SỐ 1604 — LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 6

Phẩm Thứ 13: HOẰNG PHÁP

Giải thích: Đã nói về cầu pháp, kế là nói nên giảng nói pháp cho người. Kệ nêu:

Khó được lại không bền,

Thương khổ, hằng vui thí,

Huống dùng pháp lợi đời,

Tăng trưởng cũng vô tận.

Giải thích: Bài kệ nầy, trước ngăn dứt việc keo lận giáo pháp. Khó được lại không bền, nghĩa là thân mạng, của cải.

Hằng thương chúng sinh khổ, thường vui vẻ bố thí là bất cứ lúc nào Bồ-tát cũng có thể xả bỏ ba thứ pháp không bền chắc để bố thí làm lợi ích cho chúng sinh, do lòng từ bi.

Huống chi đem pháp làm lợi thế gian, tăng trưởng cũng vô tận, huống chi pháp Đại thừa mình nghe được không khó mà lại sinh tâm keo lận. Cho nên Bồ-tát phải dùng pháp nầy làm lợi ích rộng rãi cho thế gian. Vì sao? Vì do pháp mình có được sẽ lớn lên mãi, cũng vô tận.

Đã ngăn dứt việc keo lận giáo pháp, kế là nói lợi ích của nói pháp.

Kệ rằng:

Tự chứng, không thể nói,

Dẫn vật nói pháp tính,

Pháp thân, miệng vắng lặng,

Dòng thương như rắn thở.

Giải thích: Tự chứng không thể nói, vì dẫn vật nói pháp tính: là Đức Thế tôn không thể nói pháp mà mình tự chứng do không thể nói được, nhưng vì dẫn dắt chúng sinh, nên Đức Thế tôn dùng phương tiện giảng nói pháp tính.

Hỏi: Là phương tiện gì?

Đáp: Pháp thân, miệng vốn vắng lặng, dòng thương tuôn chảy như rắn thở. Chư Phật dùng pháp tánh làm thân. Lấy vắng lặng làm miệng. Do lìa khỏi hai chướng nên thanh tịnh cực rộng. Do lòng Đại bi tuôn chảy thành giáo cương để dẫn dắt chúng sinh, như con rắn lớn hả miệng khạc nước dãi để hấp dẫn vạn vật, tất cả Chư Phật, cùng lúc đem thân, miệng, lòng đại bi để dẫn dắt chúng sinh, cũng như vậy. Lòng đại bi vô tận do nó là lòng thương rốt ráo. Kệ rằng:

Do tu hành đắc quả,

Nói tu phi vô nghĩa,

Chỉ nghe và không nghe,

Nói tu là vô lý.

Giải thích: Do tu hành mà Phật đắc quả, lời người tu nói không phải vô nghĩa là Chư Phật dùng phương tiện để giảng nói pháp mà mình chứng để dìu dắt thế gian. Do công năng thực hành và sức mạnh tu tập một cách tự tại nên đắc quả. Thế nên công phu tu tập của Chư Phật và giáo pháp mà Phật nói, chẳng phải vô nghĩa.

Chỉ nghe và không nghe mà nói tu hành là vô lý, là nếu vì nghe pháp mà thấy được nghĩa chân thật thì sự tu tập ấy không lợi ích. Còn ai không nghe pháp mà vẫn được ngộ nhập do sự tu tập của mình thì việc nói pháp hóa ra vô ích.

Đã nói sự lợi ích của nói pháp, kế là nói sự khác nhau của nói pháp. Kệ rằng:

Nói A-hàm, nói chứng,

Là miệng, thần thông lực,

Sức thần thông tướng tốt,

Sắc khác và hư không.

Giải thích: Các Bồ-tát nói pháp có hai thứ khác nhau:

1. A-hàm nói là dùng sức miệng để nói.

2. Nói chứng đắc nghĩa là dùng sức thần thông để nói. Nói pháp bằng sức thần thông lại có nhiều thứ: Hoặc dùng tướng tốt để nói, hay dùng rừng cây để nói, hay dùng nhạc khí để nói, hay nói pháp trên hư không. Đã nói sự khác nhau của nói pháp, kế là nói thành tựu của nói pháp. Kệ rằng:

Vô úy, và dứt nghi, Khiến tin, cũng bày thật, Các Bồ-tát như vậy,

Nói thành tựu, nên biết.

Giải thích: Các Bồ-tát nói pháp được thành tựu, do bốn thứ nghĩa:

1. Vô úy.

2. Dứt nghi.

3. Khiến tin.

4. Bày thật.

Như kinh Phạm Thiên Vương Vấn nói: "Nếu có đầy đủ bốn pháp thì Bồ-tát có thể mở hội pháp thí rộng lớn". Bốn pháp là:

1. Gồm nhiếp pháp mầu.

2. Trí tuệ mình phải trong sáng thanh tịnh.

3. Làm nghề nghiệp của bậc trượng phu khéo.

4. Hiển bày pháp ô nhiễm, trong sạch.

Trong bốn pháp ấy, thì đa văn là bậc nhất, do đó nên không lo sợ.

Công năng thư hai là có trí tuệ lớn, nên mới có công năng dứt nghi.

Công năng thứ ba là không nương vào danh lợi nên khiến kẻ khác tin nhận lời mình nói.

Công năng thứ tư là thông suốt thế tục đế và Nghĩa đệ nhất đế cho nên có thể nói về hai thứ chân thật, nghĩa là tướng ô nhiễm, chân thật và tướng thanh tịnh chân thật. Kệ rằng:

Lời đẹp và lìa say,

Chẳng lùi chẳng bất tận,

Các thứ và tương ưng,

Giúp hiểu, không cầu lợi,

Và dạy trao cùng khắp,

Lại nói thành tựu nầy.

Giải thích: Lời nói tốt đẹp là khi bị người khác nổi giận mắng nhiếc mà mình không đáp trả bằng lời ác.

Lìa say sưa: có hai thứ say sưa:

1. Say sưa lời kẻ khác khen ngợi.

2. Say sưa do việc mình làm thành công. Nghĩa là của cải, sắc đạo, nhà cửa đều thành tựu tốt đẹp nên sinh tâm yêu thích vui sướng. Phải dẹp bỏ hai sự mê đắm ấy ở trong tâm, tức là xa lìa chúng.

Không lui sụt: vì không biếng nhác.

Đều hết là do xa lìa pháp bỏn sẻn nên nói được tất cả. Nhiều thứ là do không nói trùng lập.

Tương ưng là do không trái với hiện lượng, tỉ lượng.

Giúp hiểu rõ câu chữ là do không vì của cải lợi dưỡng mà bắt buộc người tin mình.

Dạy trao cùng khắp là do có đủ ba thừa.

Đã nói thành tựu nói pháp, kế là nói về thành tựu lời nói. Kệ rằng:

Lời không và điều hòa,

Khéo léo cũng rõ ràng,

Ứng cơ, cũng lìa cầu,

Phân lượng và vô tận.

Giải thích: Lời không nhỏ là nói cho khắp đồ chúng nghe. Điều hòa là lời nói vui vẻ, vừa ý.

Khéo léo là chỉ bày câu chữ sáng tỏ. Sáng tỏ là khiến người hiểu dễ dàng.

Theo trình độ là theo trình độ thích ứng mà nói.

Không màng lợi là không dựa vào danh lợi để nói pháp. Phân lượng là thích nghe không nhàm chán.

Vô tận là không thể cùng tận.

Đã nói thành tựu lời nói, sau đây, nói thành tựu chữ. Kệ rằng:

Nêu danh và giải nghĩa, Tùy thừa cũng mềm mỏng, Dễ hiểu mà ứng cơ,

Vì xuất ly thuận theo.

Giải thích: Nên tên: là tương ưng với các chữ, câu không trái với thường nghiệm.

Giải nghĩa là lời giải thích các chữ, các câu không trái với lý. Theo thừa là nương theo chữ, câu, không trái với ba thừa.

Mềm mỏng là bỏ qua những câu chữ khó hiểu mà không trái với lời nói.

Dễ hiểu là gom các chữ, câu làm cho dễ hiểu nghĩa. Ứng cơ là chấm câu chữ, câu cho hợp với sự vật.

Xuất ly là không dừng ở các chữ, các câu mà hướng đến Niết-bàn.

Thuận theo là vận dụng các chữ, các câu đúng đắn do phải thuận theo tám chi đạo bậc Thánh.

Kệ rằng:

Bồ-tát thành tựu chữ,

Như nghĩa trước, nên biết,

Có sáu mươi âm thanh,

Là nói việc Như lai.

Giải thích: Như lai có sáu mươi âm thanh, không thể nghĩ bàn.

Như trong kinh Phật bí mật chép: "Vắng lặng tuệ Như lai có đầy đủ sáu mươi thứ tiếng nói, đó là âm thanh nhuần nhuyễn, mềm mại, vừa ý, ý vui mừng thanh tịnh. Nói rộng là như vậy. Trong ấy kể ra:

1. Tiếng nói thấm nhuần chúng sinh có gốc lành có thể nhiếp giữ.

2. Tiếng nói mêm mại người nghe pháp hiện tại có thể tiếp xúc được với niềm vui.

3. Tiếng nói vừa ý do nghĩa hay.

4. Tiếng nói vui ý là vì khéo dùng chữ.

5. Tiếng nói trong sạch, có được sau khi thành Vô thượng xuất

thế.

6. Tiếng nói không nhơ bẩn là vì nó không tương ưng với các tập khí mê lầm.

7. Tiếng nói ấm sáng là do câu chữ dễ hiểu.

8. Tiếng nói có sức vang động hay vì có đầy đủ công đức, phá tà kiến, ngoại đạo xấu.

9. Tiếng nói thích nghe là do gieo lòng tin và thuận chiều xuất ly sinh tử.

10. Tiếng nói không dứt là do tất cả ngoại đạo không thể dứt được.

11. Tiếng nói điều phục là do nó có công năng đối trị với các phiền não như tham, v.v…

12. Tiếng nói không châm chích là do làm phương tiện chế giới an vui.

13. Tiếng nói không chát chúa là khiến người phạm giới được xuất ly chân chánh.

14. Tiếng nói kheo điều phục là do dạy trao, giáo hóa.

15. Tiếng nói vui tai là do đối trị tâm rối loạn.

16. Tiếng nói dựa vào thân là do có công năng dẫn tới Tam-ma-đề.

17. Tiếng nói làm cho tâm tỏ ngộ là do có công năng dẫn tới Tỳ-bát-xá-na (quán).

18. Tiếng nói khiến tâm vui là do khéo dứt nghi.

19. Tiếng nói làm phát sinh hỉ lạc là do có tính chất quyết định nhổ bỏ tà vạy.

20. Tiếng nói không làm nóng bức là do gây lòng tin, lãnh thọ, không có ăn năn.

21. Tiếng nói có thể khiến giữ chắc trí tuệ là do thành tựu nhân nghe và làm chỗ nương cho trí.

22. Tiếng nói có thể khiến giữ chắc hiểu biết, thành tựu nhân suy nghĩ và làm chỗ nương cho trí.

23. Tiếng nói không che giấu là do nói pháp một cách không bỏn xẻn.

24. Tiếng nói dễ thương là do khiến đạt được quả lợi ích.

25. Tiếng nói khát ngưỡng là do đã được quả người ta vui sâu xa với nguyện của mình.

26. Tiếng nói chỉ dạy là vì nói chánh pháp không thể nghĩ bàn.

27. Tiếng nói khiến hiểu biết là vì nói chánh pháp khiến suy nghĩ.

28. Tiếng nói tương ưng là vì không trái với thường nghiệm.

29. Tiếng nói có lợi ích là vì vì thích ứng với giáo pháp đã chỉ dạy.

30. Tiếng nói không lặp lại là vì nó không phải lời nói trống rỗng.

31. Tiếng nói sư tử là vì khiến ngoại đạo run sợ.

32. Tiếng nói voi là vì rung chuyển lớn.

33. Tiếng nói sấm nổ là do vang đến nơi xa.

34. Tiếng nói rồng là vì khiến khiến tin nhận.

35. Tiếng nói Khẩn-na-la là do lời ca hay ho.

36. Tiếng nói Ca-lăng-tần-già là do vần điệu trong sáng.

37. Tiếng nói Phạm Thiên là vì nó lan toả ra thật xa.

38. Tiếng nói chim mạng mạng là vì đầu tiên được tốt lành, tất cả công việc đều thành tựu tốt đẹp.

39. Tiếng nói Thiên Vương là vì không ai dám trái nghịch.

40. Tiếng nói trống trời là vì phá tan ma Sơ thiền.

41. Tiếng nói lìa ngã mạn là vì khen chê vẫn không tự cao.

42. Tiếng nói nhập vào tất cả là vì thâm nhập tất cả thứ tiếng Tỳ- già-la.

43. Tiếng nói xa lìa điều bất chánh là vì nhớ mãi không quên.

44. Tiếng nói đúng thời là vì việc giáo hóa, nên lời nói phát lên bất cứ lúc nào.

45. Tiếng nói không đắm trước vì nó không dựa vào lợi dưỡng.

46. Tiếng nói không sợ hãi, vì là khỏi hổ thẹn.

47. Tiếng nói hoan hỷ, vì nghe không chán.

48. Tiếng nói tùy xả là vì đã tham nhập tất cả sự khéo léo của Minh xứ.

49. Tiếng nói bạn lành là vì thành tựu lợi ích cho tất cả chúng sinh.

50. Tiếng nói thường suôn sẻ là nối nhau không xen hở.

51. Tiếng nói trang sức là do làm các thứ hiển hiện.

52. Tiếng nói đầy đủ là một tiếng nói pháp có vô lượng âm thanh.

53. Tiếng nói khiến căn cơ chúng sinh vui mừng là một lời nói mà hiện ra vô lượng nghĩa.

54. Tiếng nói không chê bai mắng nhiếc, là tin tưởng, thuận theo như nghĩa đã thành lập.

55. Tiếng nói không thêm, không bớt là nói pháp có chừng mực theo giờ khắc.

56. Tiếng nói không hấp tấp là không nói quá mau.

57. Tiếng nói trùm lên tất cả là do đồ chúng xa gần cùng nương vào đó.

58. Tiếng nói thành tựu tất cả là do đối với pháp nghĩa thế gian, dùng dụ nói cho họ hiểu (gồm cả năm mươi chín, sáu mươi).

Đã nói thành tựu chữ, sau đây nói về sự lớn lao của việc nói pháp.

Kệ rằng:

Khai diễn và lập bày

Lập ra và nêu chung

Nói riêng, và dứt nghi,

Rộng, hẹp đều giúp hiểu.

Giải thích: Khai diễn là giảng nói, lập bày là những câu. Lập ra là khéo tương ưng. Rạch ròi những điều ấy mới giảng nói. Theo trật tự ấy mà nêu lên cái chung và cái riêng, dứt nghi khiến nghĩa gần nghĩa xa đều dễ hiểu, khiến người nghe nhận được cái gì chắc chắn đối với pháp mà mình nói. Nói lược là nói một lần. Người căn cơ bén nhạy hiểu mau lẹ.

Nói rộng là lặp lại để người chậm lụt có thể hiểu được. Kệ rằng:

Người nói pháp được nói, Người nghe, ba nghiệp tịnh, Lại lìa tám lỗi lầm,

Người nói tịnh, nên biết.

Giải thích: Người nói pháp được nói, người nghe, ba nghiệp tịnh: gồm ba thứ nào?

Một là người giảng nói là Phật hay Bồ-tát.

Hai là pháp được nói, nói chung là các thứ danh từ, chữ.

Ba là người lãnh thọ, nghĩa là có người hiểu do nói lược, có người hiểu do nói lặp lại.

Lại lìa khỏi tám lỗi lầm, người nói phải thanh tịnh, nên biết là người nói thanh tịnh phải biết lìa khỏi tâm lỗi lầm.

Hỏi: Là tám lỗi gì? Kệ rằng:

Biếng nhác và không hiểu,

Từ chối, không giảng nghĩa,

Và không dứt trừ nghi,

Dứt nghi không vững chắc,

Chán lùi và bỏn sẻn (pháp),

Tám lỗi lầm như thế,

Chư Phật không có nó,

Cho nên thành Vô thượng.

Giải thích: Tám lỗi là:

1. Biếng nhác.

2. Không hiểu nghĩa.

3. Từ chối lời mời.

4. Không giảng rộng nghĩa.

5. Không dứt nghi.

6. Dứt nghi không quyết định.

7. Trong tâm có chán nản thoái lui, không phải nói bất cứ lúc nào.

8. Bỏn sẻn pháp, nên không chỉ bày tường tận cho ai.

Tất cả Chư Phật đều không mắc phải tám lỗi ấy, nên thành đấng nói pháp Vô thượng.

Đã nói sự lớn lao của việc nói pháp, kế đây là là nói về sự thành tựu ý nghĩa. Kệ rằng:

Pháp nầy tùy thiện lúc,

Nhân sinh tin, mừng, giác,

Nghĩa đúng, và lời hay,

Năng mở bốn phạm hạnh.

Giải thích: Pháp nầy tùy thiện lúc, là nhân sinh tin, mừng, giác là, thiện lúc thiện nghĩa là ban đầu, giữa, sau, đều thiện. Theo thứ lớp ấy, trong khi văn, tư, tu là đã làm nhân cho lòng tin, làm nhân cho vui mừng, làm nhân cho giác ngộ, là do đã dùng tâm định mà quán xét pháp nầy, đạo lý của nó được trí như thật.

Nghĩa đúng, và lời hay, có công năng mở bốn Phạm hạnh là:

Nghĩa đúng là nghĩa thiện và nghĩa mầu nhiệm.

Nó tương ưng với thế tục đế và Nghĩa đệ nhất đế.

Nói hay là khiến dễ nhận, dễ hiểu vì văn nghĩa sáng tỏ.

Do vậy cho nên có công năng mở ra bốn thứ Phạm hạnh.

Hỏi: Là bốn thứ nào? Kệ rằng:

Không tương ưng với tha,

Dứt hết hoặc ba cõi,

Tự tính, và không nhơ,

Là bốn việc Phạm hạnh.

Giải thích: Bốn Phạm hạnh là:

1. Sống một mình.

2. Đầy đủ.

3. Trong sạch.

4. Trắng.

Không tương ưng với tha, ấy là nghĩa một mình, vì hạnh nầy, không thể chung sống với ngoại đạo được.

Dứt hất hoặc ba cõi: ấy là nghĩa đầy đủ hạnh nầy nên đã dứt hết phiền não trong ba cõi.

Tự tính nghĩa là trong sạch, do hạnh nầy, nên nó là tự tính thanh tịnh vô lậu.

Không nhơ bẩn: nghĩa là trắng, do hạnh nầy là thân thuộc chủng loại lậu tận, được trong sạch, không chút bợn nhơ.

Đã nói nghĩa nói pháp được thành tựu, sau đây nói về đề mục của nói pháp. Kệ rằng:

Đó là tiết linh nhập,

Tiết tướng kiết đối trị,

Cùng với tiết bí mật,

Đó gọi bốn đề mục.

Giải thích: Chư Phật nói pháp không lìa bốn đề mục này:

1. Đề mục khiến người nghe thâm nhập.

2. Đề mục về tướng.

3. Đề mục đối trị.

4. Đề mục bí mật.

Hỏi: Bốn đề mục nầy nương vào nghĩa nào? Kệ rằng:

Thanh văn và tự tính,

Dứt lỗi, cũng lời sâu,

Thứ lớp nương bốn nghĩa,

Nói có bốn đề mục.

Giải thích: Đề mục khiến người đi sâu vào, nên biết, dạy các Thanh văn nhập vào pháp nghĩa mà không lo sợ, như nói sắc là có, v.v… Nên biết, tướng của đề mục đối với sự phân biệt ba tự tính, v.v… Là không có tự thể, nên biết không phát sinh tự tính thanh tịnh, nhờ đó mà nói tất cả pháp.

Đề mục đối trị: nên biết, vì đối trị tám thứ chướng ngại, nên phải bắt đầu từ dứt hết các lỗi lầm. Như trong kinh Đại thừa nói: "Thọ trì hai câu kệ, được ngần ấy công đức". Ấy đều là nói Vì đối trị cả. (Pháp đối trị nầy sẽ được giải thích sau).

Đề mục bí mật: Nên biết từ chỗ lời sâu sắc, nói trở lại mới hiểu được nghĩa. Như câu kệ trong kinh Đại thừa nói: "Không hiểu một cách chắc chắn vững chắc thì dễ trụ vào điên đảo. Do phiền não quấy nhiễu nên mau chứng Đại Bồ-đề". Trong đề mục này: Không hiểu vững chắc: không vững chắc là tâm chúng sinh không loạn. Do không rối loạn nên hiểu được bền chắc. Do cái hiểu nầy mới có công năng đạt được Bồ-đề tối thắng. Do rối loạn nên tâm cứ rong ruổi mãi nên không có công năng chứng Bồ-đề. Đó là nghĩa của câu thứ nhất.

Khéo dựa vào điên đảo thì, điên đảo là chấp cho là thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu ai đang sống trong điên đảo mà lại có thể hiểu là Vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh thì kẻ ấy khéo an trụ không lui sụt, có công năng mau đạt Bồ-đề, trái lại thì không đạt được. Đó là nghĩa của câu thứ hai.

Câu do phiền não quấy nhiễu là trải qua thời gian dài, siêng tu những hạnh khó làm về khổ hạnh, từ mệt mỏi quá mức mà chứng được Bồ-đề. Trái lại không chứng được, đó là nghĩa của câu thứ ba.

Đã nói đề mục nói pháp, kế là nói về ý nghĩa nói pháp. Kệ rằng:

Bình đẳng và nghĩa khác,

Thời khác, và muốn khác,

Nương vào bốn ý nầy,

Phật nói pháp, nên biết.

Giải thích: Chư Phật nói pháp không lìa bốn ý là:

1. Ý bình đẳng.

2. Ý về nghĩa khác nhau.

3. Ý về thời gian khác nhau.

4. Ý về ý muốn khác nhau.

Ý bình đẳng nghĩa: như Phật nói: "Thuở xưa Phật Tỳ-bà-thi chính là thân ta đây, do pháp thân không khác nhau. Nói theo lối ấy thì gọi là ý bình đẳng.

Ý về nghĩa khác nhau: như Phật nói: "Do không có tự tính nên tất cả pháp không sinh. Lối nói như vậy, gọi là ý nghĩa khác nhau.

Ý về thời gian khác nhau: như Phật nói: "Nếu ai nguyện thấy Phật Di-đà thì họ đều được vãng sinh". Đó là do thời gian khác nhau mà được vãng sinh, cho nên nói như vậy.

Nói như vậy gọi là ý về thời gian khác nhau.

Ý về ý muốn khác nhau: như kẻ kia có gốc lành như vậy, thì Đức Như lai, có khi khen ngợi, có khi quở trách, là vì người kia có gốc lành ít, mà lại tự cho là đầy đủ rồi. Những lối nói như vậy thì gọi là ý muốn khác nhau.

Đã nói về ý nói pháp, kế là nói về những công đức vâng giữ giáo pháp Đại thừa, kệ rằng:

Khinh Phật và khinh pháp,

Biếng nhác ít tri túc,

Tham lam và kiêu ngạo

Ăn năn bất định thảy

Tám thứ chướng như thế,

Đại thừa nói đối trị,

Các chướng như thế,

Thì nhập vào chánh pháp.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói về công đức dứt chướng của Đại thừa. Có tám thứ chướng là:

1. Chướng khinh Phật.

2. Chướng khinh pháp.

3. Chướng biếng nhác.

4. Chướng ít biết đủ.

5. Chướng vì nghiệp tham.

6. Chướng mạn.

7. Chướng ăn năn.

8. Chướng bất định.

Vì đối trị chướng khinh Phật vì, kinh Đại thừa nói: "Phật Tỳ-bà-thi thuở xưa chính là ta ngày nay".

Vì đối trị chướng khinh pháp, nên kinh Đại thừa nói: "Ngay chỗ ở của vô lượng Hằng sa Phật, ta đã tu hạnh Đại thừa, cho đến khi được hiểu".

Vì đối trị chướng biếng nhác, kinh Đại thừa nói: "Nếu có chúng sinh nào nguyện sinh về cõi nước an vui thì tất cả đều được vãng sinh xưng niệm danh hiệu Phật Vô Cấu Nguyệt Quang, chắc chắn được thành Phật".

Vì đối trị chướng ít biết đủ nên kinh Đại thừa nói: "Có chỗ khen ngợi công hạnh bố thí v.v… Có chỗ lại chê bai hạnh bố thí".

Vì đối trị chướng nghiệp tham nên kinh Đại thừa nói: "Cõi nước Chư Phật có nhiều điều rất vui đẹp".

Vì đối trị chướng kiêu căng nên kinh Đại thừa nói: "Có cõi Phật thành tựu tuyệt diệu".

Vì đối trị chướng ăn năn nên kinh Đại thừa nói: "Có chúng sinh nào đó, làm những việc không lợi ích cho Phật và Bồ-tát, nhưng được sinh về đường lành".

Vì đối trị chướng bất định nên kinh Đại thừa nói: "Chư Phật thọ ký cho hàng Thanh văn sẽ thành Phật và nói pháp Nhất thừa cho họ nghe".

Đó gọi là vâng giữ Đại thừa và xa lìa được tám thứ chướng. Kệ rằng:

Hoặc văn, hoặc là nghĩa,

Hai kệ siêng thọ trì,

Số công đức có mười,

Gọi là trí tuệ sáng,

Gốc lành thành tròn đủ,

Khi chết, vui ngập tràn,

Sinh đâu tùy ý muốn,

Trí, niệm sanh cũng thành,

Đời đời thường gặp Phật,

Nghe pháp được tin, tuệ,

Rời xa hai thứ chướng,

Mau thành đạo Vô thượng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về công đức thọ trì Đại thừa. Nhóm họp công đức, công đức nầy có mười thứ

1. Thành tựu tất cả hạt giống gốc lành, hạt giống tròn đầy nương.

2. Khi sắp lìa đời được vui Vô thượng.

3. Muốn sinh về đâu đều được tùy nguyện.

4. tất cả chỗ sinh được niệm tự tính phát sinh trí tuệ.

5. Sinh nơi nào cũng thường được gặp Phật.

6. Thường ở cạnh Phật để nghe pháp Đại thừa.

7. Thành tựu tín căn tăng thượng.

8. Thành tựu trí tuệ thêm lớn mãi.

9. Được xa rời khỏi hai thứ chướng làm mê lầm trí tuệ.

10. Mau được thành tựu Bồ-đề Vô thượng.

Nếu ai siêng năng thọ trì, hiểu văn, nghĩa cho đến một câu của tất cả kinh điển Đại thừa, thì được mười thứ công đức như vậy. Nên biết mười thứ công đức trong đây, hai công đức đầu là ở đời hiện tại, còn tám công đức còn lại là ở đời vị lai sẽ nhận được, dần dần gia tăng. Đã nói công đức vâng giữ giáo pháp. Kế là nói công đức nói pháp. Kệ rằng:

Thiện tuệ, không lui sụt,

Đại bi, tiếng thơm xa,

Khéo léo, nói các pháp,

Như Nhật chiếu thế gian.

Giải thích: Nếu có đầy đủ năm nhân thì gọi là Bồ-tát khéo nói pháp:

1. Không nói trái ngược, do trí tuệ khéo léo.

2. Nói bất cứ lúc nào, vì lòng không lui sụt.

3. Nói không vì mong cầu lợi dưỡng, mà vì lòng đại bi.

4. Nói pháp giúp sinh lòng tin, vì tiếng thơm đồn xa.

5. Nói pháp tùy theo trình độ vì sử dụng phương tiện khôn khéo. Vì năm nhân duyên ấy mà Bồ-tát có công năng khéo nói pháp.

Dẫn dắt hầu hết chúng sinh đều cung kính, như mặt trời xuất hiện chiếu sáng cõi thế gian nầy.

Phẩm Thứ 14: TÙY TU

Giải thích: Đã nói việc hoằng pháp của Bồ-tát, kế là nói về Bồ- tát tùy pháp mà tu hành. Trong đây, sự thuận theo tu tập, có chia ra biết nghĩa và biết pháp, có tùy pháp, có cùng chứng, có thuận theo thực hành. Nay sẽ theo thứ lớp nói về. Kệ rằng:

Với hai biết vô ngã,

Với ba lìa tà chánh,

Bồ-tát hiểu như vậy,

Gọi là người biết nghĩa.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc biết nghĩa của Bồ-tát. Đối với hai cái biết về vô ngã là biết cả hai thứ nhân và pháp đều là vô ngã, là vì biết năng thủ và sở thủ đều vô thể.

Đối với ba việc lìa xa tà chánh là: ba là ba thứ Tam-muội, tức là không, vô tướng, vô nguyện. Do Tam-muội không, nên biết vô thể, do hiểu rõ tính chất của phân biệt. Do Tam-muội vô tướng, vô nguyện nên biết không có tự thể, do hiểu rõ tính chất thật của y tha khởi.

Lìa tà, chánh, nghĩa là ba thứ Tam-muội nầy làm phát sinh trí xuất thế gian cho nên không phải tà vạy. Không chân chính là do còn ở trong thế gian. Bồ-tát hiểu biết như vậy, cho nên gọi là người biết nghĩa. Nếu biết nhân và pháp đều là vô ngã thì Bồ-tát có công năng biết ba thứ Tam-muội. Xa lìa ý niệm tà chánh, như vậy gọi là biết nghĩa. Kệ rằng:

Biết nghĩa như vậy rồi,

Biết pháp như chiếc bè,

Nghe pháp không nên mừng,

Xả pháp gọi biết pháp.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát biết pháp. Bồ-tát sơ học, khi biết nghĩa rồi thì kế là biết pháp, nghĩa là có thể biết kinh pháp Tu-đa-la. Pháp được dụ như chiếc bè đưa sang sông nên không được chỉ nghe bấy nhiêu rồi sinh vui mừng. Vì sao gọi là pháp cần bỏ? Là vì nó như chiếc bè mà thôi, nên gọi là biết pháp. Kệ rằng:

Phàm phu có hai trí, Tức có hai vô ngã, Do thành tựu trí ấy,

Như nói tùy pháp hành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát thuận theo giáo pháp.

Phàm phu có hai thứ trí là: Trí biết nghĩa và trí biết pháp. Tức có cả hai vô ngã là do hai trí nầy cho nên cũng thông suốt được hai thứ vô ngã về nhân và pháp là thành tựu trí đó.

Như nói Tùy pháp hành nghĩa là do thành tựu hai thứ trí ấy vì thế Bồ-tát nên theo những pháp đã nói, thuận theo tu hành nên biết, đó gọi là tùy pháp. Kệ rằng:

Khi thành tựu trí đó,

Xuất thế gian Vô thượng,

Hễ người trụ Sơ địa,

Sở đắc đều cùng được.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát đồng chứng đắc.

Khi thành tựu trí đó, xuất thế gian Vô thượng, ấy là do thể của trí đó tối thắng.

Sơ địa là hoan hỷ địa.

Tất cả công đức mà Bồ-tát có được khi trụ ở hoan hỷ địa, thì người mới nhập địa cũng được công đức như vậy. Kệ rằng:

Hoặc mà kiến đạo diệt, Nên biết, hết tất cả, Theo lớp tu địa khác, Dứt hướng cho trí tuệ, Nên biết, trong địa thức, Lập ra vô phân biệt, Thứ lớp sinh không hở, Như thế nói tùy hành.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát tu hành theo giáo pháp. Trong đây nói về địa vị kiến đạo đã dứt hết phiền não là ngay lúc vào Sơ địa, chúng đã bị diệt hết sạch. Còn như tu tập ở các địa khác chỉ là cắt đứt sự che lấp đối với trí tuệ thôi. Nhưng ở các địa, mỗi nơi đều có hai trí:

1. Trí vô phân biệt.

2. Trí địa lập ra.

Nếu khi Bồ-tát chánh quán, qua từng sát-na nối tiếp, Bồ-tát đạt được pháp, mà vô phân biệt thì đó gọi là trí vô phân biệt.

Sau khi ra khỏi chánh quán, Bồ-tát phân biệt những pháp có được trong chánh quán là như vậy, như vậy gọi là trí địa lập ra.

Hai thứ trí nầy không phát sinh cùng lúc. Và, trong khi các pháp khác phát sinh thì hai trí nầy được vận dụng không xen hở để tu hành. Đó gọi là Bồ-tát tùy hành, Bồ-tát có thể tùy hành như vậy, có bốn thứ không buông lung là:

1. Ở cõi nước tốt đẹp.

2. Gặp người lành.

3. Tự chân chính.

4. Có phước đời trước.

Bốn pháp như vậy, nay sẽ nói thứ lớp. Kệ rằng:

Dễ cầu và khéo giữ,

Đường lành cũng bạn lành,

Khéo lặng trong cõi đẹp,

Bồ-tát sẽ sinh đó.

Giải thích: Bài kệ nầy nói rõ về cõi nước tốt đẹp. Có năm nhân duyên khiến cõi nước tốt đẹp:

1. Mong cầu dễ dàng, nghĩa là không phải là việc khó đối với bốn việc cúng dường thân.

2. Khéo giữ gìn nghĩa là theo luật pháp vua, kẻ hung ác làm trộm cắp thì không được ở trong đất nước.

3. Đất tốt: Nơi chốn mưa gió thuận hòa, không xảy ra bệnh ôn dịch.

4. Bạn lành: Được kết bạn vơi người cùng giới luật, cùng nhận thức.

5. Kheo vắng lặng: Ban ngày không có tiếng ồn ào, ban đêm thì bặt hết các thứ tiếng. Kệ rằng:

Học rộng và thấy đế,

Khéo nói cũng thương xót,

Không sờn (lòng) tướng trượng phu,

Bồ-tát nương chỗ đẹp.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về người lành, người lành có năm nhân duyên là:

1. Học rộng, do học hiểu hết A-hàm.

2. Thấy đế do chứng quả Thánh.

3. Khéo nói pháp do phân biệt được các pháp.

4. Lòng thương xót là do không ham lợi lộc.

5. Không sờn lòng là do không bao giờ thấy mệt mỏi. Kệ rằng:

Duyên lành và nhóm lành,

Khéo tu và khéo nói,

Khéo nêu năm pháp nầy,

Đó gọi tự chính thắng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về tự chánh. Tự chân chính cũng phải có đủ năm nhân duyên là:

1. Duyên tốt do dùng pháp mầu làm duyên.

2. Gom chứa các điều lành, đầy đủ phước, trí.

3. Khéo tu do chỉ quán tương ưng tu vào các lúc.

4. Nói pháp khéo do không màng lợi lộc.

5. Giỏi nêu năm pháp nầy do cung kính tu tập tất cả thượng pháp.

Kệ rằng:

An vui và không khó,

Không bịnh tật, vắng lặng,

Suy nghiêm năm thứ nầy,

Đời trước trồng gốc lành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về trong phước đời trước. Phước đời trước cũng phải có đủ năm nhân duyên là:

1. An vui.

2. Không khó khăn.

3. Không bệnh.

4. Tam-muội.

5. Trí tuệ.

Việc thứ nhất do nhân an trụ nơi cõi nước tốt đẹp. Việc thứ hai do nhân được gặp người lành.

Ba việc sau do nhân tự mình chân chính được thành tựu.

Đã nói bốn thứ không buông lung, kế là nói phiền não và ra khỏi phiền não. Kệ rằng:

Xa lìa khỏi pháp giới,

Không có pháp tham riêng,

Cho nên Chư Phật nói:

Tức tham sinh tham khác.

Giải thích: Như trước đây, Phật có dạy: Ta không nói có pháp tham nào khác. Ra khỏi tham, sân, si cũng vậy. Vì lìa pháp giới thì những thứ ấy không có tự thể, riêng cho nên pháp tính của tham v.v… Được gọi là tham, v.v... Nói pháp tính của tham nầy, v.v… Để có thể ra khỏi tham v.v… Nghĩa nầy chính là chỗ cốt yếu của kinh. Kệ rằng:

Do lìa khỏi pháp tính,

Không có các pháp riêng,

Cho nên nói như vầy,

Phiền não tức Bồ-đề.

Giải thích: Như trong kinh nói: "Vô minh và Bồ-đề là đồng nhất". Đây gọi là pháp tính vô minh mà gọi là Bồ-đề. Nghĩa ấy là chỗ cốt yếu của kinh. Kệ rằng:

Từ tham khởi chánh tư,

Nên giải thoát khỏi tham,

Nói biết tham, ra tham,

Ra (khỏi) sân, si cũng vậy.

Giải thích: Nếu ai lấy tư duy quán chiếu tâm tham, như vậy là biết rõ tâm tham rồi, nên giải thoát khỏi nó, vì vậy nói do biết rõ tham nên mới ra khỏi. Ra khỏi tâm sân, si cũng giống như vậy. Đã nói phiền não và việc ra khỏi chúng. Kế là nói xa lìa tâm Nhị thừa. Kệ rằng:

Bồ-tát ở địa ngục,

Vì vật, không từ khổ,

Bỏ phát tâm nhỏ hẹp,

Khổ nầy thật dữ dội.

Giải thích: Do tâm từ bi vì chúng sinh mà các Bồ-tát vào Đại địa ngục, không né tránh các khổ sở, dù lớn lao ra sao. Khi phát tâm Tiểu thừa, thì làm mất đi công đức của ba cõi, việc ấy, Bồ-tát mới cho là khổ sâu nặng hơn hết.

Hỏi: Nghĩa nầy thế nào? Kệ rằng:

Dù thường ở địa ngục,

Không chướng Đại Bồ-đề,

Nếu khởi tâm lợi mình,

Là chướng Đại Bồ-đề.

Giải thích: Do thương xót chúng sinh, Bồ-tát vào ở lâu trong địa ngục, nhưng vẫn không coi đó là khổ. Vì sao? Do Bồ-tát không bị chướng ngăn đối với Bồ-đề trong sạch rộng khắp của mình. Trái lại, nếu sanh tâm theo thừa khác mà ưa thích Niết-bàn, thì đó mới là khổ lớn lao. Vì sao? Do ý tưởng ưa thích an trụ Niết-bàn là một chướng ngại lớn đối với pháp Đại thừa. Bài kệ nầy nói về ý nghĩa của bài kệ trước, nên biết.

Đã nói ngăn dứt tâm Nhị thừa, kế là nói về ngăn dứt tâm lo sợ. Kệ rằng:

Vô thể, nắm bắt được,

Việc nầy giống như huyễn,

Tính tinh và không nhơ,

Việc nầy như hư không.

Giải thích: Vô thể và có thể nắm bắt được, việc nầy giống như trò huyễn nghĩa là tất cả các pháp đều không có tự tính, nên bảo là vô thể. Nhưng lại thấy tướng mạo chúng hiển hiện, cho nên nói là có thể nắm bắt được. Hai lối nhận thức nầy, làm cho người phàm phu lo sợ, vậy là không đúng. Vì sao? Vì chúng tự như ảo thuật, vẫn có thể hiển hiện nhìn thấy, nhưng các pháp không có tự thể, có thể được cũng thế. Do vậy không nên sợ hãi chỗ nầy.

Tính tịnh và không nhơ, như hư không là pháp giới xưa giờ vẫn thanh tịnh, cho nên nói tính trong sạch. Thời gian sau do lìa khỏi trần lao mà được thanh tịnh, nên nói không nhơ bẩn. Hai nhận thức nầy, làm cho người phàm phu lo sợ, lo sợ nầy không đúng. Vì sao? Vì các pháp tự như hư không. Như bản tính của hư không là thanh tịnh, thời gian sau cũng nói là lìa trần lao mà thanh tịnh. Tính pháp giới thanh tịnh, không nhơ bẩn cũng giống như vậy, cho nên bảo không nên sợ hãi hai chỗ ấy.

Lại nữa, có thể dùng bức hoạ để thí dụ, nhằm ngăn dứt hai sợ run sợ vừa nói ấy. Kệ rằng:

Cũng như người hoạ sĩ,

Phông bằng, vẽ lồi lõm,

Tạo phân biệt không thật,

Không thật, thấy năng, sở.

Giải thích: Như người hoạ sĩ tài ba, trên bức vách bằng phẳng, ông ta vẽ các hình tướng lồi lõm. Thật ra, bức hoạ không có cao thấp nhưng nhìn vào thấy cảnh cao thấp. Sự phân biệt không chính xác cũng giống như vậy. Pháp giới vốn là bình đẳng, là nơi không có hai tướng, nhưng người ta vẫn thấy hai tướng là năng và sở, cho nên không sợ hãi.

Trong đây, lại có thí dụ tự như nước, nhằm để can ngăn hai nỗi sợ hãi sau. Kệ rằng:

Như nước trong, quấy đục,

Gạn, cặn, nước lại trong,

Tự tâm tịnh cũng vậy,

Chỉ lìa khỏi khách trần.

Giải thích: Như nước đang trong, nhưng quậy cáu khởi lên đục.

Sau đó, muốn nước trong thì gạn sạch bợn nhơ là được. Bản tính thanh tịnh vốn có, chứ không phải từ ngoài đến, cho nên phương tiện giúp tâm thanh tịnh, cũng như vậy. Bản tính của tâm vốn trong sạch, nhưng bị khách trần nhuộm dơ. Sau đó, muốn thanh tịnh thì chỉ xua tan khách trần là xong. Bản tính thanh tịnh là vốn có, chứ không phải từ ngoài đến, cho nên không nên sơ. Kệ rằng:

Đã nói tâm tính tịnh,

Nhưng bị khách trần nhiễm,

Không lìa tâm chân như,

Có tâm tính tịnh riêng.

Giải thích: Như tính nước vốn trong, nhưng bị vật nhơ bẩn bên ngoài là gạn đục bỏ đi, như thế, tâm tính vốn thanh tịnh, nhưng bị khách trần phiền não nhiễm dơ. Nghĩa nầy đã thành.

Từ ý nghĩa ấy mà biết không phải lìa khỏi chân tâm mà có một thứ tâm riêng. Nghĩa là nương theo tướng khác mà nói tự tính thanh tịnh. Nên biết, trong đây tâm chân như gọi là tâm, tức là nói về tâm nầy, tự tính nó là thanh tịnh. Tâm nầy tức là thức A-ma-la. Đã ngăn dứt tâm lý sợ hãi, sau đây nói về cách ngăn dứt tâm lý tham. Kệ rằng:

Do nhớ nghĩ chúng sinh, Bồ-tát thương tận (tủy), Thường muốn làm lợi họ, Như thương đứa con một.

Giải thích: Các Bồ-tát yêu quý tất cả chúng sinh, đó gọi là tham, còn các điều khác, như bài kệ đã nói. Kệ rằng:

Do ý lợi chúng sinh,

Khởi tham không mắc tội,

Giận, trái ý nguyện kia,

Giận muốn tổn hại người.

Giải thích: Nếu nói do yêu thương muôn loài mà Bồ-tát khởi tâm tham là mắc tội thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì lòng tham nầy thường làm nhân lợi ích cho chúng sinh. Kệ rằng:

Như bồ câu với con,

Che kín với lòng thương,

Ai có lòng thương cũng vậy,

Thương chúng sinh cũng vậy.

Giải thích: Loài chim bồ câu nặng về tham ái, rất thương nghĩ đến con, Bồ-tát đối với chúng sinh cũng như vậy, rất thương xót cũng vậy. Kệ rằng:

Tâm từ, sân trái nhau,

Giận làm khổ càng khổ,

Lợi ích trái vô ích,

Không sợ trái với sợ.

Giải thích: Bồ-tát có lòng thương vô hạn đối với các loài, trái với tâm nổi giận. Do dứt tâm khổ, cho nên nó đi ngược với tâm tạo tác khổ. Do tâm làm lợi ích, trái với tâm không làm lợi ích. Do được tâm vô úy nên khác với tâm lo sợ. Thế nên, dù khởi tâm tham như vậy, Bồ-tát vẫn không mắc tội.

Đã ngăn dứt tội tham, kế là nói sự khác nhau của việc tu hành.

Kệ rằng:

Khéo hành đối sinh tử,

Như bệnh uống thuốc đắng,

Khéo hành, đối chúng sinh,

Như thầy thuốc, gần bệnh,

Khéo hành đối tự tâm,

Như dạy tớ chưa thành,

Khéo hành đối dục trần,

Thương gia khéo mua bán.

Khéo hành đối ba nghiệp,

Như người khéo giặt áo,

Khéo hành không não người,

Như cha mẹ thương con,

Khéo hành đối tu tập,

Như giùi lửa, không nghỉ.

Khéo hành đối Tam-muội,

Như tài, người đáng tin,

Khéo hành đối Bát-nhã,

Như ảo thuật biết ảo,

Ấy gọi các Bồ-tát,

Khéo tu các cảnh giới.

Giải thích: Có chín việc khác nhau trong công phu tu tập của các Bồ-tát:

1. Ở trong sinh tử, khéo tu hành như người bị bệnh lâu ngày, uống thuốc đắng chát. Uống thuốc là do đuổi bệnh chứ không phải ham mê nó. Bồ-tát cũng vậy, sống kề bên sinh tử là vì suy nghĩ khuyến khích tiến lên, chứ chẳng đắm nhiễm.

2. Tu hành giỏi đối với chúng sinh như thầy thuốc khéo gần bên người bệnh. Bồ-tát cũng vậy, do có tâm đại bi nên không nỡ bỏ chúng sinh đang chìm trong bệnh khổ phiền não.

3. Khéo tu hành tự tâm thì như ông chủ có hiểu biết, có công năng uốn nắn đứa tớ chưa ngoan. Bồ-tát cũng vậy, là có công năng điều phục người tâm chưa điều phục.

4. Khéo tu hành đối với trần dục là giống như người đi buôn, khéo buôn bán. Bồ-tát cũng vậy, đối với việc bố thí thì cứ thêm mãi của cải bố thí.

5. Khéo tu hành ba nghiệp thì như người thợ giặt khéo, gột trừ hết vết bẩn trên áo quần. Bồ-tát cũng vậy, là tu sửa ba nghiệp khiến cho chúng sinh thanh tịnh.

6. Khéo tu hành, không làm não chúng sinh thì như cha hiền yêu con thơ, dù chúng có dơ bẩn nhưng không gớm ghiếc. Bồ-tát cũng vậy, dù bị chúng sinh làm hại nhưng chưa bao giờ nổi giận gây hại cho họ.

7. Khéo tu tập thì như kéo cây lấy lửa, chưa nóng tới thì không được ngừng. Bồ-tát cũng vậy, tu tập pháp lành không hề cho tâm xen hở.

8. Khéo thực hành Tam-muội thì như đem của cải giao cho người đáng tin cậy giữ gìn thì ngày càng sinh sôi. Bồ-tát cũng vậy, tu tập các định, không rối loạn, không nếm thử, thì công đức ngày càng thêm lên.

9. Khéo thực hành Bát-nhã thì như nhà ảo thuật biết rõ trò ảo thuật là không thật. Bồ-tát cũng vậy, đối với pháp bị quán chiếu, không điên đảo nhìn chúng.

Đó gọi là những sự khác nhau trong công phu tu tập của Bồ-tát. Đã nói sự khác nhau của tu hành, kế là nói về ba luân thanh tịnh. Kệ rằng:

Mãi siêng đại tinh tấn,

Thục hai, khiến thanh tịnh,

Tịnh giác, vô phân biệt,

Lần hồi chứng Bồ-đề.

Giải thích: Thường siêng đại tinh tấn thành thục hai món, khiến thanh tịnh: là Bồ-tát dùng sức siêng năng đại tinh tấn làm lợi mình, lợi người, bới vậy nên chúng sinh và mình đều được thành thục. Đó gọi là thanh tịnh.

Tịnh giác vô phân biệt, lần hồi chứng Bồ-đề là: Tịnh giác nghĩa là trí pháp vô ngã. Trí nầy vô phân biệt ba luân là người tu, pháp tu, cái được chính tu, cho nên được thanh tịnh. Do thanh tịnh nầy nên lần hồi chứng được Bồ-đề Vô thượng.

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 7

Phẩm Thứ 15: GIÁO THỌ

Giải thích: Đã nói Bồ-tát thuận theo tu tập, kế là nói sự dạy trao của Như lai. Kệ rằng:

Tu hết một Tăng-kỳ, Khiến lòng tin thêm lớn, Các lành theo tín, nhóm Cũng đủ như biển đầy.

Giải thích: Tu hết một Tăng-kỳ kiếp, khiến lòng tin thêm lớn là nếu công hạnh Bồ-tát được thực hiện cùng một A-tăng-kỳ kiếp, thì lòng đã được nuôi lớn lâu dài ấy mới lên được thượng phẩm.

Hỏi: Chỉ riêng lòng tin được thêm lớn không thôi chứ?

Đáp: Các điều lành tùy thuộc ở lòng tin gom chứa về cũng như biển cả tràn đầy, nghĩa là khi lòng tin tăng lên thì các điều lành cũng nhóm về theo lòng tin, chúng như biển cả tràn đầy, nước lắng trong tròn đầy. Kệ rằng:

Nhóm họp phước đức rồi,

Phật tử tối sơ tịnh,

Cực trí và nhuyến tâm,

Siêng tu các chánh hạnh.

Giải thích: Nhóm họp phước đức rồi, nghĩa nhóm họp thì như trước đã nói.

Phật tử tối sơ được thanh tịnh là do thanh tịnh được che chở và đối với pháp Đại thừa, đạt tri kiến ngay thẳng, do tiếp nhận ý nghĩa không bị điên đảo.

Cực trí là do học rộng mà có.

Nhuyến tâm là do lìa khỏi các thứ ngăn che.

Siêng tu các hạnh chân chính là do có công năng gánh vác. Kệ rằng:

Từ sau nhờ Chư Phật,

Mà dạy trao dòng pháp,

Trí vắng lặng thêm lớn,

Tu tiến pháp Đại thừa.

Giải thích: Từ sau nhờ Chư Phật, mà dạy trao dòng pháp, nghĩa là các vị Bồ-tát từ đây về sau, nhờ ơn Chư Phật đã đem giáo pháp Tu-đa-la giảng nói cho họ, như nói kinh Thập Địa.

Trí vắng lặng thêm lớn, tu tiến giáo pháp Đại thừa là nếu Bồ-tát nầy được dạy trao giáo pháp thì trí Xa-ma-tha ngày càng tăng trưởng. Nhờ thế, có công năng tu khéo pháp Đại thừa rộng lớn. Sau khi được trao truyền rồi, kế là Bồ-tát khởi dạy sáu thứ tâm. Kệ rằng:

Tưởng danh và hiểu câu,

Nghĩ nghĩa cũng rõ nghĩa,

Hiểu pháp chung, tìm nghĩa,

Thứ lớp sinh sáu tâm.

Giải thích: Sáu thứ tâm là:

1. Tâm căn bản.

2. Tâm tùy hành.

3. Tâm quán sát.

4. Tâm hiểu tới chỗ thật.

5. Tâm gom nhóm về.

6. Tâm hi vọng.

Tưởng danh là tâm căn bản. Trước hết đối với pháp Tu-đa-la, v.v… quán xét hai nghĩa có và không, chỉ tưởng danh nhóm họp.

Hiểu rõ câu là tâm tùy hành, kế là theo các câu mà quyết chắc sự khác nhau và do theo thứ lớp.

Suy nghĩ ý nghĩa, là tâm quán xét, kế là suy nghĩ chân chính về ý nghĩa bên trong kia. Biết rõ nghĩa là tâm hiểu chung về tâm, rồi lại quán xét chung về nhóm pháp đã có, tìm nghĩa riêng là tâm hi vọng do nghĩa cốt yếu kia tìm được vừa ý.

Như vậy, phát sinh sáu thứ tâm rồi, kế là phát sinh mười một thứ tác ý. Kệ rằng:

C ó cầu cũng có quán,

Một ý vị ngừng ở đạo,

Quán đạo và cả hai,

Bỏ hôn trầm, tán loạn,

Chánh trụ, không gián đoạn,

Trong đó cũng tôn trọng,

Để tâm tất cả duyên,

Có mười một tác ý.

Giải thích: Mười một thứ tác ý là:

1. Tác ý có giác, có quán.

2. Tác ý không giác, có quán.

3. Tác ý không giác, không quán.

4. Tác ý Xa-ma-tha.

5. Tác ý Tỳ-bát-xá-na.

6. Tác ý hai thứ tương ưng nhau.

7. Tác ý khởi tướng.

8. Tác ý nhiếp tướng.

9. Tác ý xả tướng.

10. Tác ý thường tu tập.

11. Tác ý cung kính.

Có tìm kiếm là tác ý có giác, có quán. Tác ý nầy dùng ý nghĩ và lời nói nối nhau mà quán xét các pháp.

Có quán, nghĩa là tác ý không giác, có quán. Tác ý nầy dù lìa giác nhưng vẫn dùng ý nghĩ, lời nói nối nhau mà quán xét các pháp.

Một ý vị là tác ý không giác, không quán. Tác ý nầy lìa ý nghĩ và lời nói nối nhau mà quán xét các pháp.

Chỉ đạo là tác ý Xa-ma-tha. Tác ý nầy chỉ duyên vào tên gọi các pháp.

Quán đạo là tác ý Tỳ-bát-xá-na. Tác ý nầy chỉ duyên vào nghĩa các pháp.

Cả hai là tác ý hai thứ tương ưng. Tác ý nầy có thể bám vào tên và ý nghĩa cùng lúc.

Dứt bỏ hôn trầm là tác ý khởi tướng. Nếu tác ý nầy duyên theo tên gọi thì tâm chìm xuống, phải đánh thức nó dậy.

Đè bẹp tán loạn là tác ý nhiếp tướng, nếu tác ý nầy duyên vào nghĩa thì tâm tán loạn, liền có thể thu nhiếp.

Chánh trụ là tác ý tướng xả, tác ý nầy nếu tâm bình đẳng thì có thể trụ ở tâm xả.

Vô gián là tác ý hằng tu tập. Tác ý nầy có thể nương vào chánh trụ mà tu tập không bỏ phế.

Tôn trọng là tác ý cung kính, có công năng khi tu tập thì tôn trọng danh, nghĩa.

Mười một thứ tác ý như vậy được nói rồi, lại còn phải tu tập chín thứ trụ tâm. Kệ rằng:

Cột duyên mau gom giữ,

Nội lược và lạc trụ,

Điều chán và dứt loạn,

Hoặc khởi diệt, cũng vậy.

Các việc làm, tự tại.

Bấy giờ, được vô tác, Bồ-tát còn tu tập, Chín trụ tâm như thế.

Giải thích: Chín thứ trụ tâm là:

1. Tâm an trụ.

2. Tâm nhiếp trụ.

3. Tâm giải trụ.

4. Tâm chuyển trụ.

5. Tâm phục trụ.

6. Tâm tức trụ.

7. Tâm diệt trụ.

8. Tâm tính trụ.

9. Tâm trì trụ.

Chín thứ trụ nầy là phương tiện để dạy trao, nên biết.

Cột duyên là tâm an trụ. An âm vào sở duyên, không để lìa.

Mau nhiếp giữ là nhiếp trụ tâm. Nếu tâm giác rối loạn thị hãy mau xếp vào giữ chặt.

Nội lược là tâm giải trụ. Giác tâm bên ngoài thì rộng mà bên trong thì lược.

Lạc trụ là tâm chuyển trụ, do công đức thấy định mà chuyển vào lạc trụ.

Bẻ gãy tâm nhàm chán là tâm phục trú là nếu tâm không ưa thích thì phải bẻ gãy nó.

Dứt loạn là tâm dừng trụ, khi thấy loạn sai lầm thì phải chấm dứt

ngay.

Mê lầm khởi lên, liền diệt, cũng như vậy là tâm diệt trụ, như ý

nghĩ lo buồn, tham vừa nổi lên thì liền diệt ngay.

Tâm trụ thì các việc làm nhậm vận tự tại là tâm tính trụ, các việc làm nhậm vận mà thành tự tính.

Bấy giờ chứng vô tác là tâm trì trụ vì không nhờ tác ý mà được tổng trì.

Như vậy, tu tập được tâm trụ rồi. Kế là khiến tâm nầy được mềm mỏng tối thượng. Kệ rằng:

Nương dưới, tu tiến lên,

Siêng tu định căn bản,

Do thông suốt tịnh, thiền,

Sẽ thành tâm mềm mỏng.

Giải thích: Nương vào phẩm dưới, tu tập tiến lên, siêng tu định căn bản, nghĩa là khi Bồ-tát được trụ tâm, nên biết là đã được thân phẩm hạ. Nương tâm là tâm tăng tiến lên, do tinh tấn tăng thêm nên tâm nầy còn tu tập thiền định căn bản.

Hỏi: Tu thêm định căn bản thì được công đức gì?

Đáp: Do thông suốt thiền, tịnh nên sẽ trở thành tâm mềm mỏng vượt trội. Do muốn thành tựu tâm mềm mỏng hơn hết nên các Bồ-tát phát khởi được nhiều thần thông, nên Bồ-tát tiến tu định căn bản.

Hỏi: Khởi hiện thần thông là Bồ-tát định làm gì? Và làm sao thành tựu được tâm mềm mỏng kia. Kệ rằng:

Hiện thông dạo các cõi, Thờ phụng các Thế Tôn, Được tâm mềm mỏng nhất, Do cúng dường các Phật.

Giải thích: Hiện thần thông dạo các cõi, phụng thờ các Thế Tôn là các vị Bồ-tát muốn đi hết vô lượng thế giới, muốn trải qua vô lượng số kiếp, muốn trải qua vô lượng Chư Phật, muốn vâng giữ cúng dường và được nghe chánh pháp. Do các việc ấy, nên hiện khởi các thần thông.

Hỏi: Vì sao Bồ-tát làm những việc ấy?

Đáp: Do nhờ tâm mềm mỏng tối thượng nên mới được cúng dường Chư Phật. Vì nhân cúng dường Chư Phật mà lại được thành tựu tâm mềm mỏng cao thượng bậc nhất.

Được tâm cao quý như thế rồi, là phải được Chư Phật khen ngợi. Kệ rằng:

Khi chưa nhập tâm định, Được năm thứ khen ngợi, Khí thể thành thanh tịnh, Lên được thừa Vô thượng.

Giải thích: Khi chưa ngộ nhập tâm định, được năm thứ khen ngợi là Bồ-tát nầy đối với tâm thanh tịnh ở địa trước, thì trước đã được Như lai khen ngợi, bằng năm thứ công đức kia.

Hỏi: Lời khen ngợi ấy đối với Bồ-tát có lợi ích gì?

Đáp: Do khí thế đã thành thanh tịnh, đủ năng lực, tiến lên được thừa Vô thượng. Bồ-tát nầy, sau khi được Như lai khen ngợi rồi liền thành tựu khí thể thanh tịnh, có khả năng tiến lên thừa Vô thượng.

Hỏi: Như lai đã dùng năm công đức để khen ngợi Bồ-tát, vậy năm công đức ấy là gì? Kệ rằng:

Niệm niệm tiêu tập khí,

Thân nhẹ, tâm nhẹ nhàng,

Tròn sáng và thấy tướng,

Các pháp thân sạch đầy.

Giải thích: Năm công đức là:

1. Tiêu tan tập khí.

2. Thân nhẹ nhàng.

3. Tâm nhẹ nhàng.

4. Tròn sáng.

5. Thấy tướng.

Tiêu tan tập khí nghĩa là tất cả nhóm tập khí đều tan biến theo từng giây phút trôi qua.

Thân nhẹ nhàng là trong thời gian tu tập, thân cảm thấy nhẹ nhàng.

Tâm cũng cảm thấy như vậy.

Tròn sáng đầy là hiểu trọn vẹn tất cả các thứ Không, lìa phân số.

Thấy tướng là thấy tướng vô phân biệt là nhân cho sự thanh tịnh về sau.

Các pháp thân sạch đầy là tất cả pháp thân đều ràn đầy, đều thanh tịnh, vì thường thực hiện năm nhân ấy.

Hỏi: Lúc nào tràn đầy, lúc nào thanh tịnh?

Đáp: Lúc thập địa tròn đầy, khi cõi Phật thanh tịnh.

Nên biết, trong năm công đức ấy, ba công đức trước thuộc về phạm vi của Xa-ma-tha (chỉ) hai công đức sau là thuộc phạm vi của Tì- bát-xá-na (quán). Trong suốt thời gian nầy, Bồ-tát đều biết đầy đủ các pháp ở thế gian.

Bồ-tát được khen ngợi như vậy, rồi. Kế nêu lên thông đạt phần gốc lành. Kệ rằng:

Lúc ấy, Bồ-tát nầy,

Thứ lớp được định tâm,

Vì chỉ thấy ý, nói,

Không thấy tất cả nghĩa.

Giải thích: Bồ-tát lúc đầu, nầy tâm định, lìa khỏi ý nghĩ, lời nói, không thấy tướng tự và tướng chung của tất cả nghĩa, mà chỉ thấy ý nghĩ và lời nói. Tri kiến nầy là Bồ-tát đã tới giai vị Noãn. Giai vị nầy gọi là Minh. Như trong kinh Khôi Hà, Phật có nói rõ là thứ sáng suốt nầy, gọi là thấy pháp nhẫn. Kệ rằng:

Do pháp sáng thêm lớn,

Khởi tinh tấn vững chắc,

Khi pháp thêm sáng rồi,

Thông đạt chỉ tâm trụ.

Giải thích: Trong đây, pháp sáng thêm lớn nên phát khởi tinh tấn vững chắc. An trụ trong pháp sáng nầy, thông đạt chỉ có tâm. Sự thông đạt nầy chính là trụ vào giai vị Đảnh của Bồ-tát. Kệ rằng:

Các nghĩa đều là sáng,

Vì chỉ là duy tâm,

Dứt được các chấp loạn,

Đó là trụ ngôi Nhẫn.

Giải thích: Bồ-tát trong giai đoạn nầy, nếu thấy các nghĩa đều là tâm sáng, ngoài tâm sáng ấy, không có thấy cái nào khác riêng. Bấy giờ, các loạn chấp trước đều bị dập tắt. Tri kiến nầy tức là ngôi Nhẫn của Bồ-tát. Kệ rằng:

Loạn bị chấp dù dứt,

Nhưng vẫn còn năng chấp,

Cắt đứt nó mau chứng,

Không hở Tam-ma-đề.

Giải thích: Trong phần nầy, do cắt đứt năng chấp loạn động, nên Bồ-tát mau chứng ngộ Tam-ma-đề không xen hở.

Hỏi: Tam-ma-đề không xen hở nầy có ý nghĩa gì?

Đáp: Khi chủ thể chấp trước loạn động bị dập tắt thì nhập vào không xen hở, cho nên có tên gọi đó. Nhập vào Tam-ma-đề vô gián nầy tức là Bồ-tát đã được ngôi pháp thứ nhất trên đời (Thế đệ nhất vị).

Theo thứ lớp, đã nói về các giai vị như Noãn, v.v… Kế là, nói về phát khởi kiến đạo. Kệ rằng:

Lìa khỏi hai chấp, kia

Xuất thế gian Vô thượng,

Vô phân biệt lìa nhơ,

Lúc ấy, được trí nầy.

Giải thích: Xa lìa khỏi hai chấp là năng chấp và sở chấp không còn hòa hợp nữa.

Xuất thế gian Vô thượng là được thừa Vô thượng.

Vô phân biệt là năng chấp và sở chấp không còn nữa.

Xua tan nhơ bẩn là vì giai vị Kiến đạo đã dập tắt hết phiền não. Bấy giờ, Bồ-tát được gọi là đắc pháp nhãn thanh tịnh lìa các trần cấu.

Kệ rằng:

Đây tức là chuyển y,

Do đã chứng Sơ địa,

Sau, trải vô lượng kiếp,

Y tịnh mới tròn đầy.

Giải thích: Đây là chuyển y vì chứng Sơ địa. Sự lìa cấu nầy tức là vị chuyển y của Bồ-tát. Vì sao? Vì đã chứng Sơ địa.

Hỏi: Phải chuyển y hoàn toàn thanh tịnh?

Đáp: Phải trải qua vô lượng kiếp sau nầy, thì chuyển y thanh tịnh mới được tròn đầy. Chứ không phải ở ngay Sơ địa nầy mà được thanh tịnh cùng cực. Vì phải trải qua vô lượng A-tăng-kỳ kiếp, chừng ấy, chuyển y nầy mới được thanh tịnh tròn đầy. Kệ rằng:

Lúc ấy thông pháp giới,

Tâm tự tha bình đẳng,

Có năm thứ bình đẳng,

Năm thứ không khác nhau.

Giải thích: Bấy giờ sẽ thông đạt cả pháp giới và ta, người, tâm đều bình đẳng là Sơ địa, Bồ-tát đã được thông đạt pháp giới bình đẳng. Từ sự thông đạt nầy, Bồ-tát có thể quán xét thân kẻ khác chính là thân mình, nên được tâm bình đẳng.

Hỏi: Lúc ấy, Bồ-tát được mấy thứ tâm bình đẳng?

Đáp: Có năm thứ tâm bình đẳng do có năm thứ chẳng khác nhau, năm tâm bình đẳng là:

1. Do vô ngã nên bình đẳng, nghĩa là giữa ta và người nối tiếp nhau không hề thấy có ngã trong ấy, không còn khác nhau.

2. Do khổ như nhau nên bình đẳng, nghĩa là giữa ta và người nối tiếp nhau có tất cả khổ, do không khác nhau.

3. Các việc làm bình đẳng, nghĩa là giữa ta và người nối tiếp nhau cùng làm việc dứt khổ, không còn khác nhau.

4. Do không mong cầu nên bình đẳng: nghĩa là giữa ta và người mà các việc làm đều không mong báo đáp, không có khác nhau.

5. Do cùng chứng đắc nên bình đẳng, nghĩa là các Bồ-tát khác đã chứng được thì ta cũng được như vậy, không còn khác nhau.

Kệ rằng:

Các hành luống phân biệt,

Trí tịnh không có hai,

Giải thoát kiến mà diệt,

Nói kiến đạo như vậy.

Giải thích: Các hành luống phân biệt, trí thanh tịnh biết không hai là trong đây, đối với các hành trong ba cõi, Bồ-tát chỉ thấy phân biệt không chân thật. Lấy trí thanh tịnh cùng cực mà thấy không có hai kia.

Trí thanh tịnh là vì xuất thế gian.

Không có hai là do hai thứ chấp đều không có. Chúng không có hai thể tức là pháp giới.

Tiêu diệt phiền não do kiến đạo và giải thoát, kiến đạo là vậy nghĩa là giai vị kiến đạo giải thoát đã dập tắt hết phiền não. Pháp giới tức là giải thoát. Nếu khi dứt trừ phiền não, thấy được giải thoát thì gọi là Bồ-tát mới được kiến đạo. Kệ rằng:

Vô thể và tự thể,

Tự tính hợp ba không,

Ba không, giải thoát nầy,

Đây gọi là giải không.

Giải thích: Ba không là:

1. Vô thể không: là tính phân biệt, vì tướng nó là vô thể.

2. Tự thể không, là tính y tha, vì tướng y tha nầy, như phân biệt, là vô thể.

3. Tự tính không, nghĩa là tính chân thật, do tự thể là tự thể Không. Bài kệ nầy, nói về Bồ-tát chứng được môn không giải thoát. Kệ rằng:

Nên biết duyên vô tướng,

Đều hết các phân biệt,

Trong dây, duyên vô nguyện,

Phân biệt bất chân hết.

Giải thích: Nửa trên bài kệ nầy nói về sự chứng đắc môn giải thoát vô tướng.

Nửa dưới bài kệ nầy nói về chứng đắc môn giải thoát vô nguyện.

Nên biết, trong ấy, Bồ-tát đã có đủ ba cửa giải thoát. Kệ rằng:

Pháp chứng đắc lúc ấy,

Tất cả Bồ-đề phần.

Nên biết Bồ-tát kia,

Cùng chứng như kiến đạo.

Giải thích: Tất cả Bồ-đề phần là bốn niệm xứ khi chứng kiến đạo, Bồ-tát kia cũng được pháp nầy. Kệ rằng:

Giác thế gian chỉ hành,

Vô ngã, chỉ kẹt khổ,

Vô nghĩa, tự ngã diệt,

Nghĩa lớn nương ngã lớn.

Giải thích: Giác ngộ thấy thế gian chỉ có hành, vô ngã, chỉ kẹt vào khổ là Bồ-tát nầy biết rõ các việc trên đời nầy chỉ là các hành, thật sự không có ngã. Do chấp mắc nên chúng sinh mặc vào khổ.

Vô nghĩa, tự ngã diệt là diệt thân kiến nhơ bẩn. Nghĩa lớn là vì làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.

Ngã lớn là coi thân của tất cả chúng sinh là thân mình. Trong việc nầy, Bồ-tát đã chấm dứt kiến chấp về tự ngã.

Nương vào chấp đại ngã mà làm tất cả lợi ích cho chúng sinh thì đó gọi là Đại nghĩa nương vào ngã lớn. Kệ rằng:

Vô ngã lại thấy ngã,

Không khổ cùng cực khổ,

Ích họ không cầu báo,

Do lợi ích tự ngã.

Giải thích: Trong đây, nói vô ngã của Bồ-tát nghĩa là không có bản thân, không có nghĩa, không thấy ngã kiến.

Lại thấy ngã nghĩa là chấp lấy cái ngã theo nghĩa lớn của thân kẻ khác.

Không khổ là chính thân mình không khởi các khổ. Cũng rất khổ là các khổ khởi lên từ thân kẻ khác.

Giúp ích chúng sinh không cần đáp ơn là do không mong cầu hi vọng. Vì sao? Vì lợi ích cho mình. Khi các Bồ-tát làm lợi ích cho chúng sinh, chính làm lợi ích cho thân mình, không khác, nên không trông cậy bên ngoài. Kệ rằng:

Tâm tự thoát trên hết,

Họ trói buộc rộng chắc,

Mé khổ không cùng tận,

Siêng trừ khổ như vậy.

Giải thích: Tự tâm giải thoát là dứt diệt phiền não mà giai vị kiến đạo dứt.

Tối thượng là do sự giải thoát nầy là thừa tối thượng.

Các trói buộc của chúng sinh là vững chắc, rộng là vì tất cả chúng sinh nối nhau khởi lên phiền não.

Bờ mé của khổ là không cùng tận là do thế giới chúng sinh vô biên như hư không.

Do vậy phải siêng năng dứt trừ khổ của chúng sinh là như vậy, Bồ-tát phải vì chúng sinh mà dứt trừ khổ não bằng cách làm tới cùng, làm xong rồi lại làm nữa, không có thời giờ nghỉ. Kệ rằng:

Khổ mình không tự nhẫn,

Làm sao chịu khổ người?

Đời nầy, đời cùng tận,

Trái kia là Bồ-tát.

Giải thích: Một kiếp sống khổ và cùng tận bờ mé của sinh tử của chúng sinh là không thể nghĩ bàn, về sự khổ ấy, không thể chịu đựng được. Nhưng Bồ-tát vẫn có công năng chịu đựng tất cả khổ, có thể chịu đựng khổ ấy của chúng sinh, cho nên nói trái với việc kia là Bồ-tát. Kệ rằng:

Thương các người bình đẳng,

Lợi họ không lui sụt,

Ít có không ít có,

Lợi người là lợi mình.

Giải thích: Thương yêu các người bình đẳng, làm lợi ích chúng sinh không lui sụt là Bồ-tát làm lợi cho tất cả chúng sinh với lòng thương yêu bình đẳng, không chút khác nhau. Hoặc mong cầu sự an vui, lợi ích, hoặc chính mình làm an vui lợi ích, hoặc trong lúc cầu lợi ích thì tâm mong cầu ấy không bao giờ lui sụt.

Ít có không ít có, do lợi ích người là lợi ích mình, nghĩa là do sự không lui sụt nầy vượt cao hơn hết các việc ít có trên đời nầy. Nhưng sự ít có nầy không phải ít có. Vì sao? Vì trong khi chúng sinh được lợi ích thì cũng chính là lúc Bồ-tát được lợi ích. Kệ rằng:

Địa khác nói tu đạo,

Hai trí siêng tu tập,

Kiến tập vô phân biệt,

Thanh tịnh và chúng sinh.

Giải thích: Các địa khác là chín địa sau. Hỏi: Các đại khác tu tập pháp nào?

Đáp: Là hai trí siêng năng tu tập. Hai trí là:

1. Trí vô phân biệt.

2. Trí như đã kiến tập.

Trí vô phân biệt là trí xuất thế gian, trí như đã lập ra là trí có sau, khi tu tập trong đời.

Hỏi: Hai trí nầy có công năng gì?

Đáp: Là pháp thanh tịnh đối với chúng sinh.

Trong ấy, trí vô phân biệt là trí thành thục Phật pháp. Đó là công năng của trí nầy. Trí như đã lập ra là trí thành thục chúng sinh. Đó là công năng của nó, kệ rằng:

Tu vị hai Tăng-kỳ,

Sau cùng được thọ chức,

Nhập định Kim cương kia,

Phá hết lối phân biệt.

Giải thích: Ngôi tu đạo trải qua hai Tăng-kỳ, sau cùng được nhận chức, nghĩa là hai Tăng-kỳ là thứ hai và thứ ba của Đại kiếp A-tăng- kỳ. Tối hậu nghĩa là tu tập rốt ráo. Ở giai vị nầy, thọ chức làm phương tiện.

Hỏi: Thọ chức rồi, Bồ-tát còn làm những gì nữa?

Đáp: Bồ-tát nhập vào định kim cương kia để phá hết các phân biệt.

Hỏi: Vì ý nghĩa gì mà gọi là định kim cương?

Đáp: Do có công năng phá tan tùy miên phân biệt, cho nên định nầy lấy kim cương làm dụ, kệ rằng:

Chuyển y rốt ráo tịnh,

Thành tựu nhất thiết chủng,

Trụ việc đã làm nầy,

Chỉ làm lợi chúng sinh.

Giải thích: Chuyển y rốt ráo thanh tịnh là lìa hẳn tất cả các chướng ngại của phiền não và chướng ngại của trí.

Thành tựu nhất thiết chủng trí là thành tựu, chứng được Nhất thiết chủng trí vì nó là Vô thượng.

Trụ vào đó làm các việc là an trụ ở giai vị nầy cho đến tận cùng bờ mé sinh tử của chúng sinh mà thị hiện thành đạo và hiện Niết-bàn.

Hỏi: Thực hiện việc nầy để làm gì? Đáp: Chỉ vì lợi ích chúng sinh.

Các việc như thế, là nhằm một bề đem lợi ích cho tất cả chúng sinh.

Từ đây trở xuống, nói về nhân duyên dạy trao pháp Đại thừa được nghĩa lợi lớn. Kệ rằng:

Mâu-ni tôn khó gặp,

Thường thấy được nghĩa lớn,

Bởi nghe pháp vô đẳng,

Tịnh tín nuôi dưỡng tâm.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về nhân Bồ-tát được dạy trao pháp Đại thừa thường xuyên thấy Phật trước mắt, thường được nghe giáo pháp không gì sánh bằng. Và thường phát sinh lòng tin hết sức sâu xa trong sạch tràn ngập trong tâm.

Đó là nói về thời gian đầu được nghĩa lợi lớn. Kệ rằng:

Nếu đối sự dạy trao,

Nếu muốn trụ pháp môn,

Như người cứu nạn nguy,

Phật khuyên cũng như thế.

Giải thích: Đối với sự dạy trao, như muốn an trụ vào đó là như có các Bồ-tát trong khi được dạy trao, đối với pháp môn của Như lai, tâm muốn lạc trụ ở đó.

Như kẻ cứu vớt nạn nguy hiểm, Phật khuyến cũng như vậy nghĩa là như có kẻ rớt xuống hầm sâu, người có công năng mới túm lấy tóc cột vào bờ cao. Phật khuyên tấn cũng như vậy, là nếu Bồ-tát kia muốn an trụ vào hầm sâu vắng lặng thì Chư Phật, Như lai cũng gắng gượng đặt Bồ-tát ấy vào quả vị Phật trên bờ cao.

Bài kệ sau đây nói về chứng đắc nghĩa lợi lớn. Kệ rằng:

Mắt cực tịnh thế gian,

Giác cao vô phân biệt,

Như mặt trời xuất hiện,

Xua tối, chiếu thế gian.

Giải thích: Do khi Bồ-tát thành Phật thì bỏ hẳn lại sau lưng tất cả pháp thế gian, cho nên được pháp nhãn rất trong sạch. Lúc ấy được gọi là chứng được sự giác ngộ vượt bậc vô phân biệt, như mặt trời lớn xuất hiện, xua tan bóng tối, chiếu sáng khắp nơi. Đây là nói về thời kì sau cùng được nghĩa lợi lớn.

Đã nói về nghĩa dạy trao pháp Đại thừa như vậy. Kế là bài kệ tổng kết lại nghĩa trước. Kệ rằng:

Phật tử khéo nhóm đầy,

Thành tựu định rất rộng,

Thường được Phật dạy trao,

Tận cùng biển công đức.

Giải thích: Nghĩa của Bài kệ nầy sáng tỏ như lời văn.