SỐ 1450 — CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ

QUYỂN 5

Lúc đó có ba vị trời đến chỗ Bồ-tát, nhìn thấy Bồ-tát như vậy nên một vị nói: “Kiều-đáp-ma là Sa môn đen”, một vị nói: “Kiều-đáp-ma là Sa môn xám”, một vị nói: “không phải đen hay xám mà là Sa môn xanh”, bởi vì ánh sáng và màu sắc trên thân của Bồ-tát trước đó đã biến mất, nhưng Bồ-tát không để tâm tới lời bàn tán này vì lúc đó tâm Bồ-tát khởi lên ba ví dụ về biện tài:

Là như củi ẩm ướt thấm nước, từ trong nước lấy ra và cái dùi lửa cũng bị ướt; nếu có người đến tìm lửa dùng cái dùi lửa ướt này để dùi lấy lửa thì không lấy được lửa. Cũng vậy, Sa môn hay Bà-la-môn tuy thân lìa dục nhưng tâm vẫn đắm mê Ái dục, dính mặc Ái dục, ở trong dục, ưa thích dục và làm bạn với dục thì dù người này làm khổ thân, chịu cực khổ, khổ khổ, bất lạc khổ, chịu đủ các khổ như thế; thọ đủ các cảm thọ như thế nhưng đó đều không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không thể đạt được chánh đạo vô thượng.

Là như củi ướt thấm nước nằm ở mé nước, nếu có người tìm lửa dùng dùi lửa khô dùi vào củi ướt để lấy lửa thì không lấy được lửa. Cũng vậy, Sa môn hay Bà-la-môn tuy thân lìa dục nhưng tâm vẫn đắm mê Ái dục, dính mặc Ái dục, ở trong dục, ưa thích dục và làm bạn với dục thì dù người này làm khổ thân, chịu cực khổ, khổ khổ, bất lạc khổ, chịu đủ các khổ như thế; thọ đủ các cảm thọ như thế nhưng đó đều không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không thể đạt được chánh đạo vô thượng.

Là như gỗ mục không thấm nước nhưng nằm ở chỗ ẩm ướt, nếu có người tìm lửa dùng dùi lửa khô dùi vào gỗ mục ẩm ướt này để lấy lửa thì không lấy được lửa. Cũng vậy, Sa môn hay Bà-la-môn tuy thân lìa dục nhưng tâm vẫn đắm mê Ái dục, dính mặc Ái dục, ở trong dục, ưa thích dục và làm bạn với dục thì dù người này làm khổ thân, chịu cực khổ, khổ khổ, bất lạc khổ, chịu đủ các khổ như thế; thọ đủ các cảm thọ như thế nhưng đó đều không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không thể đạt được chánh đạo vô thượng.

Sau khi hiểu được ví dụ này, Bồ-tát thầm nghĩ: “mỗi ngày ta nên ăn một hạt mè”, cho đến ăn một hạt gạo, một hạt bắp, một hạt đậu; Bồ-tát vẫn bị đói bức bách, thân vẫn gầy ốm khô đét. Lúc đó vua Tịnh-phạn nghe biết Bồ-tát tu khổ hạnh như thế nên ưu sầu than khóc, các cung nhơn thể nữ đều cởi bỏ đồ trang sức, trải cỏ ngồi và cũng ăn mỗi ngày một hạt mè… như thế. Da-du-đà-la do ăn ít nên thai nhi trong bụng dần dần bị tổn hại, vua Tịnh-phạn sợ ảnh hưởng đến thai nhi nên bảo các cung nhơn không cho Da-du-đà-la biết tin tức của Bồ-tát và phương tiện nói là Bồ-tát đã ăn uống trở lại. Lúc đó Bồ-tát thầm nghĩ: “pháp tu khổ hạnh này không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không thể đạt đạo vô thượng”, nghĩ rồi liền chuyển qua ăn phân của trâu nghé mới sanh chưa ăn cỏ; sau đó đến trong rừng thây chết, nằm gối đầu trên xác chết và các xương khô, nghiêng hông bên phải chồng gót chân, tâm nghĩ về tướng quang minh. Đi đứng nằm ngồi đều hệ niệm như vậy chưa từng tạm bỏ; lúc Bồ-tát đang ngồi có các nam nữ thôn quê thấy Bồ-tát nhập định yên lặng, liền lấy cọng cỏ xỏ vào lỗ tai của Bồ-tát từ trái qua phải để đùa giỡn và gọi Bồ-tát là con quỷ bụi đất, thậm chí còn lấy đất đá ném vào người Bồ-tát nhưng Bồ-tát vẫn không khởi tâm sân giận, cũng không nói lời thô ác. Bồ-tát có thể chịu được những điều khó nhẫn như thế, nhờ tinh tấn không gián đoạn nên thân được khinh an, tâm được chánh niệm, ý không nghi hoặc ; do chuyên tâm nới định nên Bồ-tát trụ vào Tam-ma-địa. Bồ-tát lại suy nghĩ: “nếu có người nào muốn dứt khổ, siêng tu các hạnh thì không có ai hơn được ta ; nhưng đó không phải là chánh đạo, không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không đạt được đạo vô thượng. Thế nào là chánh đạo, chánh trí, chánh kiến, có thể đạt được đạo vô thượng?”. Lúc đó Bồ-tát tự nhớ lại hồi còn ở vương cung lúc đi xem tịch điền, Bồ-tát đã ngồi dưới gốc cây Thiệm bộ thiền định; do Bồ-tát xả các pháp ác bất thiện trong Tầm tư nên tâm được tịch tĩnh an lạc và nhập Sơ thiền. Đây mới chính là hạnh tu hướng tới quả Dự lưu, là chánh trí, chánh kiến, chánh đẳng giác. Bồ-tát lại nghĩ: “nay ta không thể tu thành tựu hạnh này vì ta quá gầy yếu, không còn sức lực; ta phải điều hơi thở và ăn uống trở lại các loại thức ăn như cơm, cháo, tô, sữa, lạc… và tắm rửa cho sạch sẽ rồi lấy dầu thoa thân”, nghĩ rồi liền điều hơi thở và ăn uống trở lại… Lúc đó năm thị giả theo hầu hạ Bồ-tát thấy rồi liền nói với nhau: “Sa môn Kiều-đáp-ma bỏ tu khổ hạnh, ăn uống trở lại… chắc là không thể chứng được đạo quả gì”, họ cùng nhau lìa bỏ Bồ-tát để đi đến vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư và nguyện rằng: “nếu thế gian có bậc A-la-hán, chúng tôi sẽ theo vị ấy xuất gia”. Do cùng ở chung tu hành nên được gọi là chúng năm người.

Lúc đó Bồ-tát nhờ ăn uống trở lại nên sức khỏe được hồi phục, liền đi đến tụ lạc Tây na duyên. Chủ của tụ lạc này tên là Quân tướng, ông có hai cô con gái tên là Hoan hỉ và Hoan hỉ lực. Hai cô gái này nghe tin Thái tử con vua Tịnh-phạn ở thành Kiếp-tỷ-la thuộc chủng tộc Thích ca, bên sông Căng già, dưới chân núi Tuyết, khi đản sanh có Tướng sư xem tướng nói rằng nếu Thái tử nối ngôi vua sẽ là Chuyển luân Thánh vương. Hai cô liền giữ trinh tiết suốt trong mười hai năm để mong được làm vợ của Chuyển luân Thánh vương, đủ mười hai năm họ muốn nấu loại cháo sữa được chuyển qua mười sáu lần để dâng cúng cho tiên nhơn khổ hạnh cầu mong nguyện ước của mình được thành tựu.

Sữa trải qua mười sáu lần chuyển là:

Đem sữa của ngàn con bò cho ngàn con bò uống.

Đem sữa của ngàn con bò đó cho năm trăm con bò uống.

Đem sữa của năm trăm con bò đó cho năm trăm con bò uống.

Đem sữa của năm trăm con bò đó cho hai trăm năm mươi con bò uống.

Đem sữa của hai trăm năm mươi con bò đó cho hai trăm năm mươi con bò uống.

Đem sữa của hai trăm năm mươi con bò đó cho một trăm hai mươi lăm con bò uống.

Đem sữa của một trăm hai mươi lăm con bò đó cho sáu mươi bốn con bò uống.

Đem sữa của sáu mươi bốn con bò đó cho sáu mươi bốn con bò uống.

Đem sữa của sáu mươi bốn con bò đó cho ba mươi hai con bò uống

Đem sữa của ba mươi hai con bò đó cho ba mươi hai con bò uống.

Đem sữa của ba mươi hai con bò đó cho mười sáu con bò uống.

Đem sữa của mười sáu con bò đó cho mười sáu con bò uống.

Đem sữa của mười sáu con bò đó cho tám con bò uống.

Đem sữa của tám con bò đó cho tám con bò uống.

Đem sữa của tám con bò đó cho bốn con bò uống.

Đem sữa của bốn con bò đó cho bốn con bò uống.

Cuối cùng lấy sữa của bốn con bò này đem nấu thành cháo sữa; lúc cháo đang được nấu, chư thiên cõi trời Tịnh cư quán thấy sau khi ăn cháo này xong, Bồ-tát sẽ thành đạo Bồ-đề, muốn giúp Bồ-tát thêm sức lực nên họ bỏ vào trong nồi cháo này một loại thuốc tiên và canh chừng nồi cháo, khi cháo chín liền hiện tướng luân báu. Lúc đó có một ngoại đạo tên Cận hành thấy nồi cháo có tướng luân báu liền suy nghĩ: “người nào ăn cháo này nhất định sẽ chứng được trí huệ vô thượng”, nghĩ rồi liền đến xin cháo để ăn nhưng hai cô gái nhất định không cho, ngoại đạo đành phải bỏ đi. Hai cô gái múc cháo để vào trong bát báu, thấy vua trời Đế thích hiện ra trước mặt, hai cô gái liền dâng bát cháo sữa cho Đế thích, Đế thích nói: “hãy dâng cho bậc thù thắng hơn ta”, liền hỏi: “ai là bậc thù thắng hơn Ngài?”, đáp là vua trời Phạm thiên; hai cô gái liền dâng bát cháo sữa cho vua trời Phạm thiên, Phạm thiên nói: “hãy dâng cho bậc thù thắng hơn ta”, liền hỏi: “ai là bậc thù thắng hơn Ngài?”, đáp là vua trời Tịnh cư; hai cô gái liền dâng bát cháo sữa cho vua trời Tịnh cư , Tịnh cư nói: “hãy dâng cho bậc thù thắng hơn ta”, liền hỏi: “ai là bậc thù thắng hơn Ngài?”, đáp: “Bồ-tát đang tắm trong sông Ni-liên-thiền, vị ấy thù thắng hơn ta, hai cô nên dâng cúng cho vị ấy”. Lúc đó Bồ-tát tắm xong nhưng vì sức yếu nên không thể lên bờ được, bên bờ sông có nữ thần cây thấy vậy liền duỗi mình ra giơ tay định vớt Bồ-tát lên, Bồ-tát hỏi: “thần cây mang thân gì?”, đáp là thân nữ, Bồ-tát liền nói: “tôi không thể xúc chạm thân nữ, cô hãy rũ một nhánh cây xuống để tôi níu lấy mà lên bờ”, thần cây liền rũ một nhánh cây xuống, Bồ-tát níu nhánh cây lên bờ, lấy y đắp rồi ngồi dưới gốc cây trên bờ. Lúc đó hai cô gái mang bát cháo sữa đến dâng cúng cho Bồ-tát, vì lợi ích cho mình và người nên Bồ-tát thọ bát cháo sữa này. Bồ-tát ăn cháo xong rồi bỏ cái bát xuống sông Ni-liên-thiền, Long vương liền đem bát này để trong Long cung, vua trời Đế thích thấy liền hoa thành chim Diệu súy bay vào Long cung đe dọa Long vương để đoạt lại cái bát, mang về cõi trời Tam thập tam xây tháp để cúng dường. Lúc đó hai cô gái cúng cháo sữa xong liền ước nguyện: “Thánh giả, chúng con nghe tin Thái tử con vua Tịnh-phạn ở thành Kiếp-tỷ-la thuộc chủng tộc Thích ca, khi đản sanh có Tướng sư xem tướng nói rằng nếu Thái tử nối ngôi vua sẽ là Chuyển luân Thánh vương. Chúng con nguyện xin nhờ công đức cúng dường này để được làm vợ vị ấy”, Bồ-tát nói: “vị ấy không ưa thích dục lạc thế gian nên đã xuất gia”, hai cô gái nói: “nếu vị ấy đã xuất gia thì chúng con xin đem công đức cúng dường này nguyện cho vị ấy được thành tựu sở nguyện”, liền nói kệ:

“Thái tử tên Tất đạt,

Bậc tối thắng trên đời,

Tùy có sở nguyện gì,

Thảy đều được thành tựu”.

Bồ-tát nghe rồi liền nói: “hai cô sẽ được như nguyện”, hai cô gái đảnh lễ rồi đi. Lúc đó Bồ-tát nhờ ăn cháo sữa này, khí lực được sung mãn, sáu căn đầy đặn liền du hành quanh bờ sông để tìm một nơi thanh tịnh dừng ở. Bồ-tát thấy núi Cô thạch có đủ loại hoa cỏ xanh tươi liền đến trên một tảng đá bằng phẳng ngồi kiết già, không ngờ tảng đá liền nứt vỡ ra. Bồ-tát liền đứng dậy suy nghĩ: “có phải là do nghiệp ác của ta chưa dứt nên tảng đá này bị nứt vỡ ra như thế”, chư thiên biết tâm niệm của Bồ-tát nên từ trong hư không cất tiếng nói: “Bồ-tát vốn không có nghiệp ác, thường pháp của Bồ-tát khi sắp thành đạo là công đức thiện căn sung mãn thân tâm, sức của đất nơi đây không chở nổi nên tự nhiên nứt vỡ ra, vì nơi đây không phải là nơi Bồ-tát thành đạo quả. Sức của đất nơi đây không thể chở nổi hai hạng người, đó là người cực thiện và người cực ác ; Bồ-tát hãy qua núi Kim cang ở phía Đông của sông Ni-liên-thiền, ba đời chư Phật đều đã, đang và sẽ được trí huệ tối thắng tại nơi đó”. Bồ-tát nghe rồi liền đi qua núi Kim cang, lúc đó dưới mỗi bước chân đi của Bồ-tát đều có hoa sen mọc lên đỡ chân, đại địa chấn động. Lúc đó chim Già sa và nai Thiện thụy đến nhiễu quanh Bồ-tát, thần gió thổi Gió trong mát đến để thổi sạch hết bụi đất trên người Bồ-tát, thần Mưa mưa xuống để ngăn lốc bụi ; Bồ-tát thấy các tướng này rồi liền thầm nghĩ: “các tướng này hiện, nhất định hôm nay ta sẽ thành Chánh giác”.

Lúc đó Long vương sống ở dưới sông Ni-liên-thiền tên là Già lăng già, do nghiệp đời trước nên hai mắt đều mù ; nếu Phật ra đời thì mắt nó được sáng, khi Phật nhập diệt thì mắt nó mù trở lại. Long vương nghe đất chấn động liền nghi là Phật ra đời nên từ trong Long cung hiện lên, thấy Bồ-tát có đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp trang nghiêm thân, ánh sáng bao quanh trên đảnh rộng một tầm sáng rỡ như trăm ngàn mặt trời, khiến cho cảnh vật chung quanh trở nên rực rỡ, Long vương liền nói kệ khen ngợi:

“Từng thấy các Bồ-tát,

Thành Phật đủ oai đức,

Xưa thấy với nay thấy,

Cả hai không sai khác.

Tôi thấy tướng chân đi,

Và thấy tướng hai bên,

Đáng thọ thế gian cúng,

Sẽ thành Phật không nghi.

Lại thấy mặc pháp y,

Vào trong sông Ni liên,

Nước sông liền trong sạch,

Sẽ thành Phật không nghi.

Bước đi như Ngưu vương,

Vững chắc và dõng mãnh,

Và như vua loài người,

Sẽ thành Phật không nghi.

Trên có chim Già sa,

Dưới có nai Tường thụy,

Thân tướng rất đoan chánh,

Sẽ thành Phật không nghi.

Gió lành thổi mát rượi,

Trên không mưa nhẹ rơi,

Chim hót, cây rũ sành,

Sẽ thành Phật không nghi.

Tướng quang minh thanh tịnh,

Giống như vàng Diêm phù,

Mặt tròn như vầng trăng,

Sẽ thành Phật không nghi.

Ca ngợi Bồ-tát xong, Long vương liền trở về Long cung; Bồ-tát nghe rồi liền đến chỗ đất kim cang và khởi nghĩ cần cỏ. Vua trời Đế thích biết tâm niệm của Bồ-tát liền đến Hương sơn lấy loại cỏ Kiết tường mềm rồi hóa thành một người làm thuê, ôm cỏ này đến gần chỗ Bồ-tát, Bồ-tát thấy cỏ liền theo xin, Đế thích dâng cỏ cho Bồ-tát, Bồ-tát đem cỏ trải dưới gốc cây Bồ-đề, cỏ tự nhiên xoay về phía hữu; Bồ-tát thấy rồi liền suy nghĩ: “hôm nay ta sẽ được giác ngộ không nghi”. Bồ-tát ngồi kiết già trên tòa kim cang đoan nghiêm thù thắng như vua rồng, nhiếp tâm nhập định, miệng nói: “ta nay ở nơi đây, nếu không dứt hết các lậu hoặc thì ta sẽ không đứng dậy rời khỏi tòa này”. Thường pháp của Ma vương có hai loại phướn buồn và vui, lúc đó phướn buồn bỗng nhiên lay động, Ma vương suy nghĩ: “hôm nay phướn buồn bỗng lay động, ắt là có việc gì tổn hại”, nghĩ rồi liền quán thấy Bồ-tát đang ngồi trên tòa kim cang dưới cội Bồ-đề. Ma vương suy nghĩ: “dù vị ấy chưa xâm phạm cảnh giới Ma của ta, ta cũng phải gây chướng ngại cho ông ta”, nghĩ rồi Ma vương liền giương mi trợn mắt, mặc y Xá na hóa làm sứ giả chạy hớt hãi tới trước Bồ-tát nói rằng: “vì sao Ngài lại ngồi yên nơi đây, thành Kiếp-tỷ-la đã bị Đề-bà-đạt-đa chiếm lây, cung nhơn thể nữ đều bị ô nhục, dòng họ Thích bị giết hại”, Bồ-tát vừa nghe liền khởi lên ba loại Tầm tư tội lỗi bất thiện, đó là Ái dục, giết hại và hủy tổn. Đối với Da-du-đà-la, Kiều tỷ ca và Di ca già thì khởi Tầm tư Ái dục; đối với Đề-bà-đạt-đa thì khởi Tầm tư giết hại; đối với những người tùy thuận Đề-bà-đạt-đa thì khởi Tầm tư làm hủy tổn. Vừa khởi ba loại Tầm tư này, Bồ-tát liền giác sát phản tỉnh, biết là Ma đến xúc não mình, muốn cho mình tán loạn; Bồ-tát liền khởi ba loại Tầm tư thiện, đó là xuất ly, không giết hại và không hủy tổn. Ma vương hỏi: “vì sao Ngài lại ngồi dưới cội Bồ-đề?”, đáp là để chứng chánh trí vô thượng, lại hỏi: “làm thế nào được chứng Chánh trí vô thượng?”, đáp: “này kẻ tội lỗi, ngươi nhờ cúng tế một lần mà ở trong cõi Dục này thành tựu tự tại, huống chi ta ở trong vô số kiếp đã làm vô lượng trăm ngàn muôn ức hội cúng tế. Vì làm lợi ích cho các hữu tình, ta đã xả bỏ đầu mắt tay chân máu thịt, vợ con, vàng bạc châu báu… để cầu chứng Chánh trí vô thượng. Do nghĩa này làm sao ta lại không được Chánh trí vô thượng, hôm nay ta quyết định chứng được Chánh trí vô thượng”. Ma vương nghe rồi liền nói: “tôi nhờ một lần cúng tế nên được làm vua cõi Dục tự tại thì ông đã chứng biết ; nhưng trong vô số kiếp ông đã làm vô lượng trăm ngàn muôn ức hội cúng tế. Vì làm lợi ích cho các hữu tình, ông đã xả bỏ đầu mắt tay chân máu thịt, vợ con, vàng bạc châu báu… để cầu chứng Chánh trí vô thượng thì ai chứng biết?”, Bồ-tát đưa bàn tay có tướng Thiên bức luân có vô lượng phước đức có thể an úy chúng sanh sợ hãi, chỉ xuống đất nói: “đất này sẽ làm chứng cho ta, trong vô số kiếp ta đã làm vô lượng trăm ngàn muôn ức hội cúng tế. Vì làm lợi ích cho các hữu tình, ta đã xả bỏ đầu mắt tay chân máu thịt, vợ con, vàng bạc châu báu… để cầu chứng Chánh trí vô thượng là thật không hư dối”. Lúc đó thần đất từ dưới đất vọt lên nói: “này kẻ tội lỗi, đúng như lời Bồ-tát đã nói là chân thật không hư dối”, Ma vương nghe rồi ôm lòng hổ thẹn đứng yên, nhan sắc tiều tụy mất hết oai lực, ưu sầu suy nghĩ: “ta làm phương tiện này không thể khiến cho con của vua Tịnh-phạn có chút tổn hại, ta nên làm phương tiện khác gây chướng ngại cho ông ta”, nghĩ rồi liền bỏ đi. Ma vương có ba cô con gái xinh đẹp theo thứ lớp tên là Tham, Dục và Ái; ba cô dùng các loại thiên y trang nghiêm thân rồi đi đến chỗ Bồ-tát theo lịnh của Ma vương, ở trước Bồ-tát dùng đủ lời siểm khúc muốn làm não loạn Bồ-tát, Bồ-tát thấy rồi liền hóa ba cô thành ba bà già, ba cô liền bỏ đi. Lúc đó Ma vương ưu sầu ngồi chống cằm suy nghĩ nên tìm phương tiện gì để gây não hại cho Bồ-tát; nghĩ rồi liền sai ba mươi sáu ức binh ma có đủ loại đầu như đầu voi, đầu ngựa, đầu lừa, đầu lạc đà, đầu nai, đầu heo, đầu chó… hoặc cầm cung tên, hoặc cầm đao, búa, rìu… đủ loại khí giới đi đến chỗ Bồ-tát và Ma vương tự cầm cung tên định bắn Bồ-tát. Bồ-tát thấy rồi liền suy nghĩ: “tất cả việc đấu tranh đều nên tìm bạn giúp, ta chiến đấu với vua cõi Dục há lại không tìm bạn giúp hay sao”, nghĩ rồi liền tìm phương tiện trừ bỏ các chướng ngại này. Lúc đó các binh ma đồng loạt cầm binh khí bén nhọn đâm Bồ-tát, Bồ-tát liền nhập định Đại từ bi khiến cho binh ma đều biến thành hoa sen đủ màu sắc như xanh, vàng đỏ trắng rơi rụng xuống ở phía trước sau và hai bên Bồ-tát. Ma vương ở trên không trung mưa xuống các loại bụi đất, Bồ-tát khiến cho bụi đất này biến thành hương bột Chiên đàn, Trầm thủy và hoa rơi lên mình Bồ-tát. Ma vương lại phóng ra ong độc và mưa đá kim cang, chư thiên cõi trời Tịnh cư hóa ra nhà lá che cho Bồ-tát nên ong độc và mưa đá không làm hại được. Ma vương thấy rồi liền suy nghĩ: “ta có thể bao vây làm não loạn trong bao lâu, tất cả tiếng động có thể phá Tam-ma-địa. Ta nên biến lá cây Bồ-đề thành pha lê rồi kích động cho ra tiếng, Bồ-tát nghe tiếng này sẽ không thể định tâm”, nghĩ rồi liền làm theo như ý đã nghĩ. Lúc đó lá cây Bồ-đề bị kích động liền phát ra tiếng khiến Bồ-tát không thể chuyên định, vua cõi trời Tịnh cư thấy rồi liền muốn trợ giúp Bồ-tát nên bảo chư thiên đến giữ là cây Bồ-đề không cho bị kích động ra tiếng. Vua cõi trời Tịnh cư thấy quân ma chưa chịu bỏ đi liền dùng thần lực ném chúng lên núi Thiết vi.

Lúc đó Bồ-tát ngồi dưới cội Bồ-đề, ở trong pháp Diệu giác phần tu tập hành trì không gián đoạn, vào phần đầu đêm Thần cảnh trí hiện chứng thông thành tựu, nghĩa là trong một biến thành vô lượng, trong vô lượng biến thành một; hoặc ẩn hoặc hiện, tường vách và núi không làm ngăn ngại cũng như hư không; vào trong đất như bơi trong nước, tướng đất vẫn như cũ; ngồi kiết già trong hư không như ngồi trên mặt đất; bay trên không trung như chim bay; mặt trời mặt trăng có đại oai lực mà có thể chạm đến; tự tại qua lại đến cõi Phạm thiên… Ma vương lại nghĩ: “âm thanh có thể làm chướng ngại thiền định, ta nên gây ra tiếng”, nghĩ rồi liền cùng ba vạn sáu ngàn ức ma quỷ thần đứng ở xa rống thật to. Bồ-tát liền hóa ra một khu rừng Ca đàm bà rộng mười hai do tuần để tai không còn nghe lọt những tiếng rống đó. Bồ-tát lại nghĩ: “ta nên tu Thiên nhĩ trí chứng thông để nghe được tiếng của trời người”, nhờ thiên nhĩ thanh tịnh này nên Bồ-tát nghe được tiếng của người và phi nhơn du gần hay xa. Bồ-tát lại nghĩ: “trong ba vạn sáu ngàn ức quyến thuộc của Ma vương, ai sanh tâm ác với ta thì làm sao ta biết được. Ta nên tu Tha tâm trí chứng thông”, liền trong đêm ấy, Bồ-tát chứng được Tha tâm trí. Tất cả Tầm tư, tâm và tâm sở, tâm dục và không dục, tâm sân và không sân, tâm si và không si, tâm rộng và hẹp, dứt tâm và nhiếp tâm, tâm kiêu mạn và không kiêu mạn, tâm tịch tĩnh và không tịch tĩnh, tâm định và không định, tâm tán loạn và không tán loạn… Bồ-tát đều biết rõ như thật. Bồ-tát lại nghĩ: “trong số quân ma này từ vô thỉ đến nay, ai từng là cha, là mẹ, là kẻ thù, là bạn hữu thì làm sao ta biết được. Ta nên tu Túc mạng trí chứng thông”, vào nửa đêm Bồ-tát chuyên tâm nhiếp niệm và chứng được Túc mạng trí. Tất cả việc của một đời hoặc hai đời, ba đời… trăm đời, ngàn đời cho đến vô lượng trăm ngàn đời; hoặc số đời trong một kiếp, hai kiếp… số đời trong kiếp thành hoặc số đời trong kiếp hoại cho đến số đời trong vô số kiếp, Bồ-tát đều hiểu rõ. Cho đến tên tuổi, nơi sanh, dòng họ, chủng tộc, giàu nghèo, khổ vui… các việc Bồ-tát đều hiểu rõ. Cho đến tuổi thọ ngắn hay dài, trụ thế bao lâu, chết ở nơi kia sanh đến nơi này… Bồ-tát thảy đều biết rõ. Bồ-tát lại nghĩ: “trong số quân ma này, ai sẽ đọa trong đường ác, ai được sanh vào đường lành thì làm sao ta biết được. Ta nên tu Sanh diệt trí chứng thông để được Thiên nhãn thanh tịnh”, Với thiên nhãn thanh tịnh này, Bồ-tát thấy các hữu tình hoặc sống hoặc chết, đẹp xấu, giàu nghèo, làm nghiệp thiện hay làm nghiệp ác… Bồ-tát đều thấy rõ. Những chúng sanh làm nghiệp ác nơi thân khẩu ý như phỉ báng Thánh hiền, chấp chặt tà kiến, tạo nghiệp tà kiến; do làm nghiệp này nên sau khi chết bị đọa trong ba đường ác. Những chúng sanh làm nghiệp thiện nơi ba nghiệp thân khẩu ý như cung kính Thánh hiền, thực hành chánh kiến; do làm nghiệp này nên sau khi mạng chung được sanh vào đường lành. Bồ-tát lại nghĩ: “tất cả các hữu tình luân chuyển trong biển khổ đều do Dục lậu, Hữu lậu và Vô minh lậu thì làm sao được thoát. Ta nên tu Vô lậu trí chứng thông”, vào giữa đêm do tương ưng tu tập thuần thục, chuyên tâm nơi pháp Giác phần, Bồ-tát liền chứng được Vô lậu trí thông; như thật biết rõ Khổ đế, Tập đế, Đạo đế và Diệt đế nên tâm giải thoát khỏi Dục lậu, Hữu lậu và Vô minh lậu. Do tâm giải thoát nên chứng được Lậu tận trí, hiểu rõ “ sanh tử đã tận, phạm hạnh đã lập, việc nên làm đã làm đã xong, không thọ thân sau”, liền chứng Bồ-đề gọi là thấy Giác phần Bồ-đề. Sau khi làm xong việc cần nên làm, Bồ-tát nhập Hỏa giới Tam-ma-địa, dùng vũ khí từ bi để hàng phục ba vạn sáu ngàn ức quân ma, chứng Vô thượng trí. Lúc đó Ma vương, cung tên rời khỏi tay, phướn rơi xuống đất, cung ma chấn động; Ma vương cùng các quyến thuộc ưu sầu hối hận bỏ đi đến trong thành Kiếp-tỷ-la thông báo rằng: “Bồ-tát Thích ca Mâu ni nơi tòa kim cang tu khổ hạnh, nay đã xả thân mạng rồi”. Nghe lời này rồi, vua Tịnh-phạn và các cung nhơn, quần thần và các quyến thuộc của Bồ-tát hết sức sầu não như bị lửa đốt thân tâm; ba phu nhân và mọi người trong thành đều ngất ngã xuống đất, phải dùng nước rưới lên mặt hồi lâu mới tỉnh, tỉnh rồi họ lại nghẹn ngào rơi lệ không thôi. Lúc đó trời tịnh tín biết Bồ-tát đã thành tựu diệu trí, tâm sanh hoan hỉ lại biết Ma vương lừa dối nên thông báo rằng: “Bồ-tát Thích ca Mâu ni không chết, hiện nay đã chứng được Vô thượng trí”, nghe lời này mọi người hết sức vui mừng. Da-du-đà-la do vui mừng nên hạ sanh một trai, phu nhân của vua Hộc-phạn cũng hạ sanh một trai, lúc đó bỗng có hiện tượng Nguyệt thực. Vua Tịnh-phạn thấy có các hỉ sự này hết sức vui mừng, ra lịnh dân trong thành quét dọn sạch sẽ trong thành, dùng nước thơm Chiên đàn rưới lên mặt đất, đốt hương thơm ở các ngã tư đường, khắp nơi trong thành đều treo cờ phướn, ở bốn cửa thành đều lập đàn bố thí. Tại hội thí ở cửa thành Đông, tất cả Sa môn, Bà-la-môn, các ngoại đạo phạm chí, người nghèo hèn, cô độc… đến xin đều được cung cấp đầy đủ ; hội thí ở cửa thành Tây, Nam và Bắc cũng đều như vậy. Lúc đó vua tập họp quần thần để đặt tên cho con trai của Da-du-đà-la, một thị nữ tâu vua: “lúc đứa bé chào đời thì mặt trăng bị La hỗ che (nguyệt thực)”, nên vua cho đặt tên là La-hầu-la. Vua Hộc-phạn cũng họp các quyến thuộc để đặt tên cho con, quyến thuộc nói: “ngày đứa bé chào đời, tất cả dân tong thành Kiếp-tỷ-la đều vui mừng”, nên vua cho đặt tên Khánh hỷ (A-nan-đà). Lúc đó vua Tịnh-phạn nhìn kỹ La-hầu-la rồi nói: “đứa bé này không phải là con thân sanh của con ta là Thích ca Mâu ni”, Da-du-đà-la nghe lời này rồi trong lòng sợ hãi, liền bồng La-hầu-la đến bên ao tắm của Bồ-tát, bên ao có một tảng đá; Da-du-đà-la đặt La-hầu-la trên tảng đá rồi chắp tay thệ rằng: “nếu đứa bé này thật là con của Bồ-tát thì khi bỏ xuống ao, nó sẽ không chìm; nếu không phải là con của Bồ-tát thì nó liền chìm”, thệ rồi liền bỏ tảng đá có La-hầu-la ngồi ở trên xuống ao, tảng đá vẫn nổi không chìm, trôi qua lại trên mặt nước như cục bông. Vua nghe tin này liền cùng quần thần đến bên ao xem, thấy việc này rồi vua hết sức vui mừng vào trong ao bồng La-hầu-la về cung, lúc đó tảng đá chìm xuống ao, từ đó trở đi vua thương yêu chăm sóc cho La-hầu-la gấp bội.

Khi Bồ-tát chứng được Vô thượng trí đã dùng khí giới Từ bi để hàng phục Ma quân, đại địa liền chấn động và khắp thế giới đều được chiếu soi, cho đến nhưng nơi mà ánh sáng mặt trời mặt trăng không chiếu tới, cũng đều được chiếu soi đến khiến cho các hữu tình ở những nơi này đều được thấy nhau và nói rằng: “không phải chỉ có một mình ta mà còn có nhiều chúng sanh khác nữa”. Nhiếp tụng:

“Bốn loại xúc trì,

Phụ tử hòa hợp,

Thích ca xuất gia,

Thần giữ ao lễ”.

Lúc đó ở cõi trời Phạm có hai thiên tử quán thấy Thế tôn ngồi dưới cội cây Bồ-đề, vừa thành chánh giác và đã nhập Hỏa giới Tam-ma-địa bảy ngày, liền nói với nhau: “Thế tôn vẫn còn đang nhập định, chúng ta nên đem hoa hương đến cúng dường và mỗi người nói kệ thỉnh Phật xuất định thuyết pháp độ sanh”, nói rồi liền như lực sĩ co duỗi cánh tay hiện ra trước Thế tôn đảnh lễ, một vị nói kệ thỉnh:

“Hãy dậy đấng Đại bi,

Oán giặc đã lui tan,

Đại thương chủ vô tội,

Nên du hành thế gian,

Nói thắng pháp độ người,

Rộng thí nghĩa chân thật,

Vô lượng các chúng sanh,

Nghe pháp sẽ thọ trì”.

Vị thứ hai cũng nói kệ thỉnh:

“Hãy dậy đấng Đại bi,

Oán giặc đã lui tan,

Các cấu uế trừ sạch,

Nên du hành thế gian,

Thân tâm đã thanh tịnh,

Như mặt trăng tròn sáng,

Vô lượng các chúng sanh,

Nghe pháp sẽ thọ trì”.

Nói kệ xong, hai thiên tử này đảnh lễ Phật rồi đi, Thế tôn xuất định rồi nói kệ:

“Sự an lạc cõi Dục,

Sự an lạc cõi Sắc,

Phiền não tham dục dứt,

An lạc này tối thắng.

Ta nay bỏ gánh nặng,

Xa lìa các gánh nặng,

Gánh nặng chịu nhiều khổ,

Buông gánh được an lạc.

Tất cả dục đã xả,

Tất cả hạnh đã thành,

Tất cả pháp đã biết,

Người này không tái sanh”.

Trong bảy ngày nhập định, Thế tôn đã đoạn hết phiền não, thọ giải thoát lạc, không có người cúng dường, không ăn không uống nhưng không có tưởng đói khát. Lúc đó có hai thương buôn tên là Hoàng cô và Thôn lạc, mỗi người đều có trăm cỗ xe hàng với nhiều người giúp việc đang trên đường đi buôn bán sắp tới gần chỗ Phật. Cả hai có một người bạn trước đó đã chết và được sanh thiên, vị thiên tử này nhớ lại thân trước của mình là thương buôn, liền suy nghĩ: “sau bảy ngày nhập định, Thế tôn đã đoạn hết phiền não, thọ giải thoát lạc, không có người cúng dường, không ăn không uống. Ta nên khiến cho hai người bạn thương buôn làm người cúng dường Phật trước tiên, để trong nhiều đời được đại phước đức, nay đã đúng lúc khuyên họ làm việc này”, nghĩ rồi vào giữa đêm thiên tử này phóng ánh sang chiếu soi cả mấy trăm cỗ xe hàng, hiện nửa thân hình trên hư không rồi bảo hai thương buôn rằng: “hai vị nên biết, Thế tôn Thích ca Mâu ni vừa thành chánh giác dưới cội Bồ-đề bên bờ sông Ni-liên-thiền. Sau bảy ngày nhập định, Thế tôn đã đoạn hết phiền não, thọ giải thoát lạc, không có người cúng dường, không ăn không uống. Hai vị nên mau đến cúng dường, làm người cúng dường trước tiên để được đại phước đức”, nói xong liền ẩn mất. Hai thương buôn này nghe rồi liền nói với nhau: “oai đức của Thế tôn quả thật kỳ diệu nên mới khiến cho thiên tử hiện đến bảo chúng ta cúng dường”, đối với Phật tâm liền sanh kính mộ nên cùng đến chỗ Thế tôn, đảnh lễ rồi dâng các thức ăn uống như sữa, lạc, nước trái cây, lương khô, mật… bạch Phật: “cúi xin Thế tôn thương xót thọ chúng con cúng dường”. Lúc đó Thế tôn suy nghĩ: “ta không thể giống như ngoại đạo dùng tay thọ thức ăn”, liền quán chư Phật quá khứ thọ thức ăn như thế nào để làm lợi ích cho chúng sanh. Trời thanh tịnh trên hư không nói: “các Phật trong quá khứ đều thọ thức ăn bằng bát để làm lợi ích cho chúng sanh”, Thế tôn cũng quán biết như vậy, vì không có bát để thọ nên Thế tôn ước nguyện: “nếu có được bát, ta sẽ thọ thức ăn”. Lúc đó trời Tứ thiên vương biết tâm niệm của Thế tôn nên mỗi người mang một cái bát bằng đá đến dâng cho Phật, bát đá này thanh tịnh, nhẹ và tròn láng với hình sắc tươi đẹp, không phải do người làm ra được. Bốn Thiên vương này đến chỗ Phật đảnh lễ rồi bạch Phật: “chúng con mang bát đá này đến, cúi xin Thế tôn thương xót nạp thọ”, Thế tôn suy nghĩ: “bốn Thiên vương cùng mang bát đến, nếu ta chỉ thọ của một người thì bốn người kia sẽ oán trách. Ta nay nên thọ cả bốn bát rồi dùng thần lực họp thành một bát, như vậy cả bốn Thiên vương đều thỏa nguyện”, nghĩ rồi liền thọ cả bốn bát rồi dùng thần lực họp thành một bát, sau đó cầm bát thọ hai thương buôn cúng dường; thọ cúng dường xong liền nói kệ chú nguyện:

“Ai làm việc bố thí,

Ắt sẽ được nghĩa lợi.

Ai ưa thích bố thí,

Sau sẽ được an lạc.

Phước chiêu lấy quả vui,

Ước nguyện đều thành tựu,

Mau đến chỗ viên tịch,

Chứng được Niết-bàn lạc.

Người siêng tu phước đức,

Thì tất cả tai họa,

Cho đến chúng Thiên ma,

Đều không não hại được.

Ai phát tâm dõng mãnh,

Bố thí với Thánh tuệ,

Sẽ qua khỏi biển khổ,

Chứng được quả Vô vi”.

Bốn Thiên vương và hai thương buôn nghe kệ này rồi đều rất vui mừng, đảnh lễ Phật rồi đi. Phật như pháp thọ thực xong, mang bát đến trong sông Ni-liên-thiền rửa sạch, cất bát rồi rửa chân. Do ăn các loại thức ăn có tánh chất lạnh nên không bao lâu sau Thế tôn nhiễm lạnh, Ma vương liền đến chỗ Phật nói: “Thế tôn, giờ nhập Niết-bàn đã đến, Ngài cần gì trụ lâu nơi đời, hãy sớm nhập Niết-bàn”, Phật biết Ma vương muốn não loạn nên nói: “này Ma vương tội lỗi, ta chưa thể nhập Niết-bàn, vì sao, vì ta chưa có đệ tử Thanh văn thông minh trí huệ có thể như pháp đáp lời người hỏi, có thể phá các luận thuyết của ngoại đạo và kiến lập chánh pháp. Ta cũng chưa có đủ bốn chúng Bí-sô, Bí-sô ni, Ô-ba-sách-ca, Ô-ba-tư-ca ở trên trời và dưới nhân gian khắp mười phương thọ pháp của ta để tu phạm hạnh. Nếu chưa được như vậy thì ta chưa thể nhập Niết-bàn”, Ma vương nghe rồi liền ưu sầu biến mất. Lúc đó Thích-đề-hoàn-nhơn quán thấy Thế tôn bị nhiễm lạnh nên di đến cây Thiệm bộ, cách đó không xa có rừng Ha lê lặc, Đế thích vào trong rừng này hái quả Ha lê lặc mang về cho Thế tôn, bạch rằng: “Thế tôn, quả Ha lê lặc này có thể trừ được bịnh lạnh, cúi xin Thế tôn thọ loại thuốc này”, Thế tôn thọ dụng và được khỏi bịnh. Sau khi khỏi bịnh, Thế tôn đi đến bờ ao của Long vương Mân chi lân đà, ngồi dưới một gốc cây để nhập định. Lúc đó Long vương biết trời sẽ mưa suốt trong bảy ngày không dứt nên từ dưới ao hiện lên, dùng thân quấn quanh Phật bảy vòng rồi duỗi đầu ra che trên đầu Phật. Qua sau bảy ngày mưa dứt mới giải tỏa, hiện trước Phật đảnh lễ rồi bạch Phật: “Thế tôn, trong bảy ngày qua có được an không, thân thô to của con có làm Thế tôn khó chịu không, cúi xin Thế tôn hoan hỉ”, Thế tôn liền nói kệ:

“Biết đủ thì an lạc,

Đa văn thì biết pháp,

Không não hại chúng sanh.

Thế gian đại từ bi,

Xả bỏ các dục lạc,

Viễn ly các việc ác,

Trừ sạch hết ngã mạn,

Người ấy rất an vui”.

Long vương nghe kệ xong đảnh lễ Phật rồi trở về bổn xứ, Thế tôn trở về dưới gốc cây Bồ-đề, ngồi kiết già như pháp, quán chiếu sự hoàn diệt của mười hai nhân duyên, đó là:

Hễ cái này có thì cái kia sanh nên Vô minh duyên Hành, Hành duyên Thức, thức duyên Danh sắc, Danh sắc duyên Lục xứ, Lục xứ duyên Xúc, Xúc duyên Thọ, Thọ duyên Ái, Ái duyên Thủ, Thủ duyên Hữu, Hữu duyên Sanh, Sanh duyên Lão tử, ưu bi khổ não.

Hễ cái này diệt thì cái kia diệt nên Vô minh diệt thì Hành diệt, Hành diệt thì Thức diệt, Thức diệt thì Danh sắc diệt, Danh sắc diệt thì Lục xứ diệt, Lục xứ diệt thì Xúc diệt, Xúc diệt thì Thọ diệt, Thọ diệt thì Ái diệt, Ái diệt thì Thủ diệt, Thủ diệt thì Hữu diệt, Hữu diệt thỉ Sanh diệt, Sanh diệt thì Lão tử, ưu bi khổ não đều diệt.

Sau bảy ngày nhập định, Thế tôn xuất định rồi nói kệ:

“Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Quán biết pháp nhân duyên,

Nghĩa ấy diệt tất cả.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Quán biết được nhân khổ,

Nghĩa ấy diệt tất cả.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Quán diệt hết cảm thọ,

Nghĩa ấy diệt tất cả.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Quán diệt hết các duyên,

Nghĩa ấy diệt tất cả.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Quán diệt hết các lậu,

Nghĩa ấy diệt tất cả.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Chiếu soi khắp thế gian,

Như mặt trời trên không.

Nếu pháp này sanh ra,

Phật thường ở trong định,

Hàng phục các ma quân,

Chặt đứt các xiềng xích”.

Lúc đó Thế tôn bỗng suy nghĩ: “ta chứng pháp sâu xa, thấy được việc khó thấy, biết được việc khó biết. Pháp này không thể tư duy, khó thể tư duy, nghĩa lý vi diệu, chỉ người trí huệ mới có thể biết được. Nếu nói cho người khác nghe pháp này sợ họ không hiểu nổi thì việc truyền trao thật uổng công, tự mệt nhọc và thêm phiền não. Ta nên một mình ở nơi tịch tĩnh tư duy cảnh giới an lạc và pháp mà đã chứng”, nghĩ rồi liền trụ tâm nơi tịch tĩnh, không nghĩ đến việc ra thuyết pháp độ sanh. Vua trời Phạm thiên, chủ thế giới Ta bà biết tâm niệm của Phật liền suy nghĩ: “thế gian sắp hư hoại, chúng sanh không thể thoát khỏi cảnh khổ. Như lai ứng chánh biến tri xuất hiện nơi đời, khó được gặp như hoa Ưu-đàm-bát-la. Nay Phật đã xuất thế lại thích tịch tĩnh, không nghĩ đến việc thuyết pháp độ sanh, ta nên đến thỉnh Phật”, nghĩ rồi liền như lực sĩ co duỗi cánh tay, vua trời Phạm thiên hiện ở trước Thế tôn đảnh lễ rồi nói kệ thỉnh:

Phật nói kệ:

“Vui thay ở nước Ma-kiệt-đà,

Xuất hiện diệu pháp chưa từng có.

Hỡi bậc giác ngộ tất cả pháp,

Hãy từ bi mở cửa Cam lồ”.

“Pháp ta chứng đắc rất khó hiểu,

Khiến cho biển Hữu không còn nữa,

Người ngu trí cạn thường ngược dòng,

Bị dục lôi cuốn và nhận chìm”.

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ

QUYỂN 6

Lúc đó vua trời Phạm thiên bạch Phật: “Thế tôn, tuy các chúng sanh ở thế gian có sanh, già như nhau, nhưng căn tánh có thượng trung hạ, lợi độn sai khác nhau. Có chúng sanh hình tướng đoan chánh, tánh hạnh điều thuận, ít phiền não lậu hoặc và các loại phiền não lậu hoặc cũng ít, chỉ vì không nghe pháp nên hiểu biết cạn hẹp. Giống như các loại hoa sen: hoa Ba đầu ma, hoa Ưu bát la, hoa Phân đà lợi… tuy ở trong nước có sanh, già nhưng căn tánh có thương trung hạ sai khác. Có loại vượt lên khỏi mặt nước, có loại nằm ngang mặt nước, có loại nằm dưới nước. Chúng sanh cũng vậy, xin Thế tôn hãy vì những người này thuyết pháp, nếu họ nghe được Pháp bảo thì có thể giải ngộ”, Thế tôn nghe rồi liền suy nghĩ: “ta nên dùng Phật nhãn quán sát căn tánh chúng sanh”, nghĩ rồi liền dùng Phật nhãn quán sát, quán thấy tuy các chúng sanh ở thế gian có sanh, già như nhau, nhưng căn tánh có thượng trung hạ, lợi độn sai khác nhau. Có chúng sanh hình tướng đoan chánh, tánh hạnh điều thuận, ít phiền não lậu hoặc và các loại phiền não lậu hoặc cũng ít, chỉ vì không nghe pháp nên hiểu biết cạn hẹp. Thế tôn liền khởi tâm đại bi đối với các hữu tình và nói kệ:

“Nếu có ai ưa thích nghe pháp,

Ta liền khai mở cửa Cam lồ,

Còn như ngã mạn tự khinh người,

Ta nhất quyết sẽ không vì nói”.

Vua trời Phạm thiên nghe rồi liền biết Phật sẽ nói chánh pháp, tâm sanh vui mừng đảnh lễ Phật, hữu nhiễu ba vòng rồi đi. Lúc đó Phật suy nghĩ nên nói pháp cho ai nghe trước tiên, liền nghĩ đến Ca-la ca là vị A-giá-lợi-da đầu tiên, nhưng chư thiên trên không trung cho biết là Ca-la ca đã chết cách đây bảy ngày rồi. Thế tôn liền dùng Phật nhãn quán thấy vị ấy quả đã chết cách đây bảy ngày, liền nghĩ: “Ca-la ca không

được nghe pháp nên mất lợi ích lớn, nếu được nghe pháp sẽ được lợi ích vô biên”. Phật lại suy nghĩ nên nói pháp cho ai nghe trước tiên, liền nghĩ đến Ốt-đạt-la-ma-tử là vị A-giá-lợi-da thứ hai, nhưng chư thiên trên không trung cho biết vị ấy vừa chết hôm qua. Thế tôn liền dùng Phật nhãn quán thấy vị ấy quả đã chết hôm qua, liền nghĩ: “Ốt-đạt-la-ma-tử không được nghe pháp nên mất lợi ích lớn, nếu được nghe pháp sẽ được lợi ích vô biên”. Phật lại nghĩ đến năm người cùng theo Phật tu khổ hạnh trước kia và đã từng thừa sự cúng dường, Phật liền dùng Phật nhãn quán sát, quán thấy năm người hiện đang ở trong vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư. Biết chỗ ở của họ rồi, Phật liền đi đến thành Bà-la-nê-tư nước ca thi na. Trên đường đi, Phật gặp một ngoại đạo tên là Thân cận ; thấy Phật có hình dung đoan nghiêm thanh tịnh liền hỏi: “cụ thọ Kiều-đáp-ma có các căn thanh tịnh, sắc tướng đoan chánh ; thầy xuất gia với vị thầy nào và học pháp gì?”, Thế tôn nói kệ:

“Ta không theo học với thầy nào,

Cũng không ai sánh được với ta.

Thế gian ai đáng được khai ngộ,

Chỉ riêng ta có thể biết rõ,

Thông đạt tất cả vượt thế gian,

Không còn dính mắc vào các pháp,

Xả bỏ tất cả chứng giải thoát.

Tự nhiên giác ngộ, không nhờ thầy.

Xưa nay không ai giống như ta,

Vì ta tự giác ngộ tất cả.

Như lai, đạo sư của trời người,

Đã chứng đầy đủ Nhất thiết trí”.

Nói kệ xong, Thế tôn đi đến vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư; năm người tu trong rừng từ xa thấy Thế tôn liền cùng lập chế: “Sa môn Kiều-đáp-ma này tánh buông lung ngạo mạn, làm tà mạng để đoạn hoặc, đã thối chuyển nên bỏ tu khổ hạnh, ăn những thức ăn ngon như sữa, lạc… dùng dầu thoa thân và tắm bằng nước thơm. Khi Kiều-đáp-ma đến chỗ chúng ta, chúng ta sẽ không đứng dậy nghinh đón, đảnh lễ cũng không mời ngồi; ông ta có ngồi thì cũng mặc kệ ông ấy, chúng ta không đến gần”, nhưng khi Thế tôn đến gần thì do oai đức của Phật khiến họ không ngăn được lòng tôn trọng, họ liền rời khỏi chỗ ngồi, người mời ngồi, người rót nước mời uống, người lấy nước cho rửa chân, người đỡ lấy y và chào hỏi: “thiện lai Kiều-đáp-ma”. Thế tôn thấy việc này rồi liền tự nghĩ họ mới lập chế mà đã vi phạm, thấy Thế tôn ngồi xong họ liền cúng dường. Lúc đó họ chưa biết Thế tôn đã thành chánh giác nên tâm còn khinh mạn đối với Phật, hễ mở lời đều gọi là Kiều-đáp-ma hoặc là cụ thọ, Thế tôn liền nói: “các ông đừng gọi Như lai là Kiều-đáp-ma hoặc là cụ thọ, nếu người nào khinh mạn Như lai thì sẽ mất lợi lớn, sanh ra nơi nào đều chịu khổ não lâu dài, từ nay các ông nên gọi là Như lai Thế tôn”, năm người liền nói: “cụ thọ Kiều-đáp-ma, trước đây ông tu khổ hạnh còn không được trí chánh giác, cũng không thấy được thiện an lạc trụ. Nay ông đã bỏ tu khổ hạnh, tâm không an định, thọ các thức ăn ngon như sữa lạc… dùng dầu thoa thân và tắm bằng nước nóng thì làm sao có thể thành chánh giác?”, Phật nói: “các ông không thấy các căn và sắc tướng của Như lai hiện nay và trước kia khác nhau hay sao?”, đáp là thấy có khác, Phật nói: “người xuất gia không nên thân cận hai loại tà sư:

Là hạng người đam mê thế pháp thấp kém của phạm phu và ưa thích dâm dục.

Là hạng người tự làm khổ mình, hay làm điều lầm lỗi.

Pháp của họ tu đều không phải là pháp mà bậc Thánh đã hành trì, vì vậy người xuất gia nên lánh xa hai loại tà sư này. Ta có một pháp trung đạo, nếu ai tu tập theo nhất định sẽ được pháp nhãn thanh tịnh và đại trí huệ, rốt ráo thành tựu Niết-bàn tịch tĩnh của bậc Đẳng chánh giác. Pháp trung đạo đó là bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.”. Lúc đó Thế tôn dùng tâm quyết định nói pháp như thế cho năm người nghe, năm người này chia phiên với nhau: buổi sáng ba người đi khất thực xin đủ thức ăn cho sáu người, hai người ở lại nghe pháp ; xế chiều hai người đi khất thực xin đủ thức ăn cho năm người vì Phật quá ngọ không ăn, ba người ở lại nghe pháp. Phật bảo năm người: “pháp Khổ Thánh đế này là pháp ta chưa từng nghe, do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ tập Thánh đế này là pháp ta chưa từng nghe, do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt Thánh đế này là pháp ta chưa từng nghe, do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt đạo Thánh đế này là pháp ta chưa từng nghe, do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh.

Pháp Khổ Thánh đế này là pháp ta chưa từng biết, nay nên biết; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác

sanh. Pháp Khổ tập Thánh đế này là pháp ta chưa từng đoạn trừ, nay nên đoạn trừ; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt Thánh đế này là pháp ta chưa từng chứng, nay nên chứng; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt đạo Thánh đế này là pháp ta chưa từng tu tập, nay nên tu tập; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh.

Pháp Khổ Thánh đế này là pháp ta đã biết cùng khắp, nay không cần biết nữa; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ tập Thánh đế này là pháp ta đã đoạn trừ vĩnh viễn, không cần đoạn trừ nữa; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt Thánh đế này là pháp ta đã tác chứng, nay không cần chứng thêm nữa; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Pháp Khổ diệt đạo Thánh đế này là pháp ta đã tu tập, nay không cần tu tập thêm nữa; do sức tinh tấn như lý tác ý nên ta được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh.

Các ông nên biết, trước đây ta chưa tu tập, chưa chứng bốn đế lý này gồm có ba lần chuyển với mười hai hành tướng nên ta chưa được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Ta chưa vượt qua Trời người, Ma, Phạm, các Sa môn, Bà-la-môn…; chưa được giải thoát xuất ly, chưa lìa điên đảo, chưa chứng Chánh trí vô thượng. Nhưng sau khi ta tu tập chứng được bốn đế lý này gồm có ba lần chuyển với mười hai hành tướng, ta liền được tịnh huệ nhãn, trí minh giác sanh. Ta vượt qua Trời người, Ma, Phạm, các Sa môn, Bà-la-môn…; được giải thoát xuất ly, lìa điên đảo và chứng được Chánh trí vô thượng”. Sau khi Phật nói pháp này xong, cụ thọ Kiều-trần-như ngay nơi chỗ ngồi được xa lìa trần cấu, chứng pháp nhãn thanh tịnh; tám vạn chư thiên ở trong pháp hội này cũng được pháp nhãn. Lúc đó Phật hỏi Kiều-trần-như: “thầy đã thấy pháp và chứng pháp rồi phải không?”, đáp là đã kiến chứng, Phật nói: “cụ thọ Kiều-trần-như đã kiến chứng pháp đầy đủ, do nghĩa này từ nay gọi thầy là A nhã Kiều-trần-như”. Sau khi nghe được pháp này, các Địa hành dược xoa đồng thanh nói: “các nhơn giả nên biết, trong vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư, Thế tôn đã thuyết giảng bốn đế lý này gồm có ba lần chuyển với mười hai hành tướng; không phải là pháp mà các Sa môn, Bà-la-môn, trời người, Ma, Phạm … có thể chuyển được. Phật nói pháp này khiến cho nhiều người được lợi ích, nhiều người được an lạc. Do nghĩa này thiên chúng tăng thêm, chúng A-tu-la giảm bớt”, các Không hành dược xoa cho đến cõi trời Tứ thiên vương, cõi trời Tam thập tam, trời Diệm ma, cõi trời Đổ-sử-đa, trời Hóa lạc, trời Tha hóa tự tại, trời Phạm thiên, trời A ca ni tra đều cùng một lúc, cùng một sát na, cùng một lạp bà, cùng một mâu hô túc đa đồng thanh nói giống như trên. Cho nên bốn đế lý mà Thế tôn thuyết giảng gồm có ba lần chuyển với mười hai hành tướng này được gọi là kinh Chuyển pháp luân; vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư được gọi là nơi Chuyển pháp luân. Lúc đó Phật lại nói: “có bốn Thánh đế, đó là Khổ Thánh đế, Tập Thánh đế, Diệt Thánh đế, Đạo Thánh đế.

Sao gọi là Khổ Thánh đế? Đó là sanh khổ, lão khổ, bịnh khổ, tử khổ, Ái biệt ly khổ, oán tắng hội khổ, cầu bất đắc khổ cho đến ngũ thủ uẩn khổ. Các khổ này các thầy nên biết và nên tu tập bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.

Sao gọi là Tập Thánh đế? Đó là Ái dục khiến phải thọ thân hậu hữu. Để xa lìa Ái, hỉ, tham câu hành với Ái và đủ thứ ưa thích Ái nhiễm, các thầy nên tu tập bát Thánh đạo.

Sao gọi là Diệt Thánh đế? Đó là diệt trừ, hoại diệt, thôi dứt, vĩnh viễn xa lìa Ái dục, hỉ, Ái tương ưng phan duyên với đắm nhiễm để được thấy đạo chứng đạo thì các thầy nên tu tập bát Thánh đạo.

Sao gọi là Đạo Thánh đế? Chính là bát Thánh đạo”. Thế tôn nói pháp này xong, A-nhã Kiều-trần-như liền chứng được Lậu tận, tâm được giải thoát; bốn người còn lại được xa lìa trần cấu, chứng pháp nhãn thanh tịnh. Lúc đó trên thế gian có hai bậc ứng cúng là Thế tôn và Kiều-trần-như, Phật lại bảo bốn người: “các thầy nên biết, sắc là vô ngã. Nếu sắc có ngã thì không nên sanh các bịnh khổ, có thể ở trong sắc tác sắc và không tác sắc như thế. Vì sắc vô ngã nên sanh các bịnh khổ và ngã không thể tác sắc và không tác sắc như thế. Thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy nên biết. Ý các thầy nghĩ sao, sắc là thường hay vô thường?”, đáp là vô thường, Phật lại hỏi: “nếu sắc là vô thường thì đó là khổ hay không khổ?”, đáp là khổ, Phật lại hỏi: “nếu sắc là vô thường, khổ tức là biến hoại thì người đệ tử đa văn có chấp sắc là ngã, ngã có các sắc, sắc thuộc ngã và ngã ở trong sắc hay không?”, đáp là không. Phật lại hỏi: “Ý các thầy nghĩ sao, thọ tưởng hành thức là thường hay vô thường?”, đáp là vô thường, Phật lại hỏi: “nếu thọ tưởng hành thức là vô thường thì đó là khổ hay không khổ ?”, đáp là khổ, Phật lại hỏi: “nếu thọ tưởng hành thức là vô thường, khổ tức là biến hoại thì người đệ tử đa văn có chấp thọ… thức là ngã, ngã có thọ… thức, thọ… thức thuộc ngã và ngã ở trong thọ… thức hay không?”, đáp là không, Phật nói: “vì thế nên biết, các loại sắc quá khứ hay vị lai hay hiện tại hoặc ở trong, ở ngoài, hoặc thô hay tế, hoặc thù thắng hay hạ liệt, hoặc gần hay xa… đều không phải là ngã, ngã sở hữu, sắc không thuộc ngã và ngã không ở trong sắc. Nhờ biết rõ như thật nên ta thấy sắc như vậy, cho đến thọ tưởng hành thức cũng thấy như vậy. Các thầy nghe biết đầy đủ rồi nên quán năm thủ uẩn để lìa ngã và ngã sở, sau khi quán thấy như vậy sẽ biết rõ thế gian thật sự không nắm bắt được. Do không nắm bắt được nên không lo sợ, do không lo sợ nên bên trong được viên tịch, hiểu rõ sanh tử đã tận, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không thọ thân sau”. Bốn người nghe xong pháp này, tâm liền được giải thoát, chứng quả A-la-hán; lúc đó trên thế gian có sáu vị A-la-hán, Phật đứng đầu.

Lúc đó Phật đang ở bên bờ sông Ba-la-nại, thành Bà-la-nê-tư; trong thành này có con của một trưởng giả tên là Da-xá, hằng ngày thường cùng các kỹ nữ thọ ngũ dục lạc cho đến khi thân tâm mỏi mệt mới nằm ngủ, các kỹ nữ này cũng nằm ngủ chung quanh. Nửa đêm Da-xá chợt thức giấc, nhìn thấy các kỹ nữ đầu tóc rối tung, áo quần xốc xếch, miệng chảy nước dãi, nói mớ… liền khởi tưởng là mình đang ở trong rừng chứa tử thi. Tâm sanh kinh sợ liền bước tới mang đôi giày báu trị giá trăm ngàn lượng vàng, khi ra đến cửa liền lớn tiếng kêu to, vừa kêu vừa rơi nước mắt như mưa: “bớ người ta, khổ đến bức bách tôi”. Lúc đó có một phi nhơn làm cho mọi người không nghe thấy tiếng kêu la này của Da-xá rồi mở cửa cổng cho Da-xá đi; ra đến cổng, Da-xá cũng lớn tiếng than khóc như trên, phi nhơn cũng làm cho mọi người không nghe thấy tiếng than khóc này và mở cửa thành cho Da-xá đi. Ra khỏi thành đi dần đến bên bờ sông Ba-la-nại, Da-xá cũng cất tiếng kêu than khóc như trên. Lúc đó Phật đang kinh hành bên bờ kia sông, nghe thấy tiếng kêu than này liền nói vọng sang: “đồng tử không phải sợ, hãy lội qua đây”, Da-xá nghe rồi liền cởi giày báu để lại bên bờ này rồi lội qua bờ kia đến chỗ Phật đảnh lễ; Phật liền dẫn Da-xá về trú xứ rồi tới ngồi chỗ ngồi của mình, Da-xá lại đảnh lễ rồi ngồi xuống đối diện, Phật liền nói diệu pháp, chỉ dạy cho Da-xá được lợi hỉ. Thường pháp của chư Phật là trước tiên nói về pháp bố thí, trì giới là nhân sanh lên cõi trời; kế nói về tội lỗi của năm dục và ca ngợi hạnh xuất gia, sống một mình trong rừng núi để tư duy đoạn trừ phiền não khiến cho người nghe diệu pháp này đều hoan hỉ, tâm thanh tịnh không còn nghi hoặc. Phật biết tâm Da-xá đã được khai mở liền nói về pháp xuất thế, đó là bốn Thánh đế: khổ tập diệt đạo. Giống như giặt áo, trước phải tẩy sạch hết chất dơ, khi áo đã sạch mới dễ nhuộm màu; tâm Da-xá cũng vậy, nghe xong bốn Thánh đế này liền chứng được quả dự lưu. Sau khi thấy pháp, biết pháp, được tịnh pháp, vượt khỏi nghi hối, bất tín, không từ nơi người khác mà ở trong đạo quả được vô sở úy. Chứng quả rồi Da-xá rất hoan hỉ liền đứng dậy đảnh lễ, quỳ gối chắp tay bạch Phật: “Thế tôn, hôm nay con được thâm nhập diệu pháp được đại lợi ích, con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng làm Ô-ba-sách-ca. Từ nay cho đến trọn đời con thọ trì năm học xứ là không sát sanh, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối và không uống rượu”.

Lúc đó vợ của Da-xá thức dậy không thấy Da-xá đâu liền đi tìm kiếm khắp nơi cũng không thấy, liền đến chỗ trưởng giả bạch rằng: “con không biết hiện giờ Da-xá ở đâu”, trưởng giả nghe rồi liền suy nghĩ: “không lẽ con ta bị giặc hay kẻ thù bắt ra ngoài thành làm việc bất lợi hay sao”, nghĩ rồi liền cùng người nhà cầm đuốc đi tìm khắp nơi, cuối cùng đi tới bờ sông liền thấy đôi giày báu của Da-xá, ông trưởng giả suy nghĩ: “con ta không phải bị giặc bắt đi, nó cởi giày báu để ở đây thì chắc là đã lội qua bên kia sông”, nghĩ rồi liền lội qua sông và đi dần đến chỗ Phật. Phật từ xa thấy trưởng giả đi tới liền dùng thần lực làm cho trưởng giả tuy vào tới chỗ Phật vẫn không thấy Da-xá ngồi bên Phật. Trưởng giả đảnh lễ Phật rồi hỏi: “Thế tôn có thấy Da-xá con tôi đến đây không?”, Phật nói: “ông hãy ngồi xuống, lát nữa sẽ được gặp con”, trưởng giả nghe rồi tâm sanh hoan hỉ liền đảnh lễ Phật rồi ngồi một bên nghe Phật nói pháp, Thế tôn tùy thuận nói pháp chỉ dạy cho trưởng giả được lợi hỉ. Trước nói về pháp bố thí trì giới là nhân được sanh lên cõi trời… khiến cho trưởng giả chứng được quả Dự lưu, còn Da-xá liền chứng quả A-la-hán, lúc đó trên người vẫn còn mặc y phục thế tục với đồ trang sức bằng các loại trân bảo. Lúc đó ở thế gian có bảy vị A-la-hán, Phật đứng đầu ; Phật thu nhiếp thần lực và nói kệ:

“Điều phục tịch tĩnh, trì tịnh giới,

Thường dùng diệu pháp tự trang nghiêm,

Không khởi tâm giết hại hữu tình,

Là hạnh của Bí-sô, Sa môn”.

Lúc đó trưởng giả liền thấy Da-xá đang ngồi trước Phật, ông nói với Da-xá: “con hãy cùng ta về nhà, vì nhớ con mà mẹ con khóc than thảm thiết”, Phật bảo trưởng giả: “ý ông nghĩ sao, có người nào được trí Vô học, kiến chứng lý Tứ đế mà còn trở về nhà thế tục nữa hay không?”, đáp là không, Phật lại hỏi: “hiện nay ông đã được trí Hữu học và kiến chứng lý Tứ đế chưa?”, đáp là đã được, Phật nói: “đồng tử Da-xá này đã được trí Vô học và kiến chứng lý Tứ đế”, trưởng giả nói: “con của con đã được đại quả lợi. Thế tôn, con xin thỉnh Thế tôn và Da-xá ngày mai đến nhà con thọ thỉnh thực”, Phật im lặng nhận lời, biết Phật đã nhận lời, trưởng giả đảnh lễ Phật rồi trở về nhà. Sáng hôm sau đến giờ, Phật đắp y mang bát cùng Da-xá đến nhà trưởng giả, mẹ và vợ của Da-xá trải tòa ngồi rồi ra đứng ở cửa nghinh đón, thấy Phật và Da-xá đến liền thỉnh Phật ngồi, cả hai đến đảnh lễ Phật rồi ngồi một bên, Phật liền nói diệu pháp chỉ dạy khiến cho cả hai được lợi hỉ. Trước tiên Phật nói về pháp bố thí trì giới… cho đến cả hai đều chứng quả Dự lưu. Chứng quả rồi mẹ và vợ của Da-xá rất hoan hỉ liền đứng dậy đảnh lễ, quỳ gối chắp tay bạch Phật: “Thế tôn, hôm nay con được thâm nhập diệu pháp được đại lợi ích, con xin trọn đời quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng và thọ trì năm học xứ làm Ô-ba-tư-ca. Cúi xin Phật thọ con thỉnh thực hôm nay”, Thế tôn im lặng nhận lời. Mẹ và vợ của Da-xá liền tự tay dọn lên các thức ăn uống thượng diệu trên một bàn ăn bằng gỗ Đàn hương để cúng dường Phật và Da-xá. Sau khi Phật thọ thực xong, họ ngồi một bên nghe Phật thuyết pháp, Phật lại vì họ thuyết pháp rồi ra về.

Lúc đó các Trưởng giả ở thành Bà-la-nê-tư đều nghe tin Da-xá, con của trưởng giả thứ nhất đã cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục xuất gia làm đệ tử của Phật. Con của trưởng giả thứ hai là Phú lâu na, con của trưởng giả thứ ba là Vô cấu, con của trưởng giả thứ tư là Kiều phạm ba đề, con của trưởng giả thứ năm là Diệu kiên; sau khi nghe tin Da-xá xuất gia, họ đều suy nghĩ: “đồng tử Da xa sanh trong nhà phú quý, giàu có nhiều trân bảo, thân tướng đoan nghiêm, ưa thích thọ ngũ dục lạc mà còn bỏ sở thích của mình để làm đệ tử Phật, chứng tỏ Như lai có oai lực lớn và pháp của Phật vi diệu. Ta cũng nên cạo bỏ râu tóc xuất gia cầu thắng pháp”, nghĩ rồi cùng nhau đi đến chỗ Phật, đảnh lễ rồi bạch Phật: “Thế tôn, xin ban cho chúng con diệu pháp, chúng con xin được xuất gia làm đệ tử và sẽ phụng trì phạm hạnh theo lời dạy của Như lai”, Phật bảo: “các con đến thật đúng lúc, thiện lai các Bí-sô, hãy xuất gia tu phạm hạnh”, Phật vừa nói xong, râu tóc của các trưởng giả tử này đều tự rụng, ca-sa hiện trên thân trở thành Bí-sô, giống như người đã được xuất gia bảy ngày, sự hiểu biết về pháp cũng giống như Bí-sô trăm tuổi. Lúc đó Phật bảo bốn Bí-sô này: “các thầy phải một mình ở nơi tịch tĩnh, xa lìa ồn náo, thường giữ tự tâm siêng tu khổ hạnh. Nay đã xuất gia nên siêng tu phạm hạnh để cầu qua đến bờ kia, chứng được Chánh trí, đạt được thần thông, hiểu rõ sanh tử đã tận, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không thọ thân sau. Người nào tu tập như vậy sẽ chứng quả Vô sanh”, bốn Bí-sô nghe Phật dạy xong liền ngộ giải và chứng quả A-la-hán; lúc đó trong thế gian có tất cả mười một A-la-hán, Phật đứng đầu.

Trong thành Bà-la-nê-tư có năm mươi gia đình hào phú, sau khi nghe tin con của năm đại trưởng giả đều đã xuất gia và đều đã chứng quả A-la-hán; họ liền suy nghĩ: “pháp Phật vi diệu mới khiến cho con của năm đại trưởng giả đều từ bỏ gia đình giàu sang mà đi xuất gia, ta cũng nên xuất gia làm đệ tử Phật”, nghĩ rồi liền cùng đi đến chỗ Phật, đảnh lễ rồi bạch Phật: “Thế tôn, cúi xin cho chúng con được ở trong thiện pháp luật xuất gia tu phạm hạnh”, Phật nói: “thiện lai các Bí-sô, hãy xuất gia tu phạm hạnh”, Phật vừa nói xong, râu tóc của các trưởng giả tử này đều tự rụng, ca-sa hiện trên thân trở thành Bí-sô, giống như người đã được xuất gia bảy ngày, sự hiểu biết cũng giống như Bí-sô trăm tuổi. Lúc đó Phật bảo các Bí-sô này: “các thầy phải một mình ở nơi tịch tĩnh, xa lìa ồn náo, thường giữ tự tâm siêng tu khổ hạnh. Nay đã xuất gia nên siêng tu phạm hạnh để cầu qua đến bờ kia, chứng được Chánh trí, đạt được thần thông, hiểu rõ sanh tử đã tận, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không thọ thân sau. Người nào tu tập như vậy sẽ chứng quả Vô sanh”, năm mươi Bí-sô này nghe Phật dạy xong liền ngộ giải và chứng quả A-la-hán; lúc đó trong thế gian có tất cả sáu mươi mốt A-la-hán, Phật đứng đầu. Lúc đó Phật ở trong vườn Thi lộc, chỗ Tiên nhơn đọa xứ thuộc thành Bà-la-nê-tư, đang cùng sáu mươi Bí-sô ngồi vây quanh, Phật bảo các Bí-sô: “ta và các thầy đều đã được giải thoát khỏi sự trói buộc trong cõi Trời người. Từ nay các thầy nên mỗi người tùy đi đến một phương để làm lợi ích cho các chúng sanh ; các thầy nên đi riêng, chớ đi chung, ta cũng sẽ đến tụ lạc Ưu lâu tần loa”, ma vương nghe được lời này của Phật liền suy nghĩ: “Sa môn Kiều-đáp-ma sẽ đi đến tụ lạc Ưu lâu tần loa, ta nên gây chướng ngại cho ông ta”, nghĩ rồi liền hóa thành một thanh niên đến trước Phật nói kệ:

“Ông chưa được giải thoát,

Mà tưởng là giải thoát,

Ông còn trong trói buộc,

Không thể thoát khỏi ta”.

Phật nghe rồi liền biết là Ma vương đang muốn não loạn nên nói kệ:

“Ta đã giải thoát khỏi,

Trói buộc trong Trời người,

Kẻ tội lỗi nên biết,

Ta đã chế phục ngươi”.

Ma vương nghe rồi liền biết Phật đã biết được tâm mình nên ưu sầu hối hận bỏ đi. Phật lại bảo các Bí-sô: “ta và các thầy đều đã được giải thoát khỏi sự trói buộc trong cõi Trời người. Từ nay các thầy nên mỗi người tùy đi đến một phương để làm lợi ích cho các chúng sanh; các thầy nên đi riêng, chớ đi chung, ta cũng sẽ đến tụ lạc Ưu lâu tần loa”, các Bí-sô vâng lời Phật dạy đều lặng lẽ ra đi. Phật một mình đi đến tụ lạc Ưu lâu tần loa, thành Bà-la-nê-tư, vào trong rừng Bạch điệp ngồi tĩnh lặng dưới một gốc cây. Lúc đó có sáu mươi Hiền bộ ở ngoài tụ lạc thường hẹn với các kỹ nữ để cùng vui chơi hoan lạc, trong số đó có một kỹ nữ bỏ đi nên họ bủa ra đi tìm. Khi đi tới rừng Bạch điệp, họ thấy Thế tôn đang ngồi dưới một gốc cây, dung mạo đoan nghiêm, các căn tịch tĩnh, thân sắc vàng với ánh sáng thù diệu khiến người vừa nhìn liền phát tâm thanh tịnh. Họ đến hỏi Phật có thấy một người nữ không, Phật hỏi: “người nữ đó với các vị thân thuộc như thế nào?”, họ đem việc trên kể lại, Phật nói: “ý các vị nghĩ sao, đi tìm người nữ là thiết yếu hay tìm lại chính mình mới là thiết yếu ?”, liền đáp tìm lại chính mình mới là thiết yếu, Phật nói: “vậy thì hãy ngồi xuống và lắng nghe diệu pháp”. Sáu mươi Hiền bộ đến chỗ Phật đảnh lễ ngồi một bên nghe Phật nói pháp, Thế tôn tùy thuận nói pháp chỉ dạy cho họ được lợi hỉ. Thường pháp của chư Phật là trước tiên nói về pháp bố thí, trì giới là nhân sanh lên cõi trời; kế nói về tội lỗi của năm dục và ca ngợi hạnh xuất gia, sống một mình trong rừng núi để tư duy đoạn trừ phiền não khiến cho người nghe diệu pháp này đều hoan hỉ, tâm thanh tịnh không còn nghi hoặc. Phật biết tâm họ đã được khai mở liền nói về pháp xuất thế, đó là bốn Thánh đế : khổ tập diệt đạo. Giống như giặt áo, trước phải tẩy sạch hết chất dơ, khi áo đã sạch mới dễ nhuộm màu; tâm của sáu mươi Hiền bộ này cũng vậy, vừa nghe xong bốn Thánh đế này liền chứng được quả dự lưu. Sau khi thấy pháp, biết pháp, được tịnh pháp, vượt khỏi nghi hối, bất tín, không từ nơi người khác mà ở trong đạo quả được vô sở úy. Chứng quả rồi, sáu mươi Hiền bộ này rất hoan hỉ liền đứng dậy đảnh lễ, quỳ gối chắp tay bạch Phật: “Thế tôn, hôm nay chúng con được thâm nhập diệu pháp được đại lợi ích, chúng con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng làm Ô-ba-sách-ca. Từ nay cho đến trọn đời con thọ trì năm học xứ là không sát sanh, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối và không uống rượu”, nói xong liền đảnh lễ Phật rồi ra về.

Đêm đã qua, trời vừa sáng Phật đắp y vào thôn Đa quân, Phật suy nghĩ nên nói pháp cho ai nghe trước tiên, liền nghĩ đến hai cô con gái của chủ thôn tên là Hoan hỉ và Hoan hỉ lực, trước kia khi Phật sắp từ bỏ lối tu khổ hạnh, hai cô gái này đã cúng dường cháo sữa, tô và mật, giúp Phật hồi phục lại sức khỏe. Nghĩ rồi liền đi đến nhà của chủ thôn, hai cô gái từ xa thấy Phật liền trải tòa ngồi rồi ra nghinh đón Phật mời ngồi, Phật đến tòa ngồi, hai cô gái đảnh lễ rồi đứng một bên, Phật vì nói diệu pháp khiến họ được lợi hỉ… cho đến được vô sở úy. Hai cô gái đảnh lễ Phật, quỳ gối chắp tay bạch Phật: “Thế tôn, chúng con đã thâm nhập diệu pháp, được đại lợi ích, từ nay chúng con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng làm Ưu ba tư ca. Hôm nay xin Thế tôn thương xót thọ chúng con cúng dường”. Phật im lặng nhận lời, biết Phật đã nhận lời, hai cô gái liền trải bàn ăn, dọn lên các thức ăn uống thơm ngon để cúng dường Phật, Phật rửa tay chân rồi như pháp ngồi thọ thực, thọ thực xong rửa tay thu bát, hai cô gái đảnh lễ Phật rồi ngồi một bên, Phật lại vì nói pháp chú nguyện khiến họ được lợi hỉ rồi đi. Khi sắp ra khỏi thôn, Phật suy nghĩ: “ở nước Ma-yết-đà này có Bà-la-môn ngoại đạo nào được tôn trọng, sau khi nghe pháp của ta sanh tín kính sẽ khiến cho nhiều người vào trong giáo pháp của ta”, lúc đó có ngoại đạo tên Ưu-lâu-tần-loa-ca-diếp đã được một trăm hai mươi tuổi, ông có năm trăm đệ tử cùng tu khổ hạnh trong rừng bên cạnh sông Ni-liên-thiền. Phật suy nghĩ: “ngoại đạo này được người trong nước Ma-yết-đà cung kính tôn trọng, xem như là thắng phước điền A-la-hán, ta nên đến chỗ đó nói diệu pháp khiến cho nhiều người được lợi ích thù thắng”, nghĩ rồi liền đi đến chỗ Ca-diếp. Từ xa thấy Phật đi đến, Ưu-lâu-tần-loa-ca-diếp liền trải tòa mời ngồi và chào hỏi thiện lai, sau khi chào hỏi xong, Phật nói với Ca-diếp : “nhân giả là bậc tôn trọng, có thể cho tôi ở một chỗ trong thạch thất thờ lửa này ngủ qua đêm được không?”, Ca-diếp nói: “tôi không phải là bậc tôn trọng, chỉ vì bên trong thạch thất thờ lửa này có con độc long, sợ nó làm hại Sa môn”, Phật nói: “cứ cho tôi ở lại, độc long sẽ không làm hại tôi đâu”, Ca-diếp nói: “nếu vậy thì Sa môn cứ tùy ý ở lại”. Đầu đêm Phật rửa tay chân rồi vào trong thạch thất thờ lửa, trải cỏ ngồi kiết già, chánh niệm không loạn động; độc long nhìn thấy Phật liền nổi giận phun khói độc, Phật dùng thần thông lực phun khói ngăn khói độc kia; độc long càng tức giận, toàn thân phát ra lửa, Phật nhập Hỏa quang tam muội, toàn thân cũng phát ra lửa để điều phục độc long, khiến cho trong thạch thật rực lửa. Nửa đêm, Ca-diếp ra ngoài quan sát tinh tú, thấy thạch thất thờ lửa rực lửa liền nghĩ: “Sa môn Kiều-đáp-ma dung mạo đoan chánh, nhưng khổ thay vì không nghe lời ta nên bị độc long thiêu cháy thành tro rồi”, nghĩ rồi liền bảo các đệ tử đem nước đến dập tắt lửa để cứu Sa môn. Lúc đó Phật biết tâm niệm của Ca-diếp liền suy nghĩ: “để điều phục độc long, ta nên nhập tam muội phát ra đủ loại lửa để diệt trừ lửa của độc long mà không làm cho thân nó bị tổn hại”, nghĩ rồi liền nhập định, độc long thấy các loại lửa này liền sợ hãi, chạy đến chỗ Phật rồi chui vào trong bát, cuộn thân nằm yên. Biết rồng đã được điều phục, Phật xuất định rồi ôm bát đến gặp Ca-diếp, Ca-diếp vừa nhìn thấy liền hỏi: “Sa môn vẫn còn sống sao?”, đáp là vẫn bình an, lại hỏi: “vật gì ở trong bát của Sa môn?”, Phật nói: “đây là độc long mà ông sợ, nó đã được điều phục và đang nằm trong bát”, Ca-diếp thấy rồi liền suy nghĩ: “tuy Sa môn Kiều-đáp-ma có đại oai đức như vậy, nhưng ta cũng là A-la-hán”.

Lúc đó Phật ở trong rừng cây gần chỗ của Ưu-lâu-tần-loa-ca-diếp tu đạo, năm trăm Ma-nạp-bà là đệ tử của ca-diếp, mỗi người trông coi ba đàn thờ lửa, tổng cộng có một ngàn năm trăm đàn thờ lửa. Vào đầu đêm họ muốn đốt lửa cúng tế nhưng lửa không cháy, liền đến bạch thầy: “chúng con muốn đốt lửa cúng tế nhưng lửa không cháy”, Ca-diếp nghe rồi liền suy nghĩ: “há chẳng phải do oai lực của Sa môn ở gần trú xứ của ta nên khiến cho lửa không cháy”, nghĩ rồi liền đến nói với Phật: “Sa môn nên biết, năm trăm đệ tử của tôi muốn đốt lửa cúng tế nhưng lửa không cháy, tôi nghĩ là do oai lực của Sa môn nên khiến lửa không cháy”, Phật hỏi: “ông muốn lửa cháy phải không?”, đáp là muốn lửa cháy. Vừa nói xong, nhờ thần lực của Phật nên lửa ở các đàn thờ lửa đều bừng cháy, Ca-diếp thấy rồi liền suy nghĩ: “tuy Sa môn Kiều-đáp-ma có đại oai đức như vậy, nhưng ta cũng là A-la-hán”. Sau khi cúng tế xong, các đệ tử của Ca-diếp muốn dập tắt lửa cúng tế nhưng không thể dập tắt được, liền đến bạch thầy : “chúng con muốn dập tắt lửa cúng tế nhưng không thể dập tắt được”, Ca-diếp nghe rồi liền suy nghĩ: “há chẳng phải do oai lực của Sa môn ở gần trú xứ của ta nên khiến cho không dập tắt được lửa”, nghĩ rồi liền đến nói với Phật: “Sa môn nên biết, năm trăm đệ tử của tôi muốn dập tắt lửa cúng tế nhưng không thể dập tắt được, tôi nghĩ là do oai lực của Sa môn nên khiến không dập tắt được lửa”, Phật hỏi: “ông muốn dập tắt lửa phải không ?”, đáp là muốn dập tắt lửa. Vừa nói xong, nhờ thần lực của Phật nên lửa ở các đàn thờ lửa đều tắt hết; Ca-diếp thấy rồi liền suy nghĩ: “tuy Sa môn Kiều-đáp-ma có đại oai đức như vậy, nhưng ta cũng là A-la-hán”.

Vào một thời khác, Ca-diếp đích thân muốn đốt lửa cúng tế nhưng lửa không cháy, liền suy nghĩ: “há chẳng phải do oai lực của Sa môn ở gần trú xứ của ta nên khiến cho lửa không cháy”, nghĩ rồi liền đến nói với Phật: “Sa môn nên biết, tôi đích thân muốn đốt lửa cúng tế nhưng lửa không cháy, tôi nghĩ là do oai lực của Sa môn nên khiến lửa không cháy”, Phật hỏi: “ông muốn lửa cháy phải không?”, đáp là muốn lửa cháy. Vừa nói xong, nhờ thần lực của Phật nên lửa ở đàn thờ lửa đột nhiên bừng cháy ; Ca-diếp thấy rồi liền suy nghĩ: “tuy Sa môn Kiều-đáp-ma có đại oai đức như vậy, nhưng ta cũng là A-la-hán” .

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ