SỐ 1505 — TỨ A HÀM MỘ SAO GIẢI

SỐ : 1505

1 . * Trung Quốc Triết Học Sử, trang 661, xb. 1970 tại Đài loan:

“Nam Bắc triều thời, Trung Quốc tư tưởng giới hựu hữu đại biến động. Cái ư thị thời Phật giáo tư tưởng hữu hệ thống đích du nhập, nhi Trung Quốc nhơn đối chi diệc năng hữu thậm thâm liễu giải. Tự thử dĩ hậu, dĩ chí Tống sơ Trung Quốc chi đệ nhất lưu tư tưởng gia, giai vi Phật học gia. Phật học bổn vi Ấn Độ chi sản vật, đản Trung Quốc nhơn giảng chi, đa tương kỳ gia nhập Trung Quốc tư tưởng chi khuynh hướng, dĩ sử thành vi Trung Quốc chi Phật học.”

TỰA TỨ A-HÀM-MỘ SAO

A-hàm-mộ (Āgama) đời Tần gọi là Thú Vô. Kinh này, Tôn giả A-nan rút từ mười hai bộ kinh, thâu tóm các pháp yếu trong kinh. Bộ Tứ A-hàm-mộ cùng với A-tỳ-đàm và Luật là ba Tạng.

Riêng tôi là thân học sĩ, một lòng vì công đức cao tột, không muốn các pháp ấy rơi rụng. May mắn lại có vị A-la-hán tên là Bà-tố-bạt-đà, chọn lấy những điều hay của Pháp làm thành một bộ, gồm chín phẩm bốn mươi sáu trang, bỏ đi nhưng chỗ trùng lặp, văn gọn, nghĩa phong phú, đúng là tràng chuỗi ngọc của kinh, với trăm điều hay đẹp, biện bạch chỗ phải trái, ghi chép đủ cả. Những điều hay, chỗ sâu kín đều khéo nghiên cứu kỹ.

Có vị Sa-môn ngoại quốc, tên Nhân Đề Lệ, là người trước tiên mang bộ kinh này đến, nhưng vì bí mật của nước, nên vị ấy luôn mang theo bên mình, không đem chỉ dạy cho ai. Ông Vương Di Đệ tìm đọc được, nên kinh mới được truyền bá rộng.

Vào tháng tám năm Nhâm Ngọ (382), tôi ở chùa của Tiên sư nơi Đông tỉnh, đến chùa nơi đất Nghiệp, giao bản văn chữ Phạn cho Cưu-ma-la-phật-đề cất giữ, Sa-môn Phật Niệm và Phật Hộ mới dịch ra, Tăng Đạo xét duyệt, Tăng Duệ bút thọ (chép ra văn tự), đến mùa đông, tháng mười một năm ấy thì xong. Cùng năm này, mùa hè thì dịch A-hàm-mộ, mùa đông thì dịch xong kinh trên. Như vậy, trong một năm mà đủ hai tạng. Tôi thầm cho là, mình được may mắn, nhưng có điều buồn, là đến bảy mươi hai tuổi, mới được gặp kinh ấy! Chỉ e, sự biên chép chưa xong, sự nghiệp chưa tròn! Nếu như có thêm vài năm nữa, thì không mắc lỗi lớn đó.

Điều gần hơn hết, là bảo người dịch, cứ chuyển thẳng từ Phạn ra Hán văn, mong hiểu được phương ngôn mà thôi, còn nghĩa lý của kinh văn thì không dám thay đổi. Những chỗ chưa thông, việc chưa rõ, thì đều hỏi vị dịch, mà làm ghi chú bên dưới. Khi ấy, lại lấy cái hiểu của mình vì chương đoạn mà chú thích. Chỗ có đề chữ “Tu-đố-lộ” (trong Hán Tạng) đó là người chú giải dẫn nguyên bản kinh, đó chỉ nói thẳng trong nội dung kinh, dẫn kinh làm chứng chư không phải chú thích diễn giải rộng.

SỐ : 1505

TỨ A HÀM MỘ SAO GIẢI

Tác giả: A-la-hán Bà-tố-bạt-đà.

Hán dịch: Đời Phù Tần, Sa Môn

Cưu Ma La Phật Đề.

QUYỂN THƯỢNG

THỨ NHẤT

A-hàm-mộ, (đời Tần gọi là Thú vô).

Trước kính lạy Đấng Thiện Thệ, chúng Pháp, chúng loại trừ ác “hữu”; (lễ ba chúng tôn kính có thể trừ kiết sử) sẽ nói đến ý muốn sơ lược nhanh gọn các nghĩa. Cho nên sẽ nói đến ba pháp.

Đệ tử hỏi: Nói là có ba pháp, nói ba pháp ấy nghĩa là gì?

Thầy đáp: Pháp dựa vào ba môn (ba phương diện, ba phương hướng). Câu kết: “Là thứ tự làm ra”. Thế cho nên phải tưởng biết đến ba pháp.

Hỏi: Nghĩa thứ tự của ba pháp như thế nào?

Đáp: Thế cho nên phải tưởng biết đến ba pháp.

Hỏi: Nghĩa tứ tự của ba pháp như thế nào?

Đáp: Trong nhiều kinh Phật có nói đến vô số các tưởng. Như là vị dâm, giận và hoại, là tinh tấn, nhân duyên, thực và trì (giận là vị là vị giận. Buộc vào gọi là Trì-Thực là vị).

Chúng sinh ít trí tuệ muốn cầu nghe Thánh đế. Tưởng đến những hạng người này phải hiểu rõ nghĩa, mau chóng hiểu nghĩa mà tưởng ba pháp này làm phương tiện. Phân biệt thứ tự ấy, thì tất cả đều tưởng đến những gì chúng sinh hiện có, cuối cùng tùy theo hô mong muốn tưởng biết nghĩa, mà làm ra ba pháp.

Hỏi: Có phải dùng tưởng phương tiện này mà nói ba pháp chăng?

Đáp: Ba pháp là sự giác ngộ, giải thoát của Đức, Ác và Y (kinh gọi: một là công đức, hai là ác, ba là nương tựa). Ba pháp đó là ba câu căn bản, mỗi thứ có ba độ, ba phần.

Hỏi: Trong ba câu ấy, trước là nói về tư duy giải thoát. Giải thoát nghĩa là gì? Kia giải thoát Công đức, Ác và Y mà có giác ngộ tương ưng?

Đáp: Đã hội nhập, thì không phải nói. Là giải thoát sự sống của thế gian…. Cả đến loài trùng, kiến cũng mong muốn, ưa thích sự sống… Nghĩa lạc, không biết Thực vị (cái ăn) mà đi tới giải thoát. Lạc thống (Lạc thọ) chỉ có một nghĩa, mà thế gian ít tương ưng với lạc, ít nhân duyên lạc, không biết giống… lạc (vui) Đạo, lạc Niết-bàn, lạc không bệnh… vì không biết ưng với lạc nên không mong muốn, do đó vì nói; nếu mong muốn thì không vì nói. Bởi đã vào đạo thì không vì nói như trẻ nhỏ.

Hỏi: Tại sao mắt tự biết phạm vi hoạt động của nó?

Đáp: Tự biết thì không cần. Vì nói như thế, mọi mong muốn an vui (lạc) thế gian là mong muốn là cái ham muốn của đạo; do vậy, nói ý nghĩa của đạo là không làm điều ác.

Hỏi: Giác ngộ công đức là có an lạc giải thoát, nếu vậy, thì không thể thấy vàng, thấy là được giàu sang! Có bệnh không thể nói nghe uống thuốc là hết bệnh. Cho nên không thể giác ngộ là giải thoát?

Đáp: Như đèn sáng đưa vào thì bóng tối tan biến ngay, không thể đèn sáng sau đó bóng tối mới diệt. Chính trí huệ phát sinh giải thoát. Nó đồng nghĩa với trí giác.

Hỏi: Công đức là pháp gì? Là vì chúng sinh nhiễm si, là vì sắc-hương-vị, vì thọ, không thọ, đã thọ?

Đáp: Ngoài những ý tưởng đó ra, thì Kinh nói công đức là Phước đức, Căn và Vô ác. Ba công đức này là tưởng về công đức của pháp thanh tịnh, quả và Ngã. Tất cả đều trong ba thứ này. Nay sẽ nói tóm lược.

Hỏi: Đã nói phước đức, văn, vô ác, thì đó là pháp gì?

Đáp: Phước đức, gồm Thí, Giới, Phân biệt luôn hành sự thiện, khiến người ta không còn ác. Cho nên phước là ba hành: Thí, Giới, Phân Biệt Bậc Tiên sư nói như thế này:

Thường luôn làm phước đức như hành Thí.

Vì mạng chúng sinh, mạng ấy qua nhanh

Nếu thường luôn hành động diệt thói ác

Thì gọi phước đức như thí dụ đây.

(Tám chữ gọi là Thủ lô. Kệ Thủ lô gồm ba mươi hai chữ).

Hỏi: Đã nói Phước đức là Thí, Giới, Phân biệt, thế nào là Thí?

Đáp: Của cải mình dùng cũng như kẻ khác dùng. Của ban cho và ý niệm ban cho đều chấm dứt, cứ vậy mà bố thí. Đó là ba hạnh thí. Cho ăn, cho pháp, cho vô úy. Kinh nói là pháp thí, thực thí, vô úy thí. Đó là nói ba cách thí. Thí cho thế gian chương thuyết của xuất thế gian là Pháp thí. Vô úy thí là Bát hành (Bát chánh đạo), Tạm quy mạng rồi đến Ngũ giới. Đức Thế Tôn nói quy y Phật rồi, vô lượng chúng sinh không còn sợ hãi, không ganh tị, không giận dữ, không sát hại. Quy y Pháp, Tăng cũng như vậy.

Hỏi: Như quy y rồi, thấy có giết trùng, Pháp nào là Vô úy bảo hộ?

Đáp: Tôi không nói hết thảy chúng sinh. Do tà kiến ngu si, giết hại trùng, làm hại tiền tài của kẻ khác, mà quy Tam bảo rồi, thì không thấy có ở thế gian. Nếu quy y rồi, thì không có làm những việc tà kiến đó. Thấy có ở thế gian đó không phải là quy y. Thế nên bố thí vô lượng về thức ăn, thì thí thực là đứng đầu. Các loại bố thí cho người khác, và bố thí tháp là đứng đầu. Cúng dường thí thì bố thí hương là đứng đầu. bản thân mình thọ, và người khác, hoặc cả hai đều thọ trì hành thì, thì hai công đức đầy đủ, được quả báo rất lớn. Đó là bố thí tịnh, Tiên sư của tôi nói như vậy: Có ý nghĩ về tiền tài của cải do mình làm ra, hay kẻ khác làm, thì nên coi chúng là phương tiện tốt trong đời thôi, nên có khi cho ít mà có quả lớn. Có khi nhân duyên trong sạch ít, mà được phước đức đầy đủ.

Hỏi: Giới là thế nào?

Đáp: Là giữ cho thân miệng để người khác tiếp nhận, người khác và không tăng tổn hại người khác. Ba tướng ấy cùng khởi lên tương ưng với thân miệng.

Hỏi: Làm thế nào?

Đáp: Để người khác nhận lãnh, không phá hoại người khác và không làm tăng tổn hoại người khác. Để người khai nhận lãnh là biết họ ốm đó giống như mình ốm đói, nên không gây phiền nhiễu đến sự nhận lãnh của người khác. Chúng sinh đều tự biết họ như mình thì chúng sinh không gây hại (sát sinh). Như vậy, không ham mê chiếm lấy của cải người khác, vợ của người khác. Như vậy, cũng không để người khác tiếp nhận lời nói dối, lời nói hai lưỡi, lời nói ác, lời nói không cần thiết. Nếu bảy chi (ba điều của thân, bốn điều của miệng). Không gây hại người khác tiếp nhận, thì đối với những cảnh nghèo cùng mà trợ lực cho họ được tiếp nhận sự cứu giúp. Đã làm cho họ nhận lãnh, đã không gây hại cho họ, cả hai giới tướng cùng tưởng thì phước sẽ tăng liên tục. Như phát nguyện, từ ngày nay không nảy sinh ý định sát sinh, thì trong thời gian này sẽ tăng nhiều thứ tương ưng. Đó gọi là không tăng tổn hoại người khác (nhiêu ích hữu tình giới). Ví như, xuất tiền của có lãi đáp trả; ý thiện sinh Giác thọ; như trồng lúa cành lá tăng trưởng cho đến khi được quả. Như thế, liên tục giữ giới cả trong giấc ngủ, thì phước đức càng tăng trưởng là giới.

Hỏi: Phân biệt là pháp gì?

Đáp: Phân biệt là Thiền Vô lượng và Vô sắc. Kinh nói phân biệt là hành thiện. Cho nên phân biệt giống như hoa ướp nhà mè hợp lại mà làm. Phân biệt giống như Vua cầu, giống như những gì mình cầu, vua được quả thì mình cũng được. Có mong cầu thực hành thì có quả tịnh tương ưng. Phân biệt là nghĩa tư duy của thiền, đó là bốn hạnh.

Hỏi: Đó là pháp gì?

Đáp: Thiền là chấm dứt Dâm, chấm dứt Hành, chấm dứt Ái, và chấm dứt Lạc thống khổ thống. Kinh gọi là Tứ thiền: Ở sơ thiền, dâm là hạnh bất thiện. Nói nó là nhân duyên ngăn cản thiện, nên buột ý trụ vào, xa lìa dâm dục. Thiền thứ hai là chấm dứt tự hành, tự tỉnh biết, như tiếng chuông nhỏ dần rồi hết. Cho nên nói vô hành, là chính mình phải ngưng dứt tâm dâm như đã nói. Thiền thứ ba là chấm dứt ái, nghĩa là tâm hoan hỉ vì đã chấm dứt dâm và tự hành như suối phun lên, phải chấm dứt tâm hoan hỷ ấy. Thiền thứ tư là chấm dứt Lạc thống khổ (Lạc thọ, Khổ lạc). Lạc thống ấy là vui thầy ý không còn bị bức bách, ngoài ra không còn dâm, hành và ái. Chấm dứt mọi lạc thống khổ thống này gọi là Thiền thứ tư.

Hỏi: Vô lượng là pháp gì?

Đáp: Vô lượng là Từ, Bi, Hỉ, Hộ (Xả) kinh gọi là Tứ Vô lượng tưởng. Chúng sinh vô lượng, thì nhân duyên tiếp nhận họ cũng vô lượng, lại không thể nào lường nổi, cho nên nói là vô lượng. Từ là tâm yêu thương tất cả chúng sinh, ý nghĩ cho vui đến họ, như nghĩ đến thân mình. Bị là tâm xót tương chúng sinh khổ não ý xót thương cứu khổ họ như cứu khổ bảo thân mình. Hỷ là ý vui mừng cho vui nghĩ đến chúng sinh sẽ cùng vui với mình. Hộ là không có hành động gì, luôn nhẫn chịu đối với mọi phi pháp, người khác và chúng sinh đã đối xử với mình. Nếu chúng sinh có đối xử tệ ác với mình, thì quán xét ngược lại đó là nhân duyên mình phải khắc phục, chứ không đáp trả (báo thù).

Hỏi: Thế nào là Vô sắc?

Đáp: Vô sắc là Hư không, Thức, Vô sở hữu và Hữu tưởng vô tưởng xứ. Bởi hư không là trợ duyên của sắc, trợ duyên của sắc ác và kiến nên ý chúng sinh không nhiễm. Ý nhất định chỉ duyên vào hư không, buộc tưởng cùng hư không, gọi đó là Hư không xứ. Như thế nào chỗ dựa là hư không mà có Thức. Do duyên vào Thức mà có hành Thức xứ. Đó cũng còn chỗ nương tựa; không có chỗ nương tựa (vô y) mới được giải thoát, nghĩa là không có mọi hành động (của ý), đó gọi là Vô sở hữu xứ. Do thấy tưởng ác, ý nhất tâm diệt sự sợ hãi của thân tưởng kia, gọi là Hữu tưởng Vô tưởng xứ. Bốn loại nói trên là Vô sắc giới. Đã nói quán không, đã nói Vô sắc đó gọi là Phân biệt. cho nên Thí, Giới, Phân biệt là nói Phước đức vậy.

Hỏi: Thế nào là Căn?

Đáp: Căn là không tham lam, không giận và không si. Ba thứ đó là tướng của Căn.

Hỏi: Là gốc của cái gì?

Đáp: Không phải công đức đã nói ở trước. Cho nên nó là pháp di vào tất cả giải thoát. Căn ấy giống như nói tương ưng, sẽ khiến cho tương ưng. Nghĩa là một tứ mạnh lớn thì hai thứ kia tương ưng theo (si mạnh, thì giận va tham tiếc tương ưng hòa vào thao). Lại như không sẻn tiếc thì tương ưng với Thí; không giận thì tương ưng với Giới và không si thì tương ưng với Phân biệt. lại tương ưng với ba Thí: Không sẻn tiếc tương ưng với Thực thí, không giận tương ưng với Vô úy thí, không si tương ưng với Pháp thí. Lại tương ưng với ba Giới: Không sẻn tiếc, không giận thì không tổn hại người khác; không si thì làm tăng trưởng ích lợi cho người khác (nhiêu ích hữu tình giới). Lại tương ưng với ba Phân biệt: Không sẻn tiếc tương ưng với Thiền, không giận tương ưng với Vô lượng và không si tương ưng với Vô sắc. Lại nữa, không sẻn tiếc thì hành sự Thánh, không giận thì nhẫn nhục, không si thì đa văn, ba thứ này là gốc của Vô ác. Như vậy Căn là gốc của tất cả hạnh thiện. Như vậy, không sẻn tiếc (tham tiếc) thì không chấp giữ hành động, suy nghĩ, không làm vì chúng; không giận thì giúp cho diệt trừ giận, không si thì giúp cho diệt trừ vô minh, vô trí. Thế cho nên gọi là Căn.

Hỏi: Thế nào là Vô ác?

Đáp: Là Nhẫn, Văn (đa văn) và Thánh phần. (Kinh nói: Nhẫn, Văn, Thánh phần). Ba thứ này là nói Vô ác. Vô ác theo nghĩa tục số, tùy ý tưởng mà nói là Vô ác. Hoặc Ác là chẳng ghê sợ việc ác. Đức Thế Tôn đã từng nói Vô ác là hạnh tột cùng là nghĩa đó vậy. Nhẫn là chịu khổ trước thế lực mạnh, thế lực ác, tự kiềm chế mình không giận. (Kinh nói: Nhẫn nại chịu khổ trước thế lực mạnh (tăng), thế lực ác).

Như thường chịu đựng trước thế lực mạnh, thì gọi là Vô ác. Trước thế lực ác tự mình kiềm chế, đây là nghĩa nhẫn chịu khổ, chán ghét. Đối với thế lực mạnh thì dễ gia tăng Vô ác, nhưng thế lực không mạnh, mình có thể báo thù, không thể vì nói (tâm như tro lạnh, bỏ ngoài việc ác) thì chỉ nên sợ hãi phát khởi ác đối với chúng sinh. Đây gọi là gia tăng Vô ác là nghĩa Nhẫn. Tiểu nhân (người yếu hơn mình) hại mình, mình càng gia tăng tự kiềm chế; đủ khả năng đáp trả, mà không làm, xem đó chính là lỗi của tự mình chứ không phải của chúng sinh. Tiếp sẽ nói đến nghĩa phải nhẫn chịu những lỗi của hành. Đó là chịu đựng những khổ về: nóng, lạnh, đói, khát, gió bức bách dấy khởi hiện hành. (Kinh nói: khổ đó gọi là giống như sự việc tăng trưởng). Hai sự ấy nổi lên, làm thân khổ, không phải bởi ý của chúng sinh, hay do những điều kiện ác của chúng sinh. Vì vậy, hai thứ khổ trong ngoài bức bách thân ấy, phải nhẫn phải chịu như thế.

Hỏi: Đã nói nhẫn, còn Văn (đa văn) là sao?

Đáp: Là học rộng về Kinh (A-hàm), A-tì-đàm và Tì-nại-da, (ba Tạng). Đa văn có khả năng trừ hết Dâm-Nộ-Si, Học rộng về Kinh đó là học những gì của bậc Nhất thiết trí nói, những gì đã ấn khả, đó là chấp trước, là phải đoạn trừ, là hiện Tứ Thánh đế, là hiện sáng tỏ, là không trong, không ngoài, là giải thoát. Học rộng về A-tì-đàm đã hiển thị tương ưng những gì kinh vốn có. Học rộng về Tì-nại-da là học những gì nói là vô hành, vô mạng, thanh tịnh. Học ba tạng này gọi là đa văn. Trong đó, học rộng Tì-nại-da tăng sức đình chỉ tham dâm; học rộng A-tì-đàm tăng sức đình chỉ sân. A-tì-đàm vốn nói về sự biết rõ các hành sở túc, cho nên làm cho sân mỏng yếu. Do sân dấy khởi mà phạm giới đọa địa ngục. Học rộng Kinh, các thuyết Nhân duyên… là gia tăng đình chỉ si. Nghĩa đa văn, tất cả là như vậy.

Hỏi: Thế nào là Thánh phần?

Đáp: Là Thiện tri thức Tư duy và Đắc. Không dám nói nghĩa ác là nghĩa Thánh phần. Mong muốn Thiện tri thức ấy là Thầy, trì, bạn trong ba điều kiện Trợ (giúp sức), Thiện (tài giỏi) và lực (năng lực). (Kinh nói: mong muốn Trợ, Thiện và Lực là nói Thiện tri thức, vừa là Thầy, là trò, là bạn).

Hỏi: Thế nào nói Thầy giúp sức, trò tài giỏi, bạn năng lực, như thường hay nói?

Đáp: Nói như vậy là đã biết sự sai biệt. trợ, Thiện và Lực đều là tướng của Thiện tri thức. Thầy, trò và ban hội đủ ba tướng này. “Biết” nói là mạnh nhất, còn hài cho Trợ và Thiện là tùy, thuộc theo. Hoặc có tướng trợ giúp mà bất thiện, hoặc có trợ giúp, có thức tỉnh mà không có lực nói. Như cha không đủ tuổi làm cha già của con. Hoặc có sức nói mà niệm bất thiện. Hoặc mong muốn trợ giúp và thiện, hoặc mong muốn không trợ giúp, không thiện. Như Mạt-ca-lan, Phú-lam (hai trong sáu sư ngoại đạo). Hoặc muốn không cả trợ giúp, thiện và lực, như tất cả thấy thuốc giỏi (minh tri), bởi trước có oán thù nên biết bệnh mà không cứu. Nếu đủ cả ba tướng vừa nêu, mới là Thiện tri thức. Hoặc thấy có lỗi, trò có lỗi, bạn có lỗi đều không được gọi là Thiện tri thức. Thế nên, ba tướng ấy phải tương ưng mới được là Thiện tri thức.

Hỏi: Tư duy là pháp gì?

Đáp: Là tưởng về sự chấm dứt, sự tỉnh thức tinh tấn và sự hộ trì (Kinh nói: Chấm dứt, tỉnh thức tinh tấn và hộ trì tưởng). Vì biểu hiện bên ngoài là không có tạo tác, người kia dứt trừ danh, ý loạn làm cho định; tướng kia giống như tỉnh thức thì làm cho tịnh tấn lên những ý nghĩ biếng nhác. Giữ gìn không loạn tức hộ trì, mà đạt được những thứ tương ưng. Như người phu xe, ngựa chạy chậm thì thúc, bò ruổi nhanh thì Kiềm hãm lại. Những sở hành như thế gọi là hộ trì. Nên quán xét ý như vậy. Vào một pháp nào trong Vô lượng (Từ, bi, hỷ, xả) thì hộ trì một pháp ấy, đều duyên với chúng sinh. Ý tương ưng trước chúng sinh đều bình đẳng gọi là được hộ trì.

Hỏi: Lý do nào nói nếu ý có hộ trì, ý có hộ trì, thì khi nó dong ruổi, tự biết kìm lại, như ý trì trệ thì hãy dựng nó dậy, và bình đẳng là được hộ trì?

Đáp: Trước tôi há không nói tư duy bình đẳng sao? Như bình đẳng tư duy; ví như khi lo sợ thì hành số tương ưng, nếu khác thì không có bình đẳng tư duy. Thế cho nên gọi là tư duy.

Hỏi: Thế nào là đắc?

Đáp: Là đạt được Cụ, Phương tiện và Quả Kinh gọi là phương tiện định nhập, là vô ngoại và cúng dường. Đó là tương ưng nhập với đẳng Cụ, Phương tiện và Quả.

Hỏi: Cụ thuộc những gì?

Đáp: Như nói đó là giải thoát.

Hỏi: Tên gọi đẳng cụ gồm những gì?

Đáp: Là đẳng Cụ, đẳng Thư, (Đẳng Thư, vì sách chứa đựng nhiều văn tự nên gọi đẳng Thư. Đẳng cụ, vì Sa-môn đủ mười hai pháp nên gọi là đẳng Cụ), Căn đoạn và Cận Thiền). Kinh nói những tụ này là hạnh thiện). Thế nên đẳng cụ giống như nghĩa những loại dụng cụ, đó tức là nghĩa chi tiết. Đầy đủ ba hành là Thư (kinh sách), Căn đoạn và Cận Thiền, gọi đó là Cụ.

Hỏi: Đẳng Thư là những pháp gì?

Đáp: Là pháp Ngũ nạp, A-lan-nhã và hạnh Tỳ-kheo. Đầy đủ những pháp này gọi là đẳng Thư; với ý nghĩa là tăng trưởng. Như hai thư làm tượng một người là thợ vẽ giỏi, một người là thợ đục, khắc đá, gỗ, bằng sự cắt xén, gọt giũa làm tượng. Cả hai đều làm trâu qua thời gian, với hai cách thực hiện: Vẽ tô đắp thêm và đục tổn giảm đi để thành hình tượng. Tượng do thợ đục, khắc có thể chịu đựng gió mưa, còn tượng của thợ vẽ làm thì không chịu đựng được gió mưa. Cũng vậy, hai người, một là xuất gia (đạo nhân) một là tại gia (bạch y); người đạo nhân suy nghĩ từ bỏ quyến thuộc, hành động bỏ ấy giống như người thợ đục, cắt bỏ, gọt giũa… còn người tại gia kia không bỏ vợ, nô tì… giống như hành động tô, vẽ bồi đắp của người thợ vẽ. Người tại gia kia lần lượt yêu thích, từ yêu sinh biệt ly, ưu sầu, mừng vui, lo sợ, đấu tranh làm chính mà phi pháp phá hoại. Cũng như người vẽ tượng kia tuy có tượng mà không bền chắc, không phải như đạo nhân. Đức Thế Tôn nói, hạng ấy như chim công, đẹp nhờ cổ có màu xanh, nhưng bay thì không bằng một bước của hạc nơi đồng nội. Do vậy, người thế tục không bằng được thầy Tỳ kheo, sống vắng lặng, ngồi thiền nơi đồng vắng, đó gọi là Thư. Ngũ nạp, A-lan-nhã và hạnh Tỳ-kheo , ba thứ này là căn bản của mười hai công đức hạnh Đầu đà, chín loại còn lại là phụ thuộc, mỗi thứ sẽ nói riêng.

Khi ở chỗ Toan Đà Lê, đức Thế Tôn nói cho Nan Đà ba thứ công đức:

“Này Nan-đà! Khi nào ta thấy ông

Vô sự mà mặc y ngũ nạp thô

Không đắm nhiễm với của tín thí cho

Xa lìa hạnh dục, luôn ở nơi vắng”.

Thế nên biết ba công đức đây là căn bản. Ngoài ra ức bốn việc lợi, đó là lợi của việc đắp y, khất thực, giường nằm và thân hữu. Vì lợi của việc đắp y, nên nói trì y ngũ nạp. Vì lợi của ăn uống nên nói trì khất thực. Vì lợi của giống nằm nên nói hạnh A-lan-nhã. Những công đức này đầy đủ, làm tổn loại thân thể hữu này, gọi là đẳng Thư; Hoặc để trừ hai hành nhập là cống cao nhập và tự thán nhập (tự khen mình), do lợi của việc khất thực, đắp y ngũ nạp, hạnh A-lan-nhã, mà dẹp bỏ tất cả sự cống cao ngã mạn. Chính vì được an lạc mà Phật nói công đức của hạnh Đầu-đà.

Hỏi: Thế nào là y ngữ nạp?

Đáp: Là được giữ ba y. (Kinh nói là không lựa chọn xấu hay tốt).

Ngũ nạp vì thường có trong đời sống, nên gọi ngũ nạp phần là ngũ nạy. Ngũ nạp này có ba chi, vốn có, đầy đủ thì có ba y, là đầu tiên, nghĩa này do Kinh nói.

Hỏi: Nếu Ngũ nạp y có ba sự, và công đức của chín Đầu-đà cũng có như thế thì trái với nghĩa Kinh nói: Y ngũ nạp ( phẩn tảo) là y cũ nát chắp vá từ những mảnh vải nhặt ở nghĩa địa, ven đường… Còn mặc ba y đó là y Tăng-già-lê, y Uất-đát-la-tăng và y An-đà-la-bà-tế?

Đáp: Hoặc Tỳ kheo đã có trì bay bên mình rồi, cho dù chấp nhận không giữ nhiều y, nhưng lại ưa thích y đẹp tốt, nên phá hoại đạo nghiệp. Tức do ham lợi mà rối loạn tìm cầu. Lại ưa thích cầu lợi có hai: Đó là cầu cái tốt nhất, và cầu số lượng nhiều; như người cầu cô gái đẹp nhất, và người cầu hàng ngàn cô gái không đẹp (số lượng nhiều). Bởi cầu lợi nhiều, nên Phật chế định trì giữ ba y. bởi cầu cái đẹp tốt nên Phật chế định, ba y giữ gìn bên mình phải bằng từng mảnh vài cắt, ghét lại trong sáu loại chất liệu như vải thô, gai, dây… được xử dụng một. Vì nghĩa đó gọi là không làm y tốt đẹp nhất. Tỳ kheo trì ba y như vậy gọi là không mong cầu y tốt. Hoặc trong chúng cho phép, hoặc nhà bạch y, mình mặc ba y tùy thấy giường tòa nào tốt mà ngồi vì thuyết pháp. Như ngồi chỗ ấy nhân duyên đã tốt thì ngồi. Nếu Thượng tọa sai bảo thì tùy thuận ngồi. Như thế gọi là đầy đủ y ngũ nạp.

Hỏi: Thế nào là pháp A-luyện-nhã (A-lan-nhã)?

Đáp: Thường ngồi nơi gốc cây chỗ trống trải, luôn an tọa.

Ba thứ: Ta thường ngồi dưới gốc cây, thường ngồi nơi trống trải, và ta thường ngồi đó là hạnh A-lan-nhã đầy đủ cùng với phần A-lan-nhã tức là bốn thứ. Để hổ trợ lợi lạc của giường tòa, tín thí hoan hỷ tạo dựng giảng đường, đêm ngồi mềm mại, đức Thế Tôn biết việc như thế mà Phân biệt nói”: Đức Thế Tôn nói: Ta thì không phải như vậy. Từ bỏ nhà cửa, bỏ mọi ràng buộc, bỏ luôn cả giảng đường, chỉ giữ hạnh A-lan-nhã. Đó mới là hành A-lan-nhã. Còn như muốn làm phòng rộng, muốn ở nơi cao khuất, thì Thế Tôn nói: Ta bảo đó không phải là hạnh A-lan-nhã. Làm việc ấy, khác gì bỏ ngựa cỡi lừa. Thế nên phải ngồi nơi gốc cây. Có người lại bỏ cây xấu ưa thích ngồi ở cây tốt, ưa thích cây lê có trái đẹp. Thế Tôn dạy cho những người ấy, là phải ngồi nơi đồng trống, lộ thiên. Cây có trái, là nơi nam nữ ham muốn, Bà-la-môn ưa thích. Ngồi nơi trống trải ấy rồi, không phát sinh điều lợi gì bèn nghĩ: ngồi nơi chỗ trống trải là khổ hạnh, nên lấy đó làm chỗ nằm tốt, đến sáng mới thôi. Luôn suy nghĩ việc ngủ nghỉ. Do vậy, đức Thế Tôn mới nói những người ấy là không thanh tịnh. Làm như vậy, khác gì cắt lỗ tai mà còn ham đeo bông. Cho nên phải thường ngồi trên nệm cỏ, kiết già phu quán sát thế gian hiện hữu mà tự hành đạo nghiệp. Làm như vậy, gọi là đầy đủ hạnh A-lan-nhã.

Hỏi: Thế nào gọi là pháp khất thực (hạnh Tỳ kheo)?

Đáp: Khất thực có nghĩa là ngồi ăn một lần, sau đó, không ăn nữa, (không để dành). Kinh nói: Ở nơi gò mả, vị Tăng họ đạo có hai hạnh ăn: ở trụ xứ được ăn và khất thực. Ở trụ xứ được ăn đó là gia chủ tín thí ngày ngày đem đầy đủ thức ăn đến cho đủ. Hoặc sợ phải tới lui vất vả, nên mới lập Tăng viên, trai đường. nơi ấy chuẩn bị thức ăn xong thì trưa đem cúng thí. Còn như đi khất thực, thì dù ít hay nhiều, đều khất thực khắp mọi nhà. Trái ngược với pháp khất thực, là muốn được ăn mãi ở một nơi, như bảo nhà đàn-việt là mình sẽ tới ăn. Đó là có ý tham đắm vào chỗ ăn. Đức Thế Tôn nêu dạy: Hành khất thực không được chỉ mong đúng giờ, đến nơi cố định ấy. Do vậy, để không nghĩ đến điều đó, đức Thế Tôn mới chế ra pháp ăn một lần và nói kệ rằng: “Như có người thường nghĩ: Tỉnh thức trong uống ăn, biết tiết độ uống ăn, thì tự giữ tỉnh thức”. Lại, đã giữ được pháp một lần ăn rồi. Phật chế sau Ngọ không được ăn, mà được uống, nhưng thức uống có nhiều loại, làm không thể tư duy về đạo. Thế nên, đức Thế Tôn dạy: Ta dùng nước cũng có thể trừ được khát nước. Do đó, cấm chỉ sau Ngọ không được ăn ống chất đặc. Lại đã giữ ăn một bữa, sau Ngọ uống nước lỏng nhưng hạn thích tắm gội trau dồi thân thể; đức Thế Tôn bèn dạy: Đây cũng như tưởng ăn, tạo nên cống cao, là chỗ mâu chốt của sự cung dưỡng tăng trưởng thân thể, mà cuối cùng cũng bị vất ra nghĩa địa. Do đó, Phật dạy nên, ở nơi nghĩa địa, nhìn thấy những biết đổi của thức ăn trong thân mình ở nơi nghĩa địa. Nơi gò mả ấy, loài trùng ăn hết một nửa các thây ma, các thây ma sình trương máu chảy, cốt tủy rệu rã, cả ngàn thân lộn lạo bừa bãi, thấy vậy thì hết kiêu mạn. Như vậy, Tỳ kheo tu hành đầy đủ viên mãn những thứ nêu trên gọi là đẳng Thư.

Hỏi: Thế nào là Căn đoạn?

Đáp: Căn đoạn là không thể đoạn căn, là cưỡng ép, là đình chỉ tự biết kiềm chế, không cho nhiễm hữu.

Hỏi: Thế nào là không thể đoạn căn (bất khả), là cưỡng ép, là đình chỉ?

Đáp: Khi căn môn dấy khởi, không có khả năng làm cho dừng lại, căn không thể dừng lại mà đoạn căn, thì giống như không cho ngựa ăn lúa, uống nước, cũng như không hộ trì được căn. Không thể cắt việc cho ngựa ăn no đủ để không thể đi. nếu không tùy thời để không đoạn căn, và cưỡng ép, đình chỉ căn thì người mù cũng sẽ lìa được dâm!

Thế nên không đoạn căn cưỡng ép - đình chỉ biết cảnh giới hiện hanh của căn, không nhận mà tư duy về chúng là có khả năng hộ trì căn. Hoặc Tiên sư dạy: Phải biết trừ bỏ mọi tưởng về căn giới, dứt bỏ sự thọ nhận, không có khả năng tới lãnh vực đó. Nghĩa là sự thọ nhận, tự mình vứt bỏ, không nên đến gần, ví như thấy hình người nữ đẹp, thì coi đó như thấy cảm thấy mẹ mình. Ba thứ ấy gọi là Căn đoạn.

Hỏi: Cận Thiền là pháp nào?

Đáp: Là cận Thiền, Nhẫn, Vô Tưởng. Kinh gọi là đẳng cận tư duy.

Do vậy, ở trước có nói cận thiền là giải thoát.

Hỏi: Như trước nói là Tứ thiền, sao nay nói lại?

Đáp: Trước nói giải thoát thế gian nay nói giải thoát của xuất thế gian, hễ làm được như vậy, nhất định là giải thoát. Trong giai đoạn này, hành già sẽ chứng được Tứ đế. Như người đi cánh đồng bao la, bắt gặp vườn nhà cây trái hoa quả, lòng họ không còn nghĩ tới đói khát nữa, vì họ đã sắp đến thành quách. Đồng rộng bao la kia là Dâm-Nộ-Si, nhờ thiện tri thức khổ công dẫn dắt, suy tư, mà mau bước khỏi ấm giới xứ, quán biết hết thảy là vô thường, vô ngã, khổ. Nếu giữ mãi dục lạc này thì có Nhẫn phát sinh (ba Nhẫn). Lại tăng trưởng tư duy, không bị lay động, quán mọi thứ như chiêm bao thấy điều vui, như thấy bóng hình, luôn thời chịu khó thấy tướng như thế, ấy là sức tưởng nghĩ gia tăng, là đạt pháp tốt nhất của thế gian (Thế đệ nhất pháp), là tưởng của Đức Đức Thế Tôn. Như vậy, đó là thiền hành trong ấy, biết rõ, thấy rõ mà được hỷ, là thời điểm thấy Thánh đế.

(Bà-tố-bạt-đà nói xong phần đầu của Đắc-phần thứ chín trong Pháp độ Công đức).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

THỨ HAI

(Đây là phần thứ hai của Đắc phần thứ chín trong Pháp độ Công đức)

Hỏi: Pháp nào gọi là Phương tiện?

Đáp: Phương tiện là Giới, Tức (Ưu-bá-si) và Trí. Kinh nói, phương tiện nghĩa là đạo, nghĩa là giải thoát lấy làm đầu. Phương tiện là Ba-kiền-độ Giới. Tức (dứt) và Trí.

Hỏi: Tại sao lại nói kỹ về giới?

Đáp: Trước há không nói giới có hai: thế gian và xuất thế gian. Trước nói giới thế gian, đây là nói ý nghĩa về hành giới xuất thế gian.

Hỏi: Là pháp nào?

Đáp: Giới là hoạt động của thân, miệng và mạng. Kinh nói: Đẳng khẩu, đẳng hành, đẳng mạng” đó là ba kiền độ về giới. Đẳng khẩu là hành của miệng xa lìa lối nói dối, nói hai lưỡi, nói lời thô ác, nói lời không cần thiết và những lời khác. Đẳng hành là hành của thân xa lìa hành động sát-đạo-dâm, và nhiều việc khác. Đẳng mạng là hành Tỳ kheo khất thực, sống vừa đủ với những y phục, sàng tọa, thuốc men mà tự mình đã nhận, ngoài đây ra là tà mạng cả. Ưu-bà-tắc xa lìa năm việc: Buôn bán đao gậy, chất độc, rượu, thịt, chúng sinh, gọi là đẳng mạng (chánh mạng).

Hỏi: Thế nào là Tức (dứt trừ)?

Đáp: Phải tinh tấn niệm và định. Kinh nói: đầy đủ ba thứ này gọi là Diệt tức (chấm dứt). Như đối với dâm nộ si trước tiên là đình chỉ chúng, tiếp an trụ trong sự đình chỉ ấy, tức đầy ba thứ: Tinh tấn, niệm, định. Tinh tấn là sức siêng năng, nghĩa tinh tấn là vậy. Vì khả năng đi đến giải thoát. Nên gọi là tinh tấn.

Hỏi: Nó là những pháp nào?

Đáp: Là Tín, Hành và Bất xả. Kinh nói ba tinh tấn là tin, thường hành, không buông bỏ. Nó cung cấp hết thảy mọi hạnh thiện, cho nên tin. Là nghĩa thế nào? Vì được thực hành đầu tiên trong tất cả pháp thiện, là đứng đầu trong tất cả pháp thiện. Như có kệ nói: “Người tin và hành”. Kệ này nói Tín cũng có ba.

Hỏi: Là pháp nào?

Đáp: Là tin tôn kính (Kính tín), tin hoan hỷ được hành và tin được giải thoát. Kinh nói: Tin, Kính, Hành thì được giải thoát. Kính có nghĩa là từ bỏ cặn đục. Người cặn đục, mắc lỗi lầm của giận dữ, lỗi lầm của không biết xấu hổ, như nước tù đọng của bò heo, giẫm đục suối nước. Đục như vậy, nhưng biết trừ bỏ cặn đục nhơ thì nước trong lại. Ý xấu loạn đục, nhưng biết lắng trừ thì nó trong lại. Đó gọi là Tín kính. Tin hoan hỷ được hành, ưa thích giải thoát là như khi thân mang bệnh, thì không ưa ăn, dù món ngon, hết bệnh, thì mới muốn ăn. Khi bám theo giận dữ, thì không ưa nghe pháp, khi được thiện tri thức chỉ bảo, liền ưa theo. Sau đó tự nghĩ thế này: Pháp này rất là hay đẹp. Thiện tri thức kia lại vì nói cho. Đó gọi là tin hoan hỷ thực hành, ưa thích giải thoát. Tin được giải thoát là tin khả năng trì giữ. Như người bị rắn cắn, nhớ công đức phân biệt Y thuật, lời chú, ý tập trung lắng nghe của họ, tin lời chúc như thế có thể trị lành. Tin được chưa khỏi mà tìm lấy thuốc có lợi tốt lành. Như thế, người bị rắn độc tham dâm cắn, vì thương xót họ, Phật Thế Tôn nói pháp, vô hành. Người ấy tin pháp này có thẻ cứu chữa, không thuốc nào khác, thì tâm dâm liền chấm dứt. Đo gọi là tin được giải thoát.

Hỏi: Thế nào là Hành?

Đáp: Hành là siêng năng, dấy khởi, thường niệm. Kinh nói siêng năng, dấy khởi, thường niệm là ba hành. Dậy khởi là làm thiện, như dùi cây lấy lửa, rồi gom phân bò cây khô mà nhóm lửa, và phải làm liên tục không nghỉ. Thường một lòng suy niệm như vậy, tâm ý tương ưng không nghĩ cái gì khác. Như lửa kia phựt cháy nơi tóc, mũ, thì chỉ còn cách lấy tay dập tắt mới thôi. Ba hạnh ấy là Hành.

Hỏi: Bất xả là pháp nào?

Đáp: Không buông bỏ là không lìa, không chán, không chuyển dời. Ba thứ này là Bất xả. Không lìa là không tính kể hết, tinh tấn làm mãi. Không chán là hành trì lâu dài, trong khi thực hành, không có ý mong chờ kết quả, nên không chán. Không đổi dời là không mong quả, dù được hay không được quả; nếu mong thì có lúc sẽ không thích làm, sẽ là tinh tấn gắng gượng! Cần phải buông bỏ ba trạng thái đó, cần phải nhắm tới kết quả theo đúng như đạo dạy.

Hỏi: Đã nói hành Tinh tấn, còn Niệm là pháp gì?

Đáp: Là nhớ nghĩ đến thân, thống (thọ), ý và pháp ở trong, ngoài

và cả hai không quên. Kinh nói: Trong ngoài và cả hai trong ngoài. Nói không quên là nói Ý niệm trải qua. Nghĩ đến trong là nghĩ thân mình đã thọ nhận ấm-xứ-giới. Ngoài là những thọ nhận của người khác, và thọ, không thọ cả hai. Hoặc ba kiệt ở trong là chính, ở ngoài là chính, và trong ngoài là chính. Bên trong dâm là chính, bên ngoài giận là chính. Vì giận người khác chứ không tự giận. Hoặc có người cho rằng cảm giác dâm cũng do người khác làm, thì điều này không đúng nghĩa. Bởi bên trong nhiễm mới phát sinh cảm giác dâm với người khác, đó là do bên trong vốn đã chấp trước. Như Đức Thế Tôn nói: Thấy người nữ là do bên trong (lòng tham của minh) và nhãn căn. Chính là Kinh nói phế bỏ hai thứ. Tương ưng với ba kiệt, trợ giúp diệt ba kiết ấy là niệm nghĩ đến thân có ba thứ (trong, ngoài và cả hai) như trên nói. Như vậy, nói tương tự thống, ý và pháp, gộp thành mười hai niệm.

Hỏi: Tam muội (Định) là pháp gì?

Đáp: Là định Không, Vô tưởng, Vô nguyện. Đó là ba Tam muội.

Không là sở hữu rỗng không.

Hỏi: Có nhiều loại không như thành ấp không, nhà cửa không, đây nói không nào?

Đáp: “Không” là Ngã tác, sở hữu tác và cả hai đều không thể thấy. Kinh nói: Ngã tạo tác, sở hữu tạo tác, và cả hai đều không thể thấy, nên gọi là không.

Hỏi: Pháp nào là Ngã tác, sở hữu tạo tác mà không thể thấy? Như Đức Thế Tôn nói: “Ta khi xưa là Bà la môn tên Chỉ-la-mạt (Ngã tác). Lại nái: “Này Tỳ kheo! Thấy tay Ta nắm hư không” (sở hữu tác). Đây phả chăng là không thể thấy?

Đáp: Đó không phải Ngã tác, sở hữu tác mà là Thế tục số. (giả hạnh). Nói Ngã ấm, giác là Ngã tác thì đức Thế Tôn cũng không can dự vào; nói cảnh giới thiện là sở hữu tác thì đức Thế Tôn cũng không có nói. Mà nói rằng Pháp ấn không, là thương hành quán thế gian này là rỗng không, lấy đó so sánh với cái tôi, cái Ngã sở hữu thì biết được cả ha đều không. Cho nên nói không thấy là không.

Hỏi: Vô nguyện là pháp gì?

Đáp: Vô nguyện tương ưng với vô tác ở quá khứ, vị lai. Kinh nói vô nguyện, là nghĩa không lập, là không trụ ý vào quá khứ, hiện tại, vị lai, vì đó hết thảy đều là pháp hữu vi. Kinh Thuyết Xứ nói: quá khứ … Kinh lại nói: Vô nguyện là không có giác, thân minh và Niết-bàn không có ba nghĩa này. Tại sao là một nghĩa, nhiều nghĩa? Niết-bàn bỏ thân thì không có nhân duyên, giác tương ưng thì tất cả tư duy đã diệt, Niết-bàn tương ưng với vô tận giác, thì thân mình còn, không còn không nói. Thế nên không nói ấy là Vô nguyện.

Hỏi: Vô tưởng là pháp gì?

Đáp: Là lìa tất cả hành, tác và cả hai. Lìa bỏ tất cả hữu vi là lìa tất cả hành tác. Nói tác là hành; nói hành là tác. Như bước vào vô minh thì phước, vô phước, A-ni-xà là nhân hành tác, mà có tiến gần đến Thức phát sinh, đó là hành; còn vô minh và hành tức là tác. Bỏ tất cả hữu vi là nói Vô tướng. Như Kinh Pháp Ấn nói: Sắc, tưởng không thể đạt được; ấy chính là nói tất cả hành tác và cả hai đều bỏ: Nên biết Không, Vô nguyện, Vô tướng như vừa nói, ấy là Định.

Hỏi: Trí là pháp gì?

Đáp: Là trí tương ưng với Kiến địa, phân biệt địa (Tu địa) và Vô học địa. Trí là trí giác, nghĩa là trí tuệ giác ngộ ở ba địa: Kiến, Tu và Vô học. Hiện ra tức là thấy (Kiến).

Hỏi: Cái gì hiện ra?

Đáp: Là các hành phân biệt Thánh địa, Căn, Lực, Giác báu, trước chưa từng thấy, nay luận ra. Ví như áo được giặt rất sạch, mà mùi thơm cũ của áo vẫn còn, sau đó dùng hương hoa rất thơm xông ướp. Như vậy gọi là Kiến địa. Ý tịnh, Thiền, Vô lượng, ngăn dứt cảm thọ, tăng nhân duyên lìa bỏ như xông hương thơm nhất, đó là Phân biệt địa. Vô học địa là dâm nộ si chấm dứt không còn nhân duyên nữa.

Hỏi: Trí của kiến địa là gì?

Đáp: Là Pháp trí, Quán trí và Vị tri trí. Nghĩa Pháp trí, Quán trí giống như người Thầy thuốc biết mụt nhọt kia non hay già mà dùng dao mổ ra. Sau đó dùng ngón tay xoa nắn huyết mạch lưu thông, không làm tổn tương gì rồi mổ mụt nhọt rộng ra. Người tu hành cũng vậy, biết hành dâm là khổ, vô thường… Hành vô thường khi đi vào Kiến địa thấy khổ liền đoạn, kiết sử liền bỏ, đều là do hai trí đoạn sao có thể chưa đoạn được! Hành như thế, phát khởi tư duy (Vị tri trí), biết cỏi Sắc, Vô sắc cũng vô thường giống như cõi Dục. Như thế là kiến khổ. Biết lợi của hành dâm là cảnh giới của khổ, đó là Pháp trí. Như vậy tương tự Quán trí, vị tri trí đối với cõi Sắc, Vô sắc. Đó là ba trí của kiến Tập. Tương tự như vậy, ba trí phối với Tứ đế thành mười hai trí của kiến địa diễn rộng nên biết.

Hỏi: Phân biệt địa (Tu địa) có bao nhiêu trí?

Đáp: Tướng Trí biết về tướng, trí biết về hành và trí biết về chủng. Kinh nói: Tướng trí, hành trí, chủng trí, là ba trí của Phân biệt địa như đã nói ở trên.

Hỏi: Tướng là pháp nào?

Đáp: Là tướng sinh-trụ-hoại. Kinh nói: Tướng gọi là sinh, trụ, hoại. Sự sinh tương ưng với trụ, rồi lần lượt hư hoại vỡ nát.

Hỏi: Sẽ không ích lợi gì khi nói chúng sinh và Niết-bàn đều cho là có tướng (sinh, trụ, hoại). Bởi nói như vậy, thì Niết-bàn rơi vào Vô thường số, là lỗi rất lớn, nếu không như vậy thì Kinh nói sai sót lẽ ra chỉ nên nói hữu vi mới là tướng sinh, trụ, hoại? Vả lại nếu cho rằng nói như vậy là tăng công đức, thì thế nào là tướng công đức?

Đáp: Nếu nói Niết-bàn là tướng Ngã, thì có khác Ngã và không khác Ngã, thật ra Niết-bàn, không thể nói (bất khả thuyết). Bởi nếu nói khác thì Niết-bàn là có thường, nếu nói không khác thì Niết-bàn là vô thường, cả hai đều có lỗi. Do đó Niết-bàn là vô tướng không thể nói. Cho nên biết nói như vậy là có ích lợi, biết đó là tướng của pháp hữu vi. hơn nữa, nói như vậy thì tăng công đức, bởi trí biết rõ ba tướng như vậy mà tăng công đức tu hành.

Hỏi: Thế nào là hành?

Đáp: Là hành vô thường, khổ, vô ngã, kiến. Kinh nói: Hành là biết khắp về nghĩa, về tướng là hành. Biết nghĩa nầy là vô thường, thì biết Ấm vô thường, cho nên khổ; nói rằng khổ cho nên sẽ tương ưng với vô ngã, đó là biết về hành. Mọi pháp vô thường không tồn tại lâu dài, như bọt nước. Khổ vây ngặt, như là mũi nhọn đâm vào thân. Vô ngã, là do không có tự tại, như mượn thân thể để hoạt động. Đó là biết về hành.

Hỏi: Chủng là gì?

Đáp: Đó là khí vị (mùi vị ngon), tai họa và được lìa bỏ.

Hỏi: Là thuộc cái gì?

Đáp: Là hữu vi. Khí vi là nhiễm trước; tai họa là ác và được lìa bỏ là lìa bỏ nhiễm trước và ác. Dục lạc ở cõi Trời là khí vị. Địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ đau khổ là tai họa. Lìa bỏ Phật và ác vừa nêu là được lìa bỏ. Chánh kiến như vậy về công đức của chúng, thì ác kiến được cởi bỏ. Đó gọi là trí biết về chủng của Phân biệt địa.

Hỏi: Thế nào là trí của Vô học địa?

Đáp: Đó là Tì-xà-trí, thần thông trí và Biệt trí (Kinh nói Tứ biện tài). Tức là Minh đạt trí, Thần thông trí và Biện trí. Ba trí này của Vô học địa.

Hỏi: Minh đạt (thấu suốt) Pháp gì?

Đáp: Là trí thấu suốt sự việc đời trước, nơi sinh và lậu tận. Kinh nói: “Tiền thế niệm trí, Sinh xứ trí và Lậu tận trí”. Vì khả năng thấu suốt hữu làm chính nên Minh đạt còn có nghĩa là Tri (biết rõ). Tiền thế niệm trí là trí nhớ mọi sở hành của kiếp trước. Sinh xứ trí là trí nhớ hành quả đã được nhận. Lậu tận trí thì sẽ nói ở phần sau. Như ba kiết ở ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại thì quá khứ với mọi sở tác của mười tám kiến, vị lai bốn mươi bốn kiến, hiện tại thân kiến, trí đều biết rõ. Cho nên, Tiền thế niệm trí, Sinh xứ trí thấy rõ (giác) mọi hành nơi hiện tại, quá khứ, vị lai. Tiền thế niệm trí biết rõ đời trước, Sinh xứ trí biết rõ chỗ sinh đời trước, đời sau không quên.

Lại nói tiết Vô lậu trí (Lậu tận trí) đó là Tận trí, Vô sở sanh trí và Nguyện trí. Kinh nói: Moi kiết sử của ta đã chấm dứt hết, đó là Tận trí; sự sinh của ta không còn nữa, đó là Vô sở sanh trí (Vô sanh trí). Ví như Thầy thuốc trị bệnh nhân bị rắn cắn, đã hút hết chất độc, gọi đó là Tận trí. Nọc không còn phát bệnh lại nữa thì gọi là Vô sở sanh trí. Còn Nguyện trí tức là Thanh văn nhớ lại đời trước của mình, không nghĩ đến người khác. Vì thế trí trước nguyện cho người khác, nên cũng biết được đời trước của người khác, gọi đó là nguyện trí.

Hỏi: Thần thông trí là thế nào?

Đáp: Thần thông trí là Năng lực bay lên. -Nghe thấu suốt - Biết bay xa và thần thông biết tâm ý người khác. Năng lực bay … là nghĩa tự tại. Lục thông là ba trí nói trước cộng với năng lực bay-nghe-biết tâm ý người khác. Năng lực bay… sẽ nói ở phần sau.

Nói về nghe thấu suốt là do trước thực hành định, trong một nhân duyên nào đó rồi tăng trưởng phần đại địa ấy mà đạt được năng lực nghe. Vì thế có thể nghe tiếng Trời, Người tùy lực. Như thấy xa, thấy gần, tùy thị lực, giống như tùy định mà được như thế. Trí bết tâm ý người khác là như gặp chúng sinh nghe tiếng chúng sinh thì biết được ý nghĩa của họ.

Nói tiếp về Năng lực bay ( Như ý túc) đó là ba năng lực: bay lên không tự tại biến hóa tự tại và Thánh tự tại. Bay lên hư không tự tại là có thể vào trong nước, trong đất, ẩn hiện, xuyên tường nhà núi không ngăn ngại; tay chạm mặt trời mặt Trăng. Biến hóa tự tại là biến thành xe, người, núi, cây, thành, vườn, sông, nước. Thánh tự tại là khả năng trụ giữ, khiến hóa nước thành sữa, giữa chân mày phóng ánh sáng… như thế mà so sánh những thứ khác … Tóm lại ba loại của thần thông tín cộng với Thế niệm trí, Sinh diệt trí nói ở trên, gọi là Ngũ thông của người phàm phu.

Hỏi: Biện trí là thế nào?

Đáp: Là phương tiện biết rõ (giác) pháp, nghĩa, ứng và phân biệt. kinh. Kinh nói: Giác pháp phương tiện, Giác nghĩa phương tiện, Ứng phương tiện, Phân biệt phương tiện gọi là Tứ biện tài. Trong đây, Giác pháp là biết rõ về danh cú của các pháp, giác nghĩa là biết rõ nghĩa vốn có của danh cú ấy. Như biết lửa là danh (tên gọi), sự đốt nóng là nghĩa của danh ấy. Ứng với danh như vậy, hợp với sắc là nghĩa, cùng biết rõ phân biệt, không quên. Với danh như vậy, tùy thích ứng như vậy, báo quả như vậy không tà vạy, điên đảo mà biết. Các biện tài này là trí của Vô học địa.

Hỏi: Tư duy về Giới, Định trong Học, Vô lậu, vì sao không nói thành ba loại?

Đáp: Không có giới riêng tăng ích cho Học lìa bỏ sát sinh, chúng sinh hộ trì, mà A-la-hán thì không. Cho nên không phiền nói Học. Biết ý như thế, không cần nói nhiều, tức biết cũng có ba loại thôi.

Như vậy, trong ba pháp của Bà-tố-bạt-đà nói, hai giải thoát độ lần lượt (Cụ và Phương tiện đã nói xong).

**

TỨ A-HÀM-MỘ SAO GIẢI

THỨ BA

Hỏi: Trước đã nói Cụ Phương tiện, tiếp đây nói Quả, Quả là những gì?

Đáp: Thanh văn, Phật Bích chi, Phật, đó là ba quả.

Hỏi: Quả thuộc cái gì?

Đáp: Quả thuộc Giới, Tức và Trí.

Hỏi: Nói đầy đủ (Giới, Tức, Trí) là nói thuộc Quả hoặc Đạo?

Đáp: Đạo, đây nói Hữu dư là Quả dục, ngoài đó ra không còn sót gì, nghĩa ấy đức Thế Tôn đã nói là Vô dư Niết-bàn (Kinh nói). Thế cho nên, nói là: Vô ác. Đức Phật gọi là bậc đã giải thoát tất cả kiến sử, có Thập lực, bốn Vô úy, tự mình hờ tất cả Phật pháp mà chứng đắc, cùng các Đức Phật không hề khác, nên Giới, Định, Tuệ không có sai khác. Bích-chi-Phật gọi là nương tựa chính mình, thời ấy không có nghĩa Giới Định Tuệ khác, mà do chứng đắc không thì người khác nói; còn Thanh văn thì từ người khác nói. Hoặc giải thoát có đủ hai loại: Gia tăng lòng thương xót, gia tăng lòng chán ngán. Nếu gia tăng lòng thương xót mà đắc đạo, ấy là lúc chứng quả Tam-da-tam-bồ (Phật). Nếu chán ngán thì có hai: Do tự minh sinh và nhờ người khác. Do tự mình sinh ấy là Bích-chi-Phật; nhờ người khác đó là Thanh văn. Hoặc cho rằng bậc tát văn nhã đầy đủ công đức, lìa tất cả ác thành quả Đẳng chánh giác. Bích-chi-Phật tuy có bỏ tất cả ác, nhưng công đức còn ít. Thanh văn thì nhờ người khác dạy bỏ mà lìa ác.

Hỏi: Thế nào Phật Phật như nhau không có trung gian sai biệt, thì cho đến Thanh văn cũng như vậy?

Đáp: Thanh văn có ba loại: Lìa bỏ kiết, không lìa và A-la-hán. (Kinh nói là Thanh văn có trung gian căn sai biệt. căn nhân duyên với Tín căn làm đầu, được tăng trưởng thành ba hạng hạ, trung, thượng. Dựa vào cơ sở này mà có các loại Thanh văn, tất cả các địa.

Hỏi: Pháp nào gọi là lìa bỏ kiết?

Đáp: Là Tín giải thoát, kiến đắc và Thân chứng. Kinh nói: Tín làm chủ lực vượt qua đến bờ giác ngộ kia gọi là Tín giải thoát, lấy tư duy làm chủ lực giải thoát gọi là Kiến đắc. Giải thoát cả hai loại vừa nêu gọi là Thân chứng. Vô lượng hành này, nay sẽ diễn bày.

Tín giải thoát là ba loại: Thương đạo Niết-bàn, Hành Niết-bàn và Vô hành bát Niết-bàn (Kinh nói: Thượng đạo đạo là tích (dấu vết). Ba loại Niết-bàn này là Tín giải thoát. Thượng đạo là lợi ích cho hành giả đạt đến phần đạo cao hơn. Hoặc dấu vết là đạo, người ấy hành bát Niết-bàn gọi là thực hành nhân duyên với đạo, nghỉ ngơi rồi tiến đến Vô hành bát Niết-bàn. Gọi là không nhanh chóng nhập Niết-bàn, nhờ duyên với đạo mà bát Niết-bàn. Ba loại này là Tín giải thoát.

Hỏi: Pháp nào là kiến đắc?

Đáp: Là trung gian bát Nết-bàn, sanh bát Niết-bàn và Thánh đạo bát Niết-bàn đã nói ở trên, Trung gian bát Niết-bàn, là giữa thời gian chết ở cõi này, chưa sinh đời sống khác mà nhập bát Niết-bàn. Như đốm lửa nhỏ chưa rơi xuống đất đã vụt tắt. Sanh bát Niết-bàn là đã sanh đời sống khác, đắc đạo rồi nhập Niết-bàn. Như đốm lửa lớn rớt xuống đất mới tắt. Thượng đạo thì như trước đã nói. Nên biết kiến đắc là ở cõi Vô sắc.

Hỏi: Thế nào là Thân chứng?

Đáp: Đó là Hành, Vô hành và Sinh bát Niết-bàn đã nói ở trước. Hỏi: Sao nói lặp lại?

Đáp: Không nói lại, mà vì nhân duyên khác cõi. Giải thoát cỏi Sắc, cả hai đều ở trung gian bát Niết-bàn, không là trung gian hữu (trung hữu), của cõi Vô sắc. Vả lại hai loại trước không là quả báo giải thoát, chỉ thân chứng mới là quả báo giải thoát. Ý nghĩa giải thoát sẽ nói ở phần sau.

Hỏi: Thế nào là không lìa bỏ kiết?

Đáp: Là thứ tám, Tu-đà-hàm, bạc địa. Ba loại này gọi là chưa lìa bỏ kiết.

Hỏi: Sao gọi là thứ tám, theo số đếm phải là thứ nhất chứ không là thứ tám. Sinh trước rồi sau làn lượt đến A-la-hán, thì A-la-hán phải là thứ tám chứ?

Đáp: Như người sinh tám người con, người con lớn không thể gọi là thứ tám, mà người sau cùng mới là thứ tám. Đức Phật muốn nói đến công đức của bậc A-la-hán là thứ nhất, lớn nhất không còn các Kiết sử, do đó công đức hỏi trước tương ưng gọi là thứ tám. Hoặc tùy theo sách phân định là thứ tám.

Hỏi: Thứ tám là thế nào?

Đáp: Là Tín, Tư duy và cả hai đều tăng trưởng. Bao gồm người, thần, những họ tộc này vốn đầy đủ tin và tư duy. Hoặc từ tin mà trí tuệ phát triển theo, hoặc trí tuệ mạnh, có đức tin phát triển theo. Hoặc cả hai đều mạnh có phát khởi Pháp trí. Từ tin kiên cố mà hành là hạ căn, từ tư duy kiên cố mà tin sau là trung căn. Cả hai đều kiên cố là lợi căn. Ba loại này gọi là thứ tám. Lại do thấy đế, lòng tin tăng trưởng thì nhận đủ bảy lần sinh tử, có trí tuệ tăng trưởng thì trụ ở trung gian, có cả hai tăng trưởng thì nương vào Gia gia. Như vậy gọi là Kiến địa. Tiếp đến Phân biệt địa dần dần tiến lên Bạc địa. Lại an trụ ở đức tin mạnh là Tư-đà-hàm có trí tuệ gia tăng là trụ ở trung gian, có cả hai gia tăng là chỉ nhận một làn sinh tử (Nhất lai). Lại chấm dứt nhân duyên hành dâm, tin tăng trưởng gọi la Tín giải thoát, tuệ tăng trưởng là Kiến đắc: cả hai đều tăng trưởng là đắc thân chứng lìa cõi Sắc. Chấm dứt nhân duyên không còn, mà tin mạnh đó là hạ căn; tuệ mạnh là trung căn, cả hai đều mạnh là thượng căn. Như thế mà hướng lên cõi trên như, mặt trời ló dạng từ từ dâng cao.

Hỏi: Đã nói thứ tám, phân biệt dần dần sinh thành mạng lưới công đức, không biết sẽ nói đó là gì?

Đáp: Là Tu-đà-hoàn. Đó là trọn đủ bảy lần sinh tử, Gia địa và trụ ở trung gian. Kinh nói: Tu-đà-hoàn là trụ ở Sơ quả thứ hai (Tu-đà-hoàn hướng, Tu-đà-hoàn quả). Cầu dấu vết đạo thứ hai, vì nói sự vận chuyển ấy nên gọi là Tu-đà-hoàn. Với thân kiến, nghi, hoặc, dứt đọa nẻo ác là hạ căn, nhận đủ bảy lần sinh tử Trời, người hưởng lạc rồi bát Niết-bàn. Gia gia là lợi căn trụ ở Sơ quả. Chấm dứt những nhân duyên do Phân biệt địa đoạn, kiên cố mà thực hành, tư gia đến mà bát Niết-bàn. Trung gian trụ là không hẳn nhận đủ bảy lần sinh tử, không hẳn trụ ở Gia gia, mà giữa khoảng này bất cứ lúc nào có thể nhập Niết-bàn.

Hỏi: Đã nói Tu-đà-hoàn, thế nào gọi là Bạc địa?

Đáp: Là Tư-đà-hàm Nhất tử, Nhất sanh và trung gian trụ. (Kinh nói: Nhân duyên hành dâm mỏng yếu, nên gọi đây là Bạc địa). Đây nói Nhất tử là cõi này mạng chung sinh lên cõi Trời. Nhất sinh là quay trở lại nhập Niết-bàn. Mọi nhân duyên phần trên mỏng dần, đó là Ngũ dục cõi Sắc, cõi Vô sắc, kiêu mạn, Úc-đạt-trá (thuần thí), Vô minh một lần sinh, một lần hữu trở lại thì bát Niết-bàn; tăng trưởng sự chấm dứt các nhân duyên ấy. Trung gian trụ là gồm đủ hai loại vừa nêu. Đó gọi là Thanh văn không lìa bỏ kiết.

Hỏi: Thế nào là pháp của Thanh văn A-la-hán?

Đáp: Là ba hạng hạ, trung, thượng căn A-la-hán. (Kinh nói: A-la-hán là nghĩa cúng dường). Nghĩa tương tự chính là nghĩa A-la-hán.

Hỏi: Chỗ nào cúng dường?

Đáp: Hết thảy chúng sinh cúng dường ba loại hạ, trung, thượng căn A-la-hán.

Hỏi: Thế nào là A-la-hán lợi căn?

Đáp: Là A-la-hán trụ kiếp tận, năng hoại hữu và Vô nghi. Biết đời sống này đã chấm dứt, phân biệt kiết đã hết, đã vượt qua mà an trụ, nên gọi là A-la-hán trụ kiếp tận. Lại tất cả kiết diệt tận càng tăng, cầu khả năng vượt qua, cho nên gọi là A-la-hán năng hoại hữu. Với đủ mọi tăng trưởng, thấu suốt thần thông, biện tài, không còn nghi hoặc pháp gì nữa, đều hoàn thành không ngăn ngại, đó là A-la-hán vô nghi.

Hỏi: A-la-hán độn căn thì thế nào?

Đáp: Là ba hạng A-la-hán: Giảm pháp, Niệm và Hộ.

Giảm pháp đó là tăng thượng rồi thoái lui, cho nên ý nguyện giảm sút, giảm sút tu đạo. Đây là giảm sút pháp tu, không là giảm sút thành chúng sinh, mà chính là giảm xuống Phân biệt địa (Tu địa) để tu hành. Như nói Kinh điển không tụng thì sẽ quên mất, hành giả tăng trưởng tụ hành nên rớt xuống Phân biệt địa. Niệm là hành giả tư duy là đã được quả A-la-hán rồi, nhưng dụng hành yếu kém, trụ lại những gì đã làm, vì nghĩ rằng: Người thế gian phần nhiều hành sự theo đủ mọi ý, như đức Thế Tôn nói đó là y phục, trao nhận … (luôn nghĩ đến không lìa bỏ). Vì thế mà bản thân nghĩ đến hoại bỏ thân mạng này. Đó gọi là hạng A-la-hán Niệm. A-la-hán là không muốn giảm sút, không suy nghĩ phải loại bỏ thân mạng này, mà thường ra sức hộ trì, như người nghèo được của mà giữ gìn. Ba hạng ưa nói, gọi là nhân duyên của loại A-la-hán độn căn.

Hỏi: Đã nói về độn căn, thế nào là hạng A-la-hán trung căn?

Đáp: Là Tuệ giải thoát, tận giải thoát và Bất tận giải thoát báo. (Kinh nói: Tuệ giải thoát và Câu phần giải thoát). Câu phần giải thoát có hai: Tận giải thoát, và Bất tận giải thoát báo, đó gọi là Câu phần giải thoát. Tức là giải thoát đều đã tăng trưởng rồi.

Hỏi: Thế nào gọi là giải thoát?

Đáp: Là giải thoát Dâm, Sắc và hỗ trợ Dâm, Sắc, tất cả đều diệt trừ. (Kinh nói: Dục giới, Sắc giới và cả hai hổ trợ địa trên mà trụ. Tâm giới đều diệt trừ), gọi là ba hành giải thoát. Vì giải thoát kiết sử nên gọi là giải thoát.

Hỏi: Thế nào gọi là hổ trợ dâm?

Đáp: Là đối với có sắc, không sắc ở bên trong (trung gian) tưởng bất tịnh và tịnh. (Kinh nói: Đã tăng trưởng ham muốn bên trong thân mình, thì ham muốn thân mình cũng tăng). Nghĩa này gồm có hai: tưởng sắc và tưởng chẳng hoại sắc mà sắc bên trong không phân biệt. tưởng sắc hai có hai: Nghĩa là quán sắc ở gò mả, nghĩa địa với thịt thoái rửa, mắt mổ ra, ruột bụng chảy rỉ nước bất tịnh, chỗ tiểu tiện, hàng trăm côn trùng cắn xé, chim quạ tranh nhau ăn, tay chân đầu lâu phân lìa vung vải mỗi nơi. Thấy như vậy liền phát khởi ý nghĩa giải thoát khỏi điều ác, ý vào định. Đó là bên trong có sắc tưởng bất tịnh (bên ngoài) mà giải thoát. Tiếp đến đã phân biệt sắc trong nội thân của chính mình, do đó định trụ ở không có sắc bên trong tâm, như vậy mà nghĩ đến thân người khác. Đó gọi là bên trong lìa dâm tưởng bất tịnh mà giải thoát. Tưởng chẳng hoại sắc là tưởng tịnh mà giải thoát. Tưởng các nhân duyên như y phục, hoa… là màu xanh, đỏ, vàng, trắng, phát ý niệm an trụ không lay động. Đó gọi là tưởng tịnh mà giải thoát.

Hỏi: Thế nào là trợ sắc?

Đáp: Là nói cõi Vô sắc, do bỏ sắc kiết sử nên phát khởi trụ vào bốn ý, vẫn là hữu lậu là phước hỗ trợ sắc kia. Ý nói đều bỏ.

Hỏi: Thế nào là diệt?

Đáp: Thức là chính và các tâm tương ưng đều diệt, hướng đến vô lậu chánh thọ A-la-hán cả hai đều bỏ.

(Bà-tố-bạt-đà đã nói xong phần thứ ba (Đắc) trong pháp độ đầu (Đức).

**

TỨ A HÀM MỘ SAO GIẢI