SỐ 1450 — CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ

QUYỂN 3

Lúc đó tiên A-tư-đà đã biết Thái tử chắc chắn sẽ thành bậc Chánh giác, liền tự quán xem tuổi thọ của mình có được thấy Bồ-tát chứng quả Bồ-đề trong đời nay hay không. Liền quán thấy Bồ-tát mười chín tuổi xuất gia, sau sáu năm khổ hạnh được pháp Cam lồ; lại quán biết mình không bao lâu nữa sẽ qua đời, không thể thấy được Bồ-tát thuyết pháp độ sanh nên tự buồn thương rơi lệ. Vua nhìn thấy rất kinh ngạc, liền dùng kệ hỏi:

“Trượng phu và nữ nhân,

Ai thấy đều vui mừng,

Không hiểu nay cớ sao,

Chỉ riêng Tiên buồn khóc,

Hay Thái tử của tôi,

Có tướng gì không tốt,

Lành thay, đại tiên nhơn,

Xin hãy mau vì nói”.

Tiên nói kệ đáp:

“Cho dù trên hư không,

Bỗng mưa xuống kim cương,

Đối với thân Thái tử,

Vẫn không tổn mảy lông.

Cho dù dao kiếm bén,

Khí độc, rắn độc cắn,

Cũng đều không hại được.

Tất cả người sợ hãi,

Thái tử còn bảo vệ,

Làm sao đấng Từ bi,

Lại lo có người hại.

Các tự tại Phạm thiên,

Đều đến để hộ vệ,

Như vậy bậc tối thắng,

Lo gì có người hại.

Chỉ vì tôi hận mình,

Già chết đã đến gần,

Không thấy chuyển pháp luân,

Cho nên tự buồn thương.

Về sau người thế gian,

Gặp được Bồ-tát này,

Sẽ nghe được diệu pháp,

Chứng được quả Tịch diệt”.

Lúc đó tiên A-tư-đà trong lòng tự hận suy nghĩ: “nay ta đã thối thất thần thông, nếu đi bộ ra thành mọi người nhìn thấy sẽ khinh thường ta”, nghĩ rồi liền tâu vua: “trước đây vua có nguyện tiên A-tư-đà sẽ ra vào thành này, nay tôi đi bộ đến đây để đáp lại nguyện của vua, giờ đi bộ trở về, mong vua vì tôi cho sửa sang đường sá trong thành”, vua liền ra lịnh dân chúng trang hoàng đường sá trong thành và nói: “nay tiên A-tư-đà đi bộ ra thành, dân chúng hãy tùy ý chiêm ngưỡng”, tiên cùng vua quan và các trưởng giả, cư sĩ, Bà-la-môn trước sau vây quanh ra khỏi thành rồi nói với vua: “vua hãy trở về cung, tôi xin từ giã”. Sau khi từ biệt, tiên A-tư-đà đi về phía trước rồi lên núi Tân đà chọn một nơi tốt để dừng ở, do đi đường xa nên mỏi mệt ngồi nghỉ, bỗng nhập định Tiên ; do nhập định Tiên nên được thần thông trở lại. Thời gian sau nhiễm bịnh, các đệ tử dùng đủ loại thuốc thang trị liệu nhưng bịnh không thuyên giảm, các đệ tử bạch : “thầy bị bịnh đã dùng nhiều loại thuốc thang vẫn không khỏi, thế gian vô thường không thể là nơi trú ẩn, chúng con muốn cầu tịch tĩnh. Thầy đã đạt được an lạc, vì sao không ban cho chúng con lời giáo huấn để chúng con được ngộ nhập”, tiên nói: “tuy ta xuất gia mong được pháp Cam lồ nhưng chưa chứng đắc, ta hổ thẹn không có gì truyền lại cho các con. Đồng tử thọ sanh trong chủng tộc Thích ca-sau này sẽ chứng quả vô thượng và sẽ dùng pháp cam lồ tế độ chúng sanh, lúc đó các con nên đến đó cầu xuất gia với vị ấy. Sau khi xuất gia, các con chớ ỷ mình là Ma-nạp-bạc-già mà hãy nổ lực siêng tu phạm hạnh để đắc pháp ; nếu việc tu hành thành tựu thì các con sẽ được vị Cam lồ”, tiên liền nói kệ:

“Từ đây qua phương Đông,

Con nên đến tìm cầu,

Chư Phật rất khó gặp,

Gặp rồi nên siêng tu”.

Kế nói kệ vô thường:

“Tích tụ đều tiêu tán,

Cao ngất ắt rơi rớt,

Hội họp ắt biệt ly,

Có mạng đều phải chết”.

Nói kệ xong liền qua đời, đệ tử Na-la-đà như pháp cúng dường rồi theo giờ mai táng, mai táng xong liền đi đến thành Bà-la-nê-tư trụ nơi đó và dạy chú Phệ đà của Bà-la-môn cho năm trăm Ma-nạp-bạc-già. Na-la-đà có họ là Ca-chiên-diên nên mọi người ở đây đều gọi ông là Ca-chiên-diên. Khi Bồ-tát thành Phật, Ca-chiên-diên này đến gặp Phật nghe pháp và được liễu thoát sanh tử, được Niết-bàn tịch tĩnh tối thượng cứu cánh và được Phật gọi là Đại Ca-chiên-diên.

Lúc đó Bồ-tát đang ngồi trên đùi nhũ mẫu, ăn cơm gạo thơm đựng trên mâm vàng; thấy Bồ-tát ăn quá nhiều nên nhũ mẫu giật lấy mâm vàng, Bồ-tát dùng tay đè xuống không cho nhũ mẫu giật lấy, cho đến tám nhũ mẫu cũng không giật lấy được nên đến tâu vua; vua và các cung nhơn cũng không giật lấy được; vua ra lịnh quần thần cùng giật lấy cũng không giật được; quần thần dùng móc kéo mâm vàng cũng không thể giật được, cho đến dùng năm trăm con voi kéo dây giật lấy cũng không giật được. Thấy mọi người đều hết sức giật lấy mâm vàng này, Bồ-tát suy nghĩ: “những người này muốn thử sức mạnh của ta”, nghĩ rồi liền dùng ngón tay móc sợi dây kéo khiến cho sức voi không địch nổi nên phải thụt lùi. Vua thấy việc này liền suy nghĩ: “chỉ dùng một ngón tay mà khiến cho năm trăm con voi thối lui, nếu dùng cả hai tay thì chắc địch được ngàn voi”, vua liền đặt thêm tên cho Bồ-tát là Thiên tượng lực.

Bồ-tát khi nhập học có năm trăm đồng tử theo hầu, lúc đó có một học sĩ tên là Thái quang giáp thông hiểu năm trăm loại sách nên vua Tịnh-phạn dẫn Bồ-tát cùng năm trăm đồng tử đến đó cầu học. Học sĩ trao cho Bồ-tát một bộ sách, Bồ-tát liền nói là đã hiểu thông rồi, đưa bộ sách thứ hai… cho đến năm trăm bộ sách, Bồ-tát đều nói là đã thông hiểu rồi và hỏi học sĩ còn bộ sách nào khác không, học sĩ nói: “đây là năm trăm bộ sách đang lưu hành trong thế gian, những sách khác thì tôi không biết”. Bồ-tát liền tạo một bộ sách đưa cho học sĩ và hỏi: “sách này viết bằng loại chữ gì và tên sách là gì ?”, học sĩ nói: “tôi không biết loại chữ này và tên của bộ sách này” , Bồ-tát nói: “nếu trong thế gian xuất hiện Bồ-tát và Kim luân vương thì loại chữ của bộ sách này cũng sẽ xuất hiện trong thế gian”. Lúc đó trong hư không, vua trời Phạm thiên xuất hiện và nói: “hai bậc ấy cùng xuất hiện với loại chữ mà Bồ-tát vừa nói là sự thật”, vua và quần thần nghe lời này đều rất vui mừng, loại sách mà Bồ-tát đưa cho học sĩ xem là sách Phạm thiên. Học văn xong, cậu của Bồ-tát là Ma-na-lợi đưa Bồ-tát và các đồng tử đến học cách cưỡi ngựa, bắn cung. Trong thành Kiếp-tỷ-la có một bác sĩ tên là Đồng thần, thông thạo cách bắn cung và chiến đấu, khi ông đến dạy cho Bồ-tát, Ma-na-lợi liền nói: “Thái tử có tâm từ bi lớn, ông hãy dạy cho Thái tử và các đồng tử này tất cả các pháp diệu, chỉ riêng có Đề-bà-đạt-đa là đừng dạy, vì Đề-bà-đạt-đa bản tánh độc ác, nếu thông thạo pháp này sẽ giết hại nhiều chúng sanh”, vị thầy nghe rồi liền dạy cho Bồ-tát tường tận các pháp diệu, Bồ-tát nhờ đó học thông năm cách bắn cung:

Là bắn được các vật ở xa; 2. Là nghe được tiếng động dù mắt không thấy vẫn có thể bắn trúng theo ý niệm; 3. Là muốn bắn đến chỗ nào thì bắn trúng đến chỗ đó; 4. Là có thể tùy theo ý muốn làm cho người sống hay chết mà bắn vào yếu huyệt trên thân của người đó; 5. Là không kể gần hay xa, hễ bắn là rất chính xác. Cho nên tiếng đồn Bồ-tát văn võ song toàn lan xa, lúc đó có nhiều người ở thành Phệ-xá-ly bắt được một con voi đầy đủ tướng tốt, muốn đem voi báu này dâng cho Thái tử. Sau khi trang nghiêm đủ thứ cho voi, họ đưa voi đến thành Kiếp-tỷ-la, lúc đang đứng trước cửa cung vua thì vương tử Đề-bà-đạt-đa đi ra, thấy voi báu này liền sanh tâm ưa thích nên hỏi voi này đem cho ai, đáp là dâng cho Thái tử, Đề-bà-đạt-đa nghe rồi liền nổi giận nói: “Thái tử chưa làm Kim luân vương, vì sao các người lại đem voi báu đến”, nói rồi liền đến gần voi đấm nó một đấm, voi liền ngã lăn ra chết, đánh voi chết xong liền bỏ đi. Lúc đó vương tử Nan-đà đi ra thấy voi chết nay liền hỏi rõ nguyên do rồi nói: “Đề-bà-đạt-đa thật không tốt”, lại suy nghĩ: “đây chăng phải là Đề-bà-đạt-đa tự thử sức mình hay sao”, nghĩ rồi liền nắm đuôi voi kéo đi hơn ba mươi bảy bước rời khỏi đường cái rồi bỏ ở đấy. Sau đó Thái tử đi ra thấy voi chết này liền hỏi rõ nguyên do rồi nói: “người đánh chết voi là không tốt, người kéo voi ra khỏi đường cái là tốt”, lại suy nghĩ: “há chẳng phải hai người tự thử sức mình hay sao, ta cũng phải thử sức”, nghĩ rồi liền nắm vòi voi quăng ra khỏi thành bay xa bảy dặm mới rơi xuống đất và được chôn luôn ở đó nên chỗ đó được gọi là chỗ táng voi. Các trưởng giả và Bà-la-môn có tín tâm liền xây tháp ở đó rồi nói kệ:

“Thiên thọ đánh chết con voi lớn,

Nan-đà kéo ba mươi bảy bước,

Bồ-tát quăng voi ra khỏi thành,

Như quăng ngói gạch lên hư không”.

Lúc đó các đồng tử thuộc dòng Thích rủ nhau vào rừng chơi trò luân đao để chặt cây, Bồ-tát cũng cùng năm trăm đồng tử vào rừng; các đồng tử kia đua nhau múa luân đao khiến cho cây cối đều nghiêng ngã, Bồ-tát cũng múa luân đao nhưng cây cối dù bị đứt cũng không ngã. Thấy cây không ngã các đồng tử kia nói: “nghe nói Thái tử oai lực mạnh mẽ, thông đạt năm tài nghệ, vì sao múa luân đao lại không chặt gãy một cây nào. Chặt cây là thuật nhỏ mà còn như vậy, huống chi là các thuật khác”, lúc đó thiên thần thấy họ chê bai Thái tử liền muốn giải nghi nên tạo ra một luồng gió mạnh làm cho cây rừng ngã ào ào xuống, các đồng tử kia thấy rồi hết sức kinh ngạc và khen là kỳ diệu. Sau đó các vương tử lại cùng Bồ-tát thi bắn cung, họ dùng bảy hàng cây Thiết đa la, bảy hàng trống lớn và ở giữa là bảy con heo sắt làm mục tiêu. Đề-bà-đạt-đa bắn qua một cây Đa la, một trống và một con heo thì tên mới dừng; Nan-đà bắn qua hai cây Đa la, hai trống và hai con heo thì tên mới dừng ; Bồ-tát bắn qua hết bảy cây, bảy trống và bảy heo, sức của mũi tên bay qua khỏi địa luân đến mé nước mới dừng. Long vương nhổ mũi tên này, từ lỗ hổng này vọt lên nguồn nước thơm ngon, ai uống nước này đều khen là hi hữu. Các cư sĩ và Bà-la-môn tín tâm liền xây tháp nơi dòng nước đó để cúng dường.

Sau đó Bồ-tát cùng các đồng tử cưỡi xe ngựa trở về trong thành, bên ngoài cửa thành có các tướng sư, từ xa thấy Bồ-tát có oai quang thù đặc liền tranh nhau đoán: “nếu trong mười hai năm trở lại mà Thái tử không xuất gia thì sẽ lên ngôi Chuyển luân Thánh vương”. Vua Tịnh-phạn nghe được lời này rất vui mừng liền bảo quần thần: “ta nghe các tướng sư nói nếu trong mười hai năm trở lại mà Thái tử không xuất gia thì sẽ lên ngôi Chuyển luân Thánh vương. Vậy các khanh nên tăng sự phòng hộ trong mười hai năm này đừng cho Thái tử xuất gia để Thái tử lên ngôi Kim luân vương, chúng ta sẽ cùng ở trên kim luân bay trên hư không quán sát khắp bốn thiên hạ. Các khanh hãy mau xây cung điện, tuyển chọn mỹ nữ để Thái tử vui vẻ hưởng thọ”, quần thần tâu: “Thái tử không thích thanh hương Ái dục của thế gian thì làm sao dùng mỹ nữ khiến cho Thái tử Ái luyến được”, vua nói: “Thái tử chưa thích hưởng thọ dục lạc là vì chưa gặp mỹ nữ, các khanh nên tuyển chọn mỹ nữ tuyệt thế thì nhất định Thái tử sẽ ưa thích”. Lúc đó quần thần cùng bàn luận: “tuy Thái tử không Ái nhiễm, chúng ta cũng cứ lo liệu đủ thứ đồ trang sức rồi cho từng thiếu nữ đến gặp Thái tử, Thái tử sẽ lấy đồ trang sức này tặng cho họ, nếu cô nào Thái tử ưa thích sẽ chọn để hầu hạ Thái tử”, bàn xong liền lo xây cất cung điện với tòa sư tử bằng trăm loại châu báu để Thái tử ngồi trên đó, dưới tòa để đủ loại đồ trang sức bằng châu báu chất thành đống rồi ra lịnh cho tất cả thiếu nữ con quan cho đến dân thường từng người đi đến trước Thái tử, Thái tử sẽ lấy một loại đồ trang sức này tặng cho họ.

Lúc đó Chấp trượng Thích chủng có con gái tên là Da-du-đà-la dung sắc tuyệt trần, ông bảo con gái: “hôm nay Thái tử sẽ tặng cho các thiếu nữ đồ trang sức quý giá, con cũng nên đến đó”, Da-du-đà-la nói: “trong nhà chúng ta há không có những thứ ấy hay sao, cần gì vật của người khác”, người cha nói: “khi Thái tử tặng đồ trang sức, nếu ưa thích ai thì người đó được làm vợ Thái tử”, Da-du-đà-la nói: “nếu con được chọn và nếu Thái tử có thích nhiều cô gái khác thì con chắc chắn sẽ là Đại vương phi”, người cha nói: “chắc chắn sẽ như vậy, con hãy đi nhanh lên”. Da-du-đà-la liền trang điểm thật đẹp với những đồ trang sức quý giá rồi cùng các thị nữ đi đến trong cung, bước đi của cô thung dung, thân ngay thẳng không ngó hai bên và đến đứng trước Thái tử. Lúc đó Thái tử đã ban hết đồ trang sức quý báu cho các thiếu nữ, không còn gì khác để tăng cho Da-du-đà-la ngoài chiếc nhẫn vàng, Thái tử nhìn Da-du-đà-la và đưa ngón tay có đeo nhẫn lên. Da-du-đà-la cùng Thái tử đời trước đã có nhân duyên yêu thương nhau nên cô liền bước lên tòa sư tử nhận lấy nhẫn vàng từ ngón tay của Thái tử. Quần thần thấy việc này rồi liền nói với nhau: “Da-du-đà-la thuộc dòng họ cao quý, dung sắc đoan nghiêm nhất trong các thiếu nữ, có thể tuyển vào cung hầu hạ Thái tử”, nói rồi liền tâu việc này lên vua, vua cho hai vạn thể nữ vây quanh rước Da-du-đà-la vào cung Thái tử.

Lúc đó ở thế gian có một cây mới mọc tên là Thiện kiên, chỉ trong một đêm nó cao đến một trăm khuỷu tay, khi chưa gặp ánh nắng mặt trời thì thể chất của nó mềm mại, dùng móng tay bấm liền đứt; nhưng khi gặp ánh nắng mặt trời chiếu vào thì cây liền cứng chắc, dù dùng dao búa hay lửa đề chặt phá hay đốt, nó vẫn không tổn hoại. Sau khi Bồ-tát đản sanh, ở giữa hai thành Kiếp-tỷ-la và Thiên thị có một con sông lớn tên là Lư đề ha, cây Thiện kiên này mọc bên bờ sông, nước sông dâng cao khi rút xuống đã cuốn theo lớp cát đất trên bờ, làm cho rễ cây Thiên kiên lộ ra trên mặt đất, sau đó nó bị gió thổi mạnh ngã đổ nằm chắn giữa sông, khiến cho bên kia thành Kiếp-tỷ-la bị chìm ngập còn bên nay thành Thiên thị thì khô cạn. Vua thành Thiên thị sai sứ đến báo với vua Tịnh-phạn: “cây Thiện kiên ngã đổ nằm chắn giữa sông khiến cho cả hai thành đều tai hại, trong nước của vua có các vương tử sức lực mạnh khỏe, xin vua ra lịnh cho họ dẹp bỏ cây này”, vua nói: “ta làm sao có thể xử phân việc này”, lúc đó có một đại thần tên là Xiển đà tâu vua: “xin vua để thần lo liệu việc này, thần có cách làm cho các vương tử không cần vua ra lịnh, cũng sẽ tự dẹp bỏ cây này”, vua chấp thuận. Xiển đà liền cho quét dọn trang hoàng khu rừng bên bờ sông làm nơi vui chơi rồi thỉnh các vương tử đến đó vui chơi. Khi các vương tử đến nơi, Đề-bà-đạt-đa thấy có một con chim nhạn bay ngang liền giương cung bắn, chim trúng tên rơi xuống chỗ Bồ-tát ngồi, Bồ-tát liền cầm chim nhạn lên nhổ tên ra rồi đắp thuốc cho nó. Lúc đó Đề-bà-đạt-đa bảo thị tùng đến nói với Bồ-tát: “chim nhạn này do vương tử Đề-bà-đạt-đa bắn trúng, xin hãy trả lại cho vương tử”, Bồ-tát nói: “từ khi ta phát tâm Bồ-đề thì tất cả hữu tình đều thuộc về ta trước rồi, sao có thể nói chim nhạn này thuộc của vương tử đó được”. Do nhiều đời trước, Đề-bà-đạt-đa đã kết oán với Bồ-tát rồi nên nay nghe được lời này liền ôm lòng sân hận ; tuy thân sau cùng này của Bồ-tát đã dứt hết oán kết đối với chúng sanh, nhưng chỉ riêng đối với Đề-bà-đạt-đa là còn chút tập khí oán thù, nên khiến vì con chim nhạn này mà lần đầu tiên tranh chấp với Đề-bà-đạt-đa. Lúc đó vua thành Thiên thị ra lịnh cho dân chúng cùng ra sức dẹp bỏ cây nên gây náo loạn, nghe tiếng náo loạn này Bồ-tát liền hỏi nguyên do, đại thần Xiển-đà liền kể lại sự việc, Bồ-tát liền nói: “ta sẽ tới đó dẹp bỏ cây”. Khi vừa đến nơi bỗng có một con rắn độc từ trong lỗ hổng bên đường vọt ra, Ô-đà-di sợ nó làm hại Bồ-tát nên rút dao ra chặt nó làm hai khúc, rắn phun khí độc dính vào thân khiến da biến thành sắc đen nên từ đó được gọi là Hắc Ô-đà-di. Lúc đó Đề-bà-đạt-đa dùng sức kéo cây nhưng chỉ làm nó động đậy mà thôi, Nan-đà dùng sức nhấc nó lên được một chút, Bồ-tát thấy vậy dùng sức ném cây lên bờ, cây gãy làm hai đoạn nằm ở hai bên bờ sông rồi nói với mọi người : “cây Thiện kiên này thuộc loại cây thuốc có thể trừ được bịnh nóng, các vị hãy chặt cây thành miếng nhỏ, mài thành bột ; nếu bị khí độc hay ung nhọt thoa thuốc này sẽ được lành”. Khi trở về thành, ngoài cửa thành có một tướng sư nói: “trong bảy ngày nữa nếu Bồ-tát không xuất gia thì sẽ lên ngôi Chuyển luân Thánh vương”. Lúc đó có một cô gái dòng họ Thích tên Kiều-tỷ-la ở trong tụ lạc Chung thanh đang đứng trên lầu gác cao, Bồ-tát khi vào thành từ xa nhìn thấy cô gái này liền ấn ngón chân khiến cho xe dừng lại, mọi người thấy việc này liền cho là cô gái đã được lòng của Bồ-tát nên tâu vua, vua liền cho hai vạn thể nữ vây quanh rước Kiều-tỷ-la vào cung Thái tử.

Lúc đó Bồ-tát muốn dạo chơi vườn hoa nên bảo người đánh xe chuẩn bị xe, trên đường đi Bồ-tát thấy một người già khí lực yếu ớt, thân hình gầy ốm, khòm lưng đang chống gậy bước đi, chân run rẩy, râu tóc bạc phơ. Thầy rồi liền hỏi người đánh xe đó là người gì, đáp là người già không bao lâu nữa sẽ chết, lại hỏi sau này ta có bị như vậy không, đáp là cũng sẽ bị như vậy. Thái tử nghe rồi ưu sầu không vui liền bảo quay xe trở về cung, đến trong cung liền ngồi tư duy về khổ của già suy rồi nói kệ:

“Bỗng gặp người già yếu như thế,

Chống gậy bước đi, chân run rẩy,

Thân ta cũng sẽ già suy như thế,

Làm sao thoát khỏi khổ già này”.

Lúc đó vua Tịnh-phạn hỏi người đánh xe: “Thái tử ra thành dạo chơi có vui vẻ không?”, người đánh xe liền đem sự việc trên kể lại rồi nói: “hiện giờ thái từ đang ngồi trong cung tư duy về khổ của già suy”. Vua nghe rồi liền suy nghĩ: “lúc Thái tử đản sanh, tướng sư nói là sẽ xuất gia tu đạo, chắc là ứng vào việc này. Ta nên cho tăng thêm thú vui ngũ dục cho Thái tử được vui ”, nghĩ rồi liền ra lịnh tăng thêm thú vui ngũ dục cho Thái tử được vui. Tụng rằng:

“Vua cha nghe người đánh xe nói,

Liền nhớ nghĩ đến lời Tướng sư,

Tăng gấp bội thú vui ngũ dục,

Muốn cho Bồ-tát không xuất gia”.

Sau đó Bồ-tát lại muốn ra thành dạo chơi nên bảo người đánh xe chuẩn bị xe, trên đường đi Bồ-tát thấy một người bịnh nằm bên đường, thân hình gầy ốm, vàng vọt không ai muốn nhìn, liền hỏi người đánh xe đó là người gì, đáp là người bịnh không bao lâu nữa sẽ chết, lại hỏi ta có bị như thế không, đáp là không ai thoát khỏi bịnh tật. Thái tử nghe rồi ưu sầu không vui liền bảo quay xe trở về cung, vào đến trong cung liền ngồi tư duy về khổ của bịnh tật. Lúc đó vua Tịnh-phạn hỏi người đánh xe: “Thái tử ra thành dạo chơi có vui vẻ không?”, người đánh xe đem sự việc trên kể lại, vua nghe rồi liền cho tăng thêm thú vui ngũ dục để Thái tử được vui. Tụng rằng:

“Sắc thanh hương thượng diệu,

Các vị xúc tối thắng,

Thọ hưởng ngũ dục lạc,

Chớ bỏ ta xuất gia”.

Sau đó Bồ-tát muốn ra thành dạo chơi nên bảo người đánh xe chuẩn bị xe, trên đường đi Bồ-tát thấy một người chết nằm trong một chiếc xe nhiều màu, trước xe có một người bưng lư hương đi trước, sau xe có nhiều nam nữ xõa tóc khóc than thảm thiết. Bồ-tát liền hỏi người đánh xe đó là người gì, đáp là người chết, lại hỏi sao gọi là người chết, đáp là người sanh khí đã hết, không thể gặp lại cha mẹ, anh chị em, vợ con và quyến thuộc nữa, lại hỏi ta có bị như vậy không, đáp là cũng bị như vậy; Bồ-tát nghe rồi trong lòng ưu sầu không vui, liền bảo quay xe trở về cung. Vua Tịnh-phạn cũng như trước hỏi người đánh xe Thái tử ra thành dạo chơi có vui vẻ không, người đánh xe đem sự việc trên kể lại và nói: “Thái tử hiện đang tư duy về khổ của chết chóc”, vua nghe rồi liền cho tăng thêm thú vui ngũ dục để Thái tử được vui. Tụng rằng:

“Thành tối thắng này rất tráng lệ,

Bậc Thiên trung Thiên hãy trụ lâu,

Tăng thêm ngũ dục để hoan lạc,

Giống như vườn Hoan hỉ ngàn mắt”.

Lúc đó chư thiên cõi trời Tịnh cư cùng suy nghĩ: “Bồ-tát vốn có lực nhân thật lớn, nhân lớn phải gặp duyên lớn, chúng ta nên tạo duyên lớn cho Bồ-tát”, nghĩ rồi liền hóa làm một Sa môn cầm tích trượng, ôm bát theo thứ lớp khất thực. Lúc đó Bồ-tát cũng muốn ra thành dạo chơi nên bảo người đánh xe chuẩn bị xe, trên đường đi Bồ-tát nhìn thấy Sa môn này liền hỏi người đánh xe đó là người gì, đáp là người xuất gia, lại hỏi sao gọi là người xuất gia, đáp: “người này thiện tâm tu hạnh lành, trụ nơi tốt đẹp, ba nghiệp thân khẩu ý đều thanh tịnh. Do lòng tin nên cạo bỏ râu tóc, mặc y Như lai, lìa bỏ thế tục, hướng tới Niết-bàn, nên gọi là người xuất gia”, Bồ-tát liền bảo người đánh xe cho xe tới gần Sa môn rồi hỏi Sa môn: “ông là người gì, vì sao cạo bỏ râu tóc, đắp y khác sắc, tay cầm tích trượng, ôm bát khất thực để sống như thế?”, đáp là người xuất gia, lại hỏi sao gọi là người xuất gia, đáp: “ thiện tâm tu hạnh lành, trụ nơi tốt đẹp, ba nghiệp thân khẩu ý đều thanh tịnh. Do lòng tin nên cạo bỏ râu tóc, mặc y Như lai, lìa bỏ thế tục, hướng tới Niết-bàn, nên gọi là người xuất gia”, Bồ-tát nghe rồi liền khen lành thay rồi khởi niệm cũng muốn xuất gia, nghĩ rồi liền bảo quay xe trở về cung, vào trong cung rồi lặng lẽ suy tư về việc xuất gia. Vua Tịnh-phạn cũng như trước hỏi người đánh xe Thái tử ra thành dạo chơi có vui vẻ không, người đánh xe liền đem sự việc trên kể lại rồi nói: “hiện giờ Thái tử đang suy tư về việc xuất gia”, vua nghe rồi ưu sầu không vui suy nghĩ: “khi Thái tử đản sanh, Tướng sư nói nếu Thái tử không lên ngôi thì chắc chắn sẽ xuất gia. Xét sự việc hôm nay ắt là giờ xuất gia sắp đến, ta nên tìm cách cản ngăn. Nên đưa Thái tử xem tịch điền để Thái tử quên việc xuất gia”, nghĩ rồi liền vào cung bảo Thái tử cùng đi xem tịch điền. Nghe vua cha bảo cùng đi xem tịch điền, Thái tử không thể trái lời cha nên lên xe đi, thân tuy đi đến đồng ruộng, nhưng tâm vẫn suy tư về việc xuất gia. Trên đường đi, Thái tử thấy năm trăm phục tàng báu đều hiện và phát ra tiếng : “lành thay Thái tử, các phục tàng báu này đều là quyến thuộc của Ngài trong quá khứ, Ngài hãy lấy và tùy ý thọ dụng”, Thái tử nói: “đó đều là tư tài si quyến thuộc trong quá khứ, không ngừng tích tụ, không biết xả bỏ, nay ta không cần dùng nữa, các ngươi hãy đi đi”, phục tàng báu lại phát ra tiếng: “nếu Thái tử không thọ dụng thì chúng tôi sẽ vào biển lớn”, Thái tử nói tùy ý nên các phục tàng này đều vào biển lớn. Bồ-tát tiếp tục đi đến chỗ cày ruộng, thấy các nông phu thân dính đầy bụi đất, mồ hôi nhễ nhãi, tay cầm roi đánh trâu cày dính máu; lại thấy con trâu bị đánh nứt da, đói khát bức bách, gầy ốm mệt nhọc, lại bị các con đĩa bám vào chỗ da nứt để hút máu… trong lòng thương xót nên hỏi nông phu: “ông lệ thuộc vào ai?”, đáp là lệ thuộc Thái tử, liền nói: “nay ta phóng thích cho các ông tự do, tự làm ăn kiếm sống không lệ thuộc vào ta nữa. Những con trâu cày này cũng thả nó được tùy ý kiếm cỏ nước nuôi thân”. Sau đó Bồ-tát đến ngồi bên gốc cây Thiệm bộ và nhập Tam muội vô lậu tương tợ thứ nhất, những người tùy tùng cũng ngồi gần đấy để hầu Bồ-tát. Lúc đó vua Tịnh-phạn không thấy Thái tử liền tìm kiếm và thấy Thái tử đang nhập định bên gốc cây Thiệm bộ, mặt trời đã ngã về Tây, tất cả các bóng cây đều nghiêng theo ánh mặt trời, chỉ có cây Thiệm bộ vẫn đứng yên để che mát cho Thái tử. Vua thấy rồi liền suy nghĩ: “oai đức của con ta thật lớn, mặt trời đã ngã về Tây, tất cả các bóng cây đều nghiêng theo ánh mặt trời, chỉ có cây Thiệm bộ vẫn đứng yên để che mát cho Thái tử”, vì quá vui mừng nên sanh tâm cung kính, vua liền nghiêng mình cúi đầu lễ bái Thái tử, yêu cầu Thái tử xuất định để cùng trở về cung. Khi đi ngang rừng thây chết, Thái tử nhìn thấy các tử thi sình thối, trong lòng càng ưu sầu nên ngồi kiết già suy tư về già bịnh chết. Vị tướng sư nói nội trong bảy ngày nếu Thái tử không xuất gia thì sẽ lên ngôi Chuyển luân Thánh vương nên nói kệ:

“Thái tử không xuất gia,

Nội trong vòng bảy ngày,

Khi mặt trời vừa mọc,

Liền lên ngôi Kim luân,

Đủ bảy báu tự tại,

Thái tử sẽ như vậy,

Trong nước không lao dịch,

Ngoài nước giặc lặng yên.

Nếu Thái tử xuất gia,

Không sợ ngồi giữa rừng,

Chứng đắc Nhất thiết trí ,

Độ thoát các chúng sanh”.

Khi Bồ-tát vào thành, có một người thuộc chủng tộc Thích ca tên là Bất quá thời, ông có con gái tên là Lộc vương đang đứng bên trong cửa sỗ trên lầu cao, ông thấy Bồ-tát từ xa liền nói kệ:

“Mẹ an lạc sanh ra,

Cha an lạc nuôi dưỡng,

Nàng ấy rất an lạc,

Sẽ gả cho Thái tử”.

Thái tử nghe âm thanh này thành câu: “Ngài là bậc tối thắng, hãy tư duy về Niết-bàn tịch tĩnh”, nên sanh hoan hỉ liền cởi chuỗi ngọc trên cổ ném lên hư không, do oai lực của Bồ-tát nên chuỗi ngọc rơi ngay vào cổ của Lộc vương. Mọi người thấy việc này rồi liền tâu vua, vua liền ra lịnh cho hai vạn thể nữ vây quanh rước Lộc vương vào cung của Thái tử. Trước sau Thái tử có ba phu nhân: Da-du-đà-la, Kiều-tỷ-ca và Lộc vương; trong số đó Da-du-đà-la là đại phu nhân.

Lúc đó vua Tịnh-phạn đọc kệ của tướng sư rồi liền triệu bốn anh em Cam lộ đến để bàn việc canh chừng không cho Thái tử xuất gia trong vòng bảy ngày. Vua cho xây bảy lớp hào thành, các cửa thành đều làm bằng sắt, trên mỗi cửa đều có treo linh, khi đóng hay mở đều kêu vang xa bốn mươi dặm. Trong chỗ Thái tử ở, vua cho kỹ nữ tấu các loại kỹ nhạc và vây quanh múa hát, bên ngoài cho các đại thần, tướng quân thay phiên canh giữ. Các cửa ở nội cung thường được đóng kín, nếu có việc cần qua lại thì trên thành có đặt cái thang do năm trăm người khiêng nó di chuyển ; khi cửa mở hay đóng đều phát ra tiếng, vua cũng nghe được và nếu nghe tiếng cửa mở thì các cấm quân đều cầm giáo nhọn chạy ra. Nơi bốn cửa thành đều có người thay phiên canh giữ, lúc đó vua Tịnh-phạn trấn giữ cửa thành Đông, vua Hộc-phạn trấn giữ cửa thành Nam, vua Bạch phạn trấn giữ cửa thành Tây, vua Cam lộ phạn trấn giữ cửa thành Bắc. Tướng Đại danh Thích ca đi tuần, khi đến cửa thành Đông liền hỏi: “ai trấn giữ cửa này”, vua Tịnh-phạn đáp: “chính ta-trấn giữ”, tướng Đại danh nói: “canh phòng cẩn thận thì tốt, ngủ mê thì xấu”, kế nói kệ:

“Ngủ mê như người chết,

Người ấy thuộc ma vương.

Người trí thường tỉnh thức,

Cho nên siêng canh giữ”.

Khi đi tuần tới cửa thành nam, tướng Đại danh liền hỏi: “ai trấn giữ cửa này”, vua Hộc-phạn đáp: “chính ta-trấn giữ”, tướng Đại danh nói: “canh phòng cẩn thận thì tốt, ngủ mê thì xấu”, kế nói kệ:

“Ngủ mê như người chết,

Người ấy thuộc ma vương.

Người trí thường tỉnh thức,

Cho nên siêng canh giữ” .

Khi đi tuần tới cửa thành Tây, tướng Đại danh liền hỏi: “ai trấn giữ cửa này”, vua Bạch phạn đáp: “chính ta-trấn giữ”, tướng Đại danh nói: “canh phòng cẩn thận thì tốt, ngủ mê thì xấu”, kế nói kệ:

“Ngủ mê như người chết,

Người ấy thuộc ma vương.

Người trí thường tỉnh thức,

Cho nên siêng canh giữ”.

Khi đi tuần tới cửa thành Bắc, tướng Đại danh liền hỏi: “ai trấn giữ cửa này”, vua Cam lộ phạn đáp: “chính ta-trấn giữ”, tướng Đại danh nói: “canh phòng cẩn thận thì tốt, ngủ mê thì xấu”, kế nói kệ:

“Ngủ mê như người chết,

Người ấy thuộc ma vương.

Người trí thường tỉnh thức,

Cho nên siêng canh giữ”.

Tướng Đại danh đi tuần một vòng như vậy thì trời vừa sáng, sau đó đến bạch vua Tịnh-phạn: “một đêm đã qua còn sáu đêm nữa”, vua nói: “sáu đêm còn lại càng phải siêng canh giữ, qua sáu đêm này Thái tử sẽ lên ngôi Kim luân, chúng ta sẽ cùng Thái tử ở trên Kim luân nương hư không quan sát khắp bốn thiên hạ”. Họ canh giữ như thế suốt sáu đêm, chỉ còn một đêm cuối, lúc đó vua trời Đế thích quán thấy rõ mọi việc nơi hạ giới liền nói kệ:

“Thích ca Mâu ni con quốc vương,

Tu hạnh lục độ đều viên mãn,

Ưa thích thoát tục ở núi rừng,

Để cầu đạo chơn như vô thượng”.

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ

QUYỂN 4

Lúc đó ở chỗ vui hưởng dục lạc trong cung, Bồ-tát tự nghĩ: “ta có ba phu nhân và sáu vạn thể nữ, nếu không cùng họ vui hưởng dục lạc thì sợ người ngoài cho ta không phải là trượng phu. Ta phải cùng Da-du-đà-la vui hưởng dục lạc”, nhân đây Da-du-đà-la có thai, khi đã mang thai phu nhân suy nghĩ: “sáng mai ta sẽ báo cho Thái tử biết”. Đêm đó Bồ-tát tư duy về lý duyên sanh rồi nói kệ:

“Đã cùng người vợ ngủ qua đêm,

Đây là lần sau cùng chung ngủ,

Từ đây ta sẽ không thế nữa,

Lìa hẳn cùng người nữ ngủ đêm”.

Bồ-tát quay lại nhìn thấy các thể nữ sau khi múa hát xong mỏi mệt nằm ngủ mê man, người thì đầu tóc rối bù, người thì ngủ mớ, miệng chảy nước dãi, người thì nằm lộ bày nửa thân … ; Bồ-tát cảm thấy thâm cung giống như bãi tha ma với những người chết nằm ngổn ngang, liền tư duy và nói kệ:

“Như gió thổi ngã sen trong ao,

Tay chân rã rời nằm ngổn ngang,

Đầu tóc rối bù, thân hình lộ,

Dù có tâm Ái cũng lìa bỏ.

Ta thấy những người nữ này ngủ,

Giống như người chết, thân biến sắc.

Vì sao ta không hay biết sớm,

Nơi cảnh hữu tình vô trí này,

Lại đồng bùn, tên, độc, lửa kia.

Như mộng hoặc như uống nước muối,

Như vua rồng bỏ vật khó bỏ,

Các khổ oán thù nhân đây sanh”.

Nói kệ xong Bồ-tát đi ngủ, đêm đó phu nhân Đại thế chủ thấy bốn điềm mộng:

Là thấy nguyệt thực.

Là thấy mặt trời vừa mọc ở phương Đông liền lặn.

Là thấy có nhiều người đảnh lễ phu nhân.

Là thấy bản thân hoặc cười hoặc khóc.

Đêm đó Da-du-đà-la cũng thấy tám điềm mộng:

Là thấy dòng họ bên mẹ đều ly tán.

Là thấy chiếc giường cùng nằm với Thái tử bị hư hủy.

Là thấy hai cánh tay đều bị gãy.

Là thấy răng mình đều rụng hết.

Là thấy tóc mình rụng hết.

Là thấy thần an lành ra khỏi nhà.

Là thấy nguyệt thực.

Là thấy mặt trời vừa mọc ở phương Đông liền lặn.

Đêm đó Bồ-tát cũng thấy năm điềm mộng:

Là thấy thân mình nằm trên mặt đất, đầu gối tên núi Tu di, tay trái thòng xuống biển Đông, tay phải thòng xuống biển Tây, hai chân thòng xuống biển Nam.

Là thấy trên tim mình mọc cỏ Cát tường cao vút lên hư không.

Là thấy các con chim trắng, đầu đều có sắc đen bay đến đảnh lễ Bồ-tát rồi lại muốn bay lên hư không, nhưng không bay qua khỏi đầu gối của Bồ-tát.

Là thấy những con chim đủ màu sắc từ bốn phương bay đến chỗ Bồ-tát thì trở thành cùng một màu.

Là thấy Bồ-tát kinh hành qua lại trên núi đầy tạp uế.

Bồ-tát thức tỉnh vui mừng suy nghĩ: “điềm mộng này cho biết không bao lâu nữa ta sẽ được trí A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề”, lúc đó Da-du-đà-la cũng tỉnh giấc và nói cho Bồ-tát nghe tám điềm mộng của mình. Sợ Da-du-đà-la lo buồn nên Bồ-tát phương tiện giải thích điềm mộng đó như sau:

Là thấy dòng họ bên mẹ đều ly tán thì nay họ đều còn đó, sao lại gọi là ly tán.

Là thấy chiếc giường cùng nằm với Thái tử bị hư hủy thì nay giường này vẫn còn nguyên vẹn, sao lại gọi là hư hủy.

Là thấy hai cánh tay đều bị gãy thì nay chúng vẫn còn nguyên vẹn, sao lại gọi là đều bị gãy.

Là thấy răng mình đều rụng hết thì nay răng vẫn còn nguyên tốt

đẹp, sao gọi là rụng hết.

Là thấy tóc mình rụng hết thì tóc nay vẫn còn như cũ.

Là thấy thần an lành ra khỏi nhà thì thần an lành của nàng là ta vẫn còn bên cạnh nàng đây.

Là thấy nguyệt thực thì trăng vẫn tròn sáng trên không.

Là thấy mặt trời vừa mọc ở phương Đông liền lặn thì bây giờ là nửa đêm, mặt trời vẫn chưa mọc, sao gọi là lặn.

Sau khi nghe giải thích, Da-du-đà-la liền im lặng; lúc đó Bồ-tát lại nghĩ về điềm mộng của Da-du-đà-la : “nếu ứng theo điềm mộng của Da-du-đà-la thì đêm nay ta đi xuất gia là thích hợp”, lại nghĩ: “ta phải nói sơ ý nguyện của ta cho Da-du-đà-la biết”, nghĩ rồi liền nói: “thật ra ta vốn có ý nguyện xuất gia”, Da-du-đà-la nói: “thiếp cũng muốn đi, xin hãy dẫn thiếp đi theo”, Bồ-tát thầm nghĩ: “khi nào được Niết-bàn, ta sẽ dẫn nàng đi”, liền nói: “được, khi nào ta có chỗ đi, ta sẽ dẫn nàng đi”, Da-du-đà-la nghe rồi liền ngủ yên. Lúc đó Bồ-tát phát tâm muốn đi, biết được tâm niệm của Bồ-tát nên vua trời Đế thích và Đại phạm chắp tay nói kệ:

“Tâm như ngựa chưa điều,

Như khỉ vượn lăng xăng,

Ai lìa ngũ dục lạc,

Mau chứng đắc Niết-bàn.

Đấng Đại từ dậy đi,

Bỏ ngôi vị vua này,

Sẽ được Nhất thiết trí ,

Độ thoát các chúng sanh”.

Bồ-tát nói: “vua trời Đế thích, ông không thấy sao?”, liền nói kệ:

“Như Sư tử vương trong cũi sắt,

Tướng mạnh, đao cung đứng canh giữ,

Đông người, voi, ngựa rất ồn ào,

Vây quanh thành này làm sao ra.

Vua cha như Sư tử hùng mạnh,

Bốn binh giáp sắt đều đầy đủ,

Hào thành, lầu gác và hành lang,

Đủ loại binh trượng ở khắp nơi.

Hãy nhìn các cửa trong cung cấm,

Và các cửa thành cũng như vậy,

Khắp nơi thảy đều có treo linh,

Thật là khó vượt qua cửa ải.

Nếu qua, loa trống chung quanh ta,

Sẽ khua ầm ỉ không ngừng dứt,

Bốn binh voi ngựa ở ngoài cung,

Canh giữ nghiêm nhặt không thể ra”.

Thích-đề-hoàn-nhơn nói kệ:

“Thệ nguyện xưa, nay Ngài nên nhớ,

Được Nhiên đăng Như lai thọ ký,

Cứu vớt chúng sanh trong khổ não,

Hãy mau lìa nhà tìm chánh đạo.

Tôi có thể phương tiện giúp Ngài,

Cùng các Phạm thiên và chư thiên,

Sẽ giúp Ngài không gặp chướng ngại,

Để đến rừng cây tu chánh giác”.

Bồ-tát nghe rồi vui mừng khen lành thay, lúc đó vua trời Đế thích dùng lọng hôn mê che phủ khiến cho các binh chúng, vua Tịnh-phạn, các thể nữ và tất cả những người đang phòng vệ ở các cửa thành đều ngủ thiếp, không thể tỉnh thức ; vua trời lại sai đại tướng Dạ xoa là Tán chi ca giữ thang cho Bồ-tát đi xuống chỗ của Xa-nặc. Thấy Xa-nặc đang ngủ, Bồ-tát dùng tay lay gọi hồi lâu mới tỉnh, Bồ-tát nói kệ:0

“Hãy dậy đi Xa-nặc,

Dẫn ngựa Kiền-trắc tới,

Đưa đến rừng Thắng giả,

Để ta cầu tĩnh lặng”.

Xa-nặc nửa ngủ nửa thức nói kệ đáp:

“Chẳng phải giờ đi dạo,

Ngài vốn không kẻ thù,

Không có oán giặc đến,

Ban đêm sao đòi ngựa?”.

Bồ-tát nói:

“Xa-nặc trước tới nay,

Không hề trái lời ta,

Chớ vào phút sau cùng,

Lại muốn trái lời ta”.

Xa-nặc nói: “nửa đêm thần lo sợ nên không thể dẫn ngựa đến”, Bồ-tát nghe rồi liền suy nghĩ: “nếu ta cứ nói với Xa-nặc mãi thì e rằng có người nghe được, sẽ làm hỏng dự tính của ta, chi bằng ta tự đi dắt ngựa đến”, nghĩ rồi Bồ-tát liền đi đến chuồng ngựa, chỗ ngựa chúa Kiền-

trắc. Thấy Bồ-tát đến, Kiền-trắc tỏ vẻ giận dữ nhảy chồm lên không cho Bồ-tát dắt đi; trong lòng bàn tay của Bồ-tát có tướng Bách báu luân, tất cả chúng sanh sợ hãi nếu được Bồ-tát đưa tay Bách báu luân này vỗ về thì sẽ cảm thấy an ổn. Lúc đó Bồ-tát đưa tay vỗ nhẹ trên đầu ngựa rồi nói kệ:

“Đây là lần cuối ta cỡi ngươi,

Mau đưa ta đi chớ chần chừ,

Không bao lâu nữa chứng Bồ-đề,

Ta dùng pháp vũ độ chúng sanh”.

Do chúng sanh có thường pháp là nếu nghe có người chỉ dạy thì liền nghe theo, ngựa Kiền-trắc sau khi nghe kệ liền đứng yên cho Bồ-tát dắt đi. Lúc đó Phạm vương Đế thích sai bốn thiên tử: một là Bỉ ngạn, hai là Cận ngạn, ba là Hương diệp, bốn là Thắng hương diệp; cả bốn vị này đều có oai lực cùng đến chỗ Bồ-tát, Bồ-tát hỏi: “ai có thể giúp ta bay lên hư không để ra khỏi thành?”, đáp: “cả bốn chúng tôi đều có thể”, lại hỏi: “các vị có thần lực gì?”, Bỉ ngạn đáp: “tôi có thể nâng cả mặt đất lên và mang đi”, Cận ngạn nói: “tôi có thể gánh nước trong bốn biển và các sông ngòi mang đi”, Hương diệp nói: “tôi có thể gánh đá trên các ngọn núi mang đi”, Thắng hương diệp nói: “tôi có thể gánh tất cả cây rừng và bụi cỏ mang đi”, Bồ-tát nghe rồi liền ấn chân xuống đất và bảo cả bốn thiên tử dùng hết sức lực nâng Bồ-tát lên. Cả bốn vị vận dụng hết oai lực vẫn không thể nâng Bồ-tát lên được nên hết sức kinh ngạc, nói rằng: “chúng tôi không biết Bồ-tát có oai lực lớn như thế, nếu biết thì chúng tôi đã không dám nâng Ngài”. Nghe Bồ-tát cùng các thiên tử nói chuyện với nhau, Xa-nặc liền rảo bước tới chỗ Bồ-tát, Bồ-tát liền leo lên lưng ngựa, Xa-nặc một tay nắm dây cương, một tay cầm dao, bốn thiên tử nâng chân ngựa lên, nhờ oai lực của Bồ-tát và chư thiên cảm ứng nhau nên tất cả cùng bay lên hư không. Lúc đó các thiện thần trong cung nhìn thấy việc này đều cùng gào khóc, nước mắt rơi xuống như mưa, Xa-nặc hỏi Bồ-tát: “đây là mưa phải không?”, Bồ-tát nói: “đây không phải là mưa, mà là nước mắt của các thiện thần trong cung rơi xuống khi nhìn thấy ta ra đi”, Xa-nặc nghe rồi liền nghẹn ngào không nói. Lúc đó Bồ-tát ngoái nhìn lại vương cung thầm nghĩ: “đêm nay là đêm cuối cùng ta cùng người vợ ngủ chung, nhất thời từ biệt không còn như thế nữa”, lại nghĩ: “nếu ta không qua cửa thành Đông từ biệt phụ vương thì sợ phụ vương sẽ tức giận quở trách các binh sĩ không nổ lực canh chừng”, nghĩ rồi liền bay qua đến cửa thành Đông, thấy vua cha ngủ rất say liền nhiễu quanh phụ vương ba vòng, đảnh lễ rồi nói: “con ra đi không phải vì bất hiếu mà chỉ vì các khổ sanh lão bịnh tử hủy diệt các hữu tình; con muốn xuất gia chứng đạo Bồ-đề để cứu vớt khổ nạn này”, nói rồi liền bay lên hư không. Lúc đó tướng Đại danh Thích ca đi tuần vừa đến cửa thành Đông, chợt thấy Bồ-tát đang bay trên hư không liền kêu gào lên : “Thái tử làm gì vậy?”, Bồ-tát đáp là ta muốn xuất gia, tướng Đại danh nói: “việc làm này phi pháp”, Bồ-tát nói: “ta đã từng ở trong ba A-tăng-kỳ kiếp thường hành khổ hạnh cầu Vô thượng Bồ-đề để cứu vớt chúng sanh, làm sao ngày nay ta có thể ở yên trong cung, nay ta nhất tâm vì pháp mà ra đi”, tướng Đại danh nghe rồi liền gào khóc: “than ôi, hỡi vua Tịnh-phạn và những người thuộc chủng tộc Thích ca , khổ thay, khổ thay!”. Tuy biết Thái tử vì đại nguyện nhưng tướng Đại danh vẫn muốn giữ Thái tử ở lại, liền nói kệ:

“Hôm nay vua Tịnh-phạn,

Vì con sanh sầu não,

Giơ tay gọi trời xanh,

Buồn hận gào khóc lớn.

Nàng Da-du-đà-la,

Cùng với các cung nhơn,

Nay từ biệt Tất đạt,

Thường bị khổ bức não”.

Tướng Đại danh nói kệ xong vội chạy đến chỗ phu nhân Da-du-đà-la lay gọi dậy và nói kệ:

“Tất đạt đang ra đi,

Phu nhân nên lưu luyến,

Chớ để sau ưu sầu,

Nỗi khổ nhớ thương chồng.

Đi rồi khó gặp lại,

Hãy gặp lần sau cùng.

Khổ thay không ai nghe,

Thức dậy đừng trách tôi”.

Nói kệ rồi lại chạy đến chỗ vua Tịnh-phạn lay gọi và nói kệ:

“Tất đạt đang ra đi,

Vua hãy mau ngăn lại,

Chớ để về sau này,

Thường sầu não vì con”.

Tướng Đại danh lay gọi ba lần mà vua vẫn không tỉnh thức, lúc đó Phạm vương Đế thích cùng vô lượng chư thiên quyến thuộc đều đến chỗ Bồ-tát, Đại phạm thiên vương cùng chư thiên cõi sắc đứng bên phải

Bồ-tát; Thích-đề-hoàn-nhơn cùng chư thiên cõi Dục đứng bên trái Bồ-tát, có vị cầm phướn lọng, có vị tấu nhạc, có vị từ trên hư không rải các loại hoa xuống cúng dường Bồ-tát như hoa Ưu bát la, hoa Ba đầu ma, hoa Phân đà lợi, hoa Mạn-đà-la, hoa Ma ha Mạn-đà-la, các loại hương như Chiên đàn, Trầm thủy…; có vị dùng thiên y rải, có vị đánh trống, thổi loa, ca múa… và nói kệ:

“Chư thiên trong hư không,

Đều hết sức vui mừng,

Múa hát trước Bồ-tát ,

Để ca ngợi Bồ-tát .

Có vị tấu kỹ nhạc,

Có vị dẫn đi trước,

Có vị mở các cửa,

Có vị rải hương hoa,

Có vị nâng chân ngựa,

Tất cả đều đi theo,

Phạm vương và Đế thích,

Tất cả trời oai đức,

Không ai không đi theo,

Như trăng giữa các sao,

Đi đến rừng Thắng giả”.

Khi Bồ-tát đã ra khỏi thành Kiếp-tỷ-la, Phạm Thích chư thiên đều hoan hỉ nói rằng: “lành thay Bồ-tát, trước đây Ngài thường nguyện không biết lúc nào mới được ở trong rừng hoang vắng này không còn chướng ngại, thì nay đã được như nguyện. Nếu Ngài đắc đạo vô thượng, xin hãy nhiếp thọ chúng tôi”, Bồ-tát nói: “các vị sẽ được như nguyện”, như voi chúa Bồ-tát quay lại nhìn chư thiên và nói kệ:

“Không chứng đạo vô thượng,

Thấu rõ pháp chư Phật,

Tôi sẽ không trở về,

Thành Kiếp-tỷ-la này”.

Qua hai canh giờ, Bồ-tát đã đi được mười hai do tuần liền xuống ngựa, cởi chuỗi anh lạc đưa cho Xa-nặc rồi nói: “ngươi mang ngựa và chuỗi ngọc này trở về cung”, liền nói kệ:

“Ngựa và chuỗi anh lạc,

Giao cho thân thuộc ta,

Ta nay bỏ tham Ái,

Mặc pháp phục từ đây”.

Xa-nặc nghe rồi liền lớn tiếng gào khóc bi thương, nước mắt tuôn như mưa và nói kệ:

Bồ-tát nói kệ:

“Sư tử, hổ thành bầy,

Gai góc và thú dữ,

Một mình không quyến thuộc,

Thánh giả sống ra sao?”.

“Khi sanh, sanh một mình,

Chết cũng chết một mình,

Khổ cũng một mình chịu,

Sanh tử không có bạn”.

Xa-nặc lại nói kệ:

“Trước đây đi thường cỡi ngựa voi,

Tay chân mầm mại chưa chịu khổ,

Nơi đây toàn gai góc đá nhọn,

Thái tử làm sao đi lại được”.

Bồ-tát nói kệ:

“Dù cho thuở nhỏ được cưng chìu,

Bậc hiền thiện, người cô độc,

Dõng mãnh vô úy, người cung kính,

Tất cả cuối cùng cũng sẽ chết,

Sanh lão bịnh tử nối theo nhau,

Đến hại mọi người rất nhanh chóng,

Dù có nguyện khác lớn hay nhỏ,

Cũng trong chốc lát đều tiêu diệt”.

Xa-nặc nói: “vua Tịnh-phạn không thấy Thái tử ắt sẽ buồn rầu đến chết”, Bồ-tát tuy nghe lời này nhưng vì được tư lương Bồ-đề viên mãn từ lâu, nên không để tâm đến; lúc đó Bồ-tát rút lấy cao dao trong tay Xa-nặc, con dao này nhẹ và bén, có sắc xanh; Bồ-tát tự cắt tóc mình rồi ném lên không trung, Thích-đề-hoàn-nhơn liền đón lấy tóc này đem về cõi trời Tam thập tam, mỗi năm họp đại hội chư thiên cúng dường; nơi Bồ-tát đã cắt tóc, các trưởng giả và Bà-la-môn có tín tâm xây lên một bảo tháp gọi là tháp nơi cắt tóc để cúng dường. Cắt tóc xong, Bồ-tát bảo Xa-nặc: “ngươi thấy ta bây giờ hình dung đã khác, tâm ta càng kiên cố ; ngươi như vậy há có thể trở về nhân gian hay sao?”, Xa-nặc đáp là không rồi thầm nghĩ: “Thái tử thuộc dòng Sát-đế-lỵ nhiều kiêu mạn, dù ta nói thế nào cũng không làm thay đổi được”, nghĩ rồi liền đảnh lễ giã từ Bồ-tát; ngựa Kiền-trắc cũng cúi đầu liếm chân Bồ-tát, Bồ-tát giơ bàn tay Bách báu luân vỗ nhẹ trên đầu ngựa rồi nói: “Kiền-trắc hãy đi đi, ta sẽ thường nhớ ơn ngươi cho đến khi ta chứng quả Bồ-đề”, lại bảo Xa-nặc: “khi về đến nơi, ngươi không nên dắt Kiền-trắc vào trong thành”, Xa-nặc tuyệt vọng nghẹn ngào rơi lệ, lúc lên đường trở về vẫn còn ngoái đầu lại nhìn Bồ-tát. Do thần đức của Bồ-tát nên chỉ trong hai canh giờ liền tới được nơi đây, nhưng khi trở về Xa-nặc phải mất tới bảy ngày mới về đến nơi. Tới cửa thành liền nghĩ: “nếu ta cùng ngựa vào thành sẽ bị mọi người oán ghét, thân ta cũng khó bảo toàn”, nghĩ rồi liền trốn trong vườn hoa để ngựa chạy một mình vào trong thành. Khi vào trong thành, Kiền-trắc liền hí vang buồn bã ; nghe tiếng ngựa hí tất cả mọi người trong thành đều vội vã chạy ra, không thấy Bồ-tát, họ ôm cổ Kiền-trắc khóc than áo não. Súc sanh có thường pháp là hiểu được tình cảm của thế gian, huống chi Kiền trác là ngựa chúa ; cho nên khi thấy mọi người kêu gào thương cảm như thế, Kiền-trắc liền mất hết khí lực mà chết. Từ nhiều kiếp đến nay, Kiền-trắc đều thọ thân ngựa trong các nhà Bà-la-môn, có đủ pháp siêng năng ; nay vừa mạng chung liền nhớ lại nghiệp đời trước mà được vượt qua đường sanh tử đầy sợ hãi, lên bờ kia Niết-bàn.

Lúc đó Bồ-tát cần ca-sa, trong thành Vô tỷ có một cư sĩ giàu có, tiền tài, kho lẫm đầy ắp, nhiều quyến thuộc; cư sĩ cưới một cô gái cùng dòng họ làm vợ, cùng chung sống vui vẻ và sanh được tất cả mười con. Họ đều xuất gia và chứng quả Phật Bích chi, khi bà mẹ đem y phục cho họ, họ nói: “chúng con sắp nhập Niết-bàn nên không cần nữa. Sắp tới đây, Thích ca Mâu ni con của vua Tịnh-phạn sẽ chứng quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, mẹ nên cúng y này cho vị ấy, mẹ sẽ được vô lượng phước báo”, nói rồi liền liền hiện mười tám pháp thần biến rồi nhập Niết-bàn vô dư. Người mẹ vì tuổi già, bịnh sắp chết nên dặn dò lại cho con gái rồi qua đời; người con gái sau đó cũng bịnh, trước khi mất quăng y lên cây cao và dặn thần cây dâng y này cho Bồ-tát. Lúc đó vua trời Đế thích nhìn xuống hạ giới, thấy y này trên cây liền hiện xuống lấy y rồi hóa làm một người thợ săn, tay cầm cung tên đi đến chỗ Bồ-tát, Bồ-tát thấy liền nói: “đây là y phục của người xuất gia, y phục ta đang mặc rất quý giá, ông có chịu đổi hay không?”, đáp: “không đổi, vì sao, nếu tôi mặc áo quý giá của ông vào nhân gian, người nhìn thấy sẽ cho là tôi giết ông để lấy áo này”, Bồ-tát nói: “ông nên biết, người trên thế gian đều biết ta có sức mạnh và trí huệ, không ai có thể giết được ta thì ông làm sao giết được ta để lấy y phục này chứ, ông không phải lo sợ”. Lúc đó vua trời Đế thích quỳ xuống dâng y cho Bồ-tát, Bồ-tát mặc vào nhưng vì y nhỏ hơn so với thân lượng của Bồ-tát nên Bồ-tát thầm nghĩ: “y này quá nhỏ không thể mặc được, nếu có oai lực xin cho y này rộng lớn ra để che kín thân ta”, nhờ oai lực của Bồ-tát và chư thiên nên y liền rộng lớn ra cho vừa với thân lượng của Bồ-tát. Bồ-tát lại suy nghĩ: “ta đắp y này đã đủ tướng xuất gia, ta nên cứu vớt những người khổ não”, nghĩ rồi liền đưa y phục quý giá đã mặc trước đó cho vua trời Đế thích; vua trời Đế thích đem về cõi trời Tam thập tam cúng dường. Ở nơi đổi y này, các cư sĩ, trưởng giả, Bà-la-môn tín tâm xây lên một bảo tháp gọi là tháp thọ y xuất gia để cúng dường. Lúc đó Bồ-tát đắp ca-sa du hành khắp nơi trong rừng hoang dã, tới chỗ của tiên nhân Bà già bà, thấy tiên đang đứng chống tay vào má suy tư liền hỏi: “Đại tiên suy tư điều gì?”, đáp: “nơi tôi ở có nhiều cây Đa la, trước đây hay sanh hoa vàng, trái vàng ; giờ bỗng nhiên hoa quả tự rụng nên tôi suy tư về việc đó”, Bồ-tát nói: “chủ của các cây này vì sợ sanh lão bịnh tử bức bách nên đã xuất gia tu đạo, vì thế hoa quả tự rụng; nếu chủ của các cây này không xuất gia thì sẽ làm vườn ở đây”. Tiên nhơn nghe rồi liền đưa mắt nhìn kỹ Bồ-tát, thấy Bồ-tát dung mạo đoan nghiêm, tự suy nghĩ rồi nói: “người chủ xuất gia đó không lẽ chính là ông sao?”, liền đáp là tôi, tiên vừa ngạc nhiên vừa vui mừng mời Bồ-tát ngồi rồi đem trái cây ra cúng dường. Ngồi một lát, Bồ-tát hỏi: “từ đây cách thành Kiếp-tỷ-la khoảng bao nhiêu dặm?”, đáp là khoảng mười hai dặm, Bồ-tát suy nghĩ: “nơi đây rất gần thành của mình, người thuộc dòng họ Thích rất đông sợ sẽ đến gây phiền phức cho ta, ta nên vượt qua sông Căng già”, nghĩ rồi liền vượt qua sông Căng già đi đến thành Vương xá. Bồ-tát có diệu lực thiện xảo, đầy đủ Nhất thiết trí muốn vào thành khất thực nên lấy mười lá Ca-la tỳ la câu na khâu thành cái bát để khất thực. Lúc đó vua Tần-tỳ-sa-la đang ở trên lầu cao, từ xa nhìn thấy Bồ-tát bước đi trang nghiêm, mặc y Tăng-già-lê như pháp, tay ôm bát, nhìn ngó như pháp với oai nghi tịch tĩnh theo thứ lớp đi khất thực. Vua thấy rồi liền suy nghĩ: “các vị xuất gia trong thành, ta chưa thấy có ai được như vậy”, liền nói kệ:

“Ta khen ngợi xuất gia,

Bậc hiền thiện như thế,

Suy tư về sanh tử,

Nên mới liền xuất gia.

Tại gia gặp các khổ,

Trần cấu đến bức bách;

Xuất gia thọ thiền duyệt,

Người trí thích xuất gia,

Thân tâm đều xuất gia,

Lìa bỏ các việc ác,

Khẩu nghiệp cũng thanh tịnh,

Chánh mạng tự sinh sống.

Thánh giả tới Ma kiệt,

Vào trong thành Vương xá,

Nhiếp tâm nơi thiền niệm,

Theo thứ lớp khất thực.

Quốc vương trên lầu cao,

Từ xa thấy Thánh giả,

Liền sanh tâm hoan hỉ.

Bảo các cận thần rằng:

Hãy nhìn Thánh giả kia,

Đầy đủ tướng thù thắng,

Dung mạo rất đoan nghiêm,

Ngó đất đi như pháp,

Không nhìn ngó hai bên,

Không phải dòng hạ tiện.

Vua sai sứ đi theo,

Xem Thánh giả ở đâu.

Sứ liền vâng lịnh vua,

Đi theo sau Thánh giả,

Để xem Thánh giả này,

Sẽ dừng ở chỗ nào.

Thánh giả theo thứ lớp,

Khất thực qua sáu nhà,

Trong bát đầy thức ăn,

Tay ôm bát như pháp,

Thánh giả khất thực xong,

Lặng lẽ ra khỏi thành,

Đến trong rừng Bát trà,

Thanh tịnh tự dừng nghỉ.

Sứ giả biết chỗ rồi,

Liền sai một người giữ,

Một người trở về thành,

Tâu với nhà vua rằng:

Thánh giả kia đang ở,

Trong núi rừng Bát trà,

Dáng ngồi như mãnh hổ,

Như Sư tử trong núi.

Vua nghe xong lời này,

Liền lên xe báu đi,

Cùng với các cận thần,

Đến chỗ Bồ-tát ở.

Khi đến núi Bàn trà,

Vua liền bước xuống xe,

Đi bộ về phía trước,

Thấy Bồ-tát đang ngồi,

Vua cung kính thăm hỏi,

Rồi ngồi xuống đối diện,

Thấy Bồ-tát tịch tĩnh,

Vua liền cất tiếng hỏi:

Hỡi Bí-sô trẻ tuổi,

Đang trong lúc cường tráng,

Đoan nghiêm nhiều tài nghệ,

Sao lại đi khất thực?

Ông thuộc chủng tộc nào

Tôi sẽ cho ruộng vườn,

Và cấp cho thể nữ,

Tất cả đều đầy đủ.

Bồ-tát vừa nghe xong,

Liền nói kệ đáp rằng:

Đại vương, có một nước,

Ở dưới chân Tuyết sơn,

Tài thực đều sung túc,

Tên là Kiều-tát-la,

Cam giá, Kiều-đáp-ma ,

Thuộc chủng tộc Thích ca .

Tôi dòng Sát-đế-lỵ ,

Không thích dục thế gian.

Những người ở đất liền,

Núi rừng và bãi biển,

Dù có đủ châu báu,

Vẫn chưa thỏa lòng tham.

Như củi ném vào lửa,

Tham dục cũng như vậy.

Trong đường hiểm sợ hãi,

Người đi thường lo sợ.

Các dục, khổ là gốc,

Che lấp các pháp lành.

Tôi bỏ nhà xuất gia,

Nhàm lìa các tham dục,

Giống như núi Tuyết lớn,

Gió thổi không thể động.

Tâm tôi nương giải thoát,

Dục không kéo lôi được.

Chạy theo dục thế gian,

Sanh tử thường luân chuyển.

Chỉ riêng tôi có thể,

Giải thoát các sợ hãi,

Vì biết lỗi của dục,

Thấy Niết-bàn tịch tĩnh,

Nay tôi đã xả ly,

Trụ thanh tịnh an lạc”.

Vua Tần-tỳ-sa-la nghe rồi liền hỏi: “Ngài xuất gia tu khổ hạnh để cầu điều gì?”, đáp là cầu chứng quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, vua nói: “nếu Ngài đắc đạo xin hãy nhớ đến tôi”, đáp: “sẽ như nguyện của vua”.

Sau đó Bồ-tát đi đến rừng tiên nhơn bên núi Kỳ-xà-quật, đến nơi Bồ-tát cũng đi đứng nằm ngồi như các tiên ; thấy họ tu khổ hạnh thường co một chân cho đến một canh mới nghỉ, Bồ-tát cũng co một chân cho đến hai canh mới nghỉ; thấy họ dùng năm thứ lửa đốt thân cho đến một canh mới nghỉ, Bồ-tát cũng dùng năm thứ lửa đốt thân cho đến hai canh mới nghỉ… Bồ-tát hành khổ hạnh đều gấp đôi họ khiến họ cùng bàn tán: “đó là đại Sa môn trì hạnh”, nhơn đây Bồ-tát được gọi là Đại Sa môn. Lúc đó Bồ-tát hỏi các tiên: “các vị tu khổ hạnh như thế để cầu việc gì?”, một vị đáp là cầu làm vua trời Đế thích, vị khác đáp là cầu làm vua trời Đại phạm, vị khác đáp là cầu làm Ma vương cõi Dục. Bồ-tát nghe rồi liền suy nghĩ: “các tiên này mãi luân hồi trong còi trời người không ngừng dứt, đây là tà đạo, không phải đạo thanh tịnh”, nghĩ rồi liền bỏ đi đến chỗ tiên Ca-la la. Đến nơi liền chắp tay cung kính hỏi: “thầy của đại tiên là ai, tôi muốn cùng tu phạm hạnh”, tiên đáp: “này Kiều-đáp-ma, tôi không có thầy, ông muốn học thì tùy ý”, lại hỏi: “đại tiên đạt được quả gì?”, đáp là đạt được tới Vô tưởng định, Bồ-tát nghe rồi liền suy nghĩ: “ vị tiên này có lòng tin, ta cũng có lòng tin; tiên có tinh tấn, niệm, thiện, trí… thì ta cũng có. Tiên được những trí huệ ấy cho đến được Vô tưởng định, lẽ nào ta không chứng đắc được những pháp đó hay sao”, nghĩ rồi Bồ-tát lặng lẽ nhớ nghĩ các pháp ấy, muốn đắc pháp chưa đắc, muốn chứng pháp chưa chứng, muốn thấy pháp chưa thấy. Bồ-tát một mình ở nơi chỗ yên tĩnh tinh tấn chuyên niệm đạo ấy, không bao lâu sau liền thấy được pháp, chứng được pháp. Chứng đắc pháp ấy rồi liền đi đến chỗ tiên Ca-la la nói rằng: “đại tiên tu các pháp này cho đến được Vô tưởng định là tự được phải không?”, đáp là tự được, Bồ-tát nói: “những trí huệ ấy cho đến Vô tưởng định, tôi cũng đã tự chứng được”, tiên nghe rồi liền nói: “Kiều-đáp-ma, ông đã chứng đắc, tôi cũng chứng đắc ; tôi đã chứng đắc, ông cũng đã chứng đắc. Vậy hai chúng ta cùng dạy pháp ấy cho các đệ tử ở đây, vì hai chúng ta cùng chứng được một pháp”. Tiên Ca-la-la này là A-giá-lợi-da đầu tiên của Bồ-tát, do trí huệ của Bồ-tát nên vị tiên này hoan hỉ cúng dường và thân thiết cùng ở chung. Lúc đó Bồ-tát suy nghĩ: “đạo này không phải tri huệ, không phải chánh kiến, không thể đắc quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, vì chưa phải là đạo giải thoát”, nghĩ rồi liền từ giã tiên Ca-la la đi đến chỗ tiên Thủy thác đoan nghiêm (xưa gọi là Uất đầu lam phất là sai). Đến nơi, Bồ-tát liền chắp tay cung kính hỏi: “thầy của đại tiên là ai, tôi muốn cùng tu phạm hạnh”, tiên đáp: “này Kiều-đáp-ma, tôi không có thầy, ông muốn học thì tùy ý”, lại hỏi: “đại tiên đạt được quả gì ?”, đáp là đạt được tới Phi phi tưởng định, Bồ-tát nghe rồi liền suy nghĩ: “ vị tiên này có lòng tin, ta cũng có lòng tin ; tiên có tinh tấn, niệm, thiện, trí … thì ta cũng có. Tiên được những trí huệ ấy cho đến được Phi phi tưởng định, lẽ nào ta không chứng đắc được những pháp đó hay sao”, nghĩ rồi Bồ-tát lặng lẽ nhớ nghĩ các pháp ấy, muốn đắc pháp chưa đắc, muốn chứng pháp chưa chứng, muốn thấy pháp chưa thấy. Bồ-tát một mình ở nơi chỗ yên tĩnh tinh tấn chuyên niệm đạo ấy, không bao lâu sau liền thấy được pháp, chứng được pháp. Chứng đắc pháp ấy rồi liền đi đến chỗ tiên Thủy thác đoan nghiêm nói rằng: “đại tiên tu các pháp này cho đến được Phi phi tưởng định là tự được phải không?”, đáp là tự được, Bồ-tát nói: “những trí huệ ấy cho đến Phi phi tưởng định, tôi cũng đã tự chứng được”, tiên nghe rồi liền nói: “Kiều-đáp-ma, ông đã chứng đắc, tôi cũng chứng đắc; tôi đã chứng đắc, ông cũng đã chứng đắc. Vậy hai chúng ta cùng dạy pháp ấy cho các đệ tử ở đây, vì hai chúng ta cùng chứng được một pháp”. Lúc đó Bồ-tát suy nghĩ: “đạo này không phải trí huệ, không phải chánh kiến, không thể đắc quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, vì chưa phải là đạo giải thoát”, nghĩ rồi liền từ giã tiên Thủy thác đoan nghiêm ra đi, đây là A-giá-lợi-da thứ hai của Bồ-tát.

Lúc đó vua Tịnh-phạn nhớ nghĩ đến Bồ-tát nên sai sứ đi khắp nơi tìm kiếm, khi nghe tin Bồ-tát đã từ giã tiên Thủy thác, một mình đi trong rừng núi không có người hầu; vua liền sai ba trăm đồng tử đi theo hầu hạ Bồ-tát, vua thành Thiên thị cũng sai hai trăm đồng tử, tổng cộng có năm trăm đồng tử vây quanh hầu cận Bồ-tát ở trong rừng. Bồ-tát liền suy nghĩ: “ta muốn được yên tĩnh trong núi rừng để cầu pháp Cam lồ thì không thể để nhiều người vây quanh ta như thế, ta chỉ nên giữ lại năm người”, nghĩ rồi liền giữ lại hai người thuộc họ mẹ và ba người thuộc họ cha; số còn lại đều bảo quay trở về nước. Lúc đó Bồ-tát cùng năm người này du hành về phía Nam thành Già da, đến tụ lạc Ô lưu tần loa tây na da ni. Sau khi xem xét chung quanh, họ chọn một nơi bên bờ sông Ni-liên-thiền; nơi đây có cây cối tốt tươi và nước trong mát, đáy sông toàn là cát, trên bờ đất bằng phẳng, nước sông đầy nên dễ lấy nước; trên bờ cỏ xanh mọc khắp nơi với nhiều loại hoa thù thắng. Bồ-tát suy nghĩ: “nơi đây thù thắng thích hợp cho người tu thiện huệ, ta nên dừng ở noi đây tu thiền định chặt đứt các phiền não”, nghĩ rồi liền ngồi dưới một gốc cây, điều khí nhiếp niệm nơi tâm để điều phục, đè nén và quở trách vọng tâm, khiến cho các lỗ chân lông đều toát mồ hôi; giống như tráng sĩ tóm lấy người yếu lôi kéo, đè ép làm não loạn tâm người kia, khiến cho toàn thân người ấy toát mồ hôi. Bồ-tát chế phục thân tâm cũng như vậy, lúc đó Bồ-tát càng tinh tấn không gián đoạn nên thân được khinh an không còn chướng ngại và tâm được an định không còn nghi hoặc. Bồ-tát chịu đựng cực khổ, khổ khổ và bất lạc khổ, các khổ như thế nhưng tâm vẫn không trụ được chánh định. Bồ-tát liền suy nghĩ: “ta nên đóng kín các căn không cho buông lung xao động để trụ nơi tịch tĩnh”, nghĩ rồi liền nhiếp hơi thở không thở ra thở vô, do không thở ra nên khi xông lên đảnh đầu khiến Bồ-tát đau đớn như bị lực sĩ dùng mỏ sắt gõ vào đầu. Lúc đó Bồ-tát càng tinh tấn không gián đoạn nên thân được khinh an không còn chướng ngại và tâm được an định không còn nghi hoặc. Bồ-tát chịu đựng cực khổ, khổ khổ và bất lạc khổ, các khổ như thế nhưng tâm vẫn không trụ được chánh định; vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát liền suy nghĩ: “ta nên đóng bít các căn nhiếp hơi thở vào bên trong để nhập thiền định”, nghĩ rồi liền nhiếp hơi thở không thở ra thở vô nên khí từ trên đảnh đầu trở xuống xông vào lỗ tai, giống như miệng túi được bơm hơi vào đầy. Bồ-tát chịu đủ các khổ như vậy vẫn không nhập chánh định, vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát lại suy nghĩ: “ta nên tinh tấn gấp bội, nhiếp khí ở bên trong làm cho nó trương đầy lên để nhập thiền định”, nghĩ rồi liền đóng các căn nhiếp khí lại, khiến khí từ lỗ tai trở xuống bụng tràn đầy trong ngũ tạng, bụng bị trương đầy lên như cái túi đầy. Bồ-tát chịu đủ các khổ như vậy nhưng vẫn không trụ chánh định, vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát lại nghĩ: “ta phải nổ lực thêm làm cho trương đầy để nhập định”, Bồ-tát liền ngưng thở khiến cho khí xông trở lên đảnh, đảnh đầu đau đớn giống như bị lực sĩ dùng dây siết chặt lại. Bồ-tát chịu đủ các khổ như vậy nhưng vẫn không trụ chánh định, vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát lại nghĩ: “ta nên nổ lực dụng công gấp bội để nhập định”, lúc đó khí lại trở xuống trương đầy ở bụng làm cho bụng đau đớn; giống như bị người mổ trâu dùng dao bén rạch bụng. Bồ-tát chịu đủ các khổ như vậy vẫn không trụ chánh định, vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát lại nghĩ: “ta nên tinh tấn gấp bội làm cho trương đầy để nhập định”, lúc đó khí tràn khắp thân khiến thân nóng hừng hực như bị hai lực sĩ ép đưa vào trong lò lửa. Bồ-tát chịu đủ các khổ như vậy nhưng vẫn không trụ được chánh định, vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Bồ-tát lại suy nghĩ: “ta nên đoạn ăn uống”, nghĩ rồi liền ngừng ăn uống, chư thiên liền đến nói với Bồ-tát: “nếu Bồ-tát không thích thức ăn uống của loài người thì chúng tôi sẽ rót nước cam lồ vào lỗ chân lông của Bồ-tát”, Bồ-tát suy nghĩ: “mọi người đều biết ta đã ngừng ăn uống, nếu ta thọ nước cam lồ tức là ta vọng ngữ, khiến cho chúng sanh sanh tà kiến; sau khi chết ta sẽ bị đọa vào địa ngục, ta không nên thọ nước cam lồ; nhưng ta nên mỗi ngày thọ một ít thức ăn của loài người như mè, đậu”, nghĩ rồi liền không thọ chư thiên thỉnh và mỗi ngày chỉ thọ một ít mè, đậu. Dần dần thân thể tay chân của Bồ-tát ốm tong teo không còn thịt, các bộ phận trên thân đều khô gầy giống như người già tám mươi tuổi. Do ăn ít nên đỉnh đầu khô lại như trái bầu chưa chín đã cắt đứt cuống nên khi gặp nắng bị khô teo lại. Do ăn ít nên mặt thụt sâu vào trong như người bị móc mắt… cho đến hai bên hông, da xương đều khô đét lồi lõm giống như nhà lá ba trăm năm. Lúc đó Bồ-tát càng tinh tấn không gián đoạn nên thân được khinh an không còn chướng ngại và tâm được an định không còn nghi hoặc. Bồ-tát chịu đựng cực khổ, khổ khổ và bất lạc khổ, các khổ như thế nhưng tâm vẫn không trụ được chánh định; vì sao, vì đã huân tập từ nhiều đời. Lúc đó xương sống của Bồ-tát bị cong lại như cái đàn Không hầu, muốn đứng dậy thì lại nằm bẹp xuống, muốn ngồi lên thì lại ngã nhào xuống, muốn đứng thẳng lưng cũng không được như ý.

Bồ-tát liền suy nghĩ: “pháp ta đang tu không phải là chánh trí, không phải là chánh kiến, không thể chứng được quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề”.

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA PHÁ TĂNG SỰ