SỐ 1505 — TỨ A HÀM MỘ SAO GIẢI

THỨ TƯ

(Ba pháp của công đức đầu đã nói xong; tiếp nói phần đầu của pháp độ thứ hai: Ác)

Hỏi: Đã nói rộng về công đức tức công đức trong ba pháp độ gọi là Ác?

Đáp: Là khổ hành, ái và vô minh. Kinh nói: Khổ hành, ái và vô minh, là nói sơ lược, vè Ác nên biết. Tạp ác làm bổn hạnh thiện gọi là tạp ác. Như người ngu luôn nghĩ về tạp ác, như heo ưa thích chỗ bất tịnh.

Những khổ hành trong đời này là thân, khẩu, ý khổ hành. Kinh nói đó là Ác số. (Tâm sở ác). Đầu tiên là ba loại: Thân khổ hành (ác hành), khẩu khổ hành và ý khổ hành. Khổ hành là hành động ác đối với chúng sinh, là hành động và ý niệm ác.

Hỏi: Thế nào gọi là thân khổ hành?

Đáp: Thân khổ hành là giết-trộm-dâm. Kinh nói: Hành động ác (khổ hành) của thân Giết-Trộm-Dâm, nên biết là hành động của kẻ ngu.

Hỏi: Tôi biết thân khổ hành này có ba, sao gọi là giết?

Đáp: Là Niệm, Giáo và Hành (nghĩ đến dạy bảo người khác và tự mình hành động giết). Ngoài ra, không cho mà lấy và nhân duyên hành dâm ngu si, cũng giống hư giết, nghĩa là phân biệt làm ba: Niệm, Giáo, và Hành.

Hỏi: Đã biết trộm và dâm cũng phân biệt làm ba như giết, không biết thế nào là Niệm?

Đáp: Đó là ý nghĩ đến ham muốn, muốn hành động, và người khác làm thì mình vui. Kinh nói: Niệm là suy nghĩ để ý đến ham muốn làm, dạy người khác làm, và người khác làm mình vui theo. Như giết côn trùng, muốn giết bèn bảo đầy tớ giết, họ giết rồi, mình khen ngợi vui mừng, đó gọi là Niệm giết.

Hỏi: Pháp gì gọi là Giáo.

Đáp: Là dạy bảo, sai làm và cho phép làm. Ba thứ này tùy chỗ mà gọi là Giáo. Như có người hỏi: Bà-la-môn coi dê là con vật hàng đầu? Kẻ nhà giàu kia định ăn thịt nên y nói dối, là giết để chúng tế. Đó là dạy người ta giết. Sai lệnh làm như lệnh vua sai giết bọn ấy, giết không còn sót. Nghe cho làm là như sai người, đến đó và nói: Ta có kẻ oán, họ phiền nhiễm, ta sẽ báo oán. Người kia vì quý mình nên trả lời: Vâng! Tôi sẽ làm. Đó gọi là nghe cho làm.

Hỏi: Thế nào là Hành giết?

Đáp: Là hành động giết đối với chúng sinh tưởng đến xả bỏ, đoạn mạng chúng sinh ấy.

Kinh nói: Giết chính là nghĩa đó. Người giết nhận biết phân biệt được và cho phép thì miệng-ý hành ác nên biết cũng vậy. Tưởng chúng sinh kia, bỏ và đoạn mạng sống là ba lối giết. Đầy đủ ba thứ này có nghĩa gì? Thầy thuốc giỏi, biết chứng bệnh phù thũng, nên ông mổ trị, nhưng đang khi mổ thì bệnh nhân bỏ mạng. Như vậy, không phải thầy thuốc có ý giết họ. Người bệnh kia cũng không hề có một chút ý niệm là mình bị giết, bỏ mạng, do đó đối với ông thầy thuốc, đấy không phải là tội giết. Ở đây không có ý nghĩa của sát sinh. Cả ba đều không gọi là hành động vực giết.

Hỏi: Không cho mà lấy là sao?

Đáp: Không cho mà lấy là có ý tưởng nghĩ đến vật của người khác, biết rõ của người khác mà lén trộm lấy. Kinh nói: Đó là của tiền của kẻ khác, người kia biết đó là của người khác mà giữ lấy. Như vậy, ba động tác tương ưng nhau. Không cho mà lấy còn có nghĩa gì? (Một là của người ta, hai là biết của người ta, ba là giữ lấy). Của người ta mình giữ mà bị mất, thì không phải là trộm, vì ăn trộm biết rõ mình là kẻ trộm (nếu biết rõ lý: Của người ta như của mình, thì không còn tâm ăn trộm), người này dường như biết mất nhưng không phải là kẻ trộm. Lại nữa, nếu lấy của người khác, mà không có tâm ăn trộm, thì không có lỗi. Ví như người hái lấy hoa quả nơi ruộng quen, để cứu lấy sự mất giống trái mùa.

Hỏi: Thế nào là hành động dâm ngu?

Đáp: Là phạm dâm tha thọ, pháp thọ và cách dâm. (Kinh nói hành dâm ngu tóm lược có ba loại đó là phạm tha thọ, pháp thọ và cách dâm (phạm dâm với vợ chồng người khác, phạm dâm phi pháp và phạm dâm phi đạo).

Hỏi: Kinh nói dâm là gốc, tại sao còn nói hành dâm ngu (tà dâm)?

Đáp: Là phân biệt giữa đạo nhân và bạch y (Xuất gia và tại gia). Người xuất gia ý tuyệt đối nói là không dâm, đó là ác hành. Còn người tại gia nói ác hành tức là không cưỡng ép người để hành dâm, chứ không đoạn dâm. Nếu cưỡng ép người hành dâm tức gọi là ác hành. Nếu tại gia hành dâm đều xem là phạm ác hành, thì Tu-đà-hoàn cũng phạm ác hành. Đã không như vậy, thì biết tùy theo loại người mà nói. Do đó, hành ngu dâm còn có nghĩa là bất tịnh hạnh. Do đó, phân ra hái là dâm và tà dâm cho hai loại người là xuất gia và tại gia, đoạn và không đoạn dâm.

Hỏi: Thế nào là phạm dâm tha thọ?

Đáp: Đó là phạm dâm với vợ chồng của người khác, với đối tượng vốn của bà con, với đối tượng thuộc quyền sở hữu của vua. Lấy vợ (hoặc chồng) của người khác, tức người khác đã là chủ nhân, có hai loại: người con gái đến tuổi và còn nhỏ. Trường hợp đến tuổi, theo gia pháp của phương thổ, người con gái kia là thuộc ông chủ, nếu phạm dâm với người con gái ấy, tức là tà dâm. Trường hợp còn nhỏ, chưa bị quản thúc (buông thả), nhưng bắt đầu đã nhận lễ vật, cho đến chưa tới kỳ hẹn lấy chồng, nếu phạm với người con gái ấy, thì gọi là tà dâm. Lấy vợ là của thân nhân, tức đã biết người con gái ấy thuộc bà con dòng họ bên cha, mẹ, dì …. Hoặc là gái nhỏ không chồng lấy về nuôi dưỡng (con nuôi) rồi sau đó phạm dâm, đều gọi là tà dâm. Lấy vợ là sở hữu của vua, là người con gái ấy không chồng, không bà con nhưng thuộc quyền của vua, nếu phạm dâm với người con gái kia, đều gọi là tà dâm.

Hỏi: Thế nào là phạm pháp thọ?

Đáp: Là phạm dâm với nữ nhân đang thọ Học, thọ Trai pháp và thọ gia pháp. Nghĩa là người chồng trước đã cho người nữ (vợ) thọ pháp Học, sau đó lại phạm dâm; hoặc thọ pháp Trai (Bát quan Trai), sau lại phạm dâm. Còn phạm gia pháp là phạm dâm với bà con như đã nói trên.

Hỏi: Thế nào là cách dâm (dâm phi đạo)?

Đáp: Là hành dâm vào chỗ khác, không phải đường sinh nở của phụ nữ, như chỗ sơn trì (hậu môn) của người nam. Hoặc cưỡng dâm, hoặc dâm vợ người đồng tình (nam) đều gọi là cách dâm (tà dâm phi đạo).

Hỏi: Còn có nhiều nhân duyên, là kiết hành của dâm, không thể nói hết. Nếu không nói thì không đủ?

Đáp: Nói như vậy là đã đầy đủ. Như nói dâm ở chỗ không phải đường sinh nở của nữ nhân, là đã biết nói đến súc sinh, và những cách tà dâm khác…. Thế cho nên nói như vậy đã đủ.

Hỏi: Từ đâu dấy khởi hành động phòng nghĩa ấy?

Đáp: Nên biết tất cả từ tham dâm, sân khuể và ngu si mà dấy hởi ra.

Hỏi: Nói tất cả, thì thế nào nói là sát, đạo, dâm?

Đáp: Không nói là tất cả. Nếu nói tất cả thì không thể kinh nói dâm là hành tạo tác thành hữu, là căn bản của tất cả thọ. Cho nên biết thân, khẩu khổ hành còn ý khổ hành sẽ nói riêng.

Hỏi: Pháp nào hiển hiện trong ba sự trái nghịch. Tại sao? Vì không có nghĩa lạc thống (cảm giác vui) nhất thời có giận, có khổ thống (cảm giác khổ) ham muốn dâm? Lạc thống mới nói hành dâm là kiết, thế pháp gì gọi là giận?

Đáp: Tôi không nói tham dâm, sân khuể, ngu si mà nói đó là do ý mong muốn trước. Nghĩa là có ý muốn lấy tiền của trước, nên khởi lên giận mà giết. Như vậy ăn trộm do ý khởi giận trước. Như thế, dâm với em gái, ta sẽ báo thù, sau đó khởi lên đắm trước mà hành dâm. Như vậy, giận là ý muốn trước khi hành dâm. Do đó nói đằng khởi (nhất thời cùng khởi) cũng không sai.

Hỏi: Đã nói khổ hành của thân đều từ tham dâm, sân khuể, ngu si sinh ra, thế nào là khổ hành của miệng?

Đáp” là nói lời bất như, vô như và bất yếu. Tuy khổ hành của miệng có bốn, nhưng nói ba loại gồm đủ cả bốn.

Hỏi: Thế nào là nói lời bất như?

Đáp: Là nói lời không thật, không giống như mình hiểu biết, vì tưởng đến lợi sở hữu của mình mà nói với người nghĩa khác đi. có ba ngã dẫn đến nói không thật, đó là vì mình vì người và vì lợi. Vì bản thân mình là biết sở hữu của mình, tự mình che giấu ý nói khác đi. vì bản thân là vì mạng sống của mình. Vì người khác là vì người thân, vì lợi (nghĩa) là những thứ được làm ra (của cải). Đức Thế Tôn cũng nói vì mình, vì người, vì lợi ăn uống, tiền của nhưng ở chúng, quyến thuộc đã biết rồi (không che giấu nói khác), cho nên không phải là vọng ngôn.

Hỏi: Thế nào là nói lời vô như?

Đáp: Là nói lời không có ái niệm tương ưng, không có nhân duyên niệm tương ưng và không có cả hai tương ưng. Không có ái niệm tương ưng mà nói ra, đó là lời nói thô ác. Nghĩa là không có ý niệm yêu thích, giận dữ mà nói. Nếu vậy, không có lời thô ác là vì nghĩ đến mình mà dấy khởi khổ hành (ác hành) của miệng, và đức Thế Tôn cũng sẽ có lời nói thô ác? Không phải vậy, đức Thế Tôn vì yêu mến, mong muốn độ cho Điều Đạt mà giận dữ nói, cho nên không gọi là nói lời thô ác. Còn trường hợp vì nghĩ đến mình, như người mù hận bản thân mù mà thốt ra lời nói ác, giận dữ nói, thì đó là lời nói thô ác, do không có ái niệm tương ưng.

Nói lời tương ưng với nhân duyên niệm, tức nói lời chân thật, chính xác có ý nghĩa nhân duyên. Ngược lại không có nghĩ đến nhân duyên mà nói ra, thì đó là lời nói lưỡng thiệt (lưỡi đôi chiều). Nếu với ý niệm làm tăng trưởng tương trợ đời sống này thì không phải lưỡng thiệt. Nếu không như vậy, thì đức Thế Tôn cũng nói lưỡng thiệt. Như đức Thế Tôn với mục đích học đạo làm chính, muốn bọn ngoại đạo lợi ích rồi tự họ tu hành mà nói làm họ chia lia với đạo cũ, đây không phải là lưỡng thiệt. Do đó với ý niệm ác làm người khác chia lìa mà nói, đó mới là nói lời lưỡng thiệt.

Lời nói không có cả hai tương ưng là không có ái niệm, không có nhân duyên niệm tương ưng. Tức vọng ngôn, thô ngôn, không vọng ngôn, lưỡng thiệt.

Hỏi: Thế nào là nói lời bất yếu?

Đáp: là nói lời không cần thiết ở phi thời, phi đế, phi nghĩa. Ba thứ này tóm lược tiếng Phạm gọi là A-bạt-độ-lô-chá-na (Trung Hoa dịch là Bất yếu-nghĩa là không cần thiết). Nói Phi thời là lời nói không đúng thời. Như thời tương ưng sinh ly thì nói nhân duyên tụ họp, thời tương ưng tử biệt thì lại nói cảnh làm lễ cưới hỏi trao tay nhau.. mọi sự cát tường tùy theo ý muốn … Hoặc gặp cảnh hiện hữu thay vì chúc mừng ông, lại nói nhân duyên vô thường, các pháp hư hoại, hễ có hiện hữu ắt sẽ suy tàn, chia lìa sự dâm dục ấy. Như vậy, mặc dù người kia nó đúng theo nghĩa mà Phật, Bích-chi-Phật, Bồ tát đã nói, nhưng do nói không hợp thời, cho nên gọi là lời nói không cần thiết.

Nói lời phi đế là nói lời không đúng sự thật, tưởng là thật mà nói không thật. Như bọn Ni-kiền-tử nói (nghĩ lời thầy nói là Chân đế, mà thực sự là tà đạo). Thầy của ta là Tát-vân-nhã. Người kia tưởng như thế tức là nói lời bất yếu. Vì sao? Vì nghĩa thật sự Thầy ta không phải là Tát-vân-nhã mà nói là Tát-vân-nhã, vì muốn tăng phẩm giả của Thầy mà tưởng nói như vậy. Đây cũng là vọng ngôn. Vì sao? Vì nghĩa thật sự Thầy ta không là tát-vân-nhã mà nói Là tát-vân-nhã.

Nói lời phi nghĩa (vô ngã), như lời nói cười đùa, ca hát, buồn rầu… tất cả những điều nói ở trên gọi là khổ hành của miệng.

Hỏi: Thế nào là khổ hành của ý?

Đáp: Đó là ý tham, sân và tà kiến.

(Kinh nói: Ý nghĩ hành sự ác).

Tham là mong muốn được sở hữu của người khác.

Hỏi: Nếu tham là muốn được vật sở hữu của người khác, thì có lỗi nói trùng lặp phần nói về Niệm (trong phần nói về Niệm (trong phần sát sinh) ở trước tức là ý nghĩ muốn, tự làm, người khác làm mình hoan hỷ?

Đáp: Không có lỗi nói trùng lặp. Bởi Niệm nói trước là ý muốn được, ý muốn được mà muốn hành động, còn đây là ý muốn, mà không muốn hành động. Nghĩa là muốn vật sở hữu của người khác là của mình, ý tham đắm vào vật của người khác làm chính.

Sản là tương ưng với ý niệm nhiễu hại người khác.

Hỏi: Thế nào là Tà kiến?

Đáp: Là kiến chấp trái ngược về hành, kiến chấp trái ngược về quả và kiến chấp không có gì cả.

Tóm lược có ba loại này, phân biệt thì rất nhiều. Chấp lấy những thứ kỳ dị khác với mọi người cũng gọi là tà kiến.

Hỏi: Thế nào là kiến chấp trái ngược về hành?

Đáp: là hiểu biết bất tịnh và tịnh, hiểu biết tịnh và bất tịnh, hiểu biết cả hai là một, hoàn toàn trái ngược. Như tịnh thì hiểu là bất tịnh, bất tịnh thì cho rằng là tịnh, hoặc hiểu cả hai đều là một. Như đắm trước thân khẩu ý hành tác bất ái (bất thiện) thì thấy là ái (thiện), bất tịnh thấy là tịnh và thấy cả hai đều là một loại.

Hỏi: Thế nào là kiến chấp trái ngược về quả?

Đáp: Là chấp trái ngược trên Trời là khổ, Niết-bàn là khổ. Như vậy mà chấp quả tịnh là do ý bất tịnh, các nẻo là vui thế gian là vui, như vậy mà chấp quả bất tịnh là do ý tịnh. Hoặc các nẻo khổ, như vậy mà chấp đều có tịnh và bất tịnh.

Hỏi: Thế nào là kiến chấp không có gì cả?

Đáp: Là kiến chấp không có hành tác, không có quả, không có chúng sinh… Ba thứ này là kiến chấp không có gì cả. Kiến chấp không có gì là hành tức là không có bố thí, không có ái quả, không có hành tác thiện, bất thiện. Kiến chấp không có quả là không có quả báo do cực lực làm, không cực lực làm, không có cõi địa ngục, súc sinh ngạ quỷ. Kiến chấp không có chúng sinh, là chấp không có cha mẹ, không có chúng sinh, hóa sinh, thế gian, Sa-môn, Bà-la-môn…

Như thế, phân biệt tà kiến thì rất nhiều. Tóm lại ba thứ nói trên (tham, sân, tà kiến) gọi là khổ hành của ý. Nó là nhân sở tác của vô thiện (ác) làm điên đảo thiện là căn bản mà giới phải trừ bỏ. (Bà-tố-bạt-đà đã nói xong phần đầu (khổ hành) trong pháp độ thứ hai (Ác).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

Tác giả: A-la-hán Bà-tố-bạt-đà. Hán dịch: Đời Phù Tần, Sa-môn Cưu-ma-la-phật-đề.

QUYỂN HẠ

THỨ NĂM

(Phần hai của pháp độ thứ hai: Ác)

Đã nói ác hành (khổ hành), thế nào gọi là Ái?

Đáp: Đó là Dục, khuể và tật đố (Kinh nói: Tật đố tức kiêu mạn. Người kiêu mạn do bởi tật đố). Ba thứ này gọi là Ái, khát ái. Chúng là ba thứ tương tợ, có vô số hiện hành.

Hỏi: Là thế nào?

Đáp: Dục là đắm trước ở Dâm, đắm trước ở Hữu và đắm trước Phạm hạnh. Đó là ba thứ Dục. Trong đây đắm trước ở Dâm là tham đắm năm cảnh giới dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc trơn láng. Dựa vào đây, chúng sinh thường nhiễm trước, mà không nhiễm trước nhiều ở vật khác. Đắm trước ở Dâm đó là tham đắm vào con trai, con gái, và ái nam ái nữ. (Kinh nói: nam tưởng dâm đối với nữ, nữ tưởng dâm đối với nam. Nam, nữ đều tưởng dâm đối với ái nam ái nữ).

Hỏi: Mặc dù Sư nói tham đắm trong sắc, nhưng nay lại nói tham đắm ở con trai, con gái và ái nam ái nữ. Vì sao nói như vậy, vì sao không có lỗi nói lặp lại?

Đáp: Tham đắm con trai, con gái, ái nam, ái nữ đều nhân nơi sắc làm gốc, mỗi mỗi tham đắm đều có sai biệt, không có tham đắm vật khác nhiều hơn sắc… này. Đức Thế Tôn cũng nói: Ta thấy khắp nơi (mười phương đại thiên thế giới) không từng có đắm trước trong một sắc nào bằng là đắm trước trong một sắc nào bằng là đắm trước sắc nam, nữ, ái nam nữ. Vì thế nói tham đắm sắc trong cảnh giới ngũ dục, cũng không sai. Lại tham đắm có ba hạng: nhỏ, vừa và lớn. Nhỏ là nam tham muốn, vừa là nữ tham muốn, lớn là tham muốn của ái nam ái nữ. Thế cho nên gọi là dâm dục.

Hỏi: Thế nào là đắm trước Hữu?

Đáp: Là đắm trước (dâm) ở Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu.( Kinh nói tham đắm ở cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, gọi là đắm trước Hữu).

Hỏi: Như đắm trước ở Dâm trước đã nói riêng là tham đắm con trai, con gái, ái nam ái nữ, nay vì sao lại nói đắm trước hữu?

Đáp: Do kiết sử nên nói đắm trước ở Dâm, dựa vào chúng sinh nên nói đắm trước ở hữu. Tất cả pháp hành dâm gọi đó là Dâm hữu (Dục hữu). Đắm trước Dâm hữu này gọi là tham đắm Dục hữu. Tất cả pháp hành sắc gọi là Sắc hữu. Đắm trước pháp sắc này gọi là tham đắm Sắc hữu. Tất cả pháp hành vô sắc, gọi là Vô sắc hữu. Đắm trước pháp Vô sắc này gọi là tham đắm Vô sắc hữu. Thế nên nói riêng không có lỗi.

Hỏi: Sao gọi là đắm trước phạm hạnh?

Đáp: Đó là tham đắm ở ngôi vị đã được, chưa được và được rồi mà mất, hy vọng muốn được. (Kinh nói: Nhiễm, trước phạm hạnh, là tham đắm ở ngôi vị đã được; hy vọng vị chưa được muốn làm cho được, và buồn rầu khi ngôi vị bị mất. Dùng nghĩa câu này cũng có thể áp dụng tương tợ với đắm trước ở Dâm, ở Hữu đã nói bên trên, như vậy mỗi mỗi đắm trước phân thành ba mà có chín thứ cho mỗi loại. Như đắm trước vào con gái đã được, hy vọng muốn được con gái mà mình được ấy, và buồn rầu khi mất người con gái ấy. Tương tự, đối với con trai, với ái nam ái nữ cũng vậy. Cộng chung ba tham đắm Dâm, Hữu, Phạm, hạnh, phải thành hai mươi bảy thứ.

Hỏi: Nói như vậy, thì tham đắm phạm hạnh, không chấp nhận là Kiết sử chăng?

Đáp: Tôi đã nói quả A-na-hàm (Trước đã nói Bất hoàn có kiết sử, sao nói phạm hạnh không có kiết sử!). Đức Thế Tôn cũng nói ba thứ cầu: mong cầu danh, mong cầu hữu và mong cầu phạm hạnh. Mong cầu, ái và dục đều là một nghĩa đắm trước. Lại nói trong phạm hạnh thường yêu thích nghĩ đến lìa bỏ dâm.

Hỏi: Giả sử như vậy, thì không cách nào phạm hạnh không chấp trước. Làm như vậy thì tất cả tự nhiêu hợp với phạm hạnh chăng?

Đáp: Nên thực hành từ từ, thực hành tự mình kiềm sốt. Hành phạm hạnh không chấp trước là phạm hạnh bình đẳng vượt qua mọi phước, ác mà cầu Bát-đề-ba-đà; đối với khổ vui, Đàn độ, thần thông (trì ngôn phụng pháp là thứ tư) đều không cầu quả. Cầu quả đó là chấp trước ta do tinh tấn phạm hạnh này sẽ đạt được quả Thiên trung Thiên. Đã thực hành như đây, thì có chấp trước tức có hy vọng; Làm thế nào đạt được phạm hạnh để được nơi an lạc. Hoặc là muốn được đời sau an lạc, mà mong muốn hy vọng phạm hạnh. Nay do ái mà an lạc, do ái lay động mà hành phi phạm hạnh dẫn đến rầu rỉ: Ôi! Ta đã đọa lạc giới, tự trách mình mà buồn rầu. Thế cho nên gọi là đắm trước phạm hạnh.

(Đã nói xong phần Dụ của Ái).

Hỏi: Thế nào là Khuể (sân)?

Đáp: Vì tưởng đến bản thân, người thân, kẻ oán mà giận. (Kinh nói: tưởng về minh, về người thân, về kẻ oán, ba tưởng ấy sinh giận).

Hỏi: Tại sao nói chung Ái và Giận, hai thứ đó không hòa hợp được.

Đáp: Cũng từ ý tưởng ham muốn, mà nổi lên giận dữ, lại cũng từ ý tưởng mà nổi lên yêu mến. Ý tưởng đối với mình có bốn thứ, ý tưởng đối với người thân, kẻ oán cũng có bốn thứ (bốn cách).

Hỏi: Là sao?

Đáp: Chính mình chưa được vui thì nên mong được; khi được vui rồi, lại sợ mất (đó là hai). Khi được khổ muốn làm cho mất (ba); chưa được khổ thì không muốn được (bốn). Như vậy tưởng đến chính mình và người thân mỗi thứ đều có bốn. Còn oán thù thì cũng có bốn cách thức trái nhau. Tại sao? Và kẻ oán chưa gặp khổ, muốn khiến cho gặp; kẻ thù gặp khổ rồi muốn khổ ấy không mất. Kẻ thù chưa được vui thì muốn không được vui, kẻ thù đã gặp vui rồi thì muốn cho tiêu mất. Vì thế nói giận trong phần Ái này.

Hỏi: Nếu vậy, nay muốn nghe trình bày rộng về giận vì mình?

Đáp: Tưởng về mình mà sinh giận là tưởng những gì mình đã lo sợ, đánh mất trong ba thời: quá khứ, vị lai, hiện tại. Như giận mình đã đánh mất vật gì trong quá khứ, thì tương lai, hiện tại, cũng dấy khởi giận. Đó là giận vì mình lo sợ, đánh mất trong ba thời.

Hỏi: Thế nào là giận vì người thân?

Đáp: Vì xem người thân như chính mình, nên giận vì mình đánh mất, lo sợ trong ba thời, thì giận vì người thân lo sợ, đánh mất trong ba thời cũng vậy.

Hỏi: Là thế nào?

Đáp: Vì người thân mà mình yêu mến, họ bị đánh mất vật gì đó, giống như chính mình bị mất. Thế cho nên khởi giận trong ba thời như mình.

Hỏi: Thế nào là giận vì kẻ oán?

Đáp: Đối với kẻ oán làm mình khởi giận, thì trái ngược vì mình và người thân. Nghĩa là thấy kẻ đến của mình được vui thì mình lại giận, như vậy trong ba thời mà biết khởi giận như vậy. Giận vì mình, vì người thân, vì kẻ oán phối với ba thời mà thành chín loại giận.

Hỏi: Giận này và giận trong khổ hành (ác hàn) của ý (tham, sân, si) có gì khác nhau?

Đáp: Giận này dựa vào nhân duyên mà hiện hữu, cũng dựa vào mười ác, còn giận kia là từ vô trí mà sinh.

Hỏi: Hết thảy chúng sinh đều bình đẳng có chín thứ giận này không?

Đáp: Do chúng sinh khác nhau, nên tuy có chín thứ giận mà có ba hạng khác nhau: hạng giận như vẽ trên nước, hạng giận như vẽ trên đất và hạng giận như vẽ (khắc) trên đá. Vẽ trên nước thì liền mất ngay, vẽ trên đất thì thời gian ngắn, bị mưa gió xóa đi; vẽ trên đá thì chỉ đá mất, vết vẽ mới không còn. Do đó, chúng sinh ôm lòng giận dữ khác nhau. Hoặc khởi lên ý giận, lòng liền ăn năn: Ôi! Ta là trượng phu, tánh hạnh trượng phu, sao lại khởi lên ý hoại pháp, gây mọi điều khổ …” Khởi lên tâm thầm trách ấy, thì giận tự nhiên tan biến. Đó là giận như vẽ trên nước. Vẽ trên đất cũng vậy. Như khi nổi giận, tự mình không thể trừ giận, nhờ có Thầy, bạn, thân trí thức thức tỉnh cho, mà giận tự tiêu tan. Hạng thứ ba thì cực ác, không biết suy nghĩ, ý hiện hành giận bốc lên sung mãn thân thể, cho đến Phật Bích-chi-Phật cũng không thể ngăn được, thì giận ấy chỉ tiêu tan khi thân này hoại diệt mà thôi, như vẽ trên đá.

Hỏi: Thế nào là tật đố?

Đáp: Tật đố (mạn) là khởi ý cho mình là thấp, là bằng, là hơn. (Kinh nói: tướng của tật đố là cống cao). Hoặc lại so bình đây, kia, gọi là tật đố. Đó là ba thứ: ngu hạ thấp mình, ngu tưởng mình bằng, ngu tưởng mình hơn mọi người. Đối với vật chắt, sắc đẹp, kỹ thuận, giàu có, họ hơn mình, mình không thể hơn họ gọi là ngu đánh giá mình thấp. Người ta vốn dĩ hơn mình, lại ngu cho rằng bằng mình đó là ngu tưởng mình bằng. Còn lại, cho rằng ta vượt trội hơn họ, đó gọi là ngu cho mình hơn.

Hỏi: Đã nói ba tướng của tật đố là thấp, bằng và hơn, sao không nói tất cả loại ngu, như đã nói về sân?

Đáp: Ngu cho mình thấp (Ty mạn) gồm có ba loại: Vọng ngữ, khinh hủy và Mạn đãi. (Kinh nói: Tật đố hạ thấp mình có ba: Tật đố vọng ngữ, tật đố khinh hủy và tật đố mạn đãi (lười biếng, buông lung). Tật đố vọng ngữ là tự nghĩ mình đã làm ác quá mức rồi, tự vui trong sự thấp hèn của mình. Tật đố khinh hủy là nhận lời khen ngợi của người khác: “Lành thay! Ông có đầy đủ công đức”. Người kia nghe vậy, trong lòng hoan hỷ, bên ngoài giả bộ nói “Tôi không có đức ấy”. Tật đố đãi mạn là một ngày đêm ngủ vùi, nghĩ việc ấy không thể do thân con người mà vượt qua. Đó gọi là tật đố đãi mạn. Ba thứ vừa nêu gọi là Ngu cho mình thấp (Tỵ mạn).

Hỏi: Tức nào là ngu cho mình bằng (Đẳng mạn)?

Đáp: Cũng có ba thứ: Tật đố bản thân (Ngã mạn), Tật đố kiêu ngạo (Kiêu mạn) và tật đố bất kính. Tật đó bản thân là chấp ngã được thọ ấm, người kia thọ ấm tốt, xấu. Tật đố kiêu ngạo, là nghĩ mình nhận được sự cúng dường đủ các loại. Tật đố bất kính, là không kính lễ Sư trưởng.

Hỏi: Thế nào là ngu cho mình hơn ( Tăng thượng mạn)?

Đáp: Đó là thậm tật đố, tật đố trung tật đố và vô hạn tật đố. (Khi nói: Tăng nói: Tăng thượng tật đố là thậm tật đố, tật đố trung tật đố và vô hạn tật đố). Thậm tật đố là đối với người kém, bằng mình, nghĩ rằng mình vượt hôn. Tật đố trung tật đó là đối với người hay giỏi, tốt hơn mình rất nhiều, cho rằng mình vượt hôn. Vô hạn tật đố là mình chưa được giải thoát, cho rằng mình đã được giải thoát. Như vậy, có chín ý nghĩa về tật đố.

Tất cả mọi tật đố đều từ khát ái sinh, từ đó tạo ra các hữu (ba cõi hữu). Thế cho nên Tật đố được nói trong phần Ái.

(Đã nói xong phần thứ hai trong chân độ Ác).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

THỨ SÁU

(Phần ba của Pháp độ thứ hai: Ác)

Hỏi: Đã nói về Ái, thế nào là Vô minh?

Đáp: Vô minh là vô trí, tà trí và nghi trí. Kinh nói: Vô trí, tà trí, nghi ngờ trí đó là ba trí vô minh. Do miệng hiển bày thế nào, thì hiểu văn tự cũng vậy. Như miệng ác (xấu) tức là không có miệng. Lại Vô trí ví như nói Ác tử (con ác) tức là Phi tử (không có con), hoặc như Ác bằng (bạn ác) tức là Phi bằng (không phải bạn). Như vậy, Vô trí cũng tức là Phi trí. Đây nói vô trí tức là không biết hữu vi, không biết vô vi, không biết cái “bất khả thuyết”. Đó gọi là vô trí.

Hỏi: Hữu vi có hai: Nội, thọ, ngoại thọ, quyết định thọ nào?

Đáp: Nội thọ, ngoại thọ, và cả hai thọ này trọng hữu vi đều vô trí. Kinh gọi là ngu si đối với nội thọ, ngoại thọ và cả hai thọ trọng hữu vi. Nội thọ là thọ, Ấm, Giới, Xứ, mỗi mỗi có hai hành là mình thọ và người khác thọ, Ngoại thọ là cỏ cây tường vách. Ngu si tạp loạn nội, ngoại thọ đó là vô trí. Đức Thế Tôn cũng nói sáu Nhập xứ, vô trí không thể thấy biết. Tu đôi lộ (Kinh) nói thọ tức nghĩa nội thọ, là nghĩa hành kiết sử nhân duyên ngu tình, chấp ngã sở gọi là nội thọ.

Hỏi: Thế nào vô vi với Niết-bàn là một nghĩa, không nghĩa nào khác, sao nói có ba?

Đáp: Vô vi là hữu dư, vô dư và cả hai (tính là ba). Cho dù Niết-bàn Vô vi là một, nhưng dựa vào hành mà nói có hai. Đây chấp nhận Hữu dư là do hành kết được thọ làm nghĩa, thân ấy là hữu dư. Khi tất cả kiết diệt trừ, thân tác chứng đã tận trừ hết phiền não thì gọi là hữu dư. Khi thọ ấm này đã bỏ, không còn thọ lại thân nữa, như đèn đã lịm tắt, gọi là Vô dư. Đây ngu si mê hoặc hữu dư, vô dư và cả hai gọi là vô trí ở vô dư.

Hỏi: Thế nào là không biết “bất khả thuyết”?

Đáp: Cái “bất khả thuyết” (không thể nói) là sự chỉ dạy về thọ, sự chỉ dạy về phương tiện, sự chỉ dạy về diệt.

Nghĩa là ngu si đối với Thọ, phương tiện và diệt; gọi là vô trí đối với pháp “Bất khả thuyết”. Chỉ dạy về thọ là chúng sinh hiện tại đã thọ nhận Ấm, giới, nhập tức là nội mạng pháp thọ, do hành kết sử; không là nội mạng pháp thọ của quá khứ vị lai. Chỉ dạy thọ này không phải một, không phải ngàn mà được hợp lại thành mạng thành thân. Nếu là một thì không thường là khổ; nếu là khác thì thương là khổ. Nếu chấp thường thì không hành phạm hạnh; nếu chấp không thường (đoạn) thì không cần quả phạm hạnh, nhận cho đều vô nghĩa. Vô thường là nghĩa chấp không, trong phương tiện khắp cả đều đoạn, không có pháp khổ, pháp lành. Chỉ dạy về phương tiện là chỉ dạy về hành phương tiện tương ưng ba thời: quá khứ, vị lai, hiện tại. Như nói: Ta thời đó là Vua Cù Hiệt ( Cù-hiệt là âm Phạm, có mười tên; Dê, Mắt, Đất, Trời, Lửa, Nói, Phương, Kim-cang, Ánh sáng, Tên bắn. Có mười tên như vậy, mà người đó không biết mười tên ấy là gì). Vị lai sẽ có tên gọi là Vô Thắng. Hiện tại chính là Công sư thông suốt về chú thuật. Các thương nhân là chưa thọ hoặc đã thọ. Vì Tục số nên chỉ dạy phương tiện để phá chấp Thường chấp Đoạn. Nếu đúng là Cù-hiệt diệt mất, sao nói “Ta là Cù-hiệt”. Nếu Cù-hiệt không diệt sao nói” thời ấy Ta là Cù-hiệt. Dùng nghĩa thế tục, để chỉ dạy phương tiện này.

Hỏi: Thế nào là chỉ dạy Diệt?

Đáp: Thọ hết, không thọ nữa, chấm dứt không còn, gọi là chỉ dạy về Diệt. (Kinh nói: Thọ như đã nói ở trên). Đời sống kia đã hết, không thọ, không bị xâm hại nữa, việc của mình và người đã chấm dứt không còn sót, đã vượt qua bờ này đến bờ kia đó gọi là chỉ dạy về Diệt. Việc trừ chấp Đoạn, Thường chuyển biến hoàn diệt, như vậy mỗi mỗi ngăn chận. Như dùng thọ làm gốc mà chỉ dạy về Bát Niết-bàn (Diệt), cũng là pháp “bất khả thuyết”. Nếu khác đây là không bát Niết-bàn, hoặc không khác đây là không bát Niết-bàn, thì như vậy thấy sinh khổ rồi không nói, không nói rồi lẽ ra bát Niết-bàn, như đèn tắt, và mỗi mỗi nội thọ hoặc không chỉ dạy về thọ. Chỉ dạy phương tiện là dựa vào Ấm giới xứ quá khứ làm gốc mà nói. Như nói “Ta thuở ấy là Vua tên Cù-hiệt”. Cứ như vậy, cho đến đời vị lại… còn chỉ dạy Diệt là lấy Thọ làm chính mà nói. Như nói “Đức Thế Tôn bát Niết-bàn. Như chỉ dạy phương tiện là phá chấp mạng này đoạn tuyệt chỉ dạy về Diệt là phá chấp mạng này thường còn. Chỉ dạy về thọ là phá chấp mạng này là có là không. Vô trí không thể hiểu những pháp “bất khả thuyết” này. Đã nói xong Vô trí.

Hỏi: Thế nào là Tà trí?

Đáp: Là kiến chấp về thân mình thọ nhận, kiến chấp về nội thọ,

kiến chấp về thọ nhận kiến giải mô phỏng (bắt chước). Ba thứ chấp này gọi là Tà trí. Chữ tà là nghĩa trái nghịch, không phải bậc Hiền Thánh, cũng đồng nghĩa với Xiểm nịch. Kiến chấp về thân mình là chấp Nhập ấy là tôi, Nhập là của Ngã, Nhập là của Tự tại tương ưng. Nhập ấy là tôi, tức chấp mọi huyễn hóa, thành trì, đồng ruộng, ngựa tiếng vang, hình bóng trong gương, những chỗ tương tợ,… chấp có những thứ ấy là Nhập của tôi. Chấp Nhập là của Ngã, tức chấp những vật dụng mượn trang sức, cây, quả, tương tợ người thân, năm ấm… chấp có những thứ ấy là của Ngã (Ngã sở). Chấp Nhập là của Tự tại tương ưng là chấp mọi pháp hoại, cây chuối, hình vẽ, bọt trên nước, vật dụng không thành thục, cảnh giới tương tợ xương cốt trắng; ta giàu có, như sắc ở hư không… Mọi thứ đều do Tự tại sai khiến làm chủ. Đây cũng là kiến chấp về Ngã về thân về Ngã là than mình mà chấp bám vào.

Hỏi: Thế nào là kiến chấp về Nội thọ?

Đáp: Là tư duy chấp Nội thọ là đoạn là thường là cả đoạn cả thường (câu). (Kinh nói: Tư duy vè đoạn, tư duy về thường, và tư duy cả hai đoạn, thường). Nội thọ gọi là thọ vô phương tiện là chấp không có phương tiện nghĩa (không hợp lý). Kiến chấp bên ngoài thấy đoạn thì chấp thế gian là vô thường. Kiến chấp bên ngoài là có thì chấp thế gian không là vô thường. Kiến chấp mạng này là bên ngoài không phải có, không phải không có, hoặc bên ngoài chấp mạng này, thân này là không có, chẳng phải có, chẳng phải không có. Tư duy chấp cả hai là chấp thường bên ngoài là có, chấp đoạn bên ngoài là không có, chấp bên ngoài là chẳng không chẳng có. Những kiến chấp này gọi là kiến chấp Nội thọ (Biên kiến).

Hỏi: Thế nào là kiến chấp thọ nhận mô phỏng?

Đáp: Là kiến chấp vè Giới mô phỏng, kiến giải mô phỏng và chỗ nương tựa của Giới Kiến. (Kinh nói: Kiến chấp tiếp nhận mô phỏng là ba sự. Do hai thứ Giới, Kiến sinh ra Y (nương tựa). Giới trong pháp độ đầu đó là giới tịnh; còn đây nói giới đó là hai kiến chấp thọ giới mô phỏng, và thọ kiến giới mô phỏng. Cho rằng giới, kiến này là chân thật, ngoài ra đều là ngu si. Đó gọi là chấp trước vào cho là chân thật, trói buộc thân cũng nói là chân thật. Y là chỗ nương tựa của giới và kiến, đại khái là chấp thân năm ấm, hoặc giới, hoặc kiến, hoặc hành ấm đều tịnh. Đây gọi là thọ giới mô phỏng biết ấm này là tốt đẹp, ngoài ra đều không tốt đẹp. Tương tợ, dựa vào Kiến giải mô phỏng cũng vậy.

Hỏi: Thế nào là Nghi trí?

Đáp: Là nghi ngờ về thứ quý báu về Đế và Chánh thọ.

Kinh nói: Nghi ngờ pháp quý báu, nghi ngờ pháp Đế và nghi ngờ pháp Chánh thọ (định). Không thể duy trì, mê hoặc do dự là nghi ngờ.

Hỏi: Thế nào là pháp quý báu?

Đáp: Là Phật, Pháp và Chúng (Tăng).

Kinh nói: Phật, Pháp, Tăng chúng là châu báu. Như trước đã nói, Phật, là bậc Nhất thiết trí, đầy đủ hết thảy công đức, bỏ hết thảy ác, giải thoát.

Hỏi: Do đâu gọi là quý báu?

Đáp: Ba công đức trên là Phật bảo. Vì lòng thương chúng sinh, ngài nói pháp không dối, không đặt điều kiện nào để làm thiện tri thức. Phật ra đời là khó gặp, pháp Ngài nói là không thể nghĩ bàn, không thể so sánh. Đầy đủ công đức như vậy, mới thành Phật. Pháp quý báu ngài giảng nói là phương tiện, là phương tiện trao truyền quả Niết-bàn. Do vậy, nên hết thảy pháp của Thế Tôn là tối thượng. Nó là con đường tốt nhất để chấm dứt mọi pháp hữu vi, vô vi ấy. Kinh nói: Nó thật quý báu, vì không phải được làm ra. Nó làm tắt hết thảy khổ, đưa đến chỗ cuối cùng của mát mẻ. Nó khó thực hiện, khó hư hoại, không thể nói hết. Đầy đủ những công đức như thế, mới thành là Pháp quý báu. Về nghĩa của Tăng, đã nói rồi. Cho đến Thanh văn, hết thảy Tăng đều là quý báu, cúng thí họ thì được phước báo rộng lớn, vì họ ứng dụng lời Thế Tôn dạy, mà Thế Tôn là vô thượng phước điền. Họ được Đức Thế Tôn khen ngợi, không ai có thể phá hoại, không tranh giành trái nghịch. Bởi có công đức như vậy, mới thành Tăng quý báu. Nghi ngờ những thứ quý báu ấy gọi là Nghi trí.

Hỏi : Thế nào là nghi ngờ về Đế (sự thật)?

Đáp: Là nghi ngờ về Tục số đế, Tướng đế và Đệ nhất nghĩa đế (Kinh nói: Nghi ngờ trong tục số đế, Tướng đế và Đệ nhất nghĩa đế, gọi là Nghi trí) (trong đây nói nghi tức không có giải thoát, không có chánh thọ).

Nghi ngờ về Chánh thọ là nghi ngờ về bốn giải thoát, hai quán xứ ( quán đất, nước; bốn quán định cỏi Sắc, bốn quán định cõi ô sắc) hai trực, vô lậu, năm tưởng trước (chấp giữ năm loại trước của mười định hữu lậu), giải thoát thứ hai, giải thoát thứ tám. Biết cảnh giới này là Chánh thọ, mà cho rằng trì đây không có công đức. Nghi ngờ ấy là khổ khổ (khổ chồng chất khổ mà không biết), như vậy, đối với Tập, Tận, Đạo đế đều nghi ngờ điên đảo, phối với cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc thành mười hai hành điên đảo.

Giống như Nghi trí, trong nghĩa Ái nói Tà kiến cũng thế. Tức Tà kiến có nghĩa vô trí, tà trí nhưng nói theo khổ hành (ác hành) riêng biệt; còn kiến chấp về kiến giải mô phỏng, về thân mình về nội thọ là Kiến khổ đoạn. Lại ác cũng thuộc Tư duy đoạn, như thế mà phân biệt trong ba cõi thành chín mươi tám kiết sử.

(Đã nói xong phần thứ ba trong Pháp độ thứ hai: Ác).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

THỨ BẢY

(Phần đầu của pháp độ thứ ba: Y)

Hỏi: Đã nói Công đức, cũng nói Ác rồi, thế nào gọi là Y?

Đáp: Là chỗ nương tựa: Ấm, Giới, Xứ. Kinh nói: Ấm, Xứ, Giới là nơi nương tựa. Tướng này do là nương tựa, nên nói là Y, cũng có nghĩa là trụ lập. Chúng sinh nương vào Ấm, Giới, Xứ ba thứ đó mà làm công đức cũng như tạo điều ác. Do đấy, biết nó là chỗ dựa của công đức và ác.

Hỏi: Thế nào gọi là Ấm?

Đáp: Ấm là Sắc-Hành-Trí. Kinh nói: Sắc-Hành-Trí là Ấm. Ấm nghĩa là chứa nhóm, dồn đống, thắt buộc. Nghĩa trước hết của Sắc ấm tức là màu vàng, xanh, trắng, đỏ, dài, ngắn, to, nhỏ, vuông, tròn, bốn hướng. Nghĩa tiếp theo của Sắc ấm là cả thảy mọi vật sinh ra, tính chất của nó. Biết sắc ấy là có sự cảm thọ. Hai nghĩa Sắc ấm ấy gồm có thể thấy và không thể thấy. Có thể thấy là những gì thuộc mắt thấy, còn khác đi là không thể thấy, như thanh, hương, vị, xúc, gió,…

Hỏi: Đã nói Đại, sắc thọ nhận Đại, chưa biết thế nào là Sắc thọ?

Đáp: Các đại là Địa-Thủy-Hỏa-Phong. Kinh nói: Đất là tướng đứng đầu trong bốn đại. Với sắc, mỗi mỗi đều nhờ đất cứng, nước ướt, lửa nóng, gió lay động. Sắc tiếp nhận các đại mà có khói, mây mù, ánh sáng, bóng trong gương, năm căn sạch.

Hỏi: Đã nói Sắc ấm, Hành là gì?

Đáp: Là sự nương vào thân khẩu ý. Kinh nói: Thân là chỗ nương tựa, nên nương tựa vào thân; miệng là chỉ nương tựa nên nương tựa vào miệng; ý là chỗ nương tựa nên nương tựa vào ý. Nương vào thân -khẩu-ý mà hành động, những hoạt động nầy tạo pháp hữu vi. Hành động này, theo như Kinh nói: Sắc là hành hữu vi, lại hành hữu vi tạo thành sắc nữa. Như hạt lúa thành lúa, lúa sinh ra hạt lúa. Như thế, mà biết năm Ấm cũng vậy. Chúng có vô số hành tập họp gọi là Ấm, như đống củi, đống lúa.

Hành này gồm có ba: Phước, Vô phước và Bất thuần thục.

Hỏi: Thế nào gọi là Trí?

Đáp: Trí là Thọ, Tưởng, Thức. Kinh nói: Thống (Thọ) Tưởng và Thức là ba phẩm pháp của Đạo, không bị cõi khác gom lấy (không bị sáu đường dẫn). Đức Thế Tôn cũng nói: Nhẫn thì tưởng biết, nghĩa là khi tưởng biết thì đó là trí (nhịn chịu là biết Thống, (thọ), biết Thống là trí biết) Kinh nói: Các hiện tượng đó hỗn tạp.

Hỏi: Thế nào gọi là Thống? (Thọ)

Đáp: Thống là khổ, vui, không khổ, không vui. Kinh nói: Thống sở dĩ gọi là Thống vì Thống này không tương ưng với mộng khác (Thống không có hình. Nếu Thống này cảm thọ, thì tương ưng với mạng của Thống này cho nên nói là Thống. Chữ Thống cũng vậy. Thống có ba thứ: Khổ thống, Lạc thống và Bất khổ bất lạc thống; mỗi mỗi sinh khổ nhân nơi lạc, sinh lạc nhân nơi khổ, sinh cả hai khổ, lạc nhân nơi bất khổ, bất lạc.

Đức Thế Tôn cũng nói: Lạc thống có phần khổ, khổ thống có phần lạc, Bất khổ bất lạc thống có phần khổ lạc. Nghĩa mỗi thứ đối nhau.

Hỏi: Thế nào gọi là Lạc thống?

Đáp: Lạc thống là sự sinh khởi từ dâm, từ bất ác và từ chỉ. lạc thống sinh khởi từ dâm là từ cảnh giới năm dục, cảnh giới dâm ái, cho đến sinh khởi hoan hỷ. lạc thống sinh khởi từ bất ác. Bất ác là nghĩa chẳng bị chê bai, đây là nói nghĩa người xuất gia hành thiện. Cảm nhận Lạc thống (vui an lạc) phát sinh khi người kia giữ giới, tướng về giới không biến đổi, không hối hận mà yêu thích giới này làm cho sinh khởi niềm vui chẳng làm ác. (Bất ác) Lạc thống sinh khởi từ chỉ, là từ sự định chỉ năm cái, điều phục căn, đắc giải thoát ý không loạn niệm khi hành Thiền… Do tưởng hành niệm này phát sinh hoan hỷ. đó gọi là Lạc thống sinh khởi từ chỉ. chỉ còn có nghĩa không tham, đắm, căn không não nhiệt. Đây là ba thứ lạc thống.

Hỏi: Thế nào gọi là Khổ không?

Đáp: Là ba thứ cảm thọ về khổ của sanh, lão và tử. Ba thứ khổ này gọi là Khổ thống. Sanh khổ, như mụt nhọt mới sanh; Lão khổ như mụt nhọt sưng chín; Tử khổ như mụt nhọt hành đau đớn bên trong chảy rỉ máu mủ vào các chi thân. Hoặc sinh đã có tất cả khổ, gọi là Sinh khổ? Đức Thế Tôn cũng nói: Sinh ra đã có đau khổ như tay chân bị cắt, Lão khổ về sắc diện biến hoại, sức lực tiêu hao (như ép dầu gần hết); Tử khổ là khổ phải xa lìa tất cả tài, vật mình yêu thích. Cho nên gọi là Khổ thống.

Hỏi: Thế nào gọi là Bất khổ bất lạc thống?

Đáp: Là cảm thọ không khổ không vui. (Kinh nói: Bất khổ bất lạc thống ở trong ba cõi). Nên biết ba thứ khổ, lạc, bất khổ bất lạc đối nhau trong ba cõi. Về ba cõi (Tam giới) sẽ nói ở phần sau, nay nói về phần khổ, lạc, bất khổ bất lạc trước. Ở cõi Dục có đủ ba thứ thống: Khổ, lạc, bất khổ bất lạc; cõi Sắc có hai thống: lạc và bất khổ bất lạc thống; cõi Vô sắc có một là bất khổ bất lạc thống. Thế cho nên ba thống này tương ưng với cả ba cõi.

Hỏi: Cái gì làm chỗ nương tựa của thống?

Đáp: Chỗ nương tựa của lạc thống lấy dục làm hơn, chỗ nương tựa của Khổ thống lấy giận làm hôn; chỗ nương tựa của Bất khổ bất lạc thống lấy si làm hơn. Vì sao? Vì có lạc thống thì lấy vô dục mà trừ, thì dục hết, như Tam thiền. Hoặc khổ thống như đức Thế Tôn đau đần, bị giáo đâm chân, nhưng không khởi giận, tức lấy vô sân mà trừ sân thì hết khổ thống. Còn bất khổ, bất lạc thống tức dùng vô si của Thiền thứ tư và bốn định Vô sắc mà trừ si hết. Như vậy tương ưng mà nói mỗi loại thống.

Hỏi: Thống dấy khởi từ đâu?

Đáp: Chúng sinh khởi từ Hành, Nhân duyên và Giới (Kinh nói: Khổ, lạc, Bất khổ bất lạc thống từ Hành sinh, từ Nhân duyên sinh, từ giới sinh). Như vậy phối thành chín thứ giống như cảm thọ ngẫu nhiên nhưng không phải.

Hỏi: Nhân duyên có vô số, không thể nói hết, nay nói nhân duyên nào vậy?

Đáp: Đây nói Nhân duyên sinh có ba thứ là Phước, Vô phước và Vô dư, tùy theo danh số ấy mà nói, tương ưng. (Kinh nói: Khổ, lạc, bất khổ bất lạc thống từ nhân duyên sinh). Nói Phước tương ưng với Lạc thống, Vô phước (Bất phước) tương ưng với khổ thống; Vô dư tương ưng với Bất khổ bất lạc thống. Trong đó Phước là đối nghịch với khổ hành, tức Tam thiền; Vô phước tức là khổ hành; Vô dư là Thiền thứ tư và Vô sắc.

Hỏi: Như Sư trước nói Phước và Thí, Giới, Phân biệt; Phân biệt tức là tu Thiền… Vô sắc , nay sao hoàn toàn nó Lạc thống của Phước?

Đáp: Cách nói đây và kia không tổn hại nhau. (Phước ở đây thọ nhân Tam thiền). Như cho Tỳ kheo ba y, bình bát, cho hình Phật, quỷ La Sát hay không cho hình Phật, quỷ La Sát, không cho Tỳ kheo ba y, chỉ cho bình bát thôi. Nếu có Tỳ kheo nào hơn hình Phật, quỷ La sát, do thầy đó có ba y. Như vậy Phân biệt là Thiền, Vô sắc; còn phước là của Tam thiền. Thọ phước nơi Tam thiền, thọ phước nơi Phân biệt, là do chỗ cho khác nhau thôi. Do đó không có tổn hại gì khi nói Phước từ lạc thống.

Hỏi: Thế nào là Thống sinh khởi từ Hành?

Đáp: Là từ hành động của mình, của người khác và cả hai mà sinh cảm thọ (thống). Lại hành động có hai: Vui và khổ. Khổ vì hành động của mình như lấy dao tự cắt thân mình; Vui vì hành động của mình như sau đó lấy bột chiên đàn xoa lên. Khổ vì hành động của người như đánh vào đầu người khác; vui vì hành động của người khác là sau đó xức thuốc, khổ vì cả hai là sai người đánh đầu mình; vui vì cả hai là sau đó chữa trị…

Hỏi: Thế nào là Thống sinh từ Giới?

Đáp: Từ giới sinh khởi cảm thọ là từ Thời, Hoạn và Tốt ngộ. Đó là Kinh nói.

Hỏi: Nói giới là khác với cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc ư?

Đáp: Đây không phải nói cõi, tách lìa chúng sinh mà là nói nhân duyên. Tưởng về thời tiết, hoạn nạn và tốt ngộ (bất chợt gặp) là tưởng về giới (giới hạn).

Từ giới hạn của thời tiết sinh ra các cảm thọ như ba mùa Hạ, Đông, Xuân, mà mùa Hạ đàm tu, khạc nhổ nhiều. Mùa Đông khạc nhổ tu thì gió nhiều đàm dứt. Mùa Xuân gió tụ nhiều đàm khạc nhổ dứt. Như Y thuật nói: Do tưởng về thời tiết, mà có cảm nhận khổ, vui hiện hữu.

Hỏi: Thế nào là Hoạn? Nó như Khổ hành.

Đáp: Không phải. Pháp này đối với thân thôi, đây là nói Hoạn làm thân tứ đại đối khác. Hoạn là gió, đàm, khạc nhổ. Ba thứ này làm thân tứ đại cảm thọ phát sinh hiện hành.

Hỏi: Thế nào là Tốt ngộ?

Đáp: Là nhân tố trừ chúng sinh (phi chúng sinh số, vô tình). Nó là năng nhân, phát sinh ra khổ thống… như là tường vách cây núi sạt lở… còn sở nhân là chúng sinh. Mình, người cả hai đều hòa nhập vào trong nhân tố này. Sự cảm thọ này có ý nghĩa thuộc về trí.

Hỏi: Thế nào gọi là Tưởng?

Đáp: Là Hữu, tưởng, Vô tưởng, Vô sở hữu tưởng (Kinh nói: Vì tưởng làm tăng ích tướng). Trong đây tương tợ nói tùy thuận theo kinh, lấy tưởng làm chính, lấy tăng ích tướng làm nghĩa. Nói hữu tưởng là tưởng về có, thì có chỗ nương vào. Vô tưởng thì không có chỗ nương vào. Như nhiều cái bình, nếu tưởng có thì nói bình đựng bánh khô, bình đựng sữa. Do tưởng này được phân biệt. trong các bình có bình không có bánh, bình không có sữa… trống rỗng, đó là tưởng về không tức Vô tưởng, thọ. Như vậy tiếng lấy tưởng làm chính, tiếng thọ lấy tăng ích làm chính, đó là sự khác tức Vô tưởng thọ. Vô sở hữu tưởng là Phi sở hữu tưởng. Tướng như vậy là do tham muốn (dục) làm chính mà nói có sở hữu. Người kia lìa dục, muốn giải thoát, biết tướng ấy không có gì cả. Biết tướng ấy như Hư không, Thức xứ đã cảm thọ; còn Vô tưởng, Hữu tưởng là Vô tưởng xứ xen tạp có tưởng; Vô sở hữu là tướng trí vô sở hữu xứ.

Hỏi: Thế nào là Thức?

Đáp: Là hành môn dục khởi, thành và chưa thành (Kinh nói: Vô sắc, cây y nhân duyên có thể được thức). Các loại thức là Thức, mỗi loại có hai thức (tâm thức và căn thức. Sáu thức đều như vậy). Đây là ba thứ: khởi lên thức, đã thành thức và chưa thành thức. Hành y, câu y, nhân duyên có thể được thức, tức ba thứ này làm nhân duyên khởi lên Thức. Như đức Thế Tôn đã trình bày: Hành làm nhân sinh Thức; danh sắc làm nhân sinh Thức; lại mắt, sắc làm nhân duyên khởi lên Nhãn thức. Đây là ba thứ sở tác của Hành. Thế cho nên Hành kia dấy khởi hợp với tinh Cha huyết Mẹ, mà ở trong thai Mẹ sinh khởi Thức. Đây là Hành làm nhân sinh Thức. Trong thai Mẹ lớn dần, khối chuyển dần dần ngưng tụ (như nước đọng trên lá); đó gọi là chưa thành môn căn mà sinh Thức, tức Danh sắc làm nhân. Nếu thành hình chưa diệt mất, hoặc là nhân của Chánh thọ, thì từ nghĩa căn mà sinh Thức. Đây là cả hai nương tựa (câu nhân duyên, nghĩa nương tựa chỉ một không khác, dựa vào mà được sinh Thức.

Hỏi: Sao nói lặp lại Trí, đây là phần Ý, sao nói lại Trí?

Đáp: Ý là sở bố ý (chỗ nương tựa khắp). Trí là sở bố y trí (trí của chỗ nương tựa khắp) là hai mục. Trong đây nói trí là chỗ nương tựa, trước nói là dựa vào trí. Như giới cũng phân làm hai mà nói. Nên không có phương hại gì.

(Bà-tố-bạt-đà nói xong phần đầu của pháp độ thứ ba: Y).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

THỨ TÁM

(Phần hai của pháp độ thứ ba: Y)

Hỏi: Đã nói về Ấm, thế nào là Giới?

Đáp: Giới là Dục, Sắc, vô Sắc. Kinh nói: Cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Đó là ba cõi duy trì các hành của chúng sinh, nên gọi là giới. Đó là nơi tất cả chúng sinh thọ nhân, cho đến không thọ nhận đó là Niết-bàn vô dư.

Hỏi: Thế nào gọi là cõi Dục?

Đáp: Đó là cõi của Nhân thú, Tiên thú và Ác thú (loài Người, loài Trời và các nẻo Ác). Các chúng sinh này giữ lấy, cần đến Dục của cõi Dục và chấp nhận duy trì Dục ấy, cho nên gọi là cõi Dục. Hoặc cùng an trụ với dục, nên gọi là cõi Dục.

Hỏi: Thế nào là Nhân thú?

Đáp: Loài người gồm có các tướng trạng như: tướng nữ căn, tướng nam căn và tướng mạng căn, họ nương nhờ sống ở bốn phương (bốn châu). (Kinh nói: Tướng nữ căn, tướng nam căn, tướng mạng căn; tất cả tướng này biểu hiện loài người. Họ nương sống ở bốn phương).

Nữ thì có tướng nữ căn, nam thì có tướng nam căn vậy.

Hỏi: Còn tướng mạng căn là không phải nam, không phải nữ ư? Mà sao noi riêng tướng mạng căn?

Đáp: Tuy nói tướng nữ căn, tướng nam căn, nhưng ngoài ra cũng có tướng ái nam ái nữ. Nghĩa là không thành nam, không có tướng nam căn; nữ không thành nữ, không có tướng nữ căn. Đây nói riêng tướng mạng căn đó là tướng trạng phôi thai di tinh cha huyết mẹ kết hợp đã ngưng tụ và phát triển cứng chắc dần, lúc ấy chưa hình thành tướng nam căn, tướng nữ căn. Do đó nói riêng.

Hỏi: Thế nào là phương?

Đáp: Phương là châu Diêm-phù-đề, châu Phất-bà-tỳ-đề, châu Cù-đà-ni, và châu Cưu-la-bà. Các châu này chiếm một phương hướng. Châu Phất-bà-tì-đề phương Đông, châu Cù-đà-ni phương Tây, châu Cưu-la-bà phương Bắc và châu Diêm-phù-đề phương Nam. Mỗi châu theo số tuổi thọ mà hưởng vui, đầy đủ mọi thứ và có hạn. Có khác là chuyển dần lên chỗ thượng diệu.

Hỏi: Trời có hai loại: hiện hành dâm và trừ Kiết sử, trong đây nói loại Trời nào?

Đáp: Đây nói Trời hiện hành dâm, gồm có ba loại: Nắm tay là hành dâm, miệng nói chuyện với nhau là hành dâm và mắt nhìn nhau là hành dâm. Trời này thọ ba loại hành dâm, tức Trời trừ bỏ kiết sử thì không còn hành dâm như vậy nữa. Miệng nói chuyện với nhau là nghĩa hành dâm, tức ý nhiễm trước chuyển thành hoạn lạc, người nữ (nam) kia cũng nhiễm trước, cùng nhau nói chuyện trong một khoảnh khắc, thì dục liễu sinh. Nếu chỉ một phía nhiễm trước thì không thành dâm. Như ở cõi này (người) trai gái nắm tay, ôm nhau mà không ái nhiễm, như mẹ, chị, em gái… Do người khác biến hóa, người con trai mà mình yêu thích, cả hai đồng hoan lạc. Thế cho nên gọi là Hóa nhiễm (năm Trời đều có hiện hành dâm. Nam nữ đồng ham muốn liền hóa thành hoan lạc. Đã khiến cho người trước vui thích, mà cùng nhau nói chuyện thì thành hiện hành dâm). Mắt nhìn nhau là hành dâm tức tương ưng cõi Trời Tha hóa tự tại. Như lần lữa nhiễm nhau, nghĩ về nhau, nhìn nhau, cứ như vậy mà dâm sinh khởi. Có khi nhìn không nhiễm, như mình và người biến hóa tự tại mà tương ưng. (Cõi trời thứ sáu thấy biến hóa là thành dâm, cõi trời thứ năm thì tự biến hóa mà thành dâm).

Hỏi: Đã trình bày nói chuyện với nhau, nhìn nhau là hiện hành dâm mà không nói nắm tay nhau là hiện hành dâm?

Đáp: Nắm tay là hiện hành dâm gồm có ba loại: Hai người hành sự dâm với nhau, ôm nhau và nắm tay nhau. Loại hai người hành sự dâm với nhau sẽ nói phần sau. Nay nói tướng trạng ôm nhau là hành dâm, tức là cõi Trời Diêm-ma. Họ lần lữa đã có ý nhiễm đắm lẫn nhau, như ôm con gái, tìm kiếm con gái mà dâm sinh. Nếu chỉ một mình tâm ý nhiễm đắm (đơn phương), thì giống như người cõi này ôm nhau vui vẻ, vì đối tượng kia không chút nhiễm ý. Như người suốt đêm dấy khởi ý hoan lạc. Cho nên gọi là Diệm ma.

Hỏi: Thế nào gọi là nắm tay là hiện hành dâm?

Đáp: Đó là nói cõi Trời Đâu-suất-đà lần lữa phát sinh dâm. Như cùng nắm tay với người nữ, cả hai cùng nhiễm đắm thì hiện hành dâm. Nếu chỉ một mình tâm ý nhiễm đắm thì không thành dâm, giống như nói ở phần trước: Ví như, người tự vui vẻ với người hầu của mình là đủ. Cho nên gọi là Đâu suất đà (tri túc).

Hỏi thế nào là cả hai cùng hành sự dâm?

Đáp: Là cõi Trời Ba mươi ba, Tứ đại Thiên vương và Địa Thiên. Vì có hai cùng nhiễm trước có hai cùng dâm, tất cả cùng hành dâm. Đây là Ý Sư nói giống như hành dâm ở cõi Người. Cõi Trời Ba mươi ba ở đỉnh Tu di, hành dâm giống như người. Tứ đại Thiên nương đi lên trên Càn-đà-la hành sự dâm cũng giống như người. Địa Thiên là Trời này ở trong cây, đất, sông, núi, yêu thích, cảnh giới ham muốn mà có dâm. Tất cả Trời này như đã nói đều có hiện hành dâm. Giống như tuy không có đại tiểu tiện mà có hạ phong. Càng lên cao thì chuyển tin vui càng nhiều. Đó gọi là Trời trụ ở cõi Dục.

Hỏi: Các nẻo là gì?

Đáp: Các nẻo là Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sinh. Kinh nói: Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sinh là ba đường không có điều lành, nên gọi là nẻo ác (ác thứ). Địa ngục gồm có địa ngục lạnh, địa ngục nóng, địa ngục nhân duyên. Kinh nói: Địa ngục lạnh, Địa ngục nóng. Địa ngục tưởng nhân duyên. Địa ngục có nghĩa là nơi khổ cùng cực. Không có gì đáng vui. Địa ngục có nhiều thứ. Địa ngục lạnh là nơi có thể nói được, không nói rõ, và không nói. Kinh nói: Đó là ba tướng nói. Địa ngục lạnh là nơi có thể nói được, không nói rõ và không nói. Rất nhiều chúng sinh trong ngục nói, có thể nói tức có thể hiểu rõ lời nói.

Hỏi: Thế nào là có thể nói?

Đáp: Địa ngục nói được là: Địa ngục Át-phù-đà, Ni-lại-phù-đà, (Tần dị châm là Bất Tốt khởi), A-ba-ba (Tần dị châm là Chiên-tu-đố-lộ). Tốt khởi Át-phù-đà là như người nước Ma-kiệt-đà mỗi người đếm mười tiếng. Hồ ma một gánh có hai mươi đống. Cứ nhớ đến trăm năm là lấy một hạt hồ ma, cho đến bao giờ hết, cứ mỗi trăm năm như vậy. mạng sống chúng sinh nơi địa ngục Tốt khởi sống lâu cũng cỡ vậy. Bốn bụm thành một thăng, thì bốn thăng thành một độc lung, mười sáu độc lung thành một khư, hai mươi khư thành một gánh. Mạng sống còn lâu gấp mười lần như vậy, thì thành ngục Bất-tốt-khởi (Ni-lại-phù-đà). Cứ gấp mười lần hơn như thế, nên biết. Bất-tốt-khởi thì thân thể lạnh, phát sinh một thứ ghẻ, rồi sinh nhiễm vào đó. Cho nên nơi ngục Bất-tốt-khởi, ghẻ mọc khắp thân. Ngục Chiến-tu-đố-lộ còn gọi là ngục Hàn nhục. Tức thịt ung nhọt rồi như lá tùng rụng, chúng sinh trong ngục kêu lên A-ba-ba.

Hỏi: Thế nào là nơi không nói rõ?

Đáp: Nơi không nói rõ là các ngục A-trá, Hưu-trá, Ưu-bát. Kinh nói: Ba địa ngục không nói rõ nầy, thống khổ vây ngặt, chịu không nổi, là địa ngục A-trá, Hưu-trá, Ưu-bát, ở đây không biết sao mà da mình rơi rụng như hoa Ưu-bát. (chỉ còn lại thịt). Nhân duyên hợp với ngục này là da rụng như hoa Ưu-bát, chia cắt thân cũng như vậy. Đó là hậu quả của việc phỉ báng Thánh nhơn, nên chịu tội trong ngục Ưu-bát ấy.

Hỏi: Thế nào là nơi không nói?

Đáp: Đó là ở ngục Tu-kiền-đề (là đầy hương hoa) Câu-vật-độ (đầy hoa trắng) Phân-đà-lê, Bát mộ. Đó là bốn địa ngục không thể nói. Chỉ có gió thổi thốc lạnh run, thân nằm rạp mãi. Miệng thều thào, run lạnh, sợ hãi. Ai chê bai Thánh hiền thì bị tội trong ngục Tu-kiền-đề, chịu cho đến hết mười kiếp. Địa ngục băng giá này vẫn còn tiếp tục với mười lần hơn. Ở đó, người ta bám dính vào những bánh xe to như núi, bên trên thì hẹp, che phủ lấy con người. Tối tăm lạnh cắt thân, như lửa to đang cháy, khói mịt mù. Thân kêu lên “trá trá”, như trái cây nóng tách nứt ra, rồi dần dần tướng căn sinh trưởng, lại chịu khổ tiếp. Đó là tội khổ của kẻ chê bai Thánh Hiền. Đức Thế Tôn cũng nói: Những ai chê bai hiền Thánh, đọa vào địa ngục Tốt khởi trăm ngàn năm vì tâm nguyện họ đều ác. Đó là các địa ngục lạnh .

Hỏi: Địa ngục nóng thì sao?

Đáp: Đó là nơi tra khảo nơi ít tra khảo, nơi không tra khảo. Kinh nói: Có ba hai Địa ngục nóng là: Nơi tra khảo? Nơi ít tra khảo và nơi không tra khảo. Chúng sinh trong đó bị sai khiến. Ít bị sai khiến, hoặc tự mình làm khổ mình, tùy theo các hành tạo (nghiệp) ở quá khứ mà tính ở đây chịu khổ. Nơi tra khảo, gồm ba ngục là ngục Hoàn hoạt, ngục Thị và ngục Hắc-diên. Ngục Hoàn-hoạt là ngục chết đi, sống lại, đem treo lủng lẳng, dộng đầu xuống, như treo đầu dê lấy búa chẻ đầu tội nhân ra. Đám ngục tốt lóc hết thịt. Rồi gió lạnh thổi tới, nhân duyên thích hợp khiến da thịt lại mọc ra. Có những cây búa lớn hình bán nguyệt, tội nhân trong đó ai cũng phát bịnh. Đây vốn bức ngặt thân ta, ta sẽ đem bứt ngặt người khác; như dùng búa chém người như lưỡi hái chẻ tre ý oán thù, chết rồi sinh lại.

Trong địa ngục Hắc diên, tội nhơn bị trói chặt, đến nỗi thân bị đứt thành nhiều khúc; ngục tốt lấy dao cắt thân, chúng sinh, dùng nhiều lát đồng dát mỏng nóng bức, bao sát vào thân, máu thịt rệu rã trôi chảy. Đây là ở dương gian tội nhân này từng lấy roi quất lên đầu chúng sinh và những kẻ xuất gia dối trá, trì giới dối trá để nhận của đàn việt cúng thí. Trong ngục tối mịt này khói ác xông phủ thân hình treo ngược, hít khói sặc sục. Đó lá do ở dương gian, tội nhân hun khói hãm hại chúng sinh nên phải chịu khổ này.

Ở ngục Đại thị, tay chân, mũi, đầu tội nhơn bị cắt ra cả. Đó là tội của những kẻ đồ tể ở chợ trên đời này. Những hòn sắt nóng, bánh xe sắt nóng, đám ngục tốt trợn mắt đuổi rượt chạy, đó là ở dương gian thúc giục trâu ngựa chạy khổ sở. Còn dương gian bắt giữ, thông dâm với vợ người thì bị kiếm trên cây phóng xuống đầu, hết sức tự nhiên chịu khổ. Đây gọi là nơi bị tra khảo trong địa ngục nóng. Trong đây, ở nhân duyên nên ngục tốt không bị đốt, mà tội nhân lại bị đốt. Các hành quả báo không thể nghĩ bèn vậy.

Hỏi: Thế nào là ngục trả khảo ít?

Đáp: là ba ngục: ngục Tu tập, ngục Đại đề khóc ( kêu khóc to) à ngục bị viêm (bị đốt). Kinh nói ba ngục này gọi là nơi tra khảo ít. Ngục Tụ tập là ở đấy vô số đám ngục tốt tụ tập, trông rất sợ hãi. Chúng lùa cả trăm ngàn người vào núi, ai đi trước tự nhiên gặp lửa, vừa tính tháo lại thì bị ngục tốt rượt tới nữa. Đường chật, hai bên núi ép sát như hai thớt cối đá, khiến tội nhơn bị xay đau đớn. Bánh xe ép thịt rơi hết, hoặc bị giã trong cối sắt nóng. Năm trăm năm bị giã, mạng sống cứ kéo dài như vậy mà chịu tội. Từng chặp một chày cứ bổ xuống, ngục đầy tiếng kêu vang. Ngục Đại đề khốc, cũng giống như ngục trước, nhưng giáp vòng là núi bao vây, lở sụp. Đám ngục tốt vô sự nổi giận, la mắng, tại sao không chạy, không kêu la. Chúng cứ làm như vậy, rồi lấy chùy sắt nóng đập lên đầu. Đấy là nơi chịu tội của những kẻ vốn từng tra khảo kẻ khác trên đời. Ngục Bị viêm là bị nướng như trong nhà tắm. Lửa cột đồng cháy đỏ, tội nhân bị lùa vào đó cho cháy thân thể. Rồi từng con chó to nhảy ra ăn thịt. Chúng ăn hết thịt, gió thổi đến lại tự nhiên thịt sinh ra. Rồi lại bị xua đuổi vào bầy chó. Đó là do ở dương gian nuôi tằm, nấu nướng chúng sinh còn sống mà phải sinh vào ngục này chịu khổ.

Hỏi: Thế nào là nơi không tra khảo?

Đáp: Là ba địa ngục: Ngục Đề khốc, ngục Bị viêm và ngục Vô phần lai. Kinh nói ba ngục này là nơi không tra khảo. Ngục Đề-khốc (khóc lớn) thì lửa cháy đốt hừng hực giống như mai rùa rất chật hẹp, tội nhân bị chèn ép trong cảnh chật chội này kêu khóc vang lên. Bên trên lấy nắp đậy lại, khiến càng thêm khổ. Đây là do ở dương gian, bít các hang ổ, xông khói các chúng sinh trong ấy mà nay phải chịu khổ báo như vậy. Địa ngục bị viêm (nướng đốt) là cả núi sắt lớn bao quanh như cái muỗng bén xúc, lấy chúng sinh đốt nướng một bên chín rồi lại chuyển sang bên kia. Đây là do ở dương gian xỏ, đâm giết, bẻ cánh, đầu… mà phải chịu khổ báo như vậy.

Ngục Vô phần lai. Lửa cháy mạnh, thân thể tan mau, đau nhức không còn sót chỗ nào. Đó là nơi chịu tội của những kẻ giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, khởi ý ác đối với Tăng chúng của Như Lai. Ai tạo mười nghiệp ác, thì nghiệp cũng dắt tới đó. Đó là ba nơi không tra khảo.

Địa ngục tưởng nhân duyên là ở nơi hẻo lánh, sông khúc khuỷu hoặc ở trong núi đá, giữa khoảng trống, đầm lầy, một mình chịu đựng đủ mọi thứ khổ. Đó là Địa ngục nhân duyên (Biên địa ngục).

Hỏi: Thế nào là súc sinh?

Đáp: Là loài đi trên đất, đi dưới nước, bay trên không. Kinh nói: Hết thảy loài không có chân, hai chân, nhiều chân, chúng sống trên đất, trên nước, bay lên trời. Giống sống trên đất, trước hết là bò, lừa, lạc đà. Dưới nước thì có cá Ma kiệt, cá Thất-thu-ma lại là giống to lớn. Trên trời, có chim và chim nhỏ, trùng bay. Loại không chân hay nhiều chân, không chân như rắn, hai chân như chim, nhiều chân như sâu, ong. Những kẻ làm mọi chuyện ác, lại thêm ngu, nên sinh vào loài súc sinh.

Hỏi: Thế nào là ngạ quỷ?

Đáp: Ngạ quỷ có loài thiếu ăn, có loài không được ăn, có loài ăn nhiều. Kinh nói: Đó là nói gọn có ba thứ. Còn biết bao loài quỷ đói khác nữa.

Hỏi: Loài Ngạ quỷ không được ăn là sao?

Đáp: La ba loài quỷ: miệng như đuốc lửa, miệng như cây kim và miệng hôi thối. Miệng như đuốc lửa là lửa trong miệng, nên khí nóng bên trong trở lại đốt mặt chúng. Chúng như cây cột lửa. Những kẻ bỏn xẻn, tham lam, mắc quả báo đó. Miệng nhỏ như kim, bụng to như núi. Miệng như lỗ kim, nên dù thấy bao nhiêu đồ ăn uống, cũng không ăn uống gì được. Miệng hôi hám, thối hơn cả mùi xú uế bốc lên khi thiêu xác chết. Mùi hôi thối trong miệng xông vào ngũ tạng, làm cho bụng chúng phình lên, rồi phun ra, bụng lại xẹp xuống. Hễ nghĩ đến bao nhiêu thứ thức ăn thì khổ bấy nhiêu! Do vậy, nên chúng không ăn được.

Hỏi: Thế nào la loại Ngạ quỷ ăn ít?

Đáp: Là loại quỷ lông hôi thoái, lông như kim và có bướu cổ. Đó là ba loại ngạ quỷ ăn ít. Hoặc ít được thức ăn bất tịnh nên gọi là ăn ít. Lông nhỏ như kim, là không dài cứng, đầu lông bén nhọn phủ cả thân mình, các đốt rời nhau, khi di chuyển lông trở lại đâm vào thân thể, như tên cắm vào da, gặp cái gì chúng liền cắn nuốt. Quỷ lông hôi là lông hôi hám cùng cực. Lông che khắp mình, gió thổi xông mùi hôi thối ra. Khí đó bốc lên mũi, chúng nổi giận, tự nhổ lấy lông mình càng thêm khổ sở. Loại quỷ bướu cổ, do nhân duyên nghiệp sinh ra bướu cổ, lại tự phá vở bướu khiến máu mủ chảy ra, mà tự ăn những máu mủ ấy.

Hỏi: Thế nào là loại Ngạ quỷ ăn nhiều?

Đáp: Là loại ăn thức ăn bị vứt bỏ (nôn mửa), ăn thức ăn thừa, và loại có năng lực bay. Loại thứ nhất do đời trước có bố thí, khi chết được thân tộc cúng tế mà được hưởng loại thứ hai, là những thức ăn không cố tình cúng cho hưởng, mà vứt bỏ rơi rãi ở đầu đường ngã tư. Loại thứ nhất như được thỉnh mời đến ăn, hưởng những vật cúng Trời… Loại thứ hai nhân nơi kiếp trước cho rồi đoạt lại, mà phải chịu thân ngạ quỷ ăn trước ăn thức ăn thừa vứt đi. loại ngạ quỷ biết bay là như Dạ xoa, La sát, quỷ yếm, hiện hình làm súc sinh, Trời, người, Loại ngạ quỷ này có năng lực bay, hình dáng như Trời, tự nhiên an trụ. Do Nhân duyên đời trước, mà có được thức ăn, y phục, tốt đẹp nhưng không hưởng được. Do có các thức ăn ngon, áo quần đẹp, thì chúng ngạ quỷ khác không được ăn bèn bâu lại, nhìn thấy thế mà sinh khổ tâm, khiến các vật ngon tột kia bỗng hóa trở lại thành máu mủ, bất tịnh. Ví như, rớt xuống địa ngục thấy các người thân chịu khổ, lòng sầu khổ lo lắng. Hoặc với hình tướng là súc sinh, Trời, người, nhưng vốn lại là ngạ quỷ.

Tất cả mọi hành trạng nêu trên là thuộc cõi Dục. Hỏi: Trong cõi Sắc thì sao?

Đáp: Trong cõi Sắc các chúng sinh duy trì hành trạng niệm, không niệm và hộ. Kinh nói: Cõi Sắc gọi là cõi không có dục, chỉ nhờ thiền làm cho an nhiên, trừ bỏ giận dữ, được sắc nhu nhuyến, sạch như vàng luyện. Trong cõi này niệm là lạc, trừ niệm là không niệm, khổ lạc dứt là hộ. Quán nhanh chóng chuyển lên cao mà giải thoát như dừng cương thì xe ngựa đều dừng.

Hỏi: Thế nào là cập niệm?

Đáp: Cập niệm là có ý niệm, là tự giác, vô giác và tự hành. Kinh nói: Có tự giác là tự giác, trừ tự giác là vô giác. Lạc như thế biết Thiền này là nói tự giác chính là Sơ thiền; Vô giác là thành thiện thứ hai; bắt đầu phần trung gian của hai thiện này là tự hành. Hành thiền này sinh từ cõi sắc, tùy chúng sinh mà nói thiền.

Hỏi: Thế nào tự giác sinh?

Đáp: Tự giác là chúng sinh ở các Trời Phạm-phú-toan (Tịnh sư), Phạm ca di (Tịnh thân), Phạm ba lê sa (Quyến thuộc). Kinh nói: Tự giác hành thiền phát sinh trong đó. Tịnh sư, Tịnh thân, Tịnh quyến thuộc phát sinh. Tùy đó mà vui theo bực thượng trung hạ. Đại-phạm sinh từ không giác, nên có nghĩa là không giác không hành.

Hỏi: Thế nào là không hành?

Đáp: Không hành là Ba-lật-a-bà (Thiểu quang), A-ba-ma-na-a-bà (Vô lượng quang), A-bà-tối-la-già (Quang âm). Kinh nói: Không hành là niệm vui sinh ở các trời: Thiểu quang, Vô lượng quang, Quang âm, ở đấy tùy theo ý muốn hoặc tạp tưởng, mà miệng nói thì ánh sáng tuôn ra ít, đó là Thiểu quang. Miệng nói, tuôn nhiều ánh sáng, là Vô lượng quang. Thanh tịnh vô lượng, nên gọi là Quang âm.

Hỏi: Đã nói có niệm (cập niệm). Thế nào là không niệm?

Đáp: Không niệm là Ba-lật-đa-thủ-ba (Thiểu tịnh), A-ba-la-ma-na (Vô lượng tịnh), Thủ-ba-thủ-ba-ngật-lật-na (Biến tịnh). Kinh nói: Không niệm. Đắc lạc thiền, sinh lên ba cõi Trời. Có tịnh ít, nên gọi theo nghĩa thứ nhất. Do ít công tu tập, đắc lạc Thiền còn ít, tức Thiền thứ ba sinh về Thiểu tịnh, cũng thọ quả báo lạc ít. Loại trung thì sinh về Vô lượng tịnh, loại thượng thì sinh về Biến tịnh.

Hỏi: Thế nào là hành Hộ?

Đáp: Là tự giữ lạc, Vô tưởng, thủ Đà bạt bà (Tịnh cư) Kinh nói: Chứng đắc Hộ có ba hành: có tưởng, tưởng diệt, cùng tương ưng với giác. Tự giữ lạc là Tỳ-nghi-ha-phá-la tưởng thiên (Quả thật thiên), Thủ-a-bạt-sa và Tri-a-tiên-như-tát-đỏa. Do hộ lạc sinh tuần tự theo thứ hạng hạ, trung, (hạ là sinh vào trời Vô quả, trung là sinh vào Phước quang, thượng là sinh vào trời Quả thật). Do những tưởng đều diệt, nên sinh vào trời Vô tưởng. Đó là chỗ mà Bà-la-môn gọi là Niết-bàn. Vì niệm, tưởng, thức đều diệt nên kiết sử cũng hết, không còn nhô bẩn trở lại nữa. Chỉ còn sắc thân sống một nơi, ở đó chết thì khởi lên ý tưởng sanh trở lại.

Hỏi: Thế nào là Tịnh cư?

Đáp: Tịnh cư là Tu-đề-xá (Thiện kiến thiên), Tu-đề-xá-na (Thiện hảo kiến), Tì-thủ-đà (Thanh tịnh thiên, thượng trung hạ). Kinh nói: Tịnh cư là hết sạch kiết sử, được công đức mà gọi tên như vậy.

Hỏi: Ngũ Tịnh cư địa, sao nói có ba?

Đáp: Thanh tịnh A-tỳ-lệ-xá, A-đáp-ba-a-ca-nị-tra (ở bậc thượng thì sinh nơi cõi trời Cứu cánh. Trung, hạ thì sinh vào không định. A Na-hàm sinh vào ba bực trời thượng trung hạ và tám trời). Kinh nói: Không có gì tiếp xúc, không nhiệt, và một trời Cứu cánh. Biết đó là ba thanh tịnh, phân chia thanh tịnh làm ba. Có năm sắc thì đã gọi là cõi sắc.

Hỏi: Thế nào là cõi Vô sắc?

Đáp: Cõi Vô sắc thì trong phần Phân biệt (Tu) trước đã nói. Tức tu tập đến sinh ở Vô sắc giới. Trong thời gian tu tập chánh thọ về sau mới sinh lên đó, lúc ấy là đã hoàn tất đạo quả. Như lúa gieo đã thu gặt được.

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI