SỐ 1861 — ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG

CHƯƠNG 62 KIẾN

Sáu mươi hai kiến, lược dùng năm môn để phân biệt:

1- Nói về sở nhân.

2- Nói về danh tướng.

3- Phát ra thể tánh.

4- Mê đế chung, riêng

5- Hỏi đáp phân biệt.

- Thứ nhất, là nói về sở nhân, lược có hai nhân:

1- Phật nói sở nhân. 2- Kiến khởi sở nhân.

Sở nhân mà Phật nói: "Y cứ vào phẩm Phạm Động trong A-hàm quyển 14, Phật đến nước Ma-kiệt-đề, đi hoá đạo trong nhân gian, đến vườn Trúc, khi dừng chân ở giảng đường, có một Phạm Chí tên là Thiện Niệm, có đệ tử tên Phạm-Ma-Đạt, hai thầy trò thường đi theo Phật. Phạm Chí Thiện Niệm đã dùng vô số phương tiện, nhằm chê bai Phật, Pháp, Tăng. Phạm-Ma-Đạt kia dùng vô lượng phương tiện để khen ngợi Phật, Pháp, Tăng. Hai thầy, trò có ý niệm khác nhau, cùng chống trái, mâu thuẫn nhau, vì tập khác, kiến khác mà gần gũi. Lúc bấy giờ, sau khi thọ thực, các Tỳ-kheo cùng nhau đến trong giảng đường, bàn việc rất kỳ lạ như vầy: "Đức Thế Tôn có sức thần vĩ đại, đầy đủ oai đức, biết tường tận ý chí hướng đến của chúng sinh. Phạm Chí Thiện Niệm chê bai Phật, Pháp, Tăng; đệ tử Phạm-Ma-Đạt, đã dùng Vô lượng phương tiện, nhằm khen ngợi pháp của Như Lai và Tỳ-kheo, đều ấp ủ tâm khác lạ".

Đang ngự tại tịnh thất, Đức Phật dùng tại trời thanh tịnh, nghe các tỳ-kheo bàn nói như thế. Khi các tỳ-kheo đến giảng đường, Phật biết mà cố hỏi, nhắm vào đối tượng nào để nói?". Các Tỳ-kheo nói: "Nhắm vào sự kiện rất kỳ lạ để bàn chung. Đức Thế Tôn cho đến nói rộng. Cả hai thầy, trò đều có kiến chấp khác lạ, trình bày đủ sự việc kia. Đức Thế Tôn bảo rằng: "Nếu có người nào chê bai Phật, Pháp, Tăng, thì các thầy không được có tâm tức giận, làm hại đối với người đó. Nếu có tâm này, thì tức là tự sa ngã chìm đắm! Nếu có người khen ngợi Phật, Pháp, Tăng, thì các thầy đối với việc đó không đáng vui mừng! Nếu sinh tâm vui mừng, thì cũng tự đắm chìm sa ngã!".

Đây là phàm phu nhỏ, yếu đuối, ít nghe, không đạt nghĩa sâu sắc; trực tiếp dùng đối tượng thấy như thật, khen ngợi Phật, Pháp, Tăng bảo.

Lại, có pháp khác, đại pháp sáng suốt, nhiệm mầu sâu xa, chỉ có đệ tử Hiền Thánh, có khả năng dùng pháp này để khen ngợi Như Lai.

Có các Sa-môn, Bà-la-môn v.v... đối với kiếp gốc, kiến gốc; kiếp ngọn, kiến ngọn, mỗi thứ vô số, tùy ý nhập tận, nhập vào sáu mươi hai kiến, không có ai vượt hơn, chỉ có Như Lai biết xứ kiến này, chuyển biến như thế, chấp như thế. Lại, vượt hơn ở đây, dù biết không vướng mắc, vì không chấp mắc, tức được tĩnh lặng, vì giải thoát không có thừa, nên gọi pháp là đại sáng suốt, nhiệm mầu rất sâu của Như Lai. Đệ tử Hiền, Thánh chân thật bình đẳng, khen ngợi Như Lai. Du-già cũng nói: "Rằng, do y chỉ sư kia, có thể nhận lấy rõ ràng thú hướng tạng pháp bất chính, thầy trò truyền nghe, lần lượt trao nhau làm phương tiện, cho nên Đức Thế Tôn nói các kiến này, do kiến khởi nhân".

Luận Du-già chép: "Rằng, tất cả Tát-Ca-Da kiến kia dùng làm nhân duyên, nhân duyên dù có, hoặc gần, hoặc xa, gần là dựa vào ngã kiến, các kiến mới khởi. Nếu không như vậy, thì ấy chẳng phải thuộc về biên kiến; dựa vào xa nhau: nói là tà kiến. Vì duyên thường, v.v… của Phạm Vương có tà kiến". Đó đều là nói về sở nhân thứ nhất.

- Thứ hai là nói về danh tướng: Luận Đại Trí Độ chép: "Thân kiến, biên kiến dùng làm căn bản, có hai mươi câu ngã sở kiến. Ba đời hợp với số và hai kiến gốc, thành sáu mươi hai kiến, chẳng phải điều ở đây y cứ. Kinh A-hàm có thừa nhận cõi Vô Sắc, vì có sắc thân. Kinh Đại Chúng Bộ chẳng phải hoàn toàn nương nhờ vào kinh Phạm Võng Lục Thập Nhị Kiến, đồng với A-tỳ-đàm của Xá-lợi-phất, nhưng Chánh lượng bộ cũng không y cứ. Đại Tỳ-Bà-Sa quyển 199 và 200 dù có nói rộng, nhưng Tát-Bà-Đa cũng không nương nhờ, do trên đây đều không phải nghĩa Đại thừa, nay đều không y chỉ, nay, y cứ luận Du-già thứ 8 và 58, thứ 7, thứ 6 và thứ 87; Hiển Dương thứ 10, thứ 9, quyển thứ nhất Đối pháp, các căn trên dưới của quyển 6 Thành Duy Thức có giải thích rộng: "Đã là nghĩa của mình, về lý lẽ ra là nương nhờ, đầu tiên là nêu danh, tướng chung; sau giải thích về danh tướng riêng".

Nêu danh tướng chung: Du-già quyển 87 chép: "Tát-Ca-Da kiến dùng làm căn bản, có sáu mươi hai các cõi ác. Kiến, nghĩa là bốn Biến thường kiến luận; bốn nhất phần thường kiến luận; hai vô nhân luận; bốn hữu biên vô biên tưởng luận, bốn bất tử Kiểu loạn luận".

Như thế, mười tám các cõi ác kiến là luận giả chấp mé trước, nói là ngã. Lại, có mười sáu Hữu kiến tưởng luận; tám vô tưởng luận; tám phi hữu tưởng, phi vô tưởng luận, bảy đoạn kiến luận; năm Hiện pháp Niết-bàn luận.

Bốn mươi bốn các cõi ác kiến, là luận giả chấp mé sau, nói là ngã. Như thế, mé trước, mé sau vì đều có năm, nên cộng chung thành mười loại.

Mé trước, sau: Mé, nghĩa là bờ mé, nghĩa là thời phần, tức A-hàm nói: "Kiếp gốc, kiến gốc; kiếp ngọn, kiến ngọn. Quyển 87 chép: "Các kiến dựa vào đời. Nghĩa là dựa vào quá khứ và đời hiện tại, vì khởi phân biệt, nên gọi là chấp mé trước. Dựa vào đời vị lai, vì khởi phân biệt, nên gọi chấp mé trước; dựa vào đời vị lai, khởi phân biệt, nên gọi là chấp mé sau. Đây là y cứ ở phần nhiều đạo lý của hai mé, như bốn hoàn toàn thường, thường kiến thứ tư, vì kiến chấp tử sinh, nên hiện tại gọi trước. Những loại như thế, v.v… vì nghĩa phần nhiều, nên chẳng phải y cứ vào nghĩa thật. Vả lại, như luận Ngũ hiện pháp Niết-bàn chép: Là mé sau, nhưng vì chỉ hiện tại, nên biết hiện tại chung cho mé trước, sau. Gọi là mé trước, nghĩa là vì trước vị lai, vì nhân của vị lai, nên hoặc gọi mé sau, vì sau quá khứ, là quả của quá khứ".

Do đây, hiện tại chung cho mé trước, sau.

Đã giải thích về danh tướng chung xong, giải thích về danh tướng riêng: luận Du-già quyển 6, luận Hiển Dương quyển 9 chép: "Phải biết rằng, trong đây, chấp mé trước. Nghĩa là hoặc dựa vào tĩnh lự hạ, trung, thượng, khởi túc trụ tùy niệm, vì duyên khởi bất thiện, nên đối với các hành quá khứ, chỉ nhớ nghĩ, biết không như thật, chấp đời quá khứ, cho là mé trước, phát khởi thường kiến. Hoặc dựa vào mắt trời, chấp đời hiện tại, cho là mé trước, đối với các hành, sát-na sinh diệt trôi lăn, biết không như thật. Lại, thấy các thức trôi lăn nối nhau. Từ thế gian này đến thế gian kia, vì không có cắt đứt, nên phát khởi thường kiến". Du-già quyển 87 chép: "Túc trụ tùy niệm đều cùng vận hành. Nghĩa là chấp mé trước. Trong tam thường luận, do sự khác nhau thanh tịnh phẩm hạ, trung, thượng, nay quán ý luận, do y cứ ở túc trụ niệm tĩnh lự, có phẩm hạ, trung, thượng, chia thành ba phần đầu tiên":

1- Nhớ lại quá khứ, hai mươi kiếp thành, hoại.

2- Nhớ lại bốn mươi kiếp thành, hoại.

3- Nhớ lại tám mươi kiếp thành hoại.

Vì do túc trụ tùy niệm có ba phẩm, nên thấy có xa gần. Phái Y-Sư- Ca, Tăng-Khư-dụ gọi tất cả pháp đều là Thường; vì sự ẩn, hiển của thế gian chẳng phải là diệt, hoại, nên chấp là thường. Vì nói ba phẩm đối tượng kiến của tĩnh lự, vì sáu mươi kiếp tục trụ không duyên, nên chỉ có ba. Du-già quyển 6 v.v... chép: "Hoặc dựa vào mắt trời, chấp đời hiện tại, cho là mé trước. Đối với sát na sinh diệt, trôi lăm của các hành, biết không như thật. Lại nhận thấy các thức trôi lăm chết ở đây, sinh ở kia, mà biết các hành trôi lăn không thật sinh, diệt trong sát-na, nên chấp là thường, là thường kiến thứ tư, ý này nói rõ chung, ba kiến đầu tiên dù đồng với A-hàm, nhưng thứ tư tức chẳng phải. Trí mau chóng, lanh lợi kia chấp tất cả thường, chẳng phải do mắt trời".

Quyển 87 cũng chép: "Vì mắt trời đều có vận hành, nên ba thứ trước trong đây, đều là thứ nhất Bà-Sa, thứ tư ở đây tức thứ ba ở kia. Hai thường khác kia, không có trong đây".

Luận Du-già quyển 87 chép: "Bốn thường kiến này đều dựa vào tĩnh lự, vì không nói là tán. Tuy nhiên, Bà-sa nói: "Thứ nhất, là quán kiếp; thứ hai là quán sinh; thứ ba là quán tử hiện tại, ở đây, ở kia. Thứ tư, là y cứ vào tầm, từ; Hoặc có thuyết nói: "Ba thứ trước này tức Du-già nói: "Dựa vào ba thứ tĩnh lự phẩm hạ, trung, thượng, mặc dù như vậy, nhưng tức có lỗi trái với mắt trời".

Luận Du-già quyển 6 chép: "Thứ tư tức y cứ vào đối tượng mà mắt trời thấy, vì không phải tầm, từ, nên bốn luận giả có một phần thường kiến".

1- Từ Phạm Thiên mất, sinh đến đây, được Túc trụ không, quán sát xứ từ trước đến nay, tạo ra lối chấp như thế này: "Chúng ta đều là những người đã được Phạm Vương giáo hóa. Phạm Vương là thường thấy hiện nay, tương lai ở đây; nên trong Thường luận chép: "Hoặc thấy Phạm Vương tùy ý thành lập, tức kiến chấp này".

2- Nghe Phạm Vương có kiến chấp như vầy: "Đại chủng là thường, tâm v.v... là vô thường; hoặc lại trái với đây, đồng với người nhẫn kia; hoặc trụ Phạm Thế, cho đến hoặc lần lượt nghe đạo lý như vầy: "Ta lấy Phạm Vương làm lượng, tin lời người đã nói".

Cho nên, một phần của thế gian thường trụ. Trong Thường luận nói: "Hoặc thấy bốn đại chủng biến đổi khác; hoặc nhận thấy các thức biến đổi khác. Biến đổi khác nghĩa là vô thường, tức là kiến này".

3- Ba hữu trước kia từ trời Hý Vong qua đời, sinh đến trong đây, đều khởi lên chấp, ở các tầng trời kia không hý luận lắm v.v..., ở đó là thường trụ, chúng ta Vô thường".

4- Trước kia đã từ trời Ý Phẫn Nhuế mất, sinh đến trong đây, đều khởi lên chấp, ở các tầng trời kia không giận dữ lắm, ở trời kia thường trụ, chúng ta vô thường. Hai tầng trời sau đây, so sánh y cứ vào luận Du- già quyển 5 nói: "Tự hại, chẳng phải người khác mà có thể chết!", tức chỉ tứ không thiên trên cõi Dục. Hai tầng trời dưới, vì bị người khác hại, nên bốn kiến này, quyển 87 nói: "Đều dựa vào tĩnh lự mà biết được quá khứ, nên gọi là mé trước". Bốn thứ Bà-sa dù đồng với luận này, nhưng hai tầng trời sau là khác.

Về trời kia, có hai thuyết:

1- Tức trụ từng Cấp Diêu Cao.

2- Tức tầng trời Tam Thập Tam.

Bốn tầng trời này do chấp đại chủng của Đại Phạm; hoặc tâm Hý Vong, Phẫn Nhuế khởi lên. Kinh A-hàm chép: "Không có thứ hai này, ba thứ còn lại, đồng với đây. Lại, thêm Thế trí nhanh chóng, lanh lợi, ba thứ còn lại đã chấp nửa thường, vô thường".

Ở đây, dù nói tướng, nhưng vẫn khó thấy, chẳng những nghĩa khác của tông khác, mà còn là ý rất khó được.

Có hai luận vô nhân:

1- Từ trời Vô Tưởng mất, sinh đến trong đây được Túc trụ thông, chẳng thể nhớ lại tâm xuất kia về trước đã có các vị, ấy là chấp các pháp vốn không có mà sinh, ấy là chấp ngã và thế gian không có nhân mà khởi.

2- Do tầm, từ không nhớ lại thân thích, tạo ra chấp trước như vầy: "Không có nhân mà khởi, cho đến nói rộng, nên luận Du-già quyển 7 chép: "Dựa vào tĩnh lự và dựa vào sự khác nhau của hai thứ tầm, từ, thấy các nhân duyên là không, không có quả báo. Gió to thình lình nổi lên, bỗng nhiên lặng lẽ trở thành khô cạn, trống không, nên tạo ra chấp này, đồng với A-hàm, v.v…

Bốn luận hữu biên, vô biên: luận Du-già quyển 7, Hiển Dương quyển 9 nói rằng:

1- Nếu y cứ lúc đoạn mé biên để cầu bên đời, nếu nhớ nghĩ lại kiếp hoại ở thế gian, thì sẽ khởi tưởng hữu biên, do kia khi thế giới hoại, sắp đến kiếp không, vì giới hạn hữu biên.

2- Nếu nhớ lại lúc kiếp thành, thì sẽ khởi tưởng vô biên ở thế gian, cách kiếp hoại xa, vì không thấy biên giới.

3- Nếu y cứ vào phương cõi rộng, khắp thì cầu bên đời, nên dưới đến vượt qua Vô gián, lại không có được, trên đến vượt qua tĩnh lự thứ tư, thì đối với không gian trên, dưới, sẽ khởi tưởng hữu biên, ở xứ bên cạnh, đã khởi tưởng vô biên.

4- Nếu vì đối trị chấp này, chỉ y cứ vào nghĩa văn khác không có khác nhau, thì đối với thế gian sẽ khởi chẳng không phải hữu biên, chẳng phải vô biên.

Hai kiến đầu duyên quá khứ, khởi hai thứ sau, duyên hiện tại khởi; vì đối đãi với vị lai, nên gọi là bờ mé trước. Luận Vô biên nói bốn, đều y cứ vào Tĩnh lự mà khởi. Du-già quyển 87 chép: "Túc trụ tùy niệm đều cùng vận hành, nghĩa là đối với bốn thứ luận biên, vô biên, do luận giả kia nhớ nghĩ đến cảnh thành, hoại của khí thế gian, thế gian xuất hiện phương tiện, nếu thời gian nhớ nghĩ lại phần vị kiếp thành, bấy giờ nẩy sinh bốn thứ vọng tưởng".

1- Nếu có người hoàn toàn nhớ nghĩ trên, dưới: dưới đến phẩm hạ Vô ngại Nại-lạc-ca; trên đến Tĩnh lự thứ tư. Nhớ nghĩ bờ mé của phần lượng như thế, ấy là Trụ tưởng hữu biên ở thế gian.

2- Nếu có người hoàn toàn nhớ bên cạnh không có bờ mé, ấy là trụ tưởng Vô biên ở thế gian.

3- Nếu có người nhớ nghĩ đến phần vị kiếp hoại, bấy giờ nẩy sinh ý tưởng phi hữu biên, phi vô biên, vì các thế gian không có được, dù hai văn nói hai thứ kiến này, vì có hành tướng này, nên gọi chung là luận vô biên. Kinh A-hàm chép: "Kiến thứ tư này dựa vào trí nhanh nhẹn lanh lợi. Bốn thứ Du-già đều y cứ vào trí túc trụ tĩnh lự khởi, nhưng Tỳ- Bà-Sa:

1- Dùng mắt trời để trông thấy dưới đến địa ngục, trên đến sơ định, chấp ngã ở giữa đều đầy khắp, bèn nghĩ như vầy: "Vượt qua đây có ngã, vì ngã lẽ ra có thể nhìn thấy, nên biết là hữu biên".

2- Thấy một biên, vô biên là chấp, đồng với trước, khởi tưởng vô biên.

3- Dựa vào mắt trời và cảnh thần thông, thấy dưới, thấy trên, như đầu tiên, vận dụng thân cách bên cạnh, gần, xa, không được bờ mé, ở trên dưới khởi tưởng hữu biên, ở bên cạnh khởi tưởng vô biên.

4- Trái với bốn tưởng này, đều duyên hiện tại, vì đối đãi với vị lai, nên gọi là mé trước, chỉ kiến thứ tư khác với 87, ba kiến còn lại là đồng. Nhưng thấy ở trên, cũng có xa gần. Nhưng y cứ vào tướng chung của kinh A-hàm, thì được định khởi chấp hữu biên, vô biên, không nói duyên phần giới hạn nào khởi chấp. Kiến thứ ba kia đồng với Bà-Sa. Kiến thứ tư kia, y cứ vào trí nhanh nhẹn, lanh lợi mà khởi chấp này, cũng không nói kiến kia duyên cảnh nào mà khởi, nên không thể y cứ. Bốn không chết, giả vờ (nắn thẳng), rối loạn, luận Du-già quyển

87 chép: "Tịnh thiên có 2:

1- Thanh tịnh bất thiện. 2- Thanh tịnh thiện.

Chỉ nhập định tục, gọi là thanh tịnh bất thiện; vì chưa liễu đạt đế (chân lý), nên tâm chưa giải thoát. Nếu đã chứng định của pháp nội, thì gọi là thanh tịnh thiện, vì đã liễu đạt đế, vì tâm giải thoát thiện, nên không tán loạn cũng có hai:

1- Vô tướng, vô phân biệt.

2- Hữu tướng, hữu phân biệt.

Đầu tiên là trời thanh tịnh thiện, sau là trời thanh tịnh bất thiện. Trời thanh tịnh trước kia, đối với mình không chết, không có tán loạn mà chuyển biến, nên gọi là không chết, không có án loạn. Về sau, trời không thanh tịnh. Nếu có người dựa vào không chết, không có tán loạn, có đối tượng gạn hỏi, ấy là dối trá việc khác, giả vờ, tán loạn để tránh né. Đối với đế, tâm không có tướng, vì chắc chắn không khéo léo, nên trước, khởi tâm lo nghĩ, có tư duy như vầy: "Chúng ta đã xứng với không chết, không có tán loạn". Lại nữa, có không chết, không có tán loạn khác; đối với các Thánh đế, định Vô tưởng đã được khép léo, đức mà người kia đã thành, so với ta là vượt hơn, nếu người kia hỏi vặn lại ở trong đó, đối với ta, nếu ta ghi nhận riêng, hoặc ghi nhận khác lạ, hoặc bác bỏ cái có thật; hoặc thừa nhận chẳng thật có, người kia đối với ghi nhận riêng, do thấy các lỗi lầm như thế v.v…, nên có tư duy như vầy: "Ở trong tất cả đối tượng vặn hỏi, ta đều không nên ghi nhận".

Xét ý đoạn văn này, thì tức trời được thờ phụng, gọi là vô loạn, cũng gọi không có lộn xộn, lẽ ra phải nói không chết, không có tán loạn.

Nói giả vờ không chết, không tán loạn áy, tức một không là chỉ xuyên suốt hai chỗ, nghĩa là không chết, không tán loạn, hoặc người kia tự xưng là đã tạo ra lời đáp không có lộn xộn này, nghĩa là sinh trời không chết, nay chê trách trời ấy, gọi là tán loạn. Lại, do bậc Thánh, thật là trời bất tử thanh tịnh vô loạn, đây là chủ thể hỏi. Nay, đáp lại các câu hỏi về trời này, gọi là không chết, không rối loạn.

Ý của luận Du-già quyển 87 chép: "Chớ cho rằng: người khác do sự xem xét này, tu không có biết rõ nguyên nhân, thì khinh thường, chê cười, cho là lời đáp này. Lại, kẻ có hành động nịnh hót, cảm nghĩ rằng: "Không phải trời tịnh của ta, tất cả giấu kín đều cho ghi nhận riêng, nghĩa là chính mình đã chứng và vì đạo thanh tịnh, nên đặt ra lời rối loạn. Lại, có tâm e sợ mà không có ghi nhận riêng. Chớ cho rằng, sự mê muội, thua kém của ta đã bị người khác biết. Do nhân duyên này, họ không thể giải thoát, vì đây là nhà mà là chỗ tự yên, tức đem sự e sợ và không giải thoát mà làm nhà, để tự yên. Lại, có kẻ ngu si đần độn, chuyên tu hạnh chỉ, không thể nói rối loạn, chỉ nghĩ rằng: "Các hữu đến hỏi: "Ta sẽ hỏi vặn, tùy thuộc lời người kia đáp, tự sẽ thuận theo tất cả họ không có giảm mà ấn chứng chấp thuận cho họ. Lời nói này có bốn:

1- Sợ không có biết.

2- Hành động nịnh hót.

3- Có tâm e sợ, không được giải thoát.

4- Vì ngu đần.

Trong Thập Lục dị luận chép: "Các ngoại đạo kia, nếu có người đến, dựa vào đạo Tối thắng sinh, mà hỏi về thiện bất thiện, y cứ quyết định đạo thắng tấn hỏi bốn Thánh đế, bèn tự xưng là: "Không chết, không có rối loạn: "Tuỳ thuộc ở nơi chốn, dựa vào Tịnh thiên không chết, không rối loạn để hỏi vặn, tức đối với câu hỏi của người kia, dùng lời nói rối loạn, hoặc lừa dối việc khác, dùng phương tiện tránh né; hoặc chỉ theo lời lẽ của người hỏi mà chuyển biến, giác thứ nhất trong đây chưa khai ngộ; thứ hai kia, lại nói nữa: "Sự sợ sệt, nói dối, và vì sợ người khác biết mình không có trí, nên đáp không rõ ràng: "Ta không biết".

Ý này tức nói tánh dù có thức giác biết chưa khai ngộ. Nếu nói: "Ta hiểu tức là nói dối; nếu nói không hiểu, tức người khác biết, ta đều không biết gì cả. Nên nói, rối loạn, là hai thứ giữa, đối với pháp đã chứng, khởi tăng thượng mạn".

Thứ hai, lại nói nữa: "Đối với pháp mình đã chứng, chưa được vô uý, vì sợ người khác gạn hỏi, sợ nói dối và vì sợ tà kiến, nên nói không rõ ràng: Ta có chứng, e người khác hỏi pháp mà mình đã chứng, vì chưa được vô uý, nên không thể đáp thật; đáp thì thành tà kiến; còn không đáp, thì thành nói dối.

Thứ ba trong đây, là giác biết rồi, khai ngộ, mà chưa quyết định. Thứ hai, lại nói nữa: "Tà kiến sợ sệt và vì nói dối, nên vì sợ người khác hỏi vặn, nên nói không rõ ràng: "Ta không quyết định"; ý này tức nói rõ dù có được một ít, nhưng tâm chưa quyết định đáp, là tà kiến; không đáp là nói dối. Vì đã có biết, nên bèn đáp rối loạn.

Ba thứ như thế, giả lừa dối việc khác, dùng lời nói rối loạn, là sự ngu si đần độn, yếu đuối, thua kém, thứ tư ở giữa.

Thứ hai lại nói rằng: "Chỉ sợ người khác hỏi vặn. Đối với đạo sinh vượt hơn, và đạo vượt hơn định, đều không rõ đạt. Đối với văn tự thế gian, cũng không khéo biết mà nói không rõ ràng: "Ta ngu đần, chậm chạp, chỉ theo câu hỏi của người kia, theo lời nói mà chuyển biến".

Ý này do ngu, vì đều không có hiểu rõ, nên theo câu hỏi mà đáp trái lại.

Ở luận trước đây hoàn toàn khác nhau với A-hàm.

Người kia dựa vào bốn câu hỏi, tức là bốn khác nhau:

Hỏi: Thế gian có quả báo hay không có quả báo?

Hỏi: Có đời khác hay không?

Hỏi: Thiện hay chẳng thiện?

Tự ngu si đần độn, người khác khéo hỏi không biết. Tỳ-Bà-Sa nói:

1- Sợ nói dối.

2- Sợ tà kiến.

3- Sợ không biết.

4- Vì sợ ngu si, nên đáp rối loạn thành bốn khác nhau.

Trên đây, năm loại là kiến tế trước, năm tướng loại của tế sau:

Hữu tưởng luận có mười sáu; Du-già quyển sáu, Hiển Dương quyển chín rằng: "Bốn kiến đầu y cứ vào ba kiến lạp. Nếu chấp mạng tức là thân ấy, thì người kia chấp ngã là sắc. Nếu chấp mạng khác với thân, thì người kia chấp ngã chẳng phải sắc. Nếu chấp ngã đều có, khắp không hai, không có thiếu, thì người kia chấp ngã cũng là sắc. Nếu vì đối trị chấp này ở trong nghĩa này, sẽ do câu văn khác mà khởi chấp, thì người kia chấp ngã chẳng phải sắc, chẳng phải phi sắc". Ý này tức nói xứ Vô Tưởng thiên gọi là Vô Tưởng, Hữu đảnh gọi phi hữu tưởng, phi vô tưởng. Ba vô sắc dưới, trừ Vô Tưởng khác trong cõi Sắc, cõi Dục v.v... đều gọi là Hữu tưởng".

Luận Du-già quyển 87 chép: "Do dựa vào mạng tức là thân kiến, nên chấp ngã có sắc. Sau khi chết, hoặc có sắc, có tưởng; hoặc không có tưởng; hoặc Phi hữu tưởng, phi vô tưởng. Do dựa vào mạng, vì khác với thân kiến, nên chấp ngã chẳng có sắc. Sau khi chết có tưởng, hoặc không có tưởng; hoặc Phi hữu tưởng, phi vô tưởng, do dựa vào cái chung này là ngã đầy khắp, vì kiến chấp không hai, không có thiếu, nên nói ngã vừa có sắc, vừa vô sắc. Sau khi chết, có tưởng chẳng phải có sắc, chẳng phải vô sắc, sáu khi chết có tưởng. Vô tưởng kia và phi hữu tưởng, phi vô tưởng cũng vậy.

Ý trên đây: Nói chấp có sắc, v.v… bốn câu Hữu tưởng đầu tiên sau khi chết mà tưởng sau khi chết, và bốn câu đầu tiên của Phi hữu tưởng, phi vô tưởng sau khi chết đồng, chỉ nơi sinh có khác, hiện tại đều đồng. Dựa vào mạng, tức là khác với thân, không hai, không có thiếu, trên ba kiến, lập ba thư này làm nghĩa của bốn câu. Chấp sắc làm ngã, gọi mạng tức thân, chấp phi sắc là ngã, gọi là tức thân, chấp phi sắc là ngã, gọi là qua đời khác với thân, nhưng chấp sắc, phi sắc, cho là ngã của mình, gọi không hai, không có thiếu. Câu ngã có sắc v.v… ba địa dưới của cõi Vô Sắc. Nếu nói có sắc ở vô sắc kia, nếu nói vô sắc, thì không kịp bằng kia.

Bốn câu hữu tưởng sau khi chết:

1- Chấp ngã có sắc, có tưởng sau khi chết.

2- Chấp ngã không có sắc, có tưởng sau khi chết.

3- Chấp ngã vừa có sắc, vừa không có sắc, có tưởng sau khi chết.

4- Chấp ngã chẳng phải có sắc, chẳng phải không có sắc, có tưởng sau khi chết.

Tiếp theo, bốn câu hữu biên, v.v... luận Du-già quyển 87 chép: "Chấp ngã là sắc: Hoặc nói nhỏ hẹp, hoặc nói vô lượng; chấp ngã không có sắc, phải biết cũng vậy, cũng có nhỏ hẹp và vô lượng. Pháp tác dụng, v.v... của đối tượng nương tựa, đối tượng duyên, vì có lớn nhỏ".

Hai ngã luận này, dựa vào kiến thứ ba, kiến này chung, đầy, khắp không hai, không thiếu, lập làm hai luận:

1- Chấp ngã nhỏ hẹp. 2- Chấp ngã vô lượng.

Do sự khác nhau của bốn thứ ngã luận này, nói bốn câu hữu biên, v.v...; như thứ lớp phối hợp, nên Du-già quyển 6 nói: "Nếu thấy một ít sắc, 1 ít phi sắc, là người kia chấp hữu biên. Nếu thấy hai vô lượng kia, thì người kia chấp vô biên. Nếu lại thấy khắp mà phần ít sắc, vô lượng phần phi sắc. Hoặc vô lượng phần sắc, phần ít phi sắc, là người đã chấp vừa hữu biên, vừa vô biên. Vì đối trị kiến chấp này, nên chỉ do văn khác, không do nghĩa khác mà khởi chấp: chấp kia chẳng phải hữu biên, chẳng phải vô biên".

Quán ý văn này, Thái chánh thứ 6, trong luận Du-già quyển 87 như thứ lớp phối hợp: Nghĩa thứ lớp không phải văn. Nghĩa là chấp sắc, phi sắc nhỏ hẹp gọi là hữu biên, chấp sắc, phi sắc vô lượng gọi là vô biên, chấp ít, nhiều lẫn nhau, nghĩa là câu: "Vì đều có", ngăn chấp này là thứ tư, đồng với văn trước, do bốn thứ này, sau khi chết, sinh địa hữu tưởng, đây gọi là bốn câu hữu biên, v.v... thứ hai; Bốn câu tiếp theo: hữu danh thứ sáu, không nói về nơi chốn, luận Du-già quyển 87 chép: "một chấp ngã, một tưởng, đối với không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, không nói vô sở hữu xứ, vì văn lược bỏ, cũng vì một tưởng, nên đồng với Bà-Sa; do Du-già nói: "Vì vô lượng tưởng phối hợp với một tưởng ở trước, nên lược không nói về vô sở hữu xứ, vì chẳng phải vô lượng tưởng kia, nhưng là một tưởng, mỗi thứ tưởng của hai chấp ngã. Nghĩa là tức bốn chấp của địa dưới, tưởng vô lượng của ngã. Nghĩa là Không, Thức xứ, luận Du-già quyển 87 chép: "Tức như hai tưởng đã nói, tùy thuộc thứ lớp của xứ đó, nên biết nói ngã có tưởng hẹp, ít, có vô lượng tưởng. Đây là do nghĩa lý trái với thứ lớp phối hợp. Nhưng Tỳ-Bà-sa nói: "Chấp một ít sắc làm tưởng của ngã, làm ngã sở; ta hợp với người kia, gọi là một ít tưởng, ở cõi Dục, cõi Sắc, thì trời Vô tưởng".

Vô lượng tưởng: chấp vô lượng sắc là tưởng của ngã, ngã sở, v.v… đã rộng như trước, Ý của luận Du-già chép: "Tức trước kia đã nói: "Ở chỗ một tưởng có vô lượng tưởng, ở chỗ mỗi thứ tưởng có một ít tưởng này, cũng không mâu thuẫn nhau".

Thứ lớp bốn câu như sau:

1- Ngã thuần túy có niềm vui, sau khi chết, có tưởng. Có danh thứ sáu mà không có nơi chốn. Luận Du-già quyển 87 chép: "Ba tĩnh lự địa dưới".

2- Ngã thuần túy có khổ, có tưởng sau khi chết, nghĩa là ở Nại-lạc-ca.

3- Ngã có vui, có khổ, sau khi chết có tưởng, ở cõi quỷ, bàng sinh, người, trời cõi Dục.

4- Ngã không có vui, không có khổ, sau khi chết có tưởng, ở tĩnh lự thứ tư trở lên, cho đến Hữu đảnh.

Trên đã nói mười sáu luận Hữu tưởng xong, tám Vô tưởng luận kia, tám phi hữu tưởng, phi vô tưởng luận, tức bốn câu sơ, nhị trong Hữu tưởng.

Hữu sắc hữu biên, v.v... là như trước đã dẫn giáo, các chỗ sẽ sinh có khác, nghĩa khác đều đồng, nhưng Du-già, v.v… chỉ nói có sắc, không nói xứ nào, Tỳ-Bà-Sa nói: "Ba Vô Sắc trước".

Có thuyết nói: "Có sắc, tức cũng gồm không có sắc kia, nếu nói không có sắc, tức không đến cõi kia, bảy đoạn diệt luận: Du-già quyển 7, Hiển Dương quyển 10 nói":

1- Ngã có sắc thô, thân do bốn đại thọ, gìn giữ chưa hoại. Bấy giờ bị bệnh, bị ung thư, cõi tên bắn. Nếu sau khi ta chết, đoạn hoại không có, bấy giờ, ngã là đoạn diệt.

2- Các tầng trời cõi Dục.

3- Các tầng trời cõi Sắc.

4- Các tầng trời thuộc về Không vô biên xứ.

5- Thức vô biên xứ.

6- Vô sở hữu xứ.

7- Các vị trời thuộc về Phi tưởng, phi phi tưởng xứ.

Đoạn diệt sau khi chết, bảy diệt trong đây, không nhất định là mình hay người, mà thân hiện nay, thân sau, tất cả đều được.

Năm hiện pháp Niết-bàn, luận Du-già quyển 7 nói Hiển Dương quyển 10 cho rằng:

1- Nếu ta đã giải thoát thì tâm sẽ được tự tại, quán được tự tại, nghĩa là đối với năm dục hấp dẫn của các vị trời, chấp mắc khư khư, nhiếp thọ, nô đùa vui dâm, thọ dụng tùy ý, đây gọi là được thanh tịnh hiện pháp Niết-bàn bậc nhất.

2- Nếu có người lìa pháp bất thiện ác cõi Dục, thì sẽ được trụ đầy đủ ở Sơ tĩnh lự.

3- Lìa bỏ tầm, từ, được trụ đầy đủ ở Tĩnh lự thứ hai. 4- Vì hỷ tầm, từ, nên được trụ đầy đủ ở định thứ ba.

5- Vì lìa bỏ hỷ, lạc v.v..., nên được trụ đầy đủ ở Tĩnh lự thứ tư, thanh tịnh hiện pháp Niết-bàn bậc nhất, đây gọi là phân biệt các kiến của bờ mé sau.

- Thứ ba, nêu ra thể tánh: Ở đây, dùng hai kiến trong năm kiến làm thể:

1- Biên kiến.

2- Tà kiến.

Đối pháp quyển một chép: "sáu mươi hai kiến thuộc về kiến nào?

Đáp: "Hoặc hai, hoặc tất cả".

Giác Sư Tử giải thích: "Hai, nghĩa là tự tánh; tất cả gọi là quyến thuộc".

Luận Du-già quyển 58, Thành Duy Thức quyển 6 chép: "Sự khác nhau của biên kiến, nghĩa là bốn nhất phần thường luận, bốn biến thường luận chấp bờ mé trước và mười sáu Hữu tưởng, vô tưởng chấp bờ mé sau, đều không đáng, đều thuộc về biên chấp kiến của tám luận, bảy đoạn luận, v.v…

Luận Du-già quyển 58 chép: "sáu mươi hai kiến thuộc về thường kiến, nghĩa là các Biến thường luận, một phần Thường luận chấp bờ mé trước và các luận Hữu tưởng; luận vô tưởng chấp mé sau".

Thuộc về đoạn kiến: Nghĩa là Thất sự đoạn luận, bốn mươi thuộc về thường kiến; bảy thuộc về đoạn kiến, cộng chung có bốn mươi bảy thuộc về biên kiến.

Thành Duy Thức và luận Du-già quyển 58 chép: "Sự khác nhau của tà kiến: Có chấp bờ mé; hai vô nhân luận; bốn luận Hữu biên, v.v… bốn luận bất tử kiểu loạn và năm luận Hiển Niết-bàn chấp bờ mé sau".

Vì mười lăm kiến thuộc về tà kiến như thế, nên nói: "Thuộc về hai kiến tự tánh; hoặc và quyến thuộc đẳng lưu đồng loại thuộc về năm kiến, vì dẫn sinh nhau.

Như thế tức biểu thị rõ chung cho hữu phú bất thiện, thuộc về Tuệ biệt cảnh.

- Thứ tư là mê đế chung riêng: luận Du-già quyển 58 chép: "Người ngu đối với nỗi khổ, khởi hai mươi câu Tát-ca-da. Kiến này gọi là mê khổ Tát ca da kiến, kiến này là kiến nương tựa vào năm thủ uẩn; vì ngã đoạn, thường nên biên kiến chấp kiến cũng mê nỗi khổ. Y cứ vào kiến này tức biểu thị rõ bốn mươi bảy kiến thuộc về biên kiến, đều mê khổ đế; Ngã kiến, v.v... nhỏ hẹp đối với ba đế khác, thực hành biên kiến hẹp, không thể có sự phân biệt rộng này".

Hai luận vô nhân trong tà kiến kia, là mê Tập đế mà khởi, quyển 58 chép: "Thế nào là Mê Tập có tám tùy miên. Nghĩa là các Sa-môn, hoặc Bà-la-môn, vì chê bai nhân tà kiến, nên hai nhân mê Tập đế khởi. Bốn luận hữu biên, v.v... mê chung hai đế khổ, diệt đã khởi".

Luận Du-già quyển 58 chép: "Lại, có các kiến chấp biên, Vô biên, v.v…

Như thế, cũng gọi tà kiến mê khổ, cũng gọi là tà kiến mê diệt. Vì mê đối với quả hữu lậu, vô lậu, nên có chấp không chết, rối loạn, mê chung bốn đế, vì dùng đạo quyết định để làm câu hỏi, nên mê đối với bốn đế mà khởi đáp, nên ngũ hiện Niết-bàn luận.

Quyển 58 chép: "Vì Mê Diệt đế khởi mê chánh mê diệt, thuyết trong đây đã nói, đều do hành tướng đã nêu sâu xa, cho là mê đế, chỉ nêu hành riêng, không nêu hành chung. Kiến của hành chung, tùy thuộc thích ứng, tư duy mà nói. Đây gọi là tướng mê đế thứ tư".

- Thứ năm, là phân biệt hỏi đáp:

1- Các kiến như thế, có bao nhiêu hệ thuộc cõi Dục? Bao nhiêu hệ thuộc cõi Sắc? Bao nhiêu hệ thuộc cõi Vô Sắc? Nên từ trên đến dưới, mỗi thứ tìm tòi, xem xét, sẽ giải thích:

2- Lại hỏi: "Vì sao trong Biến thường luận, chỉ có hai mươi cho đến tám mươi, không vượt qua số này và ít hơn số này ư? Cũng không có chấp sự sinh ư? Cũng không có trí nhanh nhẹn ư?

3- Một phần trong thường, vì sao không có chấp hai định Vô sắc trở lên ẩn mất ư? Trong cõi Dục, vì sao không có hai trời và đường khác ư?

4- Vì sao một phần biến là thường kiến, tiêu biểu tên thường kiến; hữu tưởng, v.v... cũng không tiêu biểu tên thường kiến, tiêu biểu hữu tưởng, v.v…?

5- Vì sao đoạn diệt không chấp địa khác và đoạn diệt sau ba cõi ác?

6- Vì sao không có nhân? Sau thân, v.v... của địa khác, không có vô nhân?

7- Vì sao Vô sắc, v.v... và phương tiện của bốn căn bản, không chấp là Niết-bàn? Vì sao người, trời hợp thành một Niết-bàn? Triển khai trong đoạn diệt?

8- Các kiến, v.v... này, có bao nhiêu đối với tức uẩn sau khi ngã khởi? Có bao nhiêu lìa uẩn sau khi ngã khởi?

9- Hỏi: "Vì sao không nói giới kiến kể cả ngã kiến và tà kiến khác là số kiến 62 v.v...?

CHƯƠNG BÁT GIẢI THOÁT

Tám giải thoát, dùng mười môn để phân biệt:

1- Nêu ra tên gọi.

2- Biểu thị rõ hình tướng.

3- Nêu thể.

4- Giải thích tên gọi.

5- Cảnh sở duyên (đối tượng duyên).

6- Sự chứng đắc của Phàm, Thánh.

7- Lìa chướng riêng biệt.

8- Y chỉ thân khởi.

9- Hai đắc khác.

10- Hữu lậu, vô lậu.

1. Nêu ra tên gọi: Y cứ luận Du-già quyển 11, 12, 15, 73, Nhiếp sự phần quyển 96; Đối quyển 13 pháp, Hiển Dương quyển 4, Kinh Bồ-tát Tạng thứ 2 và thứ 20; quyển thứ tư v.v… nói:

1- Có sắc, quán các sắc giải thoát.

2- Trong tưởng không có sắc, quán sát sắc ngoài giải thoát. 3- Giải thoát tịnh, thân tác chứng, trụ đầy đủ.

4- Giải thoát Không vô biên xứ. 5- Giải thoát Thức vô biên xứ. 6- Giải thoát Vô sở hữu xứ.

7- Giải thoát Phi tưởng, phi phi tưởng xứ.

8- Giải thoát Tưởng thọ diệt, thân tác chứng trụ đầy đủ.

2. Biểu thị rõ hành tướng: luận Câu-Xá quyển 29 chép: "Trong có tưởng sắc, quán sắc ngoài, gọi là Sơ giải thoát. Trong chưa chế phục, trừ kiến, gọi là tưởng sắc, quán các sắc. Y cứ vào Văn Đối pháp, đầu tiên, người tu nghiệp, thân ở cõi Dục. Đã lìa dục cõi Dục, chưa nhập vào định Vô Sắc. Chế phục, trừ kiến, nghĩa là tưởng sắc; vì chưa lìa cõi Dục, cõi Sắc. Nếu tu tập lâu, nghiệp đã lìa sắc, dục, kiến, nghĩa là tưởng sắc an lập hiện tiền, mà quán tất cả các sắc trong, ngoài đã có, nghĩ là sáng suốt.

Vì ba giải thoát trước, dẫn phát Thắng xứ, Biến xứ, v.v..., nên tức quán sắc ít nhiều, v.v... thuộc về thắng Xứ, nghĩ là sáng suốt, vì trừ chướng biến hoá, nên nghĩ là sáng suốt; vì không trừ tham dục, nên không nghĩ là bất tịnh.

Du-già chỉ nói: "Chưa được định Vô Sắc, chưa lìa nhiễm cõi Sắc, quán các sắc ngoài, là người giải thoát đầu tiên, vì chỉ nói theo nghiệp đầu tiên".

Giải thoát thứ hai, luận Câu-xá nói: "Người tập nghiệp đầu tiên, đã dựa vào định Vô sắc, hàng phục kiến, nghĩa là tưởng sắc, chỉ quán cảnh ngoài, để làm bất tịnh, gọi là trong không có tưởng sắc, quán các sắc ngoài; Đại thừa không như vậy".

Y cứ Đối pháp chép: "Người tập nghiệp đầu tiên, đã dựa vào định Vô sắc, hàng phục kiến, nghĩa là tưởng sắc, tập nghiệp đã lâu: Hoặc kiến, nghĩa là tưởng Vô sắc an lập hiện tiền, mà quán sắc ngoài, tạo ra tướng ít, nhiều, v.v... không đồng với quán sắc trong, ngoài đầu tiên, đều nghĩ là sáng suốt, vì chưa tự tại, nên ở đây chỉ quán ở người kia đã lìa sắc cõi Dục, tạo ra ít nhiều, v.v..., gọi là quán sắc ngoài. Vì đã lìa nhiễm, nên đặt tên là ngoài".

Vì quán tâm vượt hơn dần, nên hơi lược quán, vì vậy Du-già nói: "Lại, không nghĩ tướng sáng của tưởng kia, chỉ ở sắc ngoài, mà tạo ra thắng giải, tức quán ít nhiều, v.v... không nghĩ là sáng suốt, v.v... Nếu ở chỗ này đã được lìa dục, thì sẽ nói ở chỗ kia là ngoài, nên chỉ quán ở chỗ kia đã lìa sắc nhiễm, gọi là ngoài. Lại, do giải thoát đầu tiên quán sắc, không nói là ngoài; trong giải thoát kia có sắc, cũng không nói là bên trong. Duyên chung sắc trong ngoài, căn trần, v.v..., nghĩ là sáng suốt, nên nay, trong thứ hai này vì có sắc, có sắc căn, v.v…, nên quán sắc ngoài của người kia chỉ quán trần ngoài, tạo ra ít nhiều v.v..., không duyên căn, v.v... tạo ra ít nhiều v.v... Du-già lại nói: "Định của cõi Vô Sắc không hiện ở trước, đây là nói quán sắc ngoài, không dựa vào định Vô Sắc; vì định Vô Sắc không thể duyên sắc ngoài, nên hai giải thoát trên, đầu tiên, nghĩ là sáng suốt; sau, lại nghĩ là ít, nhiều v.v...; đầu tiên rộng, sau hẹp, hai quán có khác. Hiển Dương quyển 20 chép: "Hai giải thoát này, trừ chướng biến hóa, vì làm ra sự biến hóa được tự tại, nên biến hóa vì đã có chung cho bốn tĩnh lự, nên hai giải thoát đầu nương tựa chung bốn tĩnh lự, chỉ ở căn bản không phải là địa phần gần, tu cõi hân hoan kia đều không có quả thông, vì ở đây chấp nhận tu Dự lưu có quả chung, nên không đồng với Tĩnh lự Sơ, Nhị của Câu-xá, vì có thể dứt trừ tham hiển sắc trong Sơ tĩnh lự cõi Dục, tạo ra giải thoát thứ ba của quán bất tịnh. Luận Câu-Xá chép: "Chuyển vận tướng thanh tịnh, tạo ra ánh sáng thanh tịnh, vì chuyển biến hạnh giải, nên chỉ Tĩnh lự thứ tư lìa tám tai hoạn, vì tâm lóng sạch, nên địa khác dù có giải thoát tương tự, nhưng không kiến lập, vì chẳng phải tăng thượng. Nay, Đại thừa, nghĩa là như có một, đã được xả niệm viên mãn thanh bạch, do Đại thừa này vì dựa vào tu tập hạnh Thánh thanh tịnh tròn đầy, ở nội tịnh, các sắc bất tịnh, lần lượt đã lìa tưởng đối đãi nhau, lần lượt tưởng nhập vào, lần lượt tưởng một vị là hành tướng giải thoát thứ ba, nghĩa là đối đãi với các sắc tịnh. Đối với sắc khác, nghĩa là vì bất tịnh, chẳng phải không đối đãi nhau. Nên chỉ thấy một loại tịnh và bất tịnh, vì hai giáo không có, nên gọi là tưởng ban đầu. Lại, tánh bất tịnh đối với tịnh đã nhập theo; tánh tịnh ở trong bất tịnh đã tùy thuộc nhập, vì bị che lấp bởi lớp da mỏng, gọi chung là trong tịnh; vì hiện có ba mươi sáu vật bất tịnh, nên là tưởng thứ hai".

Như thế, lần lượt cộng chung tất cả sắc hợp thành tưởng giải thoát của nhất vị thanh tịnh, là tưởng thứ ba, mới gọi là thành tựu, chỉ ở địa Tĩnh lự thứ tư, vì có xả niệm tịnh. Luận nói vì vượt qua các nỗi khổ, vui, vì tất cả xao động, rối loạn đã tĩnh lặng, vì khéo luyện vàng; ở địa khác không như vậy, nên chỉ thứ tư, ở đây cũng bên trong không có tưởng sắc mà quán sắc ngoài.

Vì trước kia đã nói, nên lược không giải thích, mà nói lời xưng hô khác. Tiếp theo, về giải thoát của bốn Vô sắc, luận Câu-xá chép: "Dùng định bốn Vô sắc thiện làm tánh, chẳng phải vô ký nhiễm, chẳng phải giải thoát, nên cũng chẳng phải thiện tán, vì tánh nhỏ hẹp, yếu kém. Đạo giải thoát của phần gần, cũng được gọi là giải thoát; Vô gián cũng như vậy, vì đã đủ duyên địa dưới, người kia chủ yếu trái với địa dưới, mới gọi là giải thoát, nên phần nhiều nói căn bản: Vì phần gần chẳng phải hoàn toàn".

Hiện nay, Đại thừa đều đã lìa dục của địa mình, y cứ vào địa căn bản của mình, quán lại cảnh mình, suy nghĩ thắng giải, sao cho chướng lại càng xa, sinh ra đức cao quý, nghĩa là như có một người đối với không xứ kia đã được lìa dục, tức ở hư không, tư duy thắng giải, gọi là hành tướng giải thoát của Không xứ, ở Thức xứ kia đã được lìa dục, tức suy nghĩ thắng giải ở thức này, gọi là hành tướng giải thoát của Thức xứ. Đối với vô sở hữu xứ đã được lìa dục; tư duy thắng giải đối với Thức Vô biên xứ, đây gọi là hành tướng giải thoát của Vô sở hữu xứ. Hai thứ Không và Thức, gọi là hành tướng sở duyên của địa mình, gọi là Vô sở hữu xứ, do thức không có, là tên của địa mình, nên tư duy thắng giải đối với Thức xứ.

Đối với địa Hữu đảnh, đã được lìa nhiễm, lại không ở địa khác mà tạo ra thắng giải, cho đến khắp tưởng, có thể sinh xứ, tức ở xứ này, nên tạo ra thắng giải. Vô sở hữu xứ, gọi là xứ sinh của tưởng. Nay duyên tâm, tâm sở hữu này, gọi là phi tưởng, phi phi tưởng, nên tư duy thắng giải khắp ở xứ này, đến địa dưới phải biết. Trên đã nói lìa nhiễm, vì nói theo Vô học, nên luận Du-già chép: "Bảy giải thoát trước, đối với giải thoát mà sinh thắng giải. Thân chứng, nghĩa là đắc. Nếu theo Duy Thức, thì sẽ có hai sư thuyết minh":

1- Hàng phục nhiễm của Sơ định trở lên, được Diệt định.

2- Rằng, hàng phục nhiễm của định thứ tư trở lên, được Diệt định; nhiễm của vô sở hữu trở xuống, có thể có nghĩa hàng phục, khiến cho chướng chuyển biến xa, sinh ra đức trội hơn. Định của một địa Hữu đảnh chưa thể khuất phục, nên Du-già quyển 12 chép: "Hai giải thoát của Không, và Thức".

Có thuyết nói: "Lìa nhiễm của địa mình, nói hai địa trên, không có nói lìa nhiễm của địa mình. Hữu học, vô học, ảnh lược nói, nên chỉ lập căn bản, cũng chẳng phải giải thoát của Diệt tận phần gần, Đại, Tiểu thừa đều nói, tức định Diệt tận mà không có hành tưởng, vì bỏ tưởng, thọ. Nhưng khi sắp nhập Diệt định, có hai hành tướng, nghĩa là y cứ vào tưởng của Phi tưởng, phi phi tưởng xứ và tướng của cõi Vô Tướng".

Đầu tiên, là tu thành thục đã lâu, hai là vì nhập riêng.

3. Phát ra thể tánh: Luận Câu-xá chép: "Tánh năm uẩn, quyến thuộc của ba tánh vô tham trước kia. Tiếp theo, định thiện của bốn Vô sắc làm tánh. Tánh diệt định thứ tám, trong đại thừa quyển 73 giải thích năm pháp rằng: "Chánh trí của thế gian, xuất thế gian làm thể".

Hữu lậu: Dùng chánh trí thế gian trong phân biệt làm thể. Vô lậu: Tức là trí vô phân biệt và trí Hậu đắc chỉ dùng tuệ làm tánh; duyên sắc, phi sắc và cảnh chân như, lìa chướng các định, sinh ra đức vượt hơn, vì chẳng phải công năng khác. Nếu thể tương ưng, thì bảy trí ban đầu dùng bốn uẩn làm tánh, vì tánh năm uẩn quyến thuộc. Luận Đối pháp chép: "Hoặc định, hoặc tuệ và các tâm, tâm sở tương ưng với định, tuệ kia, thừa nhận có đạo định trong cõi Vô Sắc, vì sắc vô biểu.

Giải thoát thứ tám dùng hai mươi hai pháp hạt giống của tâm nhàm chán làm thể, tức bất tương ưng hành uẩn.

4. Giải thích tên: Đầu tiên, là giải thích tên chung, sau giải thích tên riêng. Đầu tiên, là tên chung:

Luận Du-già chép: "Bảy giải thoát ở trước, đối với đã giải thoát mà sinh thắng giải. Bảy pháp sở quán (đối tượng quán), phần nhiều là hàng phục; chủ yếu dứt bỏ nhiễm chướng phiền não của địa kia, mới bắt đầu tu tạo, gọi là đã giải thoát, là trừ chướng định, khởi công đức thần thông, mà sinh giải thoát, nên gọi là giải thoát".

Thân chứng của người kia: "Đối với nhiễm Hữu đảnh, chắc chắn chưa thể lìa, chỉ trừ chướng định mà địa kia đã có. Vì đây đã nói: "Phần nhiều đã lìa. Không như vậy, thì nói nhiều là vô dụng".

Giải thoát thứ tám, vì trái bỏ tưởng, thọ, nên gọi là giải thoát. Đạo Vô gián trước kia dù diệt chướng thọ, tưởng, đến định Diệt tận, thì được gọi là giải thoát. Vì khi nhập diệt định, tam thời trái bỏ chướng tưởng, thọ, vì đối tượng mong cầu, nay đã đây đủ, nên lập ra tên gọi giải thoát, chẳng phải thời gian, phương hướng, mới bắt đầu giải thoát chướng định. Vì trước đã lìa, nên vừa giải, vừa thoát.

Kế Đến: là số, kèm theo số để giải thích. Tiếp theo, giải thích về tên riêng: Đầu tiên, có sắc quán giải thoát các sắc. Luận Du-già chép: "Do hai nhân duyên gọi là có sắc. Nghĩa là sinh cõi Dục, được định cõi Sắc. Lại, vì đối với có ánh sáng, mà sinh thắng giải, nên ở đây quán cõi Dục, đối với nơi chốn vượt hơn, chế ít nhiều sắc tốt xấu, hơn kém, v.v..., vì nghĩ là sáng suốt nên chỉ gọi có sắc quán các sắc; không nói trong có sắc, quán sắc ngoài; có sắc kia, vì chẳng phải chỉ nội tại. Vì các sở quán (đối tượng quán) chẳng phải chỉ bên ngoài, nên tức quán sắc ngoài và quán có sắc, sắc ngoài đều là y chủ thích".

Trong không có tưởng sắc, quán sắc ngoài: Do hai nhân duyên, gọi là không có tưởng sắc:

1- Nghĩa là đã chứng đắc Đẳng chí Vô sắc, cũng tự biết rõ nhờ được định này, nên trước dựa vào định Không xứ, vì đã lìa nhiễm cõi Sắc, nên luận Hiển Dương chép: "Trong không có tưởng Vô Sắc, nghĩa là y cứ vào định Vô Sắc, vì ý giải tư duy".

2- Vì không tư duy tưởng ánh sáng nội tại, nên gọi là bên trong có sắc. Lời nói này, với ý biểu thị rõ: đã được bên trong Không xứ, lìa nhiễm sắc. Lại, tự tâm trong không, nghĩ là sáng suốt, gọi là trong không có sắc. Đã lìa nhiễm sắc ở đây, gọi là ngoài, nên Du-già nói: "Nếu đối với sắc này đã được lìa dục, thì nói sắc đó là ngoài. Vì lìa khỏi nhiễm, nên tức quán sắc này tạo ra sự hiểu biết ít nhiều v.v..., gọi là quán các sắc ngoài, nên Du-già nói: "Lại, không tư duy ánh sáng của tưởng kia, chỉ đối với sắc ngoài mà tạo ra thắng giải. Đây là nói không tạo ra quán sắc của ánh sáng, chỉ tạo ra sự hiểu biết ít nhiều về việc tốt, xấu, v.v… Bốn thắng xứ ban đầu, có sắc, không có sắc, đều quán riêng sắc,

hoặc ít, hoặc nhiều. Đây là quán chung ít nhiều, tốt xấu, v.v... bên ngoài, nên đối với Thắng xứ, quán các sắc ngoài riêng và quán không có sắc bên trong; khi sắc ngoài cũng đều dựa vào không có sắc trong, tất nhiên, phải được định Không xứ, v.v... chánh quán sắc ngoài, khi tạo ra thắng giải, chỉ dựa vào định Sắc, không dựa vào Vô Sắc, vì Vô Sắc không thể quán ít nhiều, v.v... về các sắc, nên Du-già nói: "Định của cõi Vô Sắc không hiện ở trước, thanh tịnh giải thoát, thân tác chứng, trụ đầy đủ, luận Du-già chép: "Đã được xả niệm tròn đầy, dùng xả niệm này làm y chỉ, nhằm tu tập thanh tịnh hạnh Thánh tròn đầy, gọi là tịnh giải thoát. Đây là nói lìa tầm, từ hỷ, lạc trong Tĩnh lự thứ tư, vì chướng ngại ba địa, nên xả niệm viên mãn thanh bạch gọi là tịnh, nên Du-già nói; "Vì đã vượt qua các khổ, vui, vì tất cả loạn động đã vắng lặng, vì khéo mài luyện vàng, vì lìa chướng tịnh, bất tịnh biến hóa, nên gọi là giải thoát". Ở đây cũng không có sắc, mà quán sắc ngoài, tạo ra tịnh, bất tịnh đối đãi nhau, hội nhập nhau, một vị trưởng tịnh, do trước kia đã nói trong không có sắc, cho nên nay lược bỏ, đã lược bỏ ở trong, nên cũng lược bỏ đối với quán sắc ngoài v.v…, chỉ nói tịnh giải thoát. Luận Hiển Dương chép: "Hoàn toàn ý giải tư duy thanh tịnh mầu nhiệm. Nghĩa là môn lý tùy chuyển; hoặc khi dựa vào sự thành mãn của quán kia, lần lượt nhất vị chỉ quán tưởng tịnh, nên tạo ra thuyết này".

Thân tác chứng: Trong trụ này, tất cả Hiền, Thánh, phần nhiều là đối tượng trụ, nên thân nghĩa là thân ý; tác chứng, nghĩa là vì trong trí đoạn, được tác chứng, nên các căn được cảnh, chỉ có thân căn hợp nhau; vì vượt hơn căn khác, nên riêng được gọi là chứng.

Ở đây cũng như thế, ý giải tư duy của hai giải thoát trước, hãy còn thưa xa, nên đặt tên là giáo. Nay, giải thoát này trừ chướng rất vượt hơn. Ý Thánh nhận lấy gần, gọi là thân tác chứng, do bậc Thánh này phần nhiều trụ ở đây và giải thoát thứ tám. Vì hai trội hơn này, nên ở trong hai cõi, vì đều ở ngoài bìa, nên trong kinh, Đức Thế Tôn nói thân tác chứng. Đối với đoạn chướng của Sắc, Vô Sắc không có thừa, vì chứng đắc chuyển y vượt hơn sáu pháp khác, nên trụ đầy đủ, nghĩa là căn bản Tĩnh lự thứ tư tròn đầy; Thứ tám cũng vậy, Thứ chín định thứ lớp được tròn đầy.

Giải thoát không vô biên xứ: Luận Hiển Dương chép: "Hư không nghĩa là cảnh giới đối tượng duyên, đối trị với sắc, vì sắc kia trống rỗng".

Vô biên: Các tướng của mười phương không thể phân biệt, gọi là Không Vô biên xứ, nghĩa là các pháp đối tượng nương tựa của định trong địa kia; hành giả, chủ thể nương tựa, hư không, đối tượng duyên, chỗ của đối tượng nương tựa, gọi là Xứ.

Về tướng trạng của hai cõi Dục, Sắc dễ phân biệt; cõi kia khó hiểu, riêng đối với tên xứ, không Vô biên là cảnh, Xứ là chủ thể duyên. Xứ của Không Vô biên, là y chủ thích.

Dưới đây đều so sánh mà biết:

Thức vô biên xứ, nghĩa là duyên thức của hư không vô biên, nay duyên thức này mà làm cảnh giới; vì các tướng mười phương không thể biết, nên gọi là Thức vô biên xứ, tức nghĩa chủ thể duyên, như trước đã nói.

Vô sở hữu xứ: Nghĩa là cảnh giới ở trên thức xứ, khi tìm kiếm không có được chút nào, trừ vô sở hữu, không có cảnh giới riêng, vì chỉ thấy cảnh này rất vắng lặng, nên tế này của vô hữu, vượt hơn cảnh trước kia.

Quán cảnh trở lên, không có chút sở hữu nào, vì một chút cũng không có; nghĩa khác như trước đã nói.

Phi tưởng, phi phi tưởng xứ: Phi tưởng, nghĩa là vượt hơn tưởng vô sở hữu, vì vô sở hữu xứ cũng có tưởng thô.

Phi phi tưởng: Nghĩa là lúc tìm kiếm cảnh giới trên Vô sở hữu xứ, chỉ được duyên tâm, tâm sở rất sâu kín của vô sở hữu. Vì chỉ thấy sự rất vắng lặng này, nên Vô sở hữu xứ ở trước chỉ duyên thức xứ trở lên, một chút các cảnh cũng không có. Địa Hữu đảnh này chỉ duyên tâm, tâm sở, chủ thể duyên vô sở hữu xứ, không đồng với địa kia vì có tưởng thô, nên gọi là Phi tưởng, vẫn có, chỉ không có cảnh rất tĩnh lặng này, vì tâm tồn tại, nên gọi là Phi phi tưởng. Phi, nghĩa là không có. Vì chẳng phải hoàn toàn vô tưởng. Nghĩa khác đồng với trước; Tưởng, thọ, diệt, giải thoát thân tác chứng, trụ đầy đủ: Do hai thứ tưởng, và thọ mạnh mẽ, trội hơn pháp khác, vì là tâm, hành, nên nhàm chán các tai hoạn, sự lo nghĩ nhọc nhằn, tạm thời tìm sự nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi vào lúc này, chủ yếu đoạn chướng, gọi là giải thoát, cũng có thể phân biệt chung cho đắc, là y chủ thích. Nghĩa là quán có sắc, giải thoát, v.v... của các sắc:

5. Cảnh sở duyên (đối tượng duyên) giải thoát Sơ, Nhị, dùng tướng hiển sắc và tướng chân như làm cảnh sở duyên (đối tượng duyên).

Đầu tiên, là quán ánh sáng; sau là quán ít nhiều, hiển sắc, v.v... nên dần nhập chân quán, mới đoạn dứt chướng định.

Giải thoát thứ ba, dùng tướng nhiếp thọ và tướng chân như làm cảnh sở duyên. Tướng nhiếp thọ, nghĩa là đối với sắc tịnh, bất tịnh bên trong, lần lượt đối đãi nhau, lần lượt hội nhập nhau, lần lượt nhất vị, như trước đã nói.

Tiếp theo, bốn giải thoát đều dùng tự tướng và chân như làm cảnh. Ba giải thoát đầu, dùng sắc, vô sắc làm cảnh, bốn giải thoát tiếp theo, chỉ dùng Vô Sắc làm cảnh.

Vì dứt trừ hai chướng này, khởi quán hạnh này, nên giải thoát thứ tám không có đối tượng duyên.

6. Sự chứng đắc của phàm, Thánh: Có nghĩa là nói: "Bảy giải thoát ban đầu, chung cho sự chứng đắc của phàm, Thánh; giải thoát thứ tám, chỉ có Thánh chứng đắc, vì chỉ là vô lậu, nên luận Hiển Dương quyển 73 chép: "Phàm phu, bậc Thánh đồng được ba giải thoát đầu, nhưng vì có khác nhau, nên hai đạo nội, ngoại, chứng đắc chung không khác, trừ chướng biến hoá, vì được tự tại. Nhưng luận Du-già quyển 15 chép: "Ba giải thoát đầu tiên, đối với tất cả sắc, vì được tự tại, ấy là có thể dẫn phát thần thông của các vị Thánh, không chung cho tất cả phàm phu". Luận Hiển Dương chép: "Đối tượng tạo tác của Bất hoàn và A- la-hán, không nói phàm phu, không tạo tác ba giải thoát đầu tiên. Bốn giải thoát tiếp theo, luận Đối pháp chép: "Đệ tử Thánh đã chứng đắc, năng thuận với Vô lậu, là tánh thanh tịnh, mới gọi là giải thoát. Vì giải thoát vị ái, nên ngoại đạo dựa vào vô sắc, phần nhiều sinh vị ái, chấp làm Niết-bàn, nên do đây, biểu thị ngược lại, không phân biệt bốn giải thoát tiếp theo, chỉ có bậc Thánh chứng đắc; đệ tử bậc Thánh không được, nên chung cho ngoại đạo".

Có nghĩa: "Chỉ ba giải thoát trước, chung cho ngoại đạo, phàm Thánh đều được. Luận chỉ nói vì sinh đắc khác với giải thoát này, nên năm giải thoát sau, chỉ có bậc Thánh chứng đắc. Luận nói là đệ tử bậc Thánh, không nói vì phàm là đệ tử Thánh".

7. Sự khác nhau của lìa chướng: luận Hiển Dương quyển 20 chép: "Đối với trừ sáu chướng.

1- Chướng biến hóa: Đối tượng trừ của Sơ, Nhị, có công năng biến hóa, do quán ánh sáng, đặc biệt mầu nhiệm, vô ngại và vì ít, nhiều v.v..., được tự tại.

2- Chướng trụ hiện pháp lạc rất cùng cực.

3- Đối tượng trừ, luận Đối pháp chép: "Chướng chủ thể đoạn trừ sắc tịnh, bất tịnh, biến hóa và phiền não ở đây sinh khởi chướng; chướng này đối với sự biến hóa của sắc bất tịnh, sắc tịnh, thể tức tánh của vô ký trở ngại, gọi là phiền não, ba chướng qua, lại.

4- Đối tượng trừ: Vì các sắc là không, chẳng có chướng ngại, nên làm phương tiện đã nhập địa căn bản bốn định cõi Sắc, qua lại tự tại. Bốn chướng dẫn công đức vượt hơn Vô tránh v.v... do đối tượng dứt trừ của thức, vì thể của các công đức kia tức là thức. Đây là phương tiện đã khởi Tĩnh lự thứ tư, phát ra các công đức.

5- Các lậu và chướng hữu: Lậu. Nghĩa là phiền não; Hữu: nghĩa là Hữu đảnh; Hữu này tức hai pháp hoặc, khổ cõi Vô Sắc, do giải thoát thứ sáu, thứ bảy đã dứt trừ.

6- Giải thoát, chánh là chủ thể trừ.

7- Giải thoát, loại trừ hoặc sao cho xa lìa.

8- Đối tượng trừ: Vì diệt định tĩnh lặng trụ thù thắng cùng cực.

Hiển Dương quyển 15 chép: "Năm giải thoát sau, chỉ nói có công năng dẫn khởi tưởng, thọ, diệt v.v… đến. Y chỉ vị thành mãn, cũng không trái nhau".

8. Y chỉ thân khởi: Năm giải thoát sau, thân ba cõi khởi, nhờ năng lực giáo, thừa nhận cõi Vô sắc khởi Diệt định.

Ba giải thoát đầu tiên, nghĩa là: "Chỉ có cõi Dục khởi, nhờ năng lực giáo, Du-già quyển 12 chép: "Do hai nhân duyên, gọi là có sắc, nghĩa là vì sinh cõi Dục".

Có nghĩa là: "Không đúng, vì chung cho hai cõi khởi, đầu tiên giải thoát Biến xứ là quả, tất nhiên ở cõi Dục, như đạo lý trước, sau khi thành mãn, Biến xứ là nhân; giải thoát là quả, nào ngại gì cõi Sắc cũng được khởi sau. Há sinh cõi Sắc không được gọi là có sắc hay sao? Không tạo ra bất tịnh, không chỉ ở cõi Dục".

9. Hai đắc: "Ở Phật và trong thân Lân giác, Độc giác, tám đều lìa dục mà đắc; ở trong thân giác đều gia hạnh đắc, chủ yếu là nhiễm của địa kia, vì sau mới tu khởi".

10. Hữu lậu, vô lậu: Ở thân Phật đều vô lậu, ở thân khác, thứ tám vô lậu, bảy thứ còn lại chung cho hữu lậu, vô lậu, chung cho hai thứ thế gian, và xuất thế gian làm thể".