng trước, trở về với đạo chánh như, nên gọi là Phát, vì nhận lấy tướng thì trái với chân, nên khiến bỏ tướng, vì phát. Cũng có thể lìa bỏ tướng, tâm bình đẳng mới bắt đầu khởi, gọi là phát, nên kinh nói: "Diệt các phát, không phát, là phát tâm Bồ-đề".

Nói diệt phát là diệt các tướng, nói diệt không phát là không khởi tướng phát, là phát tâm, tương ưng với vô tướng, gọi là Phát.

Nói chân phát là chân tánh Bồ-đề, xưa nay thể của mình, bị vọng tưởng che lấp, nên tồn tại mà không hiểu biết, gọi là sinh tử, về sau dứt bỏ tâm vọng, khế hợp cùng cực cái thật của mình, do đến với thể của mình vì biết tánh Bồ-đề là thể của mình, nên bỏ cái khác kia để cầu thật tướng hiện tiền, nên gọi là phát tâm, cũng có thể chân chứng trí khởi, gọi là phát tâm. Phát tâm có sáu môn:

1. Phát tâm tín, gọi là tâm mãn Mười tín

2. Phát tâm vị, nghĩa là tâm Mười giải.

3. Phát tâm hạnh, nghĩa tâm Mười hạnh.

4. Phát tâm phương tiện, nghĩa là tâm Mười hồi hướng.

5. Phát tâm chứng, nghĩa là tâm Sơ địa trở lên.

6. Phát tâm Bồ-đề rốt ráo, gọi là thành Phật.

Sự phân chia xếp đặt này là nghĩa của Ba thừa. Tiểu thừa phân chia có, Nhất thừa cuối cùng có mười thứ phát tâm như phẩm ly thế gian nói: "vì làm lộ rõ vô tận nên phát tâm kia có hai trăm mười tám câu kinh, như trong Hạ Di-lặc thiện tri thức nói.

CHƯƠNG BA THỨ PHẬT TÁNH

Phật tánh là thầy của chư Phật, gọi là Pháp. Tánh bình đẳng, cũng như hư không. Đối với các phàm, Thánh không bị giới hạn, ngăn ngại, gọi là Phật tánh. Đã không có chướng ngại, hạn chế, vì sao nói nghiêng lệch là Phật tánh? Phật tánh: Y cứ vào khi giác ngộ mà nói. Sở dĩ biết có Phật tánh là vì thuận theo chỗ lưu trôi lăn của Phật tánh thành các thứ giai vị. Pháp thân trôi lăn năm đường, gọi là chúng sinh. Y cứ vào nhân duyên này không gọi là Phật tánh.

Nay đối với Thanh văn, người thuần thục nói có Phật tánh kia. Vì người Thanh văn trước hết hướng đến Vô dư, không cầu thành Phật. Thanh văn hồi tâm đều có thể làm Phật, nên nói Phật tánh.

Giáo khởi như đây lược nói Phật tánh có ba thứ:

1. Tự tánh trụ Phật tánh.

2. Dẫn xuất Phật tánh.

3. Phật tánh chí đắc quả.

Tự tánh trụ Phật tánh tức là bản tánh, dẫn xuất Phật tánh tức tánh do tu đắc. Tánh đến được quả, tu nhân đầy đủ, gọi là đến được quả. Lại, tự tánh trụ tánh tức là bản tánh. Dẫn xuất Phật tánh, bản tánh dẫn xuất đến được tánh quả. Bản tánh đến quả gọi là đến được quả. Lại, Phật tánh có mười thứ, có nói trong phần hỏi đáp.

Hỏi: Như Lai tạng tánh cũng nói bản tánh. Vì sao Như Lai tạng tánh không y cứ vào vị để nói về tướng khác nhau. Môn nghĩa Phật tánh tức y cứ vào vị địa để nói về sự tối, sáng kia?

Đáp: Sự khác nhau của Như Lai tạng vì tiến thẳng Bồ-tát để nói nên không y cứ vào vị để nói về nghĩa Phật tánh khác nhau kia. Vì Thanh văn thành thục nói, Thanh văn thấy tăng. Nay vì thuận với kiến Thanh văn nên nói khác nhau.

Nghĩa Phật tánh là tối thượng với nghĩa Ba thừa, nói đủ về sai biệt, rộng ở trong sao. Nếu vì Nhất thừa đã gọi, tức nhập Nhất thừa thuộc Viên giáo, nghĩa khác có thể biết.

CHƯƠNG TÁM THỨ ÂM THANH PHẠM

Âm thanh Phạm có hai thứ:

1. Y cứ vào nghĩa giáo để nói về âm thanh.

2. Y cứ vào đức Phật để nói về âm thanh.

Y cứ vào nghĩa giáo, như kinh Thập Trụ chép: "Như Lai có tám thứ âm thanh:

1. Kiến khổ.

2. Hướng đến nỗi khổ.

3. Kiến tập.

4. Hướng đến tập.

5. Kiến tận.

6. Hướng đến tận.

7. Kiến đạo.

8. Hướng đến đạo.

Ở đây y cứ vào giáo để hiểu, gọi là tiếng.

Y cứ vào Đức Phật để nói về nghĩa âm thanh, âm là tiếng vang, thanh là vì đối căn, nói về chất.

Hai không đồng âm có tám thứ, như kinh Thập Trụ chép: "Cái gọi là âm Phạm:

1. Âm không là nam.

2. Âm không là nữ.

3. Âm không mạnh mẽ.

4. Âm không mềm mỏng.

5. Âm không trong trẻo.

6. Âm không vẩn đục.

7. Âm không là trống.

8. Âm không là mái.

Lại có tám âm như trong sớ đã giải thích.

Tám âm này thích đáng với nghĩa Ba thừa, Tiểu thừa danh đồng mà nghĩa không đồng. Nghĩa không có riêng, Tiểu thừa thì hữu Sơ giáo tức không. Âm thanh của Nhất thừa bằng với pháp giới, không thể tính kể, so lường, đồng với cõi Vi tế của Nhân-đà-la. Vì sao? Vì thuận theo các chúng sinh đáng nên điều phục nói lên thuyết như thế".