SỐ 1861 — ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG

SỐ 1861

ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG

Tác giả: Sa-môn Khuy Cơ

QUYỂN 1

CHƯƠNG PHÂN ĐỊNH TỔNG QUÁT

Thứ nhất là, giải thích tổng quát về nghiệp, tông, thể, danh của các giáo, qua đó, lược dùng năm môn để phân biệt:

1. Lợi ích của giáo có khác.

2. Sự khác nhau giữa thời gian, lợi ích.

3. Giải thích về tông đều khác.

4. Thể tánh khác nhau.

5. Được gọi tên cách xa nhau.

Thứ nhất là lợi ích của giáo có khác, lại chia làm hai: Đầu tiên, nói về lợi ích của pháp luân; sau phân biệt lợi ích của nghĩa.

Trong phần nói về lợi ích của pháp luân, lại chia làm hai: Trước, nói về chấp khác nhau, sau nói về Đại thừa.

Nói về chấp khác nhau: Đa văn bộ; Tát-bà-đa bộ; Tuyết chuyển bộ; Độc tử bộ; Pháp Thượng bộ; Hiền vị bộ; Chánh lượng bộ; Mật lâm Sơn bộ; Hóa địa bộ; Kinh lượng bộ, cả mười bộ đồng nói. Chẳng phải lời của chư Phật đều vì lợi ích, mà chủ yếu là hợp với căn cơ chúng sinh, vì với tâm nhập đạo, gọi là lợi ích, nên chỉ có tám Thánh đạo là Chánh pháp luân.

Bầu bánh xe, lưới, nan bánh xe, phá dẹp trọn vẹn phiền não, gọi là luân, nên Thế Hữu nói: "Chẳng phải ngữ Như Lai, đều vì xoay bánh xe pháp", mà Đức Thế Tôn nói: "Cũng có khi không đúng như nghĩa, giảng giải giáo của tám chánh đạo, vì cảnh của tám đạo, cũng gọi là pháp luân. Công đức và giáo khác, mặc dù gọi Thánh giáo, nhưng không gọi là bánh xe pháp". Như hỏi: "Có chúc mừng trời mưa hay không?" Hỏi: "Này các Tỳ-kheo! Các thầy khất thực, có được dễ dàng không? Sức khỏe có yên ổn không? Đây là lợi ích gì? Xoay bánh xe pháp nào?".

Nên trong các kinh dù có bày ra Phật ngữ, có lợi ích hay không mà chẳng phải bánh xe pháp, như nói: "Nghịch hại cha, mẹ v.v... Nói giáo này cần gì đúng như nghĩa, nên Đức Phật cũng có lời nói không đúng như nghĩa.

Mười bộ này, nói chung các kinh có khi không như nghĩa mà nói giả dối. Có khi không phải bánh xe pháp mà không có lợi ích. Đại chúng bộ; Nhất thuyết bộ; Thuyết xuất thế bộ; Kê dẫn bộ; Thuyết giả bộ; Chế đa sơn bộ; Tây Sơn Trụ bộ; Bắc sơn trụ bộ; Pháp tạng bộ; Ẩm quang bộ, mười bộ đồng nói tất cả ngữ của Phật đều là lợi ích. Lời nói của Như Lai đều đúng như nghĩa, chẳng phải chỉ có tám Thánh đạo là bánh xe chánh pháp. Tất cả công đức có công năng dẹp trừ các "hoặc" đều gọi là pháp luân, tất cả giáo pháp luân nhân cảnh, đều gọi là pháp luân. Tông luận, luận thuyết, ngữ của các Như Lai đều là xoay bánh xe pháp, vì chiết phục, chuyển động, nên gọi là luân. Ngữ Phật chuyển động ở thân người khác, đã hàng phục "hoặc" v.v..., vô tri của thân người khác, nên hiệu là Luân, như hỏi: "có vui mừng vì trời mưa hay không?"

- "Vì khiến A-nan xem xét sự đế nên Đức Phật đều biết, còn hỏi trời mưa, huống chi trí chưa viên, mà không xem xét ư?"

- "Cũng vì trừ tăng thượng mạn của người khác, nên Đức Phật đã biết mà vẫn hỏi, huống chi người không biết, đối với pháp khác chưa rõ mà không xem xét đế. Do nghĩa nhiều này, nên hỏi "trời mưa". Đức Phật thể hiện rõ từ bi, khiến người khác nhập đạo".

Hỏi: "Tỳ-kheo v.v... khất thực có dễ dàng không?" Khiến sinh tâm vui mừng, hăng hái tu đạo. Đức Phật kia chúc mừng thương xót hỏi, thêm siêng năng tu học, cũng khiến cho Tỳ-kheo ở đời vị lai, tu tập việc này, thuận theo thế tục, nhưng dùng ái làm mẹ, dùng nghiệp làm cha; hữu, thủ, thức làm vua, hai thủ giới, kiến làm hai học rộng. Sáu xứ bên trong là người trong nước; sáu cảnh bên ngoài là súc sinh đi theo có khả năng giết hại, dứt trừ này, gọi là thanh tịnh, vì lời nói ác của đời, chuyển vận nghĩa trội hơn rõ ràng, chẳng phải hại mẹ ruột, v.v... cần gì không như nói, nên Đức Phật nói: "Tất cả ba tạng đều xoay bánh xe pháp, đều làm lợi ích, đều đúng như nghĩa, không có lời nói giả dối. Ở đây đầu tiên là nói chấp khác.

Nói về Đại thừa: Dù không có chánh văn nói là ngữ của Phật nhưng đều đúng như nghĩa, đều xoay bánh xe pháp. Nhưng chánh pháp luân chỉ cho tám Thánh đạo, còn lại tuy chẳng phải chính là giúp sức cho pháp luân, kinh Vô Cấu Xưng, ba lần xoay bánh xe pháp luân ở cõi đại thiên v.v... Pháp Hoa lại nói: "Tức hướng về thành Ba-la-nại, xoay bánh xe pháp bốn đế. Lại luận Du-già, quyển 95 chép: "Đức Phật chuyển ba lần bánh xe pháp mười hai hành tướng rất sâu, trong ba vị vô học kiến tu, như thứ lớp đó, thị hiện tướng mạo khuyên tu, tác chứng, quán ở cảnh bốn Thánh đế, sinh ra tuệ nhãn của bậc Thánh, đều ở đời quá khứ, vị lai, hiện tại. Như thứ lớp sinh trí nhãn, giác biết sáng suốt chân trí vô lậu, chủ thể đoạn đối tượng thích ứng; vì dứt hẳn phiền não, nên tám Thánh đạo là chánh pháp luân. Kinh Vô Cấu Xưng, quyển năm chép: Phật bảo A-nan, nói một cách tóm tắt, oai nghi đi, đứng, thọ dụng, làm việc mà chư Phật đã có, đều khiến cho điều phục hữu tình đã hóa độ. Cho nên, tất cả đều gọi là Phật sự.

Nói bầu, lưới tay, nan xe có khác nhau; chánh pháp luân của Phật chỉ cho tám Thánh đạo. Các công đức khác là giúp đỡ xoay bánh xe pháp, dẹp trừ, chế phục, động chuyển là nghĩa Luân. Quyển thứ mười bốn trong kinh Niết-bàn nói: "Lại nữa, người thiện nam, chư Phật, Thế Tôn hễ có nói ra lời gì, đều gọi là xoay bánh xe pháp. Này người thiện nam! Ví dụ như tất cả xe báu của Thánh vương, kẻ chưa hàng phục thì khiến hàng phục; người đã hàng phục, có thể khiến cho được yên ổn. Thông thường, pháp mà Phật, Thế Tôn nói ra, cũng giống như thế. Người mà vô lượng phiền não chưa điều phục, thì khiến cho điều phục; người đã được điều phục, thì khiến sinh ra gốc lành, cho đến nói rộng", cho nên thân, ngữ của Phật, hễ có vận động, đều vì lợi ích, nên biết Phật ngữ đều gọi là pháp luân. Tóm lại, pháp luân có năm:

1. Thể của pháp luân, là tám Thánh đạo.

2. Cảnh của pháp luân, là lý bốn đế, v.v...

3. Quyến thuộc của pháp luân: là công đức v.v... của năm uẩn khác.

4. Nhân của pháp luân: Nghĩa là giáo và ba tuệ, v.v...

5. Quả của pháp luân: là Bồ-đề, Niết-bàn. Như chương Pháp luân có nói rộng.

Tất cả Phật ngữ đều là lợi ích, khiến cho hữu tình khác hoặc gần, hoặc xa năng sinh ra chân trí, dẹp tan, chế phục thù oán, tất cả hai chướng, nên lời Phật nói, đều gọi là pháp luân; bẻ gãy chế phục, dời động là nghĩa luân. Vì thuyết Phật nói thường hợp với đạo lý, không thể lập câu hỏi, vì lìa bốn lỗi:

1. Không có phi xứ.

2. Không có phi thời.

3. Không có phi khí.

4. Không có phi pháp.

Xứ, nghĩa là nơi chốn, ứng với chỗ lợi ích; chủ thể hóa độ, đối tượng hóa độ, đáng lợi ích ở đây, tất nhiên, là làm lợi ích trong đó.

Thời, nghĩa là thời phần, thời tiết lợi ích. Sự sinh này, xứ này, thời điểm này, hợp với ích, hợp với thời phần mà nói, tất nhiên không mất. Khí, là cơ khí, đồ đựng căn cơ, căn cơ của đối tượng hòa hợp nhau.

Vì ứng với căn cơ mà nói, không có sai lầm. Pháp, nghĩa là giáo pháp, giới, định, tuệ... thích ứng với pháp lợi ích, pháp này có thể làm lợi ích, phải hợp với căn cơ, không có sơ loạn. Do đạo lý này, so sánh mà biết, ngữ Phật đều vì hữu tình. Hoặc gần, hoặc xa, sinh ra trí vô lậu. Cho nên, tất cả giáo pháp ba tạng, hoặc cong vạy, hoặc ngay thẳng, đều gọi là pháp luân, đều là nghĩa như, đều là lợi ích, không có lời hư dối. Hỏi về trời mưa, v.v… như trước đã nói đều vì lợi ích, vì ngôn thô tế ngữ quy về thắng nghĩa.

Từ trên đến đây, đều là lợi ích của pháp luân sáng suốt ban đầu.

Nói về ý nghĩa lợi ích: trong đó lại có hai: Trước giải thích về chấp khác nhau, sau, giải thích về Đại thừa.

Trước giải thích về chấp khác: Mười bộ như bộ Tát-bà-đa v.v... đồng nói. Kinh do Phật nói, chẳng phải đều là liễu nghĩa. Đức Phật tự nói có kinh không liễu nghĩa, như Khế kinh nói: "Không tin, không biết ơn, đoạn mật, không có chỗ chấp nhận; thường ăn cái do con người mửa ra, là trượng phu trên hết". Đó gọi là không liễu nghĩa.

Cho nên tất cả kinh có không liễu nghĩa, mười bộ, như đại chúng bộ v.v... đồng nói: "Kinh Phật nói, đều là liễu nghĩa, vì khế hợp với đạo lý, đều là pháp luân".

- "Kinh Mật Ngữ kia có liễu nghĩa nào?"

- "Tự chứng đế ý, không tin lời người khác nói, biết được viên tịch; biết chẳng phải ơn, nên gọi là "không biết ơn". Bỏ hẳn nghiệp sau, gọi là "đoạn mật". Quả vị lai bất sinh, là không có chỗ chấp nhận. Mặc dù tiếp nhận tiền của, dụng cụ, nhưng cũng như ăn đồ mửa ra. Người hành động như thế, gọi là Trượng phu trên."

- Đã khế hợp với chánh lý, sao không phải liễu nghĩa?"

- "Nghĩa kinh khác, so sánh với kinh này, nên biết."

- "Đã thế, sao trong bốn y nói: "Khuyên các đệ tử nên y chỉ liễu nghĩa, nghĩa là khuyên các đệ tử kia nên dựa vào ngôn giáo liễu nghĩa mà Đức Thế Tôn đã nói, không cho đệ tử dựa vào ngoại đạo kia nói kinh không liễu nghĩa, vì chẳng phải kinh Phật này có nghĩa không liễu, đây tức là chấp khác đã giải thích ở trước."

Giải thích về Đại thừa: kinh Niết-bàn quyển sáu nói: "Pháp Thanh văn thừa, giống như đầu tiên chưa được quả chắc thật, thành ra không nên nương tựa thừa Thanh văn". Như thế, gọi là không liễu nghĩa. Pháp Đại thừa thì nên y chỉ, gọi là liễu nghĩa.

Nếu y cứ vào lý này thì các kinh Đại thừa đều gọi là liễu nghĩa; Thanh văn thừa v.v... gọi là không liễu nghĩa. Nhưng quyển 45 luận Du-già chép: "Thế nào là Bồ-tát tu bốn y chánh. Nghĩa là các Bồ-tát ở chỗ Như Lai, trồng sâu chánh tín, trồng sâu thanh tịnh, hoàn toàn lóng trong, chỉ dựa vào kinh điển liễu nghĩa của Như Lai, chẳng phải không liễu nghĩa, vì kinh sách liễu nghĩa là đối tượng nương tựa, nên đối với Tỳ-nại-da, pháp mà Phật đã nói, không thể dẫn đoạt, vì rộng như kia nói, vì thế trong Đại thừa nên nói: "Phật nói giáo pháp ba tạng có bất liễu nghĩa, để khuyên chúng ta nên y cứ vào kinh liễu nghĩa"."

- "Đã thế, sao kinh Niết-bàn nói: Kinh điển Đại thừa gọi là liễu nghĩa?"

- "Lý này không đúng."

- "Há các kinh Đại thừa đều là liễu nghĩa?". "Như Khế kinh nói: "Dâm dục tức là đạo, giác biết không cứng chắc là cứng chắc". Lại, nói các pháp đều vô sinh, vô diệt, Nghĩa Thú kinh ẩn Mật." Lại, Du-già chép: "Giáo bất liễu nghĩa, gọi là kinh, Khế kinh, Ưng tụng, ký biệt, v.v..."

- "Há trong kinh Đại thừa, không có Khế kinh, v.v...?"

- Lại nói: "Bồ-tát Uẩn-Ban-Đà-San có nhung ni v.v..., nên kinh Đại thừa chẳng phải đều liễu nghĩa".

Do lý như thế, dù không có chánh văn, nhưng nay, dùng nghĩa để giải thích nghĩa liễu, không liễu, lược có bốn lớp:

1. Pháp ấn chẳng phải ấn môn.

2. Giải thích các môn thường, phi thường.

3. Hiểu rõ môn ẩn mật.

4. Môn ngôn lược, ngữ rộng.

- Pháp ấn chẳng phải ấn môn: Pháp ấn có ba:

1/ Các hành vô thường.

2/ Niết-bàn vắng lặng.

3/ Các pháp vô ngã.

Hoặc nói: "Bốn Ổ-đà-nam thêm hữu lậu đều khổ. Nếu tất cả giáo vì ba thứ lý ấn, đối tượng ấn v.v..., gọi là liễu nghĩa thì sẽ trái với ba pháp ấn,... chẳng phải là kinh liễu nghĩa."

Do đạo lý này, ba tạng, Nhị thừa, mười hai phần giáo, đều là liễu nghĩa, vì xả bỏ nghiệp phiền não và khổ, nên giáo của các ngoại đạo vì chẳng phải kinh liễu nghĩa, nên không thể bò vĩnh viễn hoặc, nghiệp, khổ. Vì thế, nên luận Du-già quyển 64 chép: "Quy y có bao nhiêu? Vì sao chỉ có quy y ngần ấy? Quy y có ba, nghĩa là Phật, Pháp, Tăng.

Vì bốn duyên, nên có quy y ngần ấy:

1) Do tánh Như Lai đều nhu thiện, cho đến nói rộng. Do Phật như thế, Tỳ-nại-da, pháp do Phật đã nói kia, cũng có thể quy y. Kinh Niết-bàn chép: "Ngôn thuyết mà tất cả ngoại đạo nói, đều là những lời giả dối, nên chỉ Phật giáo là kinh liễu nghĩa, vì thuận với ba pháp ấn v.v... đáng quy y. Giáo của các ngoại đạo chẳng phải lời nói liễu nghĩa, vì trái với ba pháp ấn v.v..., nên không đáng quy y. Dù có Thánh giáo chỉ nói Phật giáo là lời nói liễu nghĩa; còn thuyết của ngoại đạo nói, gọi phi liễu nghĩa, vì môn này đi suốt qua chẳng phải trong Phật giáo, vì chỉ liễu nghĩa, nên giải thích môn thường, phi thường, như kinh Niết-bàn quyển sáu chép: "Lại, Thanh văn thừa gọi là bất liễu nghĩa; Đại thừa Vô thượng mới gọi là liễu nghĩa".

Nếu nói "Như Lai vô thường, thay đổi", thì gọi là bất liễu nghĩa. Nếu nói: "Như Lai thường trụ, không thay đổi, thì gọi là Liễu nghĩa".

- Ý kinh này nói: "Nếu trong kinh nói: "Phật là pháp thân thường trụ, không thay đổi, gọi là Liễu nghĩa"; mâu thuẫn với đây, thì gọi là bất liễu nghĩa."

Kinh Giải Thâm Mật, Du-già Quyết Trạch quyển 76 chép: "Xưa kia, Đức Thế Tôn chỉ vì người phát tâm thú hướng Thanh văn thừa, nên dùng tướng bốn đế để xoay bánh xe chánh pháp, dù là sự kiện ít có, mầu nhiệm, nhưng còn có trên, là chưa liễu nghĩa, tức đủ chứng tỏ Đại thừa là kinh điển liễu nghĩa, giáo Thanh văn thừa, gọi phi liễu nghĩa".

Trong đây, một khi y cứ vào Đại thừa, để thuyết minh gọi là liễu nghĩa, chứ không phải các Đại thừa đều là liễu nghĩa, kinh Thanh văn thừa đều không có liễu nghĩa. Như thứ lớp, sẽ dẫn văn chứng như thế, nên y cứ vào Niết-bàn để giải thích chân thường của Phật, gọi là liễu nghĩa; giải thích Phật chẳng phải thường, gọi là phi liễu nghĩa.

Về môn hiển liễu, hiển mật: luận Du-già quyển 45 chép: "Lại, các Bồ-tát ở chỗ Như Lai, trồng sâu chánh tín, trồng sâu thanh tịnh, hoàn toàn lóng trong, chỉ y chỉ kinh điển liễu nghĩa của Như Lai, chẳng phải không liễu nghĩa, vì kinh điển liễu nghĩa làm đối tượng nương tựa. Pháp Tỳ-nại-da do Phật nói, không thể dẫn đoạt, vì kinh bất liễu nghĩa do Phật nói, là y cứ vào các môn, nhằm giải thích về nghĩa bổn tánh, cũng chưa quyết định, còn sinh nghi "ngờ", vì chẳng phải liễu nghĩa, tức dựa vào văn này, hiểu rõ ngôn, giáo trong Đại thừa, gọi là liễu nghĩa; Ngôn, giáo ẩn mật, chẳng phải kinh liễu nghĩa. Kinh Giải Thâm Mật, và Quyết Trạch Phần có thuyết này: "Thuở xưa, Đức Thế Tôn, trong thời thứ hai, chỉ vì người phát tâm thú hướng Đại thừa, y cứ tất cả pháp đều không có tự tánh, không có sinh, không có diệt, dùng tướng mạo ẩn mật để xoay bánh xe chánh pháp; mặc dù rất ít có, mầu nhiệm, nhưng còn hữu thượng, cũng chưa liễu nghĩa, tức là nói "tất cả tánh đều trống rỗng, giáo của ba vô tánh, gọi là phi liễu nghĩa".

Luận Thành Duy thức quyển 9 chép: "Cho nên Phật mật ý nói: "Tất cả pháp đều vô tự tánh". Chẳng phải tánh hoàn toàn vô. Nói lời mật ý, là nói lên chẳng phải liễu nghĩa. Vì thế, nên kinh Đại thừa nói: "Ngôn của các pháp tướng chẳng phải hiển liễu, vì đối tượng giải thích không cuối cùng, nên gọi là không liễu nghĩa. Nếu ngôn hiển liễu, lý rốt ráo của đối tượng giải thích, thì gọi là kinh liễu nghĩa. Đây là y ăn cứ vào chủ thể giải thích, nhằm nói rõ không có liễu nghĩa của tên khác." Môn ngôn lược, ngữ rộng: Du-già quyết trạch quyển 64 chép: "Kinh bất liễu nghĩa, gọi là các giáo: Khế kinh, Ưng tụng, Ký biệt v.v...,

Đức Thế Tôn nói lược, nghĩa ấy chưa liễu, nên lại sẽ giải thích."

Giáo liễu nghĩa mâu thuẫn với bất liễu nghĩa này, nên biết tướng liễu nghĩa kia, ý trong đây nói: "Dù là giáo rõ ràng, sáng suốt của Đại thừa, nhưng đầu tiên, chỉ nói lược về lý chưa tường tận; đối tượng thuyết minh chưa phổ biến cùng khắp, gọi là bất liễu, chẳng phải là đối tượng giải thích, chẳng phải lý rốt ráo, gọi là bất liễu.

Do đây, tức chứng tỏ các thừa Thanh văn cũng có liễu nghĩa, trừ Khế kinh v.v..., tự thuyết khác, vì ngữ đủ rộng, nên gọi là kinh liễu nghĩa. Giáo rõ ràng sáng suốt trong Đại thừa; pháp thuyết trong Khế kinh v.v..., vì ngôn lược, ngữ chưa rộng, nên cũng có không liễu.

Ở đây, y cứ vào phần nói về nghĩa, ngôn có rộng, lược, gọi là liễu, bất liễu. Chẳng phải y cứ đối tượng giải thích lý là rốt ráo, chẳng phải rốt ráo, gọi liễu, bất liễu, trong đây thứ nhất, là vì muốn cho hữu tình bỏ tà, về chánh, nên gọi là liễu, bất liễu. Tất cả kinh Phật đều gọi là liễu nghĩa, thuyết ngoại đạo gọi là bất liễu.

Thứ hai, vì khiến hữu tình bỏ Tiểu về Đại, nên gọi là liễu, bất liễu. Tất cả Đại thừa đều gọi là liễu nghĩa, các giáo Tiểu thừa gọi là bất liễu.

Thứ ba, vì khiến bỏ ẩn, về hiển, gọi là liễu, bất liễu. Tất cả ngôn giáo hiển liễu của Đại thừa, đều gọi là liễu, là pháp mà Đại thừa nói ẩn mật, nên gọi là bất liễu.

Thứ tư, vì muốn cho hữu tình biết pháp rộng lược, nên gọi là liễu, bất liễu. Các kinh, trùng tụng, ngôn lược không tường tận, đều gọi là bất liễu; chẳng phải kinh trùng tụng, vì lời nói rộng, tường tận, nên gọi là liễu.

Dùng nghĩa liễu, bất liễu của bốn môn này, nhằm giải thích tất cả ngôn, giáo liễu, bất liễu, nên kinh Đại thừa dù đều gọi là liễu, nhưng trong đó, lại nên lấy, bỏ, khuyên các đệ tử y chỉ liễu nghĩa. Thuận theo đối tượng thích hợp của chúng, sẽ suy nghĩ, lựa chọn rộng, thuận theo giáo đã giảng, phải nên phối hợp.

Từ trước đến nay, đều bàn về lợi ích của giáo có khác.

Thứ hai, là sự khác nhau của lợi ích và thời gian. Lại được chia làm hai: Đầu tiên, bày ra thuyết xưa; sau, là thuật lại văn hiện nay. Trong bày ra thuyết xưa lại chia làm hai: Trước, nêu bày thuyết xưa nói, sau bày ra chỗ sai của thuyết đó.

Bày ra thuyết xưa: Đời Hậu ngụy, có Pháp sư Bồ-đề-Lưu-Chi, Hán dịch là Giác ái, chỉ lập một thời giáo. Phật được tự tại, đều chẳng khởi tâm, có nói, không nói, chỉ vì chúng sinh có cảm, trong tất cả thời gian, nói tất cả pháp. Ví như nhạc trời, thuận theo sự nghĩ nhớ của chúng sinh, phát ra các thứ âm thanh, cũng như Mạt-ni tùy ý mong cầu mưa xuống các thứ châu báu.

Kinh Hoa Nghiêm chép: "Trong một ngữ của Như Lai, giảng nói vô biên biển Khế kinh."

Kinh Duy-ma chép: "Đức Phật dùng một thứ tiếng để nói pháp, chúng sinh tùy loài, đều được hiểu. Hoặc có chúng sinh e sợ, hoặc tỏ vẻ vui mừng; hoặc sinh ý tưởng chán lìa; hoặc dứt nghi nên không có một giáo nhất định là Đốn, nhất định là Tiệm. Lại, kinh Vô Lượng Nghĩa chép: "Từ khi ta đắc đạo đến nay, suốt hơn bốn mươi năm, thường nói các pháp bất sinh, bất diệt, không đi, không đến, không có bên này, không có bên kia, không có được, không có mất. Một tướng, vô tướng, chỉ do chúng sinh tỏ ngộ, hiểu biết khác nhau, được các quả khác nhau". Kinh Pháp Hoa cũng chép: "Một cơn mưa, thấm nhuần khắp ba thứ cỏ, hai giống cây sinh trưởng khác nhau".

Kinh Ưu-bà-tắc chép: "Ba con thú lội qua sông, vì cạn, sâu, mà trở thành khác nhau, nên biết các giáo chỉ chung một thời, không có hai, ba v.v... Lại, từ xưa đến nay, các đại đức lập hai giáo có Đốn Tiệm, vì rễ lớn, cọng to của các Bồ-tát. Nói kinh Hoa Nghiêm, Lăng-Già, Đại Vân, Pháp Cổ, Thắng-Man v.v..., trong một hội, nói về hai đế lý, đều gọi là Đốn. Vì Đại chẳng do Tiểu khởi, nên gọi Đốn. Bắt đầu tứ khi Phật ngồi dưới cội cây Bồ-đề, cho đến thị tịch tại song lâm, từ cạn đến sâu, dần dần nói pháp: Nhân quả, ba quy, năm giới, mười điều lành, v.v... Ba thừa có giáo: Kinh A-hàm..., Duy-Ma tư duy giáo "không" của phẩm Đại ích. Nhất thừa của Pháp Hoa; Niết-bàn v.v... nói về Phật tánh thường trụ, đều là giáo Tiệm, hội thông ba thừa, Đại do tiểu khởi gọi là Tiệm.

Lại, Pháp sư Bồ-đề-lưu-chi cũng lập hai thời giáo. Kinh Lăng-Già nói: "Tiệm, Đốn (tức khắc), bất luận Thanh văn, hay Bồ-tát, vì đều tu hành dần dần, từ cạn đến sâu, gọi là Tiệm.

Đốn: Như Lai có khen ngợi giảng nói tức khắc tất cả pháp trong cùng một thời gian, gọi là Đốn. Lại có hai giáo:

1/ Bán giáo.

2/ Mãn giáo.

Kinh Niết-bàn chép: "Đâu hiểu nghĩa chữ bán và chữ mãn". Lại nói: "Vì Thanh văn thừa mà nói chữ "bán"; vì Bồ-tát thừa mà nói chữ "mãn"."

Lại, kinh Thắng-man chép: "Bốn Thánh đế hữu tác, bốn Thánh đế vô tác. Thanh văn biết hữu tác, Phật biết vô tác".

Du-già v.v... chép: "An lập đế chẳng phải an lập đế, chỉ nói "an lập", gọi là giáo một nửa, nói chung, "chẳng phải an lập", gọi là giáo mãn. Lại, có hai giáo:

1) Giáo sinh không.

2) Giáo pháp không.

Luận Nhị Thập Duy Thức chép: "Nương tựa giáo này, hay nhập, tự tướng nhận lấy thú hướng về vô ngã. Chấp pháp vô ngã, lại do giáo khác nhập. Ở đây, dùng hai không, hai đế để nói về bán, mãn. Lại, có hai giáo:

1/ Thắng nghĩa đế. 2/ Thế tục đế.

"Đời Tấn, có ẩn sĩ Lưu Cầu lập ra năm thời giáo".

Hoặc có thuyết nói: "Chân đế Tam Tạng lập ra năm thời giáo. Nhưng Pháp sư Bồ-đề-Lưu-chi lập sớ văn riêng để phá. Chân Đế đời Lương; Lưu-Chi đời Ngụy, nên biết chẳng phải là chân đế v.v... tạo lập.

Thời giáo thứ nhất: lúc mới thành đạo, Phật vì năm trăm người đi buôn: Đề-vị, ba-lợi v.v..., chỉ nói ba quy, năm giới, mười điều lành, giáo nhân quả thế gian, tức kinh bổn hành nói năm giới cho Đề-vị..., vì chưa có căn khí xuất thế gian.

Thời giáo thứ hai: Phật thành đạo xong, ngoài hai mươi mốt ngày, trong mười hai năm, chỉ nói về giáo hữu hành của ba thừa, chưa vì nói "không", tức các kinh Tiểu thừa: như A-hàm, v.v...

Thời giáo thứ ba: Đức Phật thành đạo rồi, trong ba mươi năm, nói về giáo đồng hành không giáo của ba thừa kia, tức kinh Duy-ma, Tư Ích, Đại Phẩm, v.v...

Thời giáo thứ tư: Phật thành tựu xong, trong bốn mươi năm, nói có một thừa, cũng chưa giảng nói rõ ràng về Phật tánh thường trụ có thật, vẫn còn nói Phật vô thường, nhằm nói lên quả Phật Nhất thừa, dùng làm chân thật, tức kinh Pháp Hoa. Vì trước kia chưa nói nghĩa Nhất thừa, nên trong đây, cũng chưa giảng nói rõ ràng về Phật tánh thường trụ.

Thời giáo thứ năm: Nghĩa là trong song lâm, Phật, nói các chúng sinh đều có Phật tánh, Phật giáo thường trụ, tức kinh Niết-bàn, kinh Đại Bi, v.v...

Ở đây dù như vậy, nhưng không có văn thành thật của kinh, luận để nói, thì cũng chưa thể dựa vào đức tin.

Từ trên đến đây, đều là bày ra thuyết xưa. Bày ra sự sai quấy của thuyết xưa, chỉ như Pháp sư Bồ-đề-Lưu-Chi thứ nhất, chỉ lập một thời giáo, nghĩa là nếu bỏ sự, bàn về lý và ở một hội có căn cơ đại, tiểu, thì có thể như đã nói; còn nếu chỉ cùng khắp căn cơ đại, như kinh Thắng- man, hoặc chỉ cùng khắp Tiểu, như kinh Di Giáo. Hoặc đầu tiên có đại, không có tiểu, như kinh Hoa Nghiêm, cho đến phẩm nhập pháp giới, mới có Thanh văn.

Đầu tiên, có Tiểu không có Đại, dù chưa thấy lý văn, tất nhiên nên như thế, như loại giáo nghĩa ở đây v.v... rất nhiều. Hoặc có các kinh toàn phần, nhiều phần giáo Đại, Tiểu khác nhau, lời nói chỉ một thời sâu thẳm vì lượn sóng dữ.

- "Há không có hội phát tức khắc tâm của ba thừa và không có người dần dần nhập vào Đại thừa?"

- "Thứ hai là người xưa nói có tức khắc, dần dần. Về lý dù có thể như thế, nhưng phán quyết nhất định thì các kinh là đốn, tiệm, về nghĩa rất khó hiểu, chỉ như phẩm Nhập Pháp Giới trong kinh Hoa Nghiêm, năm trăm Thanh văn ngồi trong hội, liệt kê danh, khen ngợi đức. Lại, Xá- lợi-phất dẫn sáu ngàn vị đệ tử từ phòng mình đi ra. Văn-thù-sư-lợi nói cho nghe mười pháp, tức phát tâm Chánh đẳng giác Vô thượng. Trong kinh Lăng-già cũng đặt Thanh văn ngồi trong hội. Dụ người nghèo nói trong kinh Pháp Cổ, đồng với phẩm Tín giải trong kinh Pháp Hoa. Kinh Thắng-man nói nghĩa Nhất thừa của ba thứ ý sinh thân. Nhiếp Đại Thừa chép: "Vì dẫn nhiếp tánh không nhất định của một loại, nên chẳng phải vì Đốn giáo, kinh Hoa Nghiêm, v.v... chưa hẳn từ đầu đến cuối đều vì khắp căn hạnh đại thừa mà nói, đều gọi là đốn, quyết định nói kinh mà năm thời giáo đã nói, là tiệm giáo. Sau đây, sẽ trình bày ra chỗ sai:

Thứ ba, lại Pháp sư Bồ-đề-Lưu-Chi y cứ kinh Lăng-già lập ra hai giáo: Đốn, Tiệm. Điều này cũng không hợp lý, vì kinh kia do Phật năng thuyết pháp đốn, dùng nói là Đốn; do người ba thừa tu học dần dần, gọi đó là Tiệm, do hành vi dần dần, chẳng phải thời điểm y cứ ở giáo, cũng không thể nhận lấy. Lại, thời giáo thứ tư, y cứ kinh Niết-bàn v.v... lập ra giáo bản, mãn, sư kia đều y cứ ở lý đã nói có tường tận, không tường tận. Do nói Bán, Mãn không nhất định, dựa vào cơ nghi đi thẳng vào pháp hội, để nói về bán, mãn.

Thời giáo thứ năm: Lưu Cầu lập ra năm thời. Nay lại dựa vào Pháp sư Bồ-đề-lưu-chi, bác bỏ, đả phá, nghĩa này không đúng.

Kinh Đề-vị chép: "Năm trăm người đi buôn sắp thọ năm giới, trước hết, sám hối năm tội nghịch, mười điều ác, chê bai chánh pháp, v.v..., được bốn đại vốn tịnh, năm ấm vốn tịnh, sáu trần vốn tịnh, ta ngã vốn tịnh. Lúc bấy giờ, Đề-vị... được pháp nhẫn không khởi; ba trăm người đi buôn được Nhu thuận nhẫn; hai trăm người đi buôn đắc quả Tu-đà-hoàn. Bốn vua trời, v.v... được nhẫn nhu thuận; ba trăm vị Long vương được tín nhẫn, các vị trời khác v.v... phát ý Vô thượng đạo. Mười ức người, trời, đều thực hành mười điều lành của Bồ-tát. Trưởng giả Đề-vị dứt khổ ba cõi, được Pháp nhẫn không khởi, tức là Sơ địa; hoặc Bát địa". Lại, kinh Phổ Diệu chép: Vào ngày thứ hai mươi bảy, năm trăm người đi buôn, Đề-vị v.v... bố thí, miến mật cho Phật, Đức Phật thọ ký cho: "Ở đời đương lai, ông sẽ được thành Phật, tên là Tề Thành".

- "Sao chỉ nói giáo thế gian trong thời thứ nhất?"

- "Mặc dù tạo ra nghĩa đả phá này, nhưng cũng khó biết. Vì đã có người đi buôn chứng được quả Dự lưu... sao không ở ngay ngày này, gọi là chuyển pháp luân? Để đến năm Tỳ-kheo, bánh xe pháp mới xoay. Do chưa giảng nói rõ ràng về người ba thừa, vì đồng với đế, đối tượng quán, nên chưa gọi là xoay bánh xe pháp.

Theo thứ lớp hai thời giáo, trong mười hai năm Phật chỉ nói người có giáo. Giác ái phá bỏ rằng: "Điều này cũng chẳng đúng, vì Phật thành đạo năm năm, thuyết Đại Bát-nhã, nói về thật tướng. Lại, vào năm thứ bảy, Phật vì các Bồ-tát, giảng kinh Ban-chu tam-muội, nói về năm uẩn của chúng sinh vốn không.

Lại, đến năm thứ chín, Phật nói kinh Ương-quật-ma-la, Trong năm thứ mười, nói kinh Như Lai Tạng, đều nói về lý sâu kín Phật tánh Niết-bàn. Lại, kinh Đề-vị, Phổ Diệu v.v... đều nói về hạnh Bồ-tát. Thọ ký cho người buôn bán thành Phật, nói lúc mới thành đạo đã nói Đại thừa. Lại, trong kinh Ma-ha Bát-nhã Đại Phẩm chép: "Phật ở Vườn Nai, xoay bánh xe pháp bốn đế, vô lượng chúng sinh phát tâm Thanh văn; vô lượng chúng sinh phát tâm Độc giác; vô lượng chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la-Tam-miệu-Tam-bồ-đề; thực hành sáu Ba-la-mật, vô lượng Bồ-tát được Vô sinh Pháp nhẫn, trụ ở Sơ địa, Nhị địa, Tam địa, cho đến Thập địa, vô lượng Bồ-tát Nhất sinh bổ xứ, cùng một thời gian thành Phật. Lại, thành đạo xong, vào ngày thứ hai mươi bảy, Phật nói kinh Thập Địa".

- "Sao nói trong mười hai năm, chỉ nói giáo, không nói Đại thừa?"

- "Như kinh Pháp Hoa chép: "Trong hai mươi mốt ngày, Phật thường suy nghĩ việc này, tức thành đạo xong, trong hai mươi mốt ngày không có nói pháp.

Luật Di-sa-tắc chép: "Đầu tiên, lúc mới thành đạo, Phật nhập tam-muội bảy ngày."

Kinh Thập Địa chép: "Bảy ngày không nói pháp, để nói lên việc tự thọ pháp lạc, vì khiến cho chúng sinh thêm yêu kính, nhưng luật và truyện Tát-bà-đa nói: "Quá sáu, bảy, ngày Phạm thiên đến thỉnh, mới nói pháp, bắt đầu độ năm người, tức bốn mươi hai ngày mới nói pháp.

Kinh Thập Nhị Do nói: "Thành đạo xong, một năm không nói pháp, trải qua mười hai năm, mới độ năm người."

Luận Trí Độ nói: "Đầu tiên mới thành đạo, năm mươi ngày, Đức Phật không nói pháp".

Có chỗ giải thích rằng: "Tức năm mươi lần bảy ngày, đồng với kinh Thập Nhị Do, một năm Phật không nói pháp."

Như truyền thuyết của kinh này nói ngày không nói pháp của Phật sau khi thành Phật đạo, đều khác nhau, đâu được do tâm ức đoán nói mười hai năm chỉ nói về giáo. Lại, nếu trước sau chỉ độ một căn cơ, thì có thể như thuyết đã nói. Đồ đựng căn cơ có một ngàn phẩm, đâu được một tiêu chuẩn.

Nay, y cứ vào thuyết xưa, lược phá hai môn đầu, tự ba thời giáo còn lại, rộng như truyện riêng của Pháp sư Bồ-đề-lưu-Chi. Ở đây là phá riêng, lập giáo khác nhau. Nhưng sở lập này, dù về lý, có thể như thế. Đã không có giáo, mà văn chưa thể y cứ, nên đều trái với thời giáo mà kinh Giải Thâm Mật đã nói.

Từ trên đến đây, nói chung là bày ra sự sai lầm của thuyết xưa, và trước đều vì bày ra thuyết xưa.

Trong phần trình bày lại văn nay, lại chia làm hai: Đầu tiên, là trình bày lại văn nay, sau lược thị hiện giáo.

Trình bày lại văn hiện nay: Như kinh Giải Thâm Mật quyển thứ một, Quyết Trạch Du-già quyển thứ 76 chép:

Đức Thế Tôn rộng vì Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh, vì y cứ thể tướng của Biến kế sở chấp không có, nên nói tướng không có tánh tự tánh; y cứ vào y tha khởi, không có biến kế sở chấp, vì tự nhiên sinh, nên nói sinh không có tánh tự tánh, và tức y cứ vào thuyết này, không có biến kế sở chấp, một phần thắng nghĩa không có tánh tự tánh; y cứ vào Viên thành thật, vì không có biến kế sở chấp. Lại, nói phần thắng nghĩa không có tánh tự tánh.

Nói ba thứ vô tánh đều dựa vào tánh biến kế sở chấp đã xong. Bồ-tát Thắng Nghĩa sinh: sinh ra nhận hiểu sâu sắc. Nói rộng, là

Tỳ-thấp-phược-dược của thế gian, năm mầu xen nhau vẽ lên đất, thục tô, hư không, các thí dụ đã xong.

Đức Thế Tôn khen ngợi Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh khéo léo hiểu được thuyết mà Phật đã nói. Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh bạch Phật rằng:

- "Đức Thế Tôn đầu tiên, vào một thời gian, ở chỗ đọa của vị tiên Ba-la Nê-tư, thí cho trong rừng nai, chỉ vì người phát tâm thu hướng Thanh văn thừa, đã dùng tướng bốn đế, để xoay bánh xe chánh pháp, dù rất lạ kỳ, rất là ít có. Tất cả thế gian, trời, người, v.v... trước đó không có người nào có khả năng đúng như pháp chuyển, mà vào thời gian đó, đã xoay bánh xe pháp luân hữu thượng, có chấp nhận là chưa liễu nghĩa, là nơi chốn đầy đủ các tranh luận.

Đức Thế Tôn, xưa kia trong thời giáo thứ hai, chỉ vì người phát thu hướng tu Đại thừa, y cứ tất cả pháp đều không có tự tánh, vô sinh, vô diệt, xưa nay tĩnh lặng, tự tánh Niết-bàn, dùng tướng ẩn mật xoay bánh xe chánh pháp, dù rất kỳ lạ, rất là ít có, mà đã xoay bánh xe pháp ở vào thời gian đó, cũng là hữu thượng, có đối tượng chấp nhận, cũng chưa liễu nghĩa, là nơi chốn đầy đủ của các tranh luận.

Trong thời giáo thứ ba hiện nay, Đức Thế Tôn đã khắp vì người phát tâm thú hướng tất cả thừa, y cứ tất cả pháp đều không có tự tánh, vô sinh, vô diệt, xưa nay vắng lặng, tự tánh Niết-bàn, không có tánh tự tánh, dùng tướng liễu sáng tỏ, xoay bánh xe pháp chân chánh.

Thời giáo thứ nhất rất kỳ là, rất là ít có, đến nay, Đức Thế Tôn đã xoay bánh xe pháp Vô thượng, không chấp nhận là chân liễu nghĩa, không phải nơi chốn dừng chân của các tranh luận.

Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh rằng: "Thắng Nghĩa Sinh! Nếu người thiện nam, hoặc thiện nữ, đối với các kinh không liễu nghĩa, nghe xong, tin, hiểu, viết chép, gìn giữ, cúng dường, truyền bá, thọ tụng, ôn tập, tư duy đúng như lý, dùng tướng tu kia, phát khởi gia hạnh, so sánh với ngôn giáo liễu nghĩa mà Phật đã nói, nghe xong, tin, hiểu, cho đến nói rộng, dùng tướng tu kia phát khởi, gia hạnh, công đức đã nhóm họp, trăm phần không bằng một, cho đến Ổ-ba-ni-sát-đàm phần cũng không bằng một, vì phước đã sinh này khó có thể dùng thí dụ để biết.

Nay, ta nói lược, như đất dính trên móng tay so với đất dưới mặt đất; hoặc như nước đọng trong dấu chân bò, đem so với nước trong bốn biển cả, trăm phần không bằng một, cho đến Ổ-ba-ni-sát-đàm phần, cũng không bằng một.

Khi Phật nói kinh này, có sáu trăm ngàn (600.000) chúng sinh phát tâm Bồ-đề; ba trăm ngàn (300.000) Thanh văn xa bỏ trần cảnh, lìa vết nhơ bẩn, được mắt pháp thanh tịnh, một trăm năm mươi ngàn (150.000) Thanh văn hết hẳn các lậu, tâm được giải thoát; bảy mươi lăm ngàn (75.000) Bồ-tát được Vô sinh pháp nhẫn.

Kinh Kim Quang Minh cũng nói ba thời giáo, gọi là chuyển chiếu trì. Kinh Niết-bàn chép: "Đầu tiên, khiến cho hữu tình đều được uống sữa; kế là, bảo đều dứt sữa; sau dạy có người nên uống, có người không nên uống, đồng với nghĩa trong kinh Giải Thâm Mật đã nói.

Trong Du-già Thích, ba thời giáo này có chút khác nhau, về ý nghĩa không có khác nhau. Do đây, mà chứng thành thật, nếu dùng cơ nghi nghiêng lệch, tròn đầy theo thứ lớp, giáo chỉ có ba thời, chẳng phải một, chẳng phải năm.

Từ trên đến đây, đều là trình bày lại văn nay.

Lược thị hiện giáo: Bốn A-cấp-ma v.v... là thời giáo đầu tiên. Các kinh nói "Không" là thời giáo thứ hai. Dùng lời nói ẩn mật để nói chung các pháp không có tự tánh nên kinh Hoa Nghiêm, Thâm Mật, Duy thức Giáo v.v..., là thời giáo thứ ba, dùng lời nói sáng tỏ để nói giáo đạo trong ba vô tánh là phi "không", phi "hữu". Do các phàm phu đã khởi từ vô thỉ, mê chấp có "ngã", chẳng rõ biết "ngã" không thật có, vì thường đắm chìm trong sông ái, luân hồi trong biển si, nên đầu tiên, Đức Phật nói pháp luân bốn đê, sao cho phàm phu biết được ngã không; chỉ có pháp ấy. Kiều-trần-na v.v... được đạo đầu tiên, ông nghe pháp có chứng "ngã" đều "không", bèn chấp các pháp là "có" thật, chấp chặt quả tiểu, không cầu địa vị đại. Đức Phật đã vì ông tu dùng phương tiện lại nói pháp "Không", nhằm phá bỏ chấp "Hữu". Trong thời giáo tiếp theo, Phật nói Bát-nhã, v.v..., nói tất cả pháp với bản tánh đều "không". Tu-bồ-đề v.v... hồi tâm thu hướng về đại. Ông nghe ngôn giáo ẩn mật "pháp không", bèn bác bỏ tánh tướng các pháp đều "không" thì tu tạo mà làm gì, đâu cần phải đoạn, xả. Đức Phật vì phá trừ, chấp này, lại nói thắng nghĩa giáo ba tánh v.v... của Duy thức, sinh ra tin hiểu, v.v... tu học biến kế sở chấp "không"; biết pháp, ngã đều dứt trừ. Cái có của y tha, viên thành, soi rọi chân, tục, cả hai đều tồn tại.

"Không" là chẳng có "cái không có", cho nên nói "không" "có" là có sở hữu "cái có", cho nên nói "có". Nói "có" mà "có", cũng có thể nói "không", vì chân, tục của biến kế sở chấp không. Nói "không" mà không có, cũng có thể nói: "có", vì đương tình, hai thứ ngã, pháp hiện tiền, nên Phật bảo phải dứt trừ đối tượng giải thích chân, tục, gọi là "có"; giải thích ngã, pháp giả dối, chẳng phải "không có", chẳng phải không là "không có", đường tình giống như "có". Vì y cứ vào thể "không có", nên giải thích giả dối chân, tục, chẳng phải có, chẳng phải không có; chẳng phải gọi vọng tình, vì thế chẳng phải không có; vì ngã, pháp "không", nên đều là chấp, đều dứt trừ; vì chân tục "có", nên các lìa chấp đều tồn tại. Do đây nên nói: "Bốn luận chứng mê tình, bốn luận chứng đều sai. Bốn luận chứng ngộ tình, bốn luận chứng đều đúng. Nói cảnh ngã, pháp "không", để phá chấp "có" ban đầu. Nói tâm chân, tục "có", nhằm đả phá chấp "không" tiếp theo, người kiến chấp nghiêng lệch, đầu tiên, nghe nói "có", thì tức tâm sảng khoái, đối với "không", thì khởi sự chê bai. Về sau, nghe nói "không", cũng lại hợp ý, bèn chê bai "hữu". Nay, nói giáo Trung đạo: Phi "không", phi "hữu" ấy là thời giáo thứ ba.

Y cứ vào lý và cơ nghi dần dần vào đạo, nghĩa là đại từ tiểu mà khởi, tức là có các giáo ba thời trước sau, là kinh Giải Thâm Mật nói về Duy thức. Nếu chẳng phải người nhập đạo dần dần, thì đại không do tiểu, tức không có các giáo ba thời trước sau.

Y cứ vào phần nhiều kia, tức lúc mới thành đạo, trong Kinh Hoa

Nghiêm v.v..., nói về duy tâm, phần nhiều đốn, tiệm, không có môn giáo riêng, vì thuận theo đối tượng lợi ích, thích hợp trong một hội, nên Thâm Mật cũng nói có Thanh văn tu tập. Trong kinh Thắng-man cũng nói thân ý sinh v.v... của Nhất thừa. Nhiếp Đại Thừa chép: "Vì người không nhất định, nói Nhất thừa, nên phẩm Phân biệt Công đức trong kinh Pháp Hoa chép: "Khi Phật nói phẩm Như Lai Thọ lượng, đã có tám thế giới chúng sinh nhiều như cát bụi phát tâm bình đẳng."

Các văn như thế v.v... vì trên, dưới chẳng phải một, nên biết phẩm cũng khắp tỏ ngộ ngay. Hoa Nghiêm cũng có người tỏ ngộ dần dần. Nếu y cứ theo Giác Ái, thì quyết định chỉ một thời giáo, không có người tu dần dần, tức trái với Giải Thâm Mật nói có ba thời. Nếu dựa vào Lưu Cầu, thì nhất định sẽ có năm thời giáo theo thứ lớp trước sau. Lại nữa, không có văn nào nói, nhưng trái với ba thời, nay đều không y cứ. Nếu y cứ vào cơ khí của chúng sinh và lý, thì có thể có giáo tiệm, đốn, nhưng về lý thì đồng với thuyết xưa. Nếu không y cứ vào cơ nghi, thì về lý, phán quyết nhất định một kinh là đốn, là tiệm. Thời giáo thêm, bớt: Vì đốn, tiệm không thành, nên Duy thức nói: "Chỉ ta đối với phàm ngu, không chỉ bày, giảng nói, chẳng phải vì ngăn chận không nhất định và tánh nhất định, đây là dựa vào chứng quả. Nếu cho rằng người, trời có bốn thời giáo, thì người Nhị thừa kia, dùng phương tiện pháp học là vì sơ học kia, nên lược bỏ không nói. Nay, y theo sự truyền trao của sư, lược trình bày sự khác nhau về lợi của thời giáo xưa, nay, những người có trí kia, mặc tình lấy bỏ.

Giải thích tông thứ ba đều khác: nói về Tông: Chủ nghĩa tôn sùng, Thánh giáo được sùng trọng, được tôn kính, được chủ pháp, gọi là Tông. Lại, như ngoại đạo, nội đạo, Tiểu thừa, Đại thừa, sùng kính, tôn trọng, chủ pháp, thảy đều có khác, nói là tông riêng. Tuy nhiên, các Đại đức xưa gồm lập bốn tông:

1/ Tông lập tánh: là Tạp Tâm, v.v...

2/ Tông phá tánh: là Thành thật, v.v...

3/ Tông phá tướng: là Trung, bách, v.v...

4/ Tông hiển thật: là Niết-bàn, v.v...

Nay, không phải như vậy, trong đó được chia làm hai: Đầu tiên, là trình bày tông khác; sau liệt kê tự chủ.

Trong phẩm bày ra tông khác, lại chia làm hai: Đầu tiên là bày ngoại đạo; sau là bày Tiểu thừa.

Bày ra ngoại đạo: Ngoại đạo dù có chín mươi lăm thứ, nhưng đại ý không ngoài mười sáu dị luận, rộng như Du-già quyển sáu, bảy, Hiển Dương quyển chín, mười chép: "Luận kia đều nói: "Chấp trong nhân có quả, hiểu rõ có khứ, lai, đời trước, ta thường tạo ra hai tự tại nhân, pháp... biên, vô biên, rối loạn, thấy không có nhân, đoạn, "không", chấp vượt hơn, thanh tịnh, tốt lành, gọi là mười sáu Dị luận.

1. Tông trong nhân có quả: Nghĩa là lối chấp của hai chúng ngoại đạo. Tánh quả thường có trong nhân của các pháp, như cây lúa lấy hạt lúa làm nhân. Khi muốn tìm cây lúa, chỉ cần gieo hạt lúa, thì cây lúa chắc chắn mọc từ hạt lúa, không mọc từ lúa mì, nên biết trong nhân hạt lúa trước kia đã có tánh cây lúa.

Nếu không như vậy, thì lẽ ra tất cả từ tất cả pháp.

2. Tông từ duyên hiển rõ: Tức là Tăng-khư và phái Thanh luận.

Sư Tăng-khư chấp: "Thể của Tất cả pháp, tự tánh vốn có, từ mọi duyên rõ ràng, chẳng phải do duyên sinh".

- "Nếu chẳng phải do duyên làm sáng tỏ quả, thì trước kia là có.

Lại từ nhân sinh, không hợp với đạo lý."

Phái Thinh luận nói: "Thể của tiếng là thường, mà tướng vốn có, vô sinh, vô diệt, nhưng do thường thường tuyên nói rõ ràng."

3. Tông đến đi là thật có: Nghĩa là ngoại đạo Thắng luận và ngoại đạo chấp thời gian, v.v… cũng tạo ra chấp này, có đời khứ, lai, cũng như hiện tại có thật, chẳng phải giả, chung cho Tiểu thừa. Nay, chấp lấy ngoại đạo.

4. Tông chấp ngã thật có. Nghĩa là tất cả ngoại đạo, như thú chủ, v.v... đều tạo ra lối chấp này: "Có ngã, có Tát-đỏa, có mạng, có người sinh, v.v...".

Do khởi năm giác nên biết có ngã. Nghĩa là khi thấy sắc thì Tát-đỏa giác, v.v...

5. Tông các pháp đều thường: Nghĩa là chấp Y-Sư-Ca, ta và thế gian đều là thường trụ, tức chấp hoàn toàn thường; một phần thường v.v... chấp cực vi thường, cũng thuộc về chấp này.

6. Tông các nhân đã gây ra đời trước. Nghĩa là lìa trói buộc người thân, cũng nói rằng, ngoại đạo không có hổ thẹn. Nghĩa là nỗi khổ hiện đang cảm chịu, đều do đời trước đã gây ra, làm nhân. Nếu hiện đang tinh tấn, ấy là mửa ra nghiệp cũ. Vì bị hại không gây nhân. Như thế, về sau, không còn hữu lậu.

7. Tông Tự tại đẳng nhân: Nghĩa là nhân không bình đẳng, là chấp tùy thuộc việc tự tại kia, tức lấy làm danh, như Mạc-hê-y-thấp-phạt-la v.v... chấp các pháp đều do trời Đại tự tại biến hóa; hoặc trượng phu biến hóa; hoặc Đại phạm biến hóa; hoặc thời, phương, "không", ngã, v.v... làm nhân.

8. Tông hại vì chánh pháp. Nghĩa là kiếp cạnh tranh khởi lên, các Bà-la-môn vì muốn ăn thịt, nên khởi chấp này giả dối: "Nếu vì cúng tế, chú thuật làm ưu tiên, hại các sinh mạng, hay thờ cúng bị hại, hoặc bạn giúp đỡ, đều được sinh lên cõi trời.

9. Tông biên, vô biên v.v... là ngoại đạo biên, vô biên tĩnh lự của thế gian, trụ vào tưởng hữu biên, vô biên, chấp hữu biên, vô biên của thế gian, đều có, không đều có v.v...

10. Tông không chết, rối loạn: là ngoại đạo không chết, không có rối loạn.

11. Tông các pháp vô nhân: là ngoại đạo chấp không có nhân, ta và thế gian không có nhân mà khởi.

12. Tông bảy sự đoạn diệt: là ngoại đạo chấp đoạn diệt, có bảy sự đoạn diệt.

13. Tông nhân, quả đều không: Các ngoại đạo tà kiến chấp không có yêu thương, nuôi nấng, v.v... thấy người thực hành việc lành, lại sinh vào cõi ác. nhận thấy kẻ làm điều ác, lại được sinh lên cõi lành, bèn cho là không. Hoặc bác bỏ chung, tất cả đều không.

14. Tông chấp giả dối trội hơn hết. Nghĩa là kiếp đấu tranh, các Bà-la-môn chấp. Bà-la-môn là giống trội hơn hết, con của Phạm vương, được sinh ra từ bụng, miệng, hạt giống khác là thua kém, chẳng phải con của Phạm vương.

15. Tông vọng chấp thanh tịnh. Nghĩa là ngoại đạo Niết-bàn hiện pháp và ngoại đạo trong sạch, như nước v.v... Nghĩa là đối với năm dục mầu nhiệm của các vị trời, vướng mắc vững chắc thọ dụng gọi là được hiện pháp Niết-bàn, cho đến nói rộng. Giữ giới bò, chó, v.v… cũng giống như thế.

16. Tông vọng chấp tốt lành: Nghĩa là ngoại đạo xem lịch, bói toán. Nếu mặt trời, mặt trăng xâm thực mỏng, thì các vì sao sẽ mất độ, v.v... Nếu tùy thuộc mặt trời, mặt trăng, thì mọi đối tượng mong muốn đều thành, nên siêng năng cúng dường mặt trời, mặt trăng, các vì sao v.v..., cho đến nói rộng, như luận kia đã nói.

Từ trên đến đây, thứ nhất, là trình bày ngoại đạo. Trình bày về Tiểu thừa: Tiểu thừa dù có hai mươi bộ chấp. Kết thúc chung làm tông, không hơn mười một.

Từ xưa đến nay, tương truyền mười tám bộ, thật là sai lầm, vì y cứ vào bộ mà Pháp sư Chân Đế xưa đã phiên dịch, thành mười chín. Đại chúng chia ra bảy, có tám. Đại chúng và bổn, lẽ ra thành chín bộ, tức là thoát Tây Sơn trụ bộ. Thượng tọa bộ chia mười một và bổn Thượng tọa cũng ở trong đó.

Trong quyển hạ kinh Văn-thù Vấn, nói thành hai mươi bộ, nhưng có chút khác nhau. Kệ kinh kia nói: "Ma-ha Tăng-kỳ bộ chia ra có bảy, thể Tỳ-lý mười một, đây gọi là hai mươi bộ: Mười tám và bổn hai, đều phát ra từ Đại thừa, chẳng có phải, cũng không có quấy. Ta nói vị lai khởi, dù nói hai mươi vừa đồng với Luân tông mà đối tượng chia ra thêm, bớt có khác với luận thuyết của Luân tông. Trong Đại chúng bộ chia ra tám bộ và bổn có chín:

1/ Đại chúng.

2/ Nhất thuyết.

3/ Thuyết xuất thế.

4/ Kê dẫn.

5/ Đa văn.

6/ Thuyết giả.

7/ Chế đa sơn.

8/ Tây sơn trụ.

9/ Bắc sơn trụ.

- Trong Thượng tọa bộ chia ra mười bộ và bổn mười một:

1/ Thuyết Nhất thiết hữu.

2/ Tuyết chuyển, cũng gọi là Thượng tọa.

3/ Độc tử.

4/ Pháp thượng.

5/ Hiền vị.

6/ Chánh lượng.

7/ Mật lâm sơn.

8/ Hóa địa.

9/ Pháp tạng.

10/ Ẩm quang.

11/ Kinh Lượng Bộ.

Cho nên, hợp thành hai mươi bộ. Nhưng trong Đại Chúng bộ của Kinh Văn-thù Vấn và bổn có tám. Thượng tọa và bổn mới có mười hai, nên biết đều là sự nhận lầm của nhà phiên dịch. Nay y cứ vào thuyết của luận Tông Luân mới dịch, kết thúc chung hai mươi thành mười một loại:

1. Đại chúng bộ, Nhất Thuyết bộ, Thuyết xuất thế bộ, Kê dẫn bộ, tông của bốn bộ, nói tất cả Như Lai không có pháp hữu lậu. Lượng tuổi thọ của thân Phật đều không có bờ mé, thân năm thức như nhãn thức, v.v... có nhiễm, có lìa nhiễm ở cõi Sắc, Vô sắc có đủ thân sáu thức. Năm thứ sắc căn lấy nhục đoàn làm thể. Vô vi có chín. Đời quá khứ vị lai không có. Một sát-na tâm rõ biết tất cả pháp. Đạo và phiền não, chấp nhận đều cùng hiện tiền, nghĩa đại như thế.

2. Tông của bộ Đa văn nói: "Năm âm của Phật là giáo xuất thế, âm khác, tức thế gian: 1/ Vô thường; 2/ Khổ; 3/ Không; 4/ Vô ngã; 5/ Niết-bàn vắng lặng. Về nghĩa khác phần nhiều đồng với Thuyết Nhất thiết hữu bộ.

3. Tông của Thuyết giả bộ, nói: "Khổ chẳng phải uẩn (chứa nhóm), mười hai xứ chẳng phải chân thật. Do vì phước nên được Thánh đạo, đạo không thể tu; nghĩa khác, phần nhiều đồng với lối chấp của Đại Chúng bộ.

4. Chế-Đa Sơn bộ, Tây Sơn trụ bộ, Bắc Sơn trụ bộ. Tông của ba bộ này nói: "Tất cả Bồ-tát không thoát khỏi cõi ác, cúng dường tháp, miếu, không được quả báo lớn. Các nghĩa khác phần nhiều đồng với thuyết của Đại chúng bộ".

5. Tông Thuyết Nhất thiết hữu bộ: cho là tất cả có hai:

1/ Pháp hữu.

2/ Thời hữu.

Nghĩa là tâm, tâm sở, sắc bất tương ưng và ba vô vi, là pháp Nhất thiết, khứ, lai, hiện tại, là tất cả thời gian. Các "hữu" này, đều thuộc về hai thứ: 1/ danh, 2/ sắc.

6. Tông Tuyết Sơn bộ nói: Nghĩa là các Bồ-tát cũng là phàm phu. Bồ-tát nhập vào thai không khởi tham ái, không có ngoại đạo nào được năm thông, không có phạm hạnh trụ trong cõi trời.

7. Độc Tử bộ, Pháp Thượng bộ, Hiền vị bộ, Chánh Lượng bộ; Mật Lâm Sơn bộ, hợp với tông của năm bộ nói: "Bổ-đặc-già-la chẳng phải tức uẩn, lìa uẩn; Năm thức không có nhiễm, cũng chẳng phải lìa nhiễm, nhập chánh tánh ly sinh. Trong khoảng mười hai tâm, gọi là hạnh, hướng; tâm thứ mười ba gọi là trụ quả."

8. Tông Hóa địa bộ nói: "Đời khứ, lai không có; hiện tại, vô vi có. Bốn Thánh đế, quán một thời điểm, nhất định không có trung hữu, cũng có giới hạn Bổ-đặc-già-la hàng đầu, có chánh kiến thế gian, không có tín căn thế gian, không có tĩnh lự xuất thế, không có tầm vô lậu, thiện chẳng có nhân."

Dự lưu có lui sụt, vô vi có chín:

9. Tông Pháp Tạng bộ nói: "Phật thuộc về tăng, Phật và giải thoát của Nhị thừa dù là một, nhưng Thánh đạo có khác. Không có ngoại đạo nào có được năm thông. Thân A-la-hán đều là vô lậu; các nghĩa khác đa số đồng với lối chấp của Đại chúng bộ."

10. Tông của Ẩm quang bộ nói: "Nếu pháp đã đoạn, đã biết khắp, tức không có, chưa đoạn, chưa biết khắp tức là "có"; quả nghiệp đã thành thục tức là "không", chưa thành thục tức là "có". Các pháp Hữu học có quả dị thục, các nghĩa khác phần nhiều đồng với thuyết của bộ Pháp Tạng.

11. Tông của Kinh lượng bộ nói: "Có Bổ-đặc-già-la thắng nghĩa, trong vị phàm phu, cũng có Thánh pháp, có căn bên uẩn; có uẩn của một vị.

Uẩn của một vị: Tức ý thức nhó nhiệm, các chấp khác, phần nhiều đồng với thuyết Nhất thiết hữu bộ.

Đối tượng đã trình bày trong đây, là lược tiêu biểu chỉ yếu của tông; trình bày rộng tông, nghĩa là như sự biện luận của Luận tông.

Từ trên đến đây, đều là trình bày về tông khác.

Nêu ra trong tự chủ, lại chia làm hai: Đầu tiên, là nêu chủ biên, sau, là chủ trong nêu ra.

Nêu ra chủ biên, nghĩa là Thanh Biện, v.v... là bạn giúp Long Mãnh ý kinh Bát-nhã nói: "Các pháp "không", dù tất cả pháp đều không thể nói, nhưng vì tánh "không", nên không thể nói là "không" là "hữu", cho đến hai pháp hữu vi, hai pháp vô vi". Y cứ vào thể thắng nghĩa đế dù là "không", nhưng vì thế tục có thể có, nên nói là tụng nói:

"Chân tánh hữu vi "không"

Vì duyên sinh nên huyễn

Vô vi chẳng có thật,

Không khởi như không hoa."

Cho đến không lập ba tánh Duy thức. Đây là do trong thắng nghĩa đế đã nói, đều chỉ "không", nên gọi là chủ biên. Chủ trong nêu ra: nghĩa là Thiên thân v.v... theo hầu Từ thị.

Kinh Thâm Mật v.v... y cứ vào chân đế, tục đế, để nói tất cả pháp "hữu", "không", "bất không", lý thế tục đế; Biến kế sở chấp, tình có, lý không, hữu vi, vô vi, lý có, tình không. Trong thắng nghĩa đế, dù là thể của tất cả pháp, nhưng hoặc có, hoặc không, do lời nói bất cập phi "không", phi "hữu", vì chẳng phải do "thể" "không", mà gọi là "không thể nói". Thành Duy Thức chép: "Trong Thắng nghĩa đế, vì tâm, ngôn dứt bặt, nên phi không, phi hữu, vì gởi vào lời nói của người giải thích, nên dẫn bài tụng mà Bồ-tát Từ Thị đã nói:

"Phân biệt luống dối có

Hai pháp này đều không

Trong đây, chỉ "hữu", "không"

Vì kia cũng có pháp,

Chẳng "không", chẳng "bất không"

Vì "có" và "không" "có"

Đây khế hợp Trung đạo."

Đây là kiến lập ba tánh Duy thức; cảnh ngã, pháp "không", thức chân, tục "hữu", nghĩa Trung đạo: Phi không, phi hữu lập, tức do đã nói về nghĩa trung đạo của tất cả pháp phi không, phi hữu, dùng làm tông. Như chương riêng có nói.

Trong đây, lược bày tông của bạn tranh cãi, bạn ấy do bộ mình của các giáo đã nói về pháp tướng riêng, dùng làm tông, nghĩa là thuộc về đối tượng giải thích của pháp tướng, như hiển bày chỗ riêng lẻ.

Thể tánh thứ tư khác nhau, lại chia làm hai: Đầu tiên, là nêu rõ chỗ chấp khác, sau, là biểu dương sáng tỏ Đại thừa.

Trong nêu rõ chấp khác, lại chia làm hai: Đầu tiên, nêu rõ ngoại đạo, sau nêu rõ Tiểu thừa.

Về nêu rõ ngoại đạo: Đại loại, ngoại đạo có riêng sáu thứ chấp:

1/ Số luận.

2/ Thắng luận.

3/ Minh luận.

4/ Thinh hiển luận.

5/ Thinh sinh luận.

6/ Thuận thế luận.

Số luận, thể của giáo, nói rõ có hai thứ: Y cứ vào thể của giáo pháp căn bản, tức tự tánh ba đức làm thể, dựa vào giáo pháp cuối. Tiếng trong năm duy lượng là thể của giáo, gốc chỉ là thường, ngọn là vô thường, nhưng sự chuyển biến này chẳng phải bị diệt hoại, vì khi hoại diệt tức là quy gốc, nên Thắng luận sư kia đã dùng âm thanh trong các đức làm thể của giáo, vô thường không có ngăn ngại.

Phái Minh luận kia: Bà-la-môn v.v... chấp tiếng của luận Phệ-đà chỉ là tự tướng, không chấp lấy tánh của tiếng, vì chẳng phải chủ thể giải thích, nên tiếng, chủ thể giải thích kia, giải thích, đối với nghĩa đối tượng giải thích của Minh luận, giáo này là thường, vì đối tượng giải thích cố định. Tất cả giáo khác đều nói là âm thanh vô thường, dùng làm thể của giáo. Không nói Thinh luận có danh riêng... vì nói danh v.v... tức là vì tiếng, nên phái Thinh hiển luận cho rằng, "thể" của tiếng vốn có, chờ đợi duyên làm tỏ rõ tiếng, thể tánh là thường trụ.

Chấp này có hai:

1) Tùy theo mỗi vật, đều có một chủ thể giải thích tiếng là thường, cũng như phi trạch diệt, được phát âm do tầm, tứ, v.v... là chứng minh âm thanh là vô thường. Nay, dùng đa số tiếng là thường làm thể.

2) Đối bới tất cả pháp, chỉ có chung một công năng giải thích tiếng là thường, cũng như chân như. Do tầm, tứ v.v... đã phát ra âm rõ ràng. Âm thanh này là vô thường. Nay, chỉ lấy một âm thanh là thường làm thể. Âm vang v.v... kia chỉ là duyên làm rõ, chẳng phải thể của công năng giải thích. Trong chấp này đều có hai thứ:

1/ Chấp toàn phần: Các âm thanh trong ngoài đều là thường trụ.

2/ Chấp một phần: Tiếng trong là thường, tiếng ngoài là vô thường.

Vì chẳng phải chủ thể giải thích, nên cũng như tiếng vang, nên buộc chung làm bốn: Chấp một, chấp nhiều đều chung cho cả trong, ngoài.

Thinh Hiển Thanh sinh đầu có bốn thứ, "Tiếng vốn "không", đợi duyên sinh ra tiếng, sinh xong là thường trụ, do âm hưởng v.v... đã phát sinh".

- Chấp này có hai:

1/ Chấp thể nhiều, giống như phi trạch diệt.

2/ Chấp thể một, giống như chân như.

Âm vang sinh, "duyên" với pháp vô thường của thể. Nay, lấy mới sinh ra âm thanh thường làm thể, vì công năng giải thích, nên tiếng vang chẳng phải công năng giải thích. Chấp này đều có hai:

1/ Chấp toàn phần

2/ Chấp một phần.

So sánh với trước, nên biết. Tóm thâu lại thành bốn: Chấp một, chấp nhiều, đều chung cho cả trong, ngoài. Thanh Hiển, Thanh sinh, đều có bốn thứ. Ngoại đạo Thuận Thế cho rằng, tất cả đều là bốn đại, dùng bốn đại làm thể, hợp với Thắng luận, Số luận và Minh luận thinh, gồm có mười hai thể giáo của ngoại đạo.

Nêu bày Tiểu thừa, đại loại giáo thể của Tiểu thừa có sáu:

1/ Đại chúng bộ...

2/ Nhất thuyết bộ.

3/ Đa văn bộ.

4/ Thuyết giả bộ.

5/ Thuyết Nhất thiết hữu bộ.

6/ Kinh lượng bộ.

Đại thừa bộ, Thuyết Xuất thế bộ, Kê dẫn bộ, cả ba bộ đồng nói: "Tất cả pháp của Phật đều là vô lậu, đều là xuất thế, lời Phật đã nói ra đều đúng như nghĩa, tất cả ngữ đều xoay bánh xe pháp. Tất cả thời giáo của Phật, không nói danh v.v..., vì thường ở trong định, nhưng các hữu tình cho rằng, nói, danh v.v..., tức là không có nghĩa tư duy thành việc của mình, vì thể vô lậu của lời Phật kia là âm thanh thật có, danh, cú v.v... là giáo thể của Phật."

Nhất Thuyết bộ nói: "Thể của tất cả pháp chẳng có thật, chỉ là giả danh. Nay, nhận lấy danh v.v... tiếng giả vô lậu dùng làm giáo thể".

Đa Văn bộ nói: "Năm ấm của Như Lai là giáo xuất thế:

1/ Vô thường.

2/ Khổ.

3/ Không.

4/ Vô ngã.

5/ Niết-bàn vắng lặng.

Do năm thứ âm thanh này, quyết định có công năng dẫn dắt ra khỏi; âm thanh khác của Như Lai là giáo thế gian, đều khởi chung với năm âm, cũng là xuất thế. Dù cho dẫn dắt xuất thế, nhưng không tương ưng với năm, vì không quyết định, nên chẳng phải ngôn âm, luận thuyết, giáo xuất thế. Vì âm tức âm thinh, nên chỉ lấy âm thanh, không nói danh v.v... Vì thế, nên các giáo của chư Phật, dùng chung tiếng hữu lậu, vô lậu mà làm thể của giáo mình, vì năm âm của Phật là vô lậu.

Thuyết Giả bộ, là âm thanh, danh, cú v.v... Nếu ở xứ, v.v... thì thể chung chẳng phải có thật, do nói y, duyên, vì có chứa nhóm. Nếu tiếng v.v... ở uẩn thì ấy là thật. Dù có chứa nhóm, nhưng không nói y, duyên, vì do danh uẩn, âm thanh, danh, cú v.v... đã đi suốt qua uẩn..., nên chung cho giả, thật, hữu lậu, vô lậu, dùng làm thể của giáo.

Thuyết Nhất Thiết hữu bộ nói: "Thể của giáo, có thuyết nói: "Chỉ dùng ba thứ danh, cú, văn mà làm giáo thể, vì có giải thích"."

Có thuyết nói: "Chỉ dùng tiếng tốt làm thể, vì Phật đã siêng cầu trong ba vô số kiếp, vì danh v.v... vô ký, nên không nhận lấy chúng."

Nhà phê bình luận rằng: "Nhận lấy chỉ có âm thanh thiện hữu lậu, dùng làm giáo thể, vì siêng cầu khởi."

Kinh Lượng Bộ nói: "Thể của tiếng giả, như danh v.v... là có thật, mặc dù thể giáo kia không lập bất tương ưng hành, nhưng vẫn không nhận lấy tiếng, vì không có giải thích, nên nhận lấy chủ thể giải thích cong vạy, quanh co, giả trên tiếng hữu lậu, dùng làm thể tánh, nhưng xứ tiếng gồm thâu ở trước, huân tập ở sau, lần lượt tu tập, vì không có quá khứ, vị lai.

Như thế, hợp thuyết Tiểu thừa có sáu, gồm là bày ra thứ nhất là chấp khác.

Trong hiển bày Đại thừa, lại chia làm hai: Đầu tiên, là chỉ rõ thể biên; sau là biểu dương sáng tỏ Trung đạo.

Chỉ rõ thể biên: Long Mãnh, Thanh Biện đều nói rằng: "Tất cả các pháp vô tướng trong thắng nghĩa đế đều là "không", giáo nào? Lấy gì làm thể?"

- "Trong thế tục đế có thể cũng nói câu, ngôn, chương, luận, tiếng là thể của giáo. Tiếng Phạm nói: "Bát-đà, Hán dịch là dấu vết, là câu của khi xưa, câu có hai thứ:

1/ Câu đầy đủ của pháp nhóm họp.

2/ Câu tròn khắp của nghĩa rõ ràng.

Như nói: "Chẳng sinh, cũng chẳng diệt, chẳng đến, cũng chẳng hông đi; chẳng một cũng chẳng khác, chẳng thường cũng chẳng đoạn. Mỗi câu nghĩa này dù chưa tròn, nhưng cũng gọi là câu, vì pháp đầy đủ, nên danh mà Trung đạo trong đây đã nói tiếng Phạm là: "Phược-ca, Hán dịch là "ngôn". Lúc này, là câu mà Trung đạo nói, vì nghĩa tròn khắp"."

Tiếng Phạm là: "Bát-thích-ca-la, Hán dịch là Chương, Chương là chương đoạn. Một chương, một đoạn, để nói các nghĩa. Không có đối tượng gánh vác này". Tiếng Phạm là: "Xa-tát-trở-la, Hán dịch là luận. Tổng khắp một bộ, lập làm tên luận".

Bốn thứ này là chủ thể giải thích tiếng làm thể của giáo. Đây là so sánh đèn Bát-nhã để giải thích thuyết đã nói. Lại, nên xét văn của luận Trí Độ kia.

Biểu thị rõ Trung đạo: Luận Du-già gồm thâu quyển 81 của phần quyết trạch, nói thể của kinh có hai:

1/ Văn

2/ Nghĩa.

Văn là đối tượng nương tựa; nghĩa, là chủ thể nương tựa. Do văn, chủ thể giải thích, nên nghĩa được rõ ràng. Trong văn, chủ thể giải thích lại chia làm hai:

1. Luận sư Long Quân, Bồ-tát Vô Tánh và một sư luận Phật địa đã nói. Vả lại, Vô Tánh nói: "Trong đây, tức là tùy thuộc vào tám thời giáo. Người nghe nói ngay thẳng, chẳng ngay thẳng trong thức, dùng sự tụ tập biểu hiện rõ làm thể tánh. Ý này là nhận lấy sự thuận theo thế tục để giảng nói tám thời suốt ngày đêm. Khi nói về tám hội kinh

Hoa Nghiêm, giải thích các pháp, lúc tám lần chuyên vận tiếng, người nghe pháp, nghe tiếng v.v... do thức biến chuyển, nói thẳng chẳng phải thẳng, dùng làm thể của giáo."

Luận Phật Địa chép: "Nghĩa là với sức duyên theo bổn nguyện của Đức Phật từ bi, người có thể nghe giáo kia, nghĩa văn trong ý thức mình tương sinh, giống với thuyết Như Lai đã nói. Ý này, tức là do bổn nguyên của Phật làm duyên tăng thượng, khiến cho người nghe, nhận thức có tướng nghĩa văn. Tướng nghĩa văn này mặc dù tự nương tựa gần gũi với năng lực gốc lành khởi, nhưng y cứ vào bổn duyên, mà gọi là Phật nói. Thật ra, vì Đức Phật không có nói, nên Vô Tánh nói rằng: "Nếu như vậy, thì làm sao Bồ-tát có thể nói là sánh ví tăng thượng kia, nên tạo ra thuyết này: Ví dụ như vì năng lực tăng thượng của trời, v.v... nên khiến cho trong mộng được biện luận, chú thuận.

Nếu lìa thức thì làm sao Phật nói?"

- "Đây là y cứ vào bổn duyên, Phật không nói pháp, tức là không có nghĩa văn, chỉ có bi, trí đại định vô lậu. Nếu dựa vào người nghe, do tự thức biến, tâm hữu lậu thể hiện tức giống với danh, cú, văn; Tiếng vô lậu, dùng làm thể giáo; tâm vô lậu thể hiện, tức lấy nghĩa văn vô lậu chân thật làm thể. Đây tức là Như Lai thật sự không nói pháp, nên ở Đại Bát-nhã quyển 425, kinh Văn-thù Vấn, kinh Niết-bàn v.v... đều nói rằng: "Từ khi thành đạo đến nay, ta không nói một chữ, ông cũng không nghe."

Thập Địa cũng nói: "Vì ba cõi Duy thức, cho nên biết giáo thể duy tâm đã biến nghĩa văn thành tánh, khéo thuận với Khế kinh, chẳng trái với Duy thức".

Hỏi: "Vì sao Phật bảo tức có bổn Phật, nay, nói pháp bảo tức duy tâm biến hiện?"

Đáp: "Giáo pháp nói suông chỉ nói tự tâm; vì chẳng phải hý luận khác, nên nhận lấy bản chất, vì lý, hạnh, quả, pháp đồng với Phật bảo."

Kinh Vô Cấu Xưng chép: "Pháp chẳng phải thấy, nghe, hay biết. Nếu vận hành thấy, nghe, hay biết, thì tức là thấy, nghe, hay, biết, chẳng phải cầu pháp", cho nên duy tâm biến hiện.

Hỏi: "Nếu lấy nghĩa của Phật nói, thì có thể như thế. Nếu người nghe, tâm đã biến thành giáo, nghiên cứu chín chắn, về lý, thật khó. Quá khứ, vị lai đã chẳng phải thật có, chẳng phải pháp hữu vi sinh rồi bèn trụ, thì làm sao nhóm họp sự hiểu biết sinh trên thức được?"

Đáp: "Vô Tánh giải thích: "Tùy theo rơi vào tám thời giáo, người nghe trên thuyết chẳng phải nói thẳng, thể hiện rõ ràng, dùng làm thể tánh, nghĩa là trong tám thời, trên thức người nghe, có hai thứ ngôn thuyết: Ngay thẳng, và không ngay thẳng, được nhóm họp, biểu hiện rõ ràng."

Du-già nói: "Tâm lược có năm thứ:

1/ Suất nhĩ

2/ Tìm cầu

3/ Quyết định

4/ Nhiễm, tịnh

5/ Đẳng lưu.

Như chương Ngũ tâm, tự sẽ giải thích rộng hơn. Như Thánh giáo nói: "Các hành vô thường, pháp có khởi, tận, như nói: "Các chữ: tâm suất nhĩ rồi, tất nhiên khởi tìm cầu nối tiếp sơ tâm khởi. Mặc dù nhiều sát-na, nhưng hạnh, giải chỉ một, gọi chung là tìm cầu, vì biết chưa quyết định các đối tượng gọi". Như luận Du-già quyển ba nói: "Lại, một sát-na, năm thức sinh xong, vì từ vô gián này, tất nhiên ý sinh"."

Lại nữa, nói thời điểm vận hành, do huân tập ở trước, liên đới hiểu biết sinh, có ba tâm biểu hiện, nghĩa là suất nhĩ, cũng tìm cầu và quyết định sau. Quyết định biết các điều kiện: tất cả hành, nên Du-già nói: "Tìm cầu vô gián, nếu không tán loạn, thì tâm chắc chắn sinh; nếu khi tán loạn sinh, thì không có định. Dù biết tự tánh, nhưng chưa biết nghĩa, vì giúp cho biết rõ"."

Lại nữa, nói không có chữ, trong thời gian này, có ba tâm trước, ở trên không có chữ, chỉ có hai tâm kia, là suất nhĩ, và tìm cầu. Chưa quyết định biết, chẳng có cái "không có", tức từ sau quyết định, liền khởi tìm cầu. Luận chỉ nói quyết định suất nhĩ tìm cầu, quyết định vô gián sinh.

Tìm cầu xong, về sau, vì thừa nhận sự tán loạn. Lại nói: "Lúc thường, năm tâm đều đủ, nghĩa ấy rất dễ hiểu, do sức chữ trước, lần lượt huân tập nối nhau với chữ sau sinh. Vào thời gian sau cuối, mới có thể hiểu nghĩa, tâm nhiễm, tịnh v.v... vì mới được chuyển vận, nên dù không có quá khứ, vị lai mà thể giáo cũng vẫn thành. Nếu vừa hiểu đều có "suất nhĩ", thì trên bốn chữ đều quyết định có hai tâm là suất nhĩ, và tìm cầu, tức ở sau cuối, có mười hai tâm, nhóm họp cùng một lúc.

Vì thứ nhất có hai, thứ hai có ba, thứ ba có hai, thứ tư có năm, nên thành mười hai. Đã ở chữ đầu tiên có suất nhĩ, tìm cầu; ở chữ thứ hai, mới sinh quyết định và trước là ba. Trong chữ thứ ba, liền khởi tìm cầu và trước là bốn. Thời gian chữ thứ tư, chỉ mới quyết định ba tâm: Quyết định, nhiễm tịnh, và đẳng lưu mà khởi, gồm có bảy tâm, nhóm họp cùng một thời gian.

Vì như thế, mới gọi là đầy đủ năm tâm, nên giáo Duy thức, lý thể của nó thành.

Xét về sớ thứ nhất của đối pháp, nên đầy đủ rộng khắp.

2. Hộ pháp, Thắng tử, Thân quang v.v... nói: "Phẩm biện luận về thể xuất, gồm có bốn lớp:

1) Nhiếp tướng quy thể tánh, tức tất cả pháp, vì đều là tánh cho nên, nên phần lý thú của kinh Đại Bát-nhã chép: "Tất cả hữu tình đều là Như Lai tạng".

Kinh Thắng-man chép: "Nói về người sinh tử là Như Lai Tạng". Kinh Vô Cấu Xứng chép: "Tất cả chúng sinh đều như, tất cả pháp cũng như, chúng hiền Thánh cũng như, đến cả Di-lặc cũng như."

Các kinh, luận nói như thế chẳng phải một. Tất cả hữu vi, các vô vi..., có pháp thể riêng là tướng của như. Ví dụ như nước biển tùy vào "duyên" gió v.v... kích động thành tướng sóng. Thể của sóng này đâu khác với nước? Tất cả các pháp tùy thuộc bốn duyên hợp thành thể tướng của pháp đó, nhưng chẳng lìa Như. Tánh hạt giống hữu lậu đều như, bản thức cũng giống như thế, nên đều vô ký.

2) Nhiếp cảnh từ thể thức: Tức tất cả pháp đều là Duy thức, kinh Hoa Nghiêm v.v... nói: "Ba cõi duy tâm, tâm sở theo tâm vương, gọi là Duy thức, v.v..."

Chứng thành văn như thế... chẳng phải một.

3) Nhiếp giả theo thể thật, tức các pháp giả tùy thuộc đối tượng nương tựa pháp thật làm thể. Như nói bình v.v... lấy bốn trần làm thể. Các phần vị sắc, tâm bất tương ưng tức dùng phần vị đối tượng nương tựa làm thể.

Luận Đối Pháp chép: "Vì là giả lập trong các sắc, tâm bất tương ưng hành, nên là nói "bất hại" v.v..., tức vô sân v.v...; loại này chẳng phải một. Dụng của bốn tánh, biện luận riêng về thể, vì sắc tâm giả thật đều có chỗ riêng."

Du-già v.v... nói: "Uẩn sắc gồm thâu mười xứ, giới v.v... kia, loại này rất nhiều.

Lại, có bốn lớp:

1/ Chân như

2/ Vô tướng

3/ Duy thức

4/ Nhân duyên

Hai thể, bốn thể này gồm thâu nghĩa pháp khắp, tùy thuộc đối tượng thích hợp của nghĩa pháp, giải thích tất cả pháp. Này, thuận theo nghĩa, ấy là lược bày để nói, ngõ hầu học trò mai sau sẽ được hiểu tường tận mà dễ ngộ nhập."

Hộ pháp v.v... nói: "Thể của các giáo, nghĩa là sức duyên bản nguyện của người nghe, văn nghĩa trong thức Như Lai sinh nhau, nghĩa văn của chủ thể, đối tượng giải thích thật làm thể. Ý của sư này nói: "Bổn nguyện của chúng sinh là mong được nghe Phật nói, nghĩa văn trên thức Như Lai tương sinh; tâm thức của người nghe, tức nghe Phật nói"."

Vì cũng có tướng mạo của nghĩa văn giống hệt như thế, nên kinh Thăng Nhiếp Ba-Diệp Dụ nói: "Phật nhặt lấy lá cây để hỏi A-nan, so với lá rừng kia là nhiều hay ít?" Phật lại bảo Khánh Hỷ: "Ta chưa nói, mà đã có ngần ấy", nên ở đầu các kinh Phật đều dạy để: "Ta nghe như vầy!"

Nhị Thập Duy thức, Thiên Thân nói: "Lần lượt sức tăng thượng, hai thức thành tựu quyết định, nghĩa là vì sự khác nhau thức nối tiếp nhau nên sự khác nhau nối tiếp nhau khác, thức sinh lần lượt làm duyên tăng thượng lẫn nhau".

Cho nên, Thế Tôn thật sự cũng nói pháp.

Nói không nói: Là mật ý nói, vì dứt ngữ ngôn đối với tánh chân như, vì thật ra không có các việc, nên Bát-nhã nói: "Âm thinh tìm ta, không thấy Như Lai, tìm tòi công quy bổn, vẫn nói ứng hóa chẳng phải người nói pháp, vì trong đối tượng chấp, không có nói pháp, nên đối với y tha khởi, ví như người ảo thuật, vì người ảo thuật nói: "Chỉ có giả nói giống như người răng nói, đều không có nói thật". Tướng nghĩa văn trên tâm thức của người nghe, vì về lý "có, không", nghi ngờ, nên thể các giáo vốn vô lậu, dùng nghĩa văn mà Đức Thế Tôn đã nói làm thể. Nếu nhận lấy chủ thể giải thích, thì chỉ tiếng, danh v.v... mà làm thể tánh."

Luận Thập Địa chép: "Người nói, người nghe, đều dùng hai việc mà được rốt ráo:

1/ Âm thanh.

2/ Giỏi về chữ.

Lại, kinh Giải Thâm Mật và luận Du-già quyển 78 nói: "Ở địa thứ chín, dứt trừ hai thứ ngu:

- Ngu đối với vô lượng pháp đã nói, vô lượng danh, cú, tự, Đà-la- ni tự tại.

Luận Thành Duy Thức quyển chín chép: "Vô lượng danh, câu, chữ, gọi là pháp vô ngại giải.

Pháp đã nói: "Nghĩa" là đối tượng giải thích. Danh, câu, chữ: "Văn", là chủ thể giải thích."

Luận Đối Pháp v.v... chép: "Tiếng do thành dẫn, nghĩa là tiếng do các bậc Thánh nói".

Luận Thành Duy Thức quyển hai chép: "Do cảnh của hai pháp, từ vô ngại giải này có khác nhau: pháp "duyên" theo danh,...; Từ ngữ "duyên" theo tiếng."

Luận Kim Cương Bát-nhã, Thiên Thân nói: "Lại nói: Người vô ký, nghĩa này không hợp lý. Vì sao? Vì pháp của ông là vô ký; mà pháp của ta là ký (ghi nhận). Cho nên, pháp bảo cao quý hơn vô lượng chân báu. Cho nên, phải biết thể giáo thuyên biểu chỉ có thể tiếng, danh,... chỉ là vô lậu, cũng chỉ là thiện. Thể này chung cho y tha và viên thành thật. Từ các duyên khởi, gọi là y tha, thể là vô lậu, có thể chung cho Thành thật."

Luận Phật Địa chép: "Y cứ vào môn tùy chuyển và phái Nhị thừa nói về mười lăm giới, chỉ là danh, cú, văn, thân hữu lậu, chỉ là vô ký. Nay y cứ Đại thừa, nếu chỉ sau Như Lai, được tiếng danh câu văn nói pháp, vô lậu chân thiện, như trước kia đã giải thích nói trong các giáo, nên luận Phật Địa, Thành Duy Thức, nói mười tám giới đều chung cho hữu lậu và vô lậu. Nếu Bồ-tát Thập Địa, Nhị thừa nói pháp, thì tiếng, danh, câu, văn, chỉ là hữu lậu. Nếu người nghe, nghĩa văn do thức biến, hoặc chung cho hữu lậu và vô lậu. Tất cả phàm phu, Nhị thừa, Bồ-tát Thất địa trở xuống sao là hữu lậu được? Người nghe pháp đều chỉ là hữu lậu. Nếu tất cả Nhị thừa, Thất địa trở xuống, sao vô lậu được? Bát địa trở lên, tiếng, danh, câu, văn được biến trên thức, đều chỉ vô lậu, tùy thuộc vào đối tượng thích hợp của vô lậu nói là giáo. Nhưng đều được kính trọng, đã lấy bản chất, Tam bảo là vô lậu. Nay, thể giáo cũng lấy Phật v.v... bản chất đã nói nhậm vận mà hiện, chẳng phải tiếng là nói suông hữu lậu làm thể.

Nhiếp Đại Thừa chép: "Như trống trời Mạt-ni, không có suy nghĩ thành việc mình, tiếng v.v... làm thể. Đối với người năng nói, vì thể hiện trong thức, nên chẳng trái với Duy thức. Nếu người nghe giáo do thức biến thành thì giáo chỉ dùng ba tánh hữu lậu làm thể, vì đồng với thức tánh, nên y cứ vào thuyết trước đã nói: Trong bốn thể phát ra, nay phát ra thể giáo, lẽ ra cũng có bốn. Y cứ thứ nhất trước gồm thâu tướng về tánh. Giáo tức chân như. Luận Bát-nhã nói: "Ứng hóa chẳng phải chân Phật, cũng chẳng phải người nói pháp, nói pháp không là hai thủ, vì không có nói tướng ly ngôn, nên biết thể tánh của giáo tức chân như không nhơ, hợp với ngữ."

Đại Thiện Hiện nói: "Tánh văn tự là lìa, không có văn tự, tức là giải thoát. Tướng giải thoát: Tức là các pháp. Lại nói: "Tất cả pháp cũng như". Lại, nói: "Pháp chẳng phải thấy, nghe, hay biết. Nếu thực hành thấy, nghe, hay biết, tức là thấy, nghe, hay, biết, chẳng phải cầu pháp. Nên biết thể tánh của giáo tức chân như. Y cứ thứ hai trước gồm thâu cảnh từ thức. Nếu nhận lấy tâm thức căn bản của người năng nói pháp làm thể; nếu vì nhận lấy ở ngọn tâm thức của người năng nghe pháp, nên Thiên Thân nói: "Năng lực tăng thượng lần lượt hai thức thành quyết định"."

Y cứ thứ ba ở trước, nhiếp giả về thật, tất cả thể của giáo trong chỉ là tướng, do thể của danh, cầu, văn là có giả, vì thuận theo nói thật.

Luận Đối Pháp chép: "Tiếng được trở thành dẫn sinh, chẳng nói danh v.v... Danh thành đã dẫn sinh, y cứ vào tướng dụng của thứ tư ở trước, để giải thích riêng, chỉ nhận lấy căn bản tiếng, danh, câu, văn đã biểu hiện trong thức của người năng nói pháp, dùng làm thể của giáo, vì dụng của nghĩa thật và giả khác nhau."

Luận Thập Địa chép: "1/ Âm thanh; 2/ Giỏi về chữ.

Như giáo lý trước trở thành thể này xong. Bổn thể trong đây, y cứ ở phần dụng của nghĩa chẳng trái với chân, tục là lý pháp tướng. Mặc dù nói là nghĩa của một thể chẳng trái với ba, tức mỗi pháp đều có "thể" của bốn thứ này, nên nói là thể của các pháp.

Y cứ vào thể này, nên biết dù nghĩa của thể hiển giáo có nhiều đường lối mà chưa giải thích về tánh giáo của Duy thức."

- "Sao người nói nhóm họp trong thức, khiến người nghe pháp nhóm họp kiến giải sinh".

Luận Hiển Dương quyển mười hai chép: "Có chữ chẳng phải danh, gọi là một chữ; có danh chẳng phải câu". Nghĩa là một chữ danh. Câu phải có danh tự; danh cũng phải có tự; tự không cần có danh; danh không cần có câu.

Trong Đại thừa, đối với nghĩa quẩn khúc của tiếng, nói danh, v.v..., nên nói là danh, chẳng phải nghĩa Tiểu thừa.

Nay, y cứ vào nghĩa này để giải thích về người nói pháp và người nghe pháp, nhóm họp trong tâm thức hiện rõ, như Thánh giáo nói: Các điều ác chớ làm; các điều lành vâng làm. Khéo điều phục tâm mình, là Thánh giáo chư Phật, khi nói các chữ, chữ ác, v.v... đều ở vị lai, chỉ có một chữ và dựa vào một chữ, mà danh được thành, biểu hiện ở trong tâm. Đây tức là nghĩa của một chữ thành danh; cũng có một chữ không thành danh. Nghĩa là chẳng phải do-tuần nói ở đây. Lại nữa, khi nói điều ác khác, nghĩa chữ "thảy", đều ở vị lai. Các chữ trước kia, dù thuộc về quá khứ, nhưng hiện không có bản chất. Do năng lực huân tập, năng lực biến của Duy thức, vẫn đối với cảm nghĩ này, khi nói chữ ác, sẽ thể hiện rõ trong tâm, tức có một chữ của hai cái, thân chữ của một cái. Một chữ của hai cái đã thành danh; một chữ, một cái đã thành danh, danh thân. Hai chữ một cái đã thành danh. Lại nói, nghĩa là thời gian có một chữ ba cái, thân chữ của hai cái:

1/ Gọi là các việc ác;

2/ Gọi là người ác. dùng hai hợp nói.

Dưới đây, nên so sánh mà biết, không thể cách vượt. Vì hợp nên không có. Các nghĩa là hợp với thân danh chữ; ba chữ của một cái, nhiều thân chữ, một chữ ba cái đã thành danh; một chữ hai cái đã thành danh, danh thân.

Thân, chữ như trước, hai, hai hợp nói. Một cái, một chữ đã thành danh, nhiều danh thân. Luận dù có hai thuyết, nhưng nay, lấy ba chữ danh, gọi là nhiều danh thân; chẳng lấy bốn chữ. Nghĩa là so sánh với ở dưới, nên biết.

Hai chữ của hai cái đã thành danh (danh được thành bởi hai chữ của hai cái). Cũng hai, hai hợp nói.

Danh được thành do hai chữ của một cái, gọi là danh thân.

Danh được thành bởi ba chữ của một cái gọi là nhiều danh thân.

Lại nữa, khi nói "chớ", có một chữ bốn cái, thân chữ của ba cái,

cũng hai, hai hợp, nói, y theo trước nên biết.

Ba chữ của hai cái, nhiều chữ thân.

Ba hợp với ba nói: Lại, trừ lẫn nhau một chữ đầu và sau.

Bốn chữ một cái, thành danh, danh thân, năm chữ bốn cái được thành Danh, gọi là danh thân, nghĩa là hai, hai hợp nói.

Danh được thành do một chữ hai cái.

Gọi ba danh, nhiều danh thân, nghĩa là ba, ba hợp nói, lại trừ lẫn nhau một chữ trước sau.

Danh được thành do một chữ một cái, bốn danh, nhiều danh thân.

Danh được thành bởi hai chữ ba cái. Nghĩa là hai, hai hợp nói.

Danh được thành bởi hai chữ, hai cái, gọi là thân.

Danh được thành bởi ba chữ, một cái, gọi là nhiều danh thân.

Danh được thành bởi ba chữ, hai cái, lại trừ lẫn nhau, so sánh nói như trước.

Danh được thành bởi ba chữ, một cái, gọi là thân. Danh được thành bởi bốn chữ, một cái gọi là danh, danh thân.

Lại nói: Khi tạo tác, có một chữ, năm cái. Thân chữ của bốn cái.

Nghĩa là hai hai hợp nói. Ba chữ, ba cái, nhiều chữ Thân.

Bốn chữ, hai cái, nhiều chữ thân. Năm chữ một cái, nhiều chữ thân.

Đến đây, tổng hợp chữ và chữ thân và nhiều chữ thân, có một, mười, năm.

Danh được thành bởi một chữ, năm cái.

Danh được thành bởi một chữ, bốn cái. Nghĩa là hai, hai hợp nói.

Danh được thành bởi một chữ, ba cái. Ba danh, nhiều danh thân.

Nghĩa là ba, ba hợp nói.

Danh được thành do một chữ, hai cái.

Bốn danh, nhiều danh thân, lại trừ ban đầu lẫn nhau, một chữ sau.

Danh hình thành do một chữ, một cái, gọi là năm danh, nhiều danh thân.

Danh hình thành bởi hai chữ, bốn cái, nghĩa là hai, hai hợp nói.

Danh hình thành bởi hai chữ, ba cái, gọi là thân.

Danh hình thành bởi hai chữ, hai cái, gọi ba danh, nhiều danh thân.

Danh hình thành do hai chữ, một cái, gọi là bốn danh, nhiều danh thân.

Danh hình thành do ba chữ, ba cái. Nghĩa là ba, ba hợp nói.

Danh được thành do ba chữ, hai cái, gọi là danh thân.

Danh được thành do ba chữ, một cái, gọi là nhiều danh thân.

Danh được thành, do bốn chữ, hai cái, lại trừ lẫn nhau một chữ đầu và sau.

Danh được thành do bốn chữ, một cái, gọi là thân.

Danh được thành do năm chữ, một cái gọi là danh.

Đến đây, tổng hợp danh và danh thân và nhiều danh thân, có ba mươi lăm, hợp có một câu, vì nghĩa rốt ráo. Tiếng Phạm là: A-nậu-sắt- đa-xiết-đà, tức tám chữ thành câu, không dài, không ngắn. Vì viên mãn, nên trong đây đều dùng tướng vô gián hợp mới thành danh..., không thể cách việt mà hợp thành danh..., vì chữ bị ngăn cách thì không có công dụng.

Trong đây, lại, y cứ vào sự tăng trưởng gấp bội mà tạo ra pháp kia, hợp có tiếng, đối tượng nương tựa của năm sát-na, biểu hiện ở trong tâm, nên không thể đặt câu hỏi. Ở đây, y cứ ở sự rốt ráo của một câu để nói, chữ, danh, câu, tiếng, đều hợp, còn có năm mươi nhóm. Nếu y cứ một tụng, một đoạn một quyển, một bộ, thì nhóm họp chữ, danh, câu... về mặt lý, tức là vô biên. Nếu Tát-bà-đa v.v..., khi nói chữ ác..., thì các chữ đã diệt, vì không có nhóm họp, nên thứ lớp mà sinh; vì không cùng thời, vì không huân tập, nên chẳng thể đến sau. Chữ đã được nói ở trước, vì biểu hiện ở trong tâm sau, nên nghĩa giáo kia, chắc chắn sẽ không thành, cũng chẳng phải do thế lực của các chữ trước; Chữ sau cuối có công năng sinh ra danh hiển, quá khứ không có tự "thể". Lại, không có huân tập.

- "Do thế lực nào, mà chữ sau cuối sinh ra danh... hiển v.v…?"

- "Vào thời nay, ta là người nói pháp, nếu ở vị nhân và các thính giả cũng ở trong nhân. Do các chữ đầu tiên huân tập bổn thức xong, liên đới "duyên" chữ "v.v…" người ác sau, kiến giải trong thức sinh, cho đến khi tạo ra chữ sau cuối, thì trước đều nhóm họp. Do trước huân tập trên thức sau nhóm họp hiện rõ. Sự khác nhau của chủ thể, đối tượng giải thích tròn đầy, gọi là nói pháp. Nói vì nghe giáo; nếu là Phật nói thì dù không có huân tập, cũng là nhóm họp sinh, nên dù không có quá, vị, nhưng giáo Duy thức vẫn thành lập. Người nói, người nghe, về nghĩa đều viên mãn, đều cùng lấy hai thứ tiếng, và chữ, cuối cùng nhóm họp trong tâm mình, vì sự thể hiện rõ ràng làm "thể" của giáo, nên đối với bốn thứ thể phát ra này, thuận theo đối tượng thích ứng của các thể đó, do viên thành v.v... và năm pháp, ba tánh của tướng, danh v.v... đều phát ra riêng lẻ, chỉ cho nghĩa Đại thừa.

Trong nghĩa Đại thừa dù có pháp của ba khoa uẩn, xứ, giới v.v..., vì thể tánh thay đổi, lại vì xen lạm Tiểu giáo, nên không nhận lấy.

Thể tánh của ba tánh, nói một cách đơn giản, thể của biến kế sở chấp chỉ cho tánh, tướng của ngã, pháp đều không có Y tha, Viên thành thật đều có hai thể:

1) Môn hữu lậu, vô lậu. Vì các pháp vô lậu đều gọi là viên thành, nên Nhiếp Luận chép: "Nếu nói bốn thanh tịnh là tức là viên thành thật. Các pháp hữu lậu đều là Y tha khởi".

2) Môn thường, vô thường: các thứ thường trụ, gọi là Viên thành thật, tức chỉ thuộc về chân như Viên thành thật.

Luận Du-già chép: "Trong năm pháp chỉ nói chân như là viên thành, nên tất cả hữu vi đều là y tha khởi, vì dựa vào mọi duyên khác mà được khởi, nên thể của giáo ở trước là nhiếp tướng về tánh, chỉ là viên thành thật. Từ ba thể khác, có thể đi suốt qua hai thuyết vì hữu vi vô lậu chung cho hai tánh, nên thể tánh của năm pháp, như chương Ngũ pháp. Về nghĩa, đem so sánh nên đồng đều. Tất cả chương khác đều từ môn này."

Đã lược chỉ bày không nói riêng, y cứ vào nghĩa để biết. Nghiên cứu, tìm tòi nghĩa lý đã nói trong đây, đều do Đại sư truyền trao dạy bảo riêng. Người truyền là thật, dù văn vụng về nhưng nghĩa này rất đáng xem.

Mong rằng, những người có trí, xoay vần vì xem xét tường tận. Trong đó, dẫn chứng Đại thừa thuần túy. Như ánh sáng rực rỡ của mặt trời, không cần sự giúp đỡ của các vì sao.

Nếu có chỗ nào sai lầm, thì mong làm bài khuôn phép.

Từ trên đến đây, đều là thể tánh khác nhau. Các nghĩa môn khác, như chương khác có nói.

Thứ năm, là được danh cách trở xa vời, trong đó có hai: Trước bàn về thuyết xưa; sau nói về giải thích hiện nay.

Bàn về thuyết xưa: Các sư xưa giải thích danh nghĩa các pháp, chỉ thuận theo ý mình, đều là một giải thích: đã không có y cứ, nên khó có thể so sánh nghĩa nương nhờ, vì trái với thể, nên trở thành sơ suất, nhận lầm. Hoặc nói rằng, đương thể để bày danh; hoặc nói rằng, y cứ vào nghĩa, dùng làm đề mục; hoặc nói rằng, từ chủ thể nương tựa để tiếp nhận tên gọi; hoặc nói rằng, từ đối tượng nương tựa để đặt tên; hoặc nói rằng, từ số, y cứ vào nghĩa để đặt tên; hoặc từ tăng cường tương ưng làm hiệu; hoặc hai thể trái nhau.

Như thế, mỗi cách giải thích khác nhau, đều vâng theo tình hình, chưa phải là điển cứ, sở dĩ các sư lăng xăng, khởi lên dị đoan lẫn nhau, làm cho kẻ hậu học không thể theo tiếp nhận, đều do người đứng đầu phiên dịch không giỏi về phương ngôn, nên dù cho ngôn ngữ tiêu dung, nhưng chỉ thú huyền vi vẫn cách biệt.

Sư đã sai lầm nên của tiền cũng phụ!

Luận về người giải thích hiện nay. Tương truyền ở Tây Vức các nhà giải thích các danh nghĩa, đều y cứ vào luận riêng, gọi là Lục hợp thích. Tiếng Phạm là: Sát-tam-ma-ta, Hán dịch là Lục hợp.

Sát là sáu; Tam-ma-ta là hợp. Các pháp chỉ có hai nghĩa. Trở lên mà vì danh: Tức tương đương cách giải thích này, chỉ có:

1/ Nghĩa danh, tức chẳng phải cách giải thích này. Một nghĩa vì danh lý, gọi là tự thể, không từ pháp của người khác mà lập danh mình.

2/ Nghĩa vì danh lý, vì có lạm nhau, nên sáu hợp, giải thích không có một nghĩa danh.

Đầu tiên, chỉ là giải thích riêng hai nghĩa khác nhau; sau, mới hợp lại. Như nói: Phật-đà, dịch là giác giả, giả là nghĩa chủ, chung cho năm uẩn; giác là nghĩa xem xét, chỉ thuộc về trí.

Đây là giải thích riêng xong. Người có xem xét, gọi là giác giả, đây tức là hợp lại, nên gọi là Hợp.

Gọi hợp này có sáu thứ, gọi là giải thích sáu hợp. Dù như Bồ-đề có hai chữ, nhưng hai chữ chỉ gọi nghĩa một giác. Nghĩa đã là một, về lý, gọi là một thể. Đã không lạm nhau thì đâu dùng sáu hợp.

Giải thích sáu hợp. Giải thích sư lạm nhau trong các danh, vì đúng nghi các người đặt câu hỏi.

Giải thích sáu hợp này, dùng nghĩa để giải thích, cũng có thể gọi là sáu ly hợp thích.

Đầu tiên, mỗi thứ đều giải thích riêng, gọi là ly; sau tổng hợp để giải thích, gọi là hợp. Sáu thứ là:

1/ Trì nghiệp thích

2/ Y chủ thích

3/ Hữu tài thích

4/ Tương vi thích

5/ Lân cận thích

6/ Đới số thích.

Đầu tiên là trì nghiệp thích, cũng gọi là đồng y. Trì, nghĩa là nhậm trì; nghiệp, là nghiệp dụng, nghĩa của tác dụng. Thể có công năng gìn giữ dụng, gọi là trì nghiệp thích.

Gọi đồng y: Thanh tịnh, nghĩa là đối tượng nương tựa. Hai nghĩa đồng y là:

- Thể sở y, gọi là đồng y thích, như gọi Đại thừa.

Vô Tánh giải thích rằng: "Vừa là thừa, vừa là đại. Đại, có bảy nghĩa. Hình tiểu giáo là danh. Thừa: Nghĩa là vận tải. Hạnh cứu giúp là mục đích. Hoặc thừa, hoặc đại, đồng y một thể, gọi là đồng y thích. Thể ấy là pháp đại, vì có công năng vận động, nên gọi là trì nghiệp. Trong các luận, phần nhiều gọi trì nghiệp, ít gọi là đồng y. Luận Nhiếp Đại Thừa cũng thừa nhận như vầy: "Vì công năng nhiếp giáo tức là luận, nên Vô Tánh bảo rằng: cho nên nói: Đây gọi là Nhiếp Đại Thừa; đều có cương yếu của Đại thừa, vì không có nơi riêng, nên luận này gọi kinh này là Đại thừa. Luận cuối gọi là nhiếp, chẳng phải dùng phẩm Bổn kinh Nhiếp Đại Thừa, gọi là Nhiếp Đại Thừa.

Lại như Duy thức, luận Thành Duy Thức, thể của thức tức "duy", giáo của chủ thể thành cũng tức là luận, nên đều là trì nghiệp. Đối với thức danh, gọi là Tạng thức. Thể của tạng tức là thức, trì nghiệp cũng vậy.

Danh nghĩa của chủng loại như thế chẳng phải một, không phiền thuật lại, phải so sánh mà biết.

- Y chủ thích: Cũng gọi là y sĩ. Y nghĩa là chủ thể y chỉ; chủ, nghĩa là thể pháp, y chỉ pháp chủ người khác, để lập danh mình, gọi là y chủ thích. Hoặc chủ là chủ vua. Tất cả pháp thể, gọi là chủ, nghĩa là từ dụ đặt tên, như bề tôi nương tựa vua, vì bề tôi của vua, nên gọi là vua tôi. Sĩ, gọi là sĩ phu. Hai giải thích cũng vậy.

Trong Sinh luận, luận Nhiếp Đại Thừa, dùng phẩm Nhiếp Đại Thừa trong kinh này, gọi là Nhiếp Đại Thừa.

Luận này giải thích kinh kia, gọi là luận Nhiếp Đại Thừa. Về nghĩa, có thể nói luận của Nhiếp Đại Thừa, vì dựa vào phẩm Nhiếp Đại Thừa làm chính, vì để đặt tên luận, nên gọi là y chủ thích. Nếu thừa nhận luận cũng gọi là nhiếp, nhiếp suốt qua lý. Luận là giáo, luận của Nhiếp Đại Thừa, so sánh cũng nên biết. Thành của Duy thức, gọi là Thành Duy thức, dùng lý làm thành; luận là giáo. Luận Thành Duy Thức cũng là y chủ. Như gọi nhãn thức ở trong thức danh, y cứ vào thức của nhãn, so sánh với đây nên biết.

- Hữu tài thích. Cũng gọi là Đa tài, không bằng hữu tài, nghĩa là của vật, mình từ của cải của người khác mà lập, xưng mình, gọi là hữu tài. Như thế gian có tài sản, cũng là từ dụ mà đặt tên. Như: Đại Thừa A- tỳ-đạt-ma Tập Giả trong luận gọi là: Đại Thừa A-tỳ-đạt-ma, đây là tên của kinh Phật căn bản. Tập, là chung cho chủ thể, đối tượng chủ thể tập tức là luận, đối tượng tập tức là kinh. Nay lấy Đại thừa Đối pháp kia làm tập, gọi là Đại Thừa Đối Pháp Tập, cho nên là Hữu tài thích. Luận này dùng Duy thức làm đối tượng thành, gọi là luận Thành Duy Thức, cũng là hữu tài thích, dùng A-tỳ-đạt-ma làm Tạng, gọi là Đối pháp tạng. Hữu tài cũng vậy. Tất cả nghĩa như thế đều đồng giống như vậy.

- Tương Vi Thích. Danh đã có hai nghĩa: Đối tượng gọi, tự thể đều khác. Hai thể trái nhau mà lập chung tên gọi, là nghĩa trái nhau. Như nhiếp quyết trạch phần, đầu tiên lập tên địa nói rằng: "Thân năm thức tương ưng với địa ý của địa: Đây chẳng phải là địa của năm thức thân, tức là địa ý, cũng chẳng phải địa ý của địa năm thân thức, cũng chẳng phải dùng địa của năm thân thức làm địa ý, vì hai địa đều khác, đặt chung một tên gọi, bởi thể chúng đều riêng, nên gọi là trái nhau.

Nay dùng nghĩa so với lý "có" và lời nói, nên nói rằng, địa của năm thức thân và địa ý, chỉ vì luận nói giản lược. "Với", "và", "và nói" trong các giáo, đều là pháp cách biệt, khiến cho sự khác nhau kia đều là tương vi thích, như Nhân Minh nói: "Chủ thể lập (năng lập) và chủ thể phá (năng phá). Ở đây, giải thích rõ vì nghĩa năng lập, chẳng phải năng phá, nên nói là với lời nói chứng tỏ hai thứ khác nhau. Tất cả pháp khác đều giống với ở đây, nên biết."

- Lân cận thích: Nghĩa của pháp đều cùng một thời gian, với công dụng vượt trội hơn, tự thể từ pháp kia mà đặt tên mình, gọi là lân cận thích. Như nói: "Các pháp tương ưng với có tầm và có từ v.v... đều là thể này, chỉ khi tầm, từ tăng, gọi là có tầm..., cũng như thể của niệm, trụ chỉ là tuệ; chỉ dụng của niệm tăng, gọi là niệm trụ; ý nghiệp cũng vậy. Tất cả pháp khác đều giống với ở đây, nên biết."

- Đới số thích: Số nghĩa là số một, mười, một trăm, mười ngàn, v.v... Đới nghĩa là đính kèm, thể pháp đính kèm theo pháp số, đặt tên, gọi là Đới số thích, như nói: luận Nhị Thập Duy Thức chép: "Duy thức, nghĩa là pháp của đối tượng sáng suốt. Nhị thập là tên số tụng, kèm theo số là Danh, gọi là Đới số thích. Luận Quảng Bách y cứ vào số này, nên biết".

Sáu thích ở đây, lại, dựa vào truyền chung, mà lược bày nghĩa thể; giải thích rộng về tướng, như chỗ khác có nói. Nghĩa là Trì nghiệp thích đầu tiên trong sáu thích này, đối với tám chuyển thinh, giải thích trong thinh nào? Cho đến đính kèm theo số làm câu hỏi cũng vậy, đều như chỗ khác, lại có tên thích, như tông luận sớ, e chán nhiều rườm rà. Vả lại, chỉ có cương yếu, tổng hợp với ở trước, nghĩa thông với các giáo. Các hữu học khác, phải nên áp dụng. Nếu giảng nói bộ riêng, thì sẽ dùng nghĩa văn này trong mỗi môn, nên kết quy về nghĩa mình. Nếu không như vậy, thì đó là sơ lược thái quá. Giải thích, gạn hỏi về nghĩa lý trong đây, đều đối với đại sư, đích thân giải quyết, chỉ vì sai lầm không thừa nhận.

Những người có trí, xin lưu ý cho!