Luận Khởi Tín Đại Thừa

+ Ý huân tập (cả năm ý) Chân như: Tương tự như trên, do năng lực phản tỉnh của Ý, nó huân tập trở lại vào Chân như, làm cho sự tu của các hàng Bồ-tát (Tam hiền, Thập thánh) càng thêm mạnh mẽ để mau thành tựu quả vị Phật-đà.

- Phần thứ hai: Từ "Sự huân tập… đến… tu hành Tâm Thể ấy" là giải thích Chân như huân tập vào vô minh. Sự huân tập này cũng có hai loại: Một, Thể-Tướng huân tập; hai, Dụng huân tập. Tại Chân như, Thể-Tướng-Dụng là một sự thật bất ly (đồng đẳng, Nhất Thể). Nhưng trên phương diện dùng ngôn ngữ để diễn đạt, thì gượng ép tạm phân thành ba sắc thái, và cũng đứng trên cơ sở này để giải thích sự huân tập của Chân như. Chính xác để nói, Chân như huân tập chính là Tướng Chân như (Như Lai tạng, Phật tánh…) và Dụng Chân như (Nhân quả thiện thế và xuất thế) huân tập.

Phương tiện để nói là thế, nhưng trên sự thật thì không thể phân chia được, vì thế phải gom lại làm một để giải thích. Tựu trung, nhờ Chân như huân tập liên tục như thế làm tánh Phật chúng sinh được khơi dậy,

132

tự tin mình có tánh Phật, nên nhàm chán sinh tử hướng cầu Niết-bàn. Sau đây, sẽ giải thích một số thắc mắc chung quanh sự huân tập này.

• ÂM:

Vấn viết: Nhược như thị nghĩa giả, nhất thiết chúng sinh tất hữu Chân như, đẳng giai huân tập, vân hà hữu tín vô tín, vô lượng tiền hậu sai biệt? Giai ưng nhất thời tự tri hữu Chân như pháp, cần tu phương tiện, đẳng nhập Niết-bàn? Đáp viết: Chân như bổn Nhất, nhi hữu vô lượng vô biên vô minh. Tùng bổn dĩ lai, tự tánh sai biệt, hậu bạc bất đồng cố; quá Hằng hà sa đẳng thượng phiền não, y vô minh khởi sai biệt; ngã kiến-ái nhiễm phiền não, y vô minh khởi sai biệt. Như thị nhất thiết phiền não, y ư vô minh sở khởi, tiền hậu vô lượng sai biệt, duy Như Lai năng tri cố. Hựu chư Phật pháp, hữu Nhân hữu Duyên, Nhân Duyên cụ túc, nãi năng thành biện. Như mộc trung hỏa tánh, thị hỏa chánh Nhân, nhược vô nhân tri, bất giả phương tiện, năng tự thiêu mộc, vô hữu thị xứ. Chúng sinh diệc nhĩ, tuy hữu chánh Nhân

133

huân tập chi lực, nhược bất ngộ chư Phật Bồ-tát, Thiện tri thức đẳng, dĩ chi vi Duyên, năng tự đoạn phiền não, nhập Niết-bàn giả, tắc vô thị xứ. Nhược tuy hữu ngoại Duyên chi lực, nhi nội tịnh pháp vị hữu huân tập lực giả, diệc bất năng cứu cánh yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết-bàn. Nhược Nhân Duyên cụ túc giả, sở vị tự hữu huân tập chi lực, hựu vi chư Phật Bồ-tát đẳng, Từ bi nguyện hộ cố, năng khởi yếm khổ chi tâm, tín hữu Niết-bàn, tu tập thiện căn. Dĩ tu thiện căn thành thục cố, tắc trị chư Phật, Bồtát thị giáo lợi hỷ, nãi năng tấn thú, hướng Niết-bàn đạo.

• NGHĨA:

Hỏi: Theo ý nghĩa đó thì ai cũng có Chân như và sự huân tập của Chân như, nhưng tại sao có người tin, có người không tin; lại còn có vô số sự sai biệt trước sau nữa? Lẽ ra, ai cũng cùng lúc tự biết mình có Chân như và đều tu tập các phương tiện thích nghi để cùng thể nhập Niết-bàn mới phải chứ?

Đáp: Chân như thì đồng nhất mà vô minh thì vô số. Từ gốc đến ngọn đặc tính của vô minh vốn sai khác

134

nhau vì nặng-nhẹ bất đồng; các phiền não nặng nhiều hơn số cát sông Hằng, đều nương nơi vô minh mà sinh khởi khác nhau; và những phiền não nhẹ, như ngã kiến, ngã ái cũng đều nương nơi vô minh mà sinh khởi khác nhau. Tất cả phiền não nói trên đều nương nơi vô minh mà sinh khởi, trước sau sai khác nhiều đến vô lượng, và chỉ có đức Như Lai mới biết rõ hết. (Do đó, mà có người tin, người không tin và trước sau sai khác). Lại nữa, theo Pháp của chư Phật, cái gì cũng có Nhân có Duyên, Nhân Duyên hội đủ thì mới thành tựu. Như tánh lửa trong gỗ là Nhân chính của lửa, nếu không ai biết và dùng cách để lấy lửa mà bảo gỗ tự cháy lên là điều không thể có. Chúng sinh cũng vậy, tuy có Nhân chính là sức mạnh huân tập của Chân như, nhưng nếu không gặp chư Phật, Bồ-tát và các Thiện tri thức làm Duyên mà tự đoạn diệt phiền não để vào Niếtbàn là điều không thể xảy ra. Trường hợp có sức mạnh huân tập của ngoại Duyên, nhưng chưa có sức mạnh nội huân là Chân như, thì cũng chưa hoàn toàn chán cái khổ sinh tử cầu cái vui Niết-bàn. Nếu Nhân và Duyên đầy đủ, tức có sức mạnh nội huân của Chân như bên

135

trong, lại được nguyện lực ngoại huân của chư Phật, Bồ-tát bên ngoài Từ bi gia hộ, mới thực sự chán cái khổ sinh tử, tin có Niết-bàn và tu tập những điều lành căn bản. Rồi nhờ tu tập các điều lành thuần thục, nên gặp được chư Phật, Bồ-tát khuyên bảo, giáo hóa, tán thưởng mới có thể đi thẳng nhanh chóng đến Niết-bàn. • GIẢI:

Đoạn này gồm có ba phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Hỏi… đến… mới phải chứ?": Luận chủ giả thiết đặt hai nghi vấn có thể xảy ra khi trình bày sự huân tập Chân như vào vô minh. + Nghi vấn thứ nhất: Chúng sinh vốn sẵn Chân như bình đẳng như nhau thì tại sao có vô số hiện trạng sai khác, như hiện trạng người trí kẻ ngu, người chánh kẻ tà, người tin kẻ không…?

+ Nghi vấn thứ hai: Chúng sinh đều nhờ Chân như huân tập mà phát tâm tu tập, thì tại sao không đồng thời tự tin, đồng thời tu tập, đồng thời nhập Niếtbàn… mà có vô số hiện trạng trước sau sai khác nhau? Qua ý nghĩa của hai nghi vấn trên, có thể quy kết vào một điều nghi: Thật sự, Chân như không thật có

136

hay Bản Thể chúng sinh không phải là tánh Phật! - Phần thứ hai: Từ "Đáp… đến…rõ biết hết" là phần đầu giải đáp hai nghi vấn trên. Tổng quát để nói, đáp án cho hai nghi vấn trên có hai ý:

+ Thứ nhất, do vô minh dày mỏng mỗi người mỗi khác nhau.

+ Thứ hai, do ngoại Duyên mỗi người mỗi sai khác. Phần này giải thích rằng, sở dĩ có những hiện tượng trên là do sự huân tập vô minh vào Chân như ở mỗi người sâu cạn sai khác. Nghĩa là, mỗi người trạng thái các tâm nhiễm không thích ứng, tâm nhiễm thích ứng có vô số sự sai khác. Nếu trạng thái vô minh sâu nặng thì chậm giác ngộ và ngược lại. - Phần thứ ba: Từ "Lại nữa… đến… Niết-bàn" là giải thích ngoại Duyên huân tập ở mỗi người sai khác nhau. Muốn chứng Tuệ giác Niết-bàn, theo Pháp Phật thì phải hội đủ cả Nhân lẫn Duyên. Mỗi người đều sẵn có tánh Phật (nội huân) chưa đủ, mà cần phải có sự trợ duyên bên ngoài, tức nhờ vào sự giáo hóa của chư Phật, Bồ-tát. Mặt khác, có sự trợ duyên mạnh nhưng

137

nội huân yếu kém cũng chưa đủ. Do thế, cần phải hội đủ cả Nhân lẫn Duyên mạnh mẽ mới đạt kết quả rốt ráo. Tựu trung, muốn hoàn thành tánh Phật (Tuệ giác Niết-bàn) cần hội đủ ba yếu tố:

+ Chánh nhân tánh Phật (Chân như): Sẵn có trong mỗi chúng sinh (tương tự, như lửa vốn sẵn trong gỗ). + Duyên nhân tánh Phật: Những trợ duyên của chư Phật, Bồ-tát (tương tự, như phương cách lấy lửa trong gỗ).

+ Liễu nhân tánh Phật: Thể nhập tánh Phật vốn sẵn có (tương tự, như khi lửa bốc cháy). Tuy thế, nhưng phần này Luận chủ nhằm nhấn mạnh chức năng của Duyên nhân; nghĩa là trong quá trình giác ngộ chức năng của ngoại Duyên quan trọng không kém chức năng của Chánh nhân (nội huân). Tóm lại, nội dung tổng quát phần này giải thích rằng, sở dĩ có hiện trạng Mê-Ngộ nhanh chậm sai khác như thế, do bởi Duyên huân tập ở mỗi người mỗi sai khác. • ÂM:

Dụng huân tập giả, tức thị chúng sinh ngoại Duyên chi lực. Như thị ngoại Duyên hữu vô lượng

138

nghĩa, lược thuyết nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, Sai biệt duyên. Nhị giả, Bình đẳng duyên. - Sai biệt duyên giả, thử nhân y ư chư Phật, Bồtát đẳng, tùng sơ phát ý thỉ cầu đạo thời, nãi chí đắc Phật, ư trung nhược kiến nhược niệm, hoặc vi quyến thuộc phụ mẫu chư thân, hoặc vi cấp sứ, hoặc vi tri hữu, hoặc vi oan gia, hoặc khởi Tứ nhiếp; nãi chí nhất thiết sở tác vô lượng hành Duyên, dĩ khởi Đại bi huân tập chi lực, năng linh chúng sinh tăng trưởng thiện căn, nhược kiến nhược văn, đắc lợi ích cố. Thử Duyên hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Cận duyên, tốc đắc độ cố. Nhị giả Viễn duyên, cửu viễn đắc độ cố. Thị Cận-Viễn nhị duyên, phân biệt phục hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, Tăng trưởng hành duyên. Nhị giả, Thọ đạo duyên. - Bình đẳng duyên giả, nhất thiết chư Phật, Bồtát, giai nguyện độ thoát nhất thiết chúng sinh, tự nhiên huân tập, thường hằng bất xả. Dĩ đồng thể Trí lực cố, tùy ứng kiến văn nhi hiện tác Nghiệp. Sở vị chúng sinh y ư Tam-muội, nãi đắc bình đẳng kiến chư Phật cố.

139

Thử Thể-Dụng huân tập, phân biệt phục hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, vị tương ưng, vị phàm phu Nhị thừa, sơ phát ý Bồ-tát đẳng, dĩ Ý, Ý thức huân tập, y tín lực cố, nhi năng tu hành, vị đắc vô phân biệt Tâm, dữ Thể tương ưng cố, vị đắc tự tại nghiệp tu hành, dữ Dụng tương ưng cố. Nhị giả dĩ tương ưng. Vị Pháp thân Bồ-tát, đắc vô phân biệt Tâm, dữ chư Phật Trí-Dụng tương ưng, duy y pháp lực, tự nhiên tu hành, huân tập Chân như, diệt vô minh cố.

• NGHĨA:

Dụng của Chân như huân tập chính là năng lực làm ngoại Duyên (ngoại huân) cho chúng sinh vừa nói ở trên. Ngoại Duyên này có rất nhiều, đại lược thì có hai: Một là Duyên sai biệt, hai là Duyên đồng đẳng. - Duyên sai biệt: Đối với những người đã có năng lực nội huân từ khi họ phát tâm cầu đạo giải thoát cho đến khi hoàn thành quả vị Phật-đà, trong thời gian này, chư Phật, Bồ-tát luôn xuất hiện trợ duyên, hoặc hiện làm những người thân như cha mẹ, bà con, hoặc hiện làm người cung cấp hay người giúp việc, hoặc hiện

140

làm người bạn tốt hay kẻ oán thù, hoặc hiện làm Bốn sự nhiếp hóa. Tổng quát để nói, các Ngài làm vô số Duyên xuất từ Tâm nguyện Đại bi, thành sức mạnh huân tập cho những người ấy, làm cho họ tăng trưởng điều lành, thấy nghe hay hoài niệm đều được lợi ích. Duyên sai biệt này có hai loại: Một là Duyên gần, làm cho nhanh chóng được đắc Đạo; hai là Duyên xa, làm cho lâu ngày mới được đắc Đạo. Hai Duyên gần-xa này nếu phân tích thì có hai loại nữa: Một là Duyên Tăng trưởng Pháp hạnh, hai là Duyên Tiếp nhận Chánh pháp.

- Duyên đồng đẳng: Hết thảy chư Phật, Bồ-tát đều nguyện cứu độ tất cả chúng sinh, Tâm nguyện đó huân tập cho chúng sinh một cách tự nhiên, thường hằng và không rời. Nghĩa là, do sức mạnh của Tuệ giác đồng thể16 mà hiện ra những việc thích hợp với sự thấy nghe và hoài niệm của chúng sinh. Do vậy mà trong kinh đã nói, hễ có Định lực thì ai cũng có thể thấy Phật. Thể và Dụng của Chân như huân tập cho chúng 16 Tuệ giác đồng thể: Đồng thể là Bản Thể Chân như. Chúng sinh và chư Phật đồng nhất Bản Thể ấy. Tuệ giác đồng thể là Tuệ giác đã thể nhập Bản Thể đó.

141

sinh như trên chia ra hai loại: Một, chưa thích ứng, là loại làm cho phàm phu, hàng Nhị thừa và các Bồ-tát mới phát tâm được Ý và Ý thức huân tập, nên dựa vào đức tin mà tu hành, chứ chưa được cái Trí vô phân biệt thích ứng với Thể Chân như, chưa được cái tu không dụng công thích ứng với Dụng Chân như. Hai, đã thích ứng, là loại làm cho hàng Bồ-tát Pháp thân được cái Trí vô phân biệt thích ứng với Trí và Dụng của chư Phật, nên chỉ dựa vào Pháp lực17 mà tu hành một cách tự nhiên, huân tập vào Chân như mà hủy diệt vô minh (Bất giác).

• GIẢI:

Nội dung đoạn này có hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Dụng của Chân như… đến… thấy Phật" là nói rõ thêm về Dụng của Chân như huân tập. Dụng ở đây chính là Hoạt dụng siêu việt (Bất tư nghị nghiệp) đã nói ở trước. Cụ thể để nói, đó chính là Diệu Dụng của chư Bồ-tát, chư Phật khi đã hội nhập Chân như; các Ngài vì Đại từ, Đại bi và Đại nguyện, luôn thể hiện các phương tiện bất tư nghị thích ứng 17 Pháp lực: Năng lực thể nhập Chân như.

142

mọi căn cơ, giúp chúng sinh tu tập giải thoát. Sự trợ duyên này, tổng quát thì có hai loại: + Thứ nhất, Duyên sai biệt: Đây là đứng trên căn cơ chúng sinh để xét. Nghĩa là, vì căn cơ chúng sinh bất đồng nên tiếp nhận sự trợ duyên (ngoại duyên) của chư Phật, chư Bồ-tát sai biệt nhau. Nội dung sự trợ duyên sai biệt này thì vô số, nhưng đại lược thì có năm phương diện:

1. Nương Tâm Từ bi để trợ duyên (như hiện làm cha mẹ, bà con…).

2. Nương vào công việc để trợ duyên (như hiện làm người giúp việc…).

3. Nương vào tình nghĩa để trợ duyên (như hiện làm người bạn tâm giao…).

4. Nương vào oán thù để trợ duyên (như hiện làm kẻ thù…).

5. Nương tâm lý chúng sinh để trợ duyên (như thực hành Tứ nhiếp pháp…).

Và, cũng đứng trên căn cơ chúng sinh nhìn theo hướng thời gian, nội dung Duyên sai biệt này lại được chia làm hai loại, đó là Duyên gần và Duyên xa. Dù

143

phân tích nhiều loại như thế, nhưng tựu trung không ngoài ý hướng trợ duyên cho tất cả chúng sinh tiếp nhận Chánh pháp và tăng trưởng Pháp hạnh, hầu thể nhập Chân như, đạt mục đích giải thoát tối hậu. + Thứ hai, Duyên đồng đẳng: Đây là đứng trên Bản Thể Bi-Trí của chư Phật, chư Bồ-tát để xét; Bi-Trí các Ngài thì thường hằng bất biến và luôn luôn huân tập cho tất cả chúng sinh một cách tự nhiên, đồng đẳng vô phân biệt. Chính vì thế, nên kinh dạy: "Hễ có Định lực thì ai cũng có thể thấy Phật".

- Phần thứ hai: Từ "Thể và Dụng… đến… hủy diệt vô minh" là đúc kết sự huân tập Thể và Dụng của Chân như đã thuyết minh ở trước. Tổng quát phần này nhằm nói lên sự huân tập của một Chân như duy nhất, để phô diễn giáo nghĩa Khởi Tín là Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Nội dung này chia làm hai loại:

+ Thứ nhất, chưa thích ứng (chưa thể nhập Chân như): Đây là trường hợp của hàng phàm phu, Nhị thừa và chư Bồ-tát sơ phát tâm (Tam hiền); ở các địa vị này, về Trí tuệ thì chưa chứng được Trí Vô phân biệt (Căn

144

bản trí), nên không thể thích ứng với Thể Chân như; còn về đức hạnh thì chưa được tu không dụng công (Hậu đắc trí), nên cũng không thể thích ứng với Dụng Chân như.

+ Thứ hai, đã thích ứng (thể nhập Chân như): Đây là trường hợp của hàng Bồ-tát Thập địa (Pháp thân Bồtát); ở các địa vị này, chư Bồ-tát nương vào tự thân Chân như (Pháp lực), nên chứng được Trí Vô phân biệt và Hoạt dụng siêu việt. Nghĩa là thích ứng với Trí và Dụng của chư Phật hay thích ứng với Thể và Dụng của Chân như. Và, đến thời điểm Bồ-tát thích ứng toàn triệt, có nghĩa Chân như hiển lộ toàn diện và vô minh hoàn toàn hủy diệt. Chân như hiển lộ là đồng nghĩa với Như Lai tạng hiển lộ hay Pháp thân Như Lai hiển lộ vậy (thành tựu quả Phật).

B.III.1.c1.b4: Nói pháp nào bất diệt. • ÂM:

Phục thứ, nhiễm pháp tùng vô thỉ dĩ lai, huân tập bất đoạn; nãi chí đắc Phật hậu tắc hữu đoạn;

145

Tịnh pháp huân tập, tắc vô hữu đoạn, tận ư vị lai. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ Chân như pháp, thường huân tập cố, vọng tâm tắc diệt, Pháp thân hiển hiện, khởi Dụng huân tập, cố vô hữu đoạn.

• NGHĨA:

Lại nữa, từ vô thỉ đến nay các pháp nhiễm được huân tập không ngừng; nhưng đến khi thành Phật thì các pháp nhiễm ấy phải hủy diệt; còn các pháp tịnh được huân tập không ngừng thì không hủy diệt mà hiện hữu đến tận vị lai. Ý nghĩa này như thế nào? -Vì Chân như thường xuyên huân tập nên vọng tâm hủy diệt, Pháp thân hiển lộ mà phát khởi cái Dụng huân tập của nó, chứ không có hủy diệt.

• GIẢI:

Nội dung nói về sự sinh diệt liên tục ở trước gồm có hai điểm chính, đó là nói sự huân tập của pháp nhiễm và pháp tịnh. Chính do sự huân tập qua lại giữa nhiễm-tịnh này mà toàn bộ Pháp giới có mười cảnh giới (Tứ thánh, Lục phàm). Trong mười cảnh giới này, cảnh giới tối thượng là cảnh giới Phật. Đây cảnh giới Chân như hiển lộ toàn diện và vô minh hủy diệt hoàn

146

toàn. Nội dung đoạn này giải thích rằng, pháp nhiễm và pháp tịnh đều là mặt Dụng của Tâm, nhưng pháp nhiễm là nghịch dụng, nên vô thỉ mà hữu chung; trong khi đó, pháp tịnh là thuận dụng nên vô thỉ và vô chung. Vì thế, pháp nhiễm là pháp hủy diệt mà pháp tịnh là pháp bất diệt. Nên khi vô minh (pháp nhiễm) hủy diệt thì Pháp thân hiển lộ (Như Lai tạng) trọn vẹn với mọi Hoạt dụng bất khả tư nghị.

B.III.1.c2: Nói Thể-Tướng-Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ (Có 2 tiểu tiết):

B.III.1.c2.a: Nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như.

B.III.1.c2.b: Nói Dụng vĩ đại của Chân như.

B.III.1.c2.a: Nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như. • ÂM:

Phục thứ, Chân như tự Thể Tướng giả, nhất

147

thiết phàm phu, Thanh văn Duyên giác, Bồ-tát chư Phật, vô hữu tăng giảm; phi tiền tế sinh, phi hậu tế diệt; tất cánh thường hằng. Tùng bổn dĩ lai, tánh tự mãn túc nhất thiết công đức. Sở vị tự Thể hữu Đại Trí tuệ quang minh nghĩa cố, biến chiếu Pháp giới nghĩa cố, chân thật thức tri nghĩa cố, tự tánh thanh tịnh tâm nghĩa cố, thường-lạc-ngã-tịnh nghĩa cố, thanh lương bất biến tự tại nghĩa cố. Cụ túc như thị quá ư Hằng sa, bất ly bất đoạn, bất dị bất tư nghị Phật pháp; nãi chí mãn túc vô hữu sở thiểu nghĩa cố, danh vi Như Lai tạng, diệc danh Như Lai Pháp thân. Vấn viết: Thượng thuyết Chân như, kỳ Thể bình đẳng, ly nhất thiết tướng, vân hà phục thuyết thể hữu như thị chủng chủng công đức? Đáp viết: Tuy thật hữu thử chư công đức nghĩa, nhi vô sai biệt chi tướng, đẳng đồng nhất vị, duy nhất Chân như. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ vô phân biệt, ly phân biệt tướng, thị cố vô nhị. Phục dĩ hà nghĩa đắc thuyết sai biệt? -Dĩ y Nghiệp thức sinh diệt tướng thị. Thử vân hà thị? -Dĩ nhất thiết pháp, bổn lai duy Tâm, thật vô ư niệm, nhi hữu vọng tâm,

148

Bất giác niệm khởi, kiến chư cảnh giới, cố thuyết vô minh. Tâm tánh bất khởi tức thị Đại Trí tuệ quang minh nghĩa cố. Nhược tâm khởi kiến, tắc hữu bất kiến chi tướng. Tâm tánh ly kiến, tức thị biến chiếu Pháp giới nghĩa cố. Nhược tâm hữu động, phi chơn thức tri, vô hữu tự tánh, phi thường phi lạc, phi ngã phi tịnh, nhiệt não suy biến, tắc vô tự tại; nãi chí cụ hữu quá Hằng sa đẳng vọng nhiễm chi nghĩa. Đối thử nghĩa cố, Tâm tánh bất động, tắc hữu quá Hằng sa đẳng chư tịnh công đức tướng nghĩa thị hiện. Nhược Tâm hữu khởi, cánh kiến tiền pháp khả niệm giả, tắc hữu sở thiểu; như thị tịnh pháp vô lượng công đức, tức thị Nhất Tâm, cánh vô sở niệm; thị cố mãn túc, danh vi Pháp thân, Như Lai chi tạng.

• NGHĨA:

Lại nữa, tự Thể, tự Tướng của Chân như thì ở địa vị phàm phu hay Thanh văn, ở địa vị Duyên giác hay Bồ-tát hoặc ở quả vị Phật-đà, không có việc thêm lên hay bớt đi, không phải phát sinh từ tối sơ, không phải hủy diệt ở tối hậu, mà tuyệt đối thường hằng. Xưa nay

149

tánh ấy vốn tự đầy đủ mọi công đức. Tức như kinh nói, tự tánh ấy như ánh sáng Trí tuệ vĩ đại, như chiếu khắp vũ trụ vạn hữu, như thấu triệt đúng như sự thật, như cái Tâm Thể trong suốt, như thường-lạc-ngã-tịnh, như trong mát bất biến tự tại. Đại loại như vậy, đầy đủ những phẩm chất Phật-đà, những phẩm chất nhiều hơn số cát sông Hằng, không tách rời, không bao giờ hủy diệt, không biệt lập với Chân như, không thể tư duy phô diễn; và, vì đầy đủ không thiếu gì, nên Chân như được gọi là Như Lai tạng hay là Pháp thân Như Lai. Hỏi: Trước đây đã nói Bản Thể Chân như là Nhất Thể, siêu việt tất cả mọi sắc thái, tại sao ở đây lại nói Bản Thể Chân như đầy đủ những tánh đức như vậy? Đáp: Tuy thật có các tánh đức như thế, nhưng không có sắc thái sai khác mà là đồng đẳng Nhất Thể, duy nhất Chân như. Ý nghĩa này như thế nào? -Là vì siêu việt phân biệt và đối tượng phân biệt nên không phải dị biệt. Như thế tại sao lại nói chúng có sai biệt? -Đó là đứng trên cơ sở sinh diệt của Nghiệp thức mà biểu thị. Biểu thị như thế nào? -Tất cả các pháp đều là Tâm (Nhất Tâm), siêu việt mọi phân biệt, nhưng do

150

vọng tâm mà phân biệt sinh khởi để hình thành vọng cảnh, nên nói là vô minh. Tâm Thể không phân biệt chính đó là ý nghĩa ánh sáng Trí tuệ vĩ đại. Vọng tâm khởi lên cái nhận thức nên có cái không nhận thức; Tâm Thể không phát khởi cái nhận thức ấy; đây là ý nghĩa chiếu khắp vũ trụ vạn hữu. Vọng tâm vọng động nên không phải là nhận thức chân xác, không có tự tánh, không phải là Bản Thể thường-lạc-ngã-tịnh, mà là nóng bức, suy biến, bị thụ động, cho đến có nhiều hơn số cát sông Hằng những sự ô nhiễm. Ngược lại, Tâm Thể thì không vọng động nên có nhiều hơn số cát sông Hằng các đức tánh trong sáng. Tâm Thể nếu vọng khởi phân biệt thì chỉ thấy được đối tượng phân biệt (mà không thấy được cái không phân biệt), như thế thì phải thiếu sót; còn vô lượng tánh đức trong sáng thì toàn là Tâm Thể đồng nhất, siêu việt phân biệt, nên Tâm Thể thật là sung mãn và được gọi là Pháp thân hay Như Lai tạng.

• GIẢI:

1- Sự sinh diệt và sinh diệt liên tục của tâm để biểu thị Thể-Tướng-Dụng vĩ đại của Tâm ở hai lĩnh vực Mê

151

và Ngộ đã thuyết minh xong. Đoạn này là thuyết minh Thể và Tướng của Chân như ở lĩnh vực Ngộ. Qua nội dung đã trình bày về hai mặt của Tâm là Chân như và sinh diệt ở trước, không gì hơn là nói lên toàn bộ sắc thái của Pháp giới (Nhất Pháp giới đại tổng tướng). Đến đây, Luận chủ quy kết tất cả ý nghĩa vào Như Lai tạng. Như thế, cái Tướng chung vĩ đại của Pháp giới chính là Như Lai tạng (kho tàng chứa tánh đức trong sáng hay chứa đức Như Lai) hay chính là cái Tâm của chúng sinh. Vì thế và chính thế, giáo nghĩa Khởi Tín mới được mệnh danh là trường phái Như Lai tạng Duyên khởi.

2- Đoạn này chia làm hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Lại nữa… đến… Như Lai Pháp thân" là nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như. Thể và Tướng của Chân như chính là hai trạng thái Không như thật và Bất không như thật đã giải thích ở trước. Trên phương diện khảo sát thì chỉ có thể thuyết minh mặt Bất không như thật (Tướng), chứ mặt Không như thật (Thể) thì không thể tư duy, phô diễn gì được. Tuy nhiên, nói như vậy là lập cước trên lý luận, còn trên

152

thực tại thì Không như thật đích thị là Bất không như thật, là kho tàng Như Lai với vô lượng tánh đức bất tư nghị. Phần này thuyết minh về Thể và Tướng của Chân như chính là thuyết minh về tánh đức Như Lai tạng hay tánh đức Nhất Tâm. Chân như là bất sinh diệt thì Thể-Tướng Chân như hay Như Lai tạng hẳn là bất sinh diệt, vô thỉ vô chung; vì thế, ở địa vị phàm phu, Thanh văn hay quả vị Phật-đà, Như Lai tạng không có sự kiện bớt đi hay tăng thêm, mà luôn luôn thường hằng vô lượng tánh đức bất tăng bất giảm. Đại lược để nói, Như Lai tạng sẵn đủ những tánh đức:

+ Ánh sáng Trí tuệ vĩ đại (tức Tánh thường quang của Pháp thân Phật. Các kinh Đại thừa thường gọi là Pháp thân Tỳ-lô Giá-na).

+ Chiếu khắp vũ trụ vạn hữu (tức Thật trí chiếu suốt lý tánh, Quyền trí soi khắp vạn hữu). + Thấu triệt đúng như thật (vì siêu việt mọi phân biệt, chỉ là Chân giác).

+ Tâm Thể trong sáng (vì không hiện hữu vô minh, pháp nhiễm).

+ Thường, lạc, ngã, tịnh (Thường: Bất biến, vô

153

thỉ vô chung. Lạc: Tuyệt đối an lạc. Ngã: Tự tại ngoài vòng Biến dịch sinh tử và Phần đoạn sinh tử. Tịnh: Tuyệt đối trong sáng, không bị ô nhiễm bởi các pháp nhiễm).

+ Trong mát, bất biến, tự tại.v.v…

Tóm lại, vì sung mãn vô lượng tánh đức như thế, làm chỗ nương tựa cho tất cả các pháp, nên gọi là Như Lai tạng hay Pháp thân Như Lai.

- Phần thứ hai: Từ "Hỏi... đến… Như Lai tạng" là giải thích những thắc mắc sinh khởi từ phần một trên. Nội dung thắc mắc này có bốn điểm:

a. Đã nói Bản Thể Chân như là Nhất Thể, siêu việt mọi sắc thái thì tại sao lại nói Bản Thể Chân như đầy đủ mọi tánh đức? -Đại khái, Luận chủ trả lời rằng, nói Chân như đầy đủ mọi tánh đức là đứng trên mặt Tướng của Chân như (Như Lai tạng), để thuyết minh. Nhưng sự thật, Tướng (Bất không) và Tánh (Không) của Chân như là Nhất Thể. Nói khác hơn, mọi tánh đức ấy là Nhất tướng Vô tướng.

b. Với giải thích trên, thính chúng chưa hiểu nên gạn hỏi: Ý nghĩa ấy như thế nào? -Luận chủ đáp rằng,

154

tại Chân như thì tuyệt đối dứt mọi phân biệt, mọi sự đối đãi ngã-ngã sở, nên tuyệt đối không có sự sai biệt. c. Vậy căn cứ đâu mà bảo các tánh đức có sự sai biệt? -Đáp: Nói sai biệt là đứng trên cơ sở sinh diệt của Nghiệp thức để thuyết minh.

d. Thuyết minh như thế nào? -Đáp: Thật sự từ vô thỉ đến vô chung các pháp vốn Vô tướng nên không có tướng sai khác; nhưng vì vô minh vọng động (Nghiệp thức) mà thấy các đối tượng sai biệt, tức hiện hữu vô lượng vô số tướng ô nhiễm. Do đối chiếu với Nghiệp thức có vô lượng sự sai biệt như thế, nên nói Chân như có vô lượng tánh đức sai khác. Đây là vấn đề tỷ giảo đứng trên cơ sở y ngôn để luận bàn.

B.III.1.c2.b: Nói Dụng vĩ đại của Chân như. • ÂM:

Phục thứ, Chân như Dụng giả, sở vị chư Phật Như Lai, bổn tại nhân địa phát Đại Từ bi, tu chư Bala-mật, nhiếp hóa chúng sinh, lập Đại Thệ nguyện, tận dục độ thoát đẳng chúng sinh giới, diệc bất hạn

155

kiếp số, tận ư vị lai. Dĩ thử nhất thiết chúng sinh như kỷ thân cố, nhi diệc bất thủ chúng sinh tướng. Thử dĩ hà nghĩa? -Vị như thật tri nhất thiết chúng sinh cập dữ kỷ thân, Chân như bình đẳng, vô biệt dị cố. Dĩ hữu như thị đại phương tiện Trí, trừ diệt vô minh, kiến bổn Pháp thân; tự nhiên nhi hữu bất tư nghị nghiệp chủng chủng chi dụng; tức dữ Chân như đẳng biến nhất thiết xứ; hựu diệc vô hữu dụng tướng khả đắc. Hà dĩ cố? -Vị chư Phật Như Lai, duy thị Pháp thân, Trí tướng chi thân, đệ nhất nghĩa đế, vô hữu thế đế cảnh giới, ly ư thi tác, đản tùy chúng sinh kiến văn đắc ích, cố thuyết vi Dụng. Thử Dụng hữu nhị chủng, vân hà vi nhị? -Nhất giả, y Phân biệt sự thức, phàm phu Nhị thừa, tâm sở kiến giả, danh vi Ứng thân. Dĩ bất tri Chuyển thức hiện cố, kiến tùng ngoại lai, thủ sắc phân tề; bất năng tận tri cố. Nhị giả, y ư Nghiệp thức, vị chư Bồ-tát tùng sơ phát ý, nãi chí Bồ-tát cứu cánh địa, tâm sở kiến giả, danh vi Báo thân; thân hữu vô lượng sắc, sắc hữu vô lượng tướng, tướng hữu vô lượng hảo; sở trụ y quả, diệc hữu vô lượng chủng

156

chủng trang nghiêm. Tùy sở thị hiện, tức vô hữu biên, bất khả cùng tận, ly phân tề tướng. Tùy kỳ sở ứng, thường năng trụ trì, bất hủy bất thất; như thị công đức, giai nhân chư Ba-la-mật đẳng vô lậu hành huân, cập bất tư nghị huân chi sở thành tựu, cụ túc vô lượng lạc tướng, cố thuyết vi Báo thân. Hựu vi phàm phu sở kiến giả, thị kỳ thô sắc, tùy ư lục đạo, các kiến bất đồng, chủng chủng dị loại, phi thọ lạc tướng, cố thuyết vi Ứng thân. Phục thứ, sơ phát ý Bồ-tát đẳng sở kiến giả, dĩ thâm tín Chân như pháp cố, thiểu phần nhi kiến; tri bỉ sắc tướng trang nghiêm đẳng sự, vô lai vô khứ, ly ư phân tề, duy y Tâm hiện, bất ly Chân như. Nhiên thử Bồ-tát, do tự phân biệt, dĩ vị nhập Pháp thân vị cố; Nhược đắc tịnh Tâm, sở kiến vi diệu, kỳ dụng chuyển thắng. Nãi chí Bồ-tát địa tận kiến chi cứu cánh. Nhược ly Nghiệp thức, tắc vô kiến tướng, dĩ chư Phật Pháp thân vô hữu bỉ thử sắc tướng, diệt tướng kiến cố. Vấn viết: Nhược chư Phật Pháp thân, ly ư sắc tướng giả, vân hà Năng hiện sắc tướng? Đáp viết: Tắc thử Pháp thân thị sắc Thể cố,

157

Năng hiện ư sắc. Sở vị tùy bổn dĩ lai, Sắc Tâm bất nhị, dĩ Sắc tánh tức Trí cố; Sắc Thể vô hình, thuyết danh Trí thân. Dĩ Trí tánh tức Sắc cố, thuyết danh Pháp thân. Biến nhất thiết xứ, sở hiện chi sắc vô hữu phân tề; tùy tâm năng thị thập phương thế giới: Vô lượng Bồ-tát, vô lượng Báo thân, vô lượng trang nghiêm; các sai biệt, giai vô phân tề, nhi bất tương phương. Thử phi tâm thức phân biệt năng tri, dĩ Chân như tự tại Dụng nghĩa cố. • NGHĨA:

Lại nữa, Dụng của Chân như là các đức Như Lai khi còn ở địa vị tu nhân (Bồ-tát), phát Đại Từ bi làm các hạnh Ba-la-mật, giáo hóa chúng sinh với thệ nguyện vĩ đại đã lập ra, vì muốn cứu độ tất cả chúng sinh, không hạn thời kỳ, cùng tận vị lai. Các Ngài làm như thế là vì nhìn chúng sinh như thân của mình, lại không có khái niệm chấp thủ chúng sinh. Như thế là vì ý nghĩa gì? -Tức các Ngài nhận thức đúng như thật rằng, chúng sinh và thân mình là đồng nhất Chân như, hoàn toàn không sai khác. Với nhận thức này chính là Trí tuệ làm phương tiện lớn lao giúp các Ngài hủy diệt được vô

158

minh, thấy được Pháp thân xưa nay của mình; Pháp thân đó, tự nó có những Hoạt dụng siêu việt không thể nghĩ bàn, đồng đẳng với Chân như và phổ biến khắp tất cả; dù là thế, nhưng những hoạt dụng đó chẳng có tướng trạng gì để có thể nắm bắt. Tại sao như vậy? -Vì thân của chư Như Lai là Pháp thân, là Trí thân thuộc về chân lý tuyệt đối18, chứ không phải lĩnh vực chân lý

phổ thông19, nên siêu việt mọi động tác, chỉ vì chúng sinh thấy nghe đến Phật là được lợi ích cả, nên tạm gọi là Dụng vậy.

Dụng của Chân như này có hai loại: Loại thứ nhất là do Phân biệt sự thức, nên tâm trí hàng phàm phu và Nhị thừa được thấy, cái ấy gọi là Ứng thân của Phật. Họ không biết cái họ thấy chính do Chuyển thức của họ hình thành, họ thấy thân ấy đến từ ngoài Tâm và thấy theo kiểu cục bộ hình sắc; do thế, họ không thể biết hết thân Phật. Loại thứ hai là do Nghiệp thức, nên tâm trí các vị Bồ-tát mới phát tâm đến hàng Bồ-tát tận cùng địa vị được thấy, cái ấy gọi là Báo thân của Phật; 18 Chân l� tuyệt đ��� Th �ng ngh�a đ�� Chân lý tuyệt đối: Thắng nghĩa đế.

Chân lý phổ thông: Thế tục đế.19 Chân l� ph� th�ng� Th � tục đ��

159

thấy rằng, thân Phật có vô lượng hình sắc, mỗi hình sắc có vô lượng tướng, mỗi tướng có vô lượng vẻ đẹp; thấy thế giới của thân ấy có vô lượng trang nghiêm. Thấy biểu hiện trên đây của Phật là vô giới hạn, là vô cùng tận, siêu việt cục bộ. Sự thấy thích ứng như thế nên thấy thân Phật thường trú bất diệt; và thân Phật hoàn hảo như vậy là do sự huân tập không thể nghĩ bàn của Chân như và sự huân tập các pháp Vô lậu, như Lục độ Ba-la-mật… mà thành tựu, nên đầy đủ vô lượng sắc thái an lạc và được gọi là Báo thân.

Thêm nữa, thân Phật mà chúng sinh được thấy là sắc tướng thô xấu, sáu loại chúng sinh lại thấy không giống nhau và toàn là sắc thái khổ não nên được gọi là Ứng thân. Còn thân Phật mà Bồ-tát mới phát tâm trở nên được thấy, do vì thâm tín Chân như nên thấy được ít phần; biết rằng, sắc tướng trang nghiêm mà mình thấy là không đến không đi, siêu việt cục bộ, do Tâm biểu hiện, không rời Chân như. Nhưng các vị Bồ-tát này vẫn còn phân biệt (mình khác với Phật) nên chưa hội nhập được Pháp thân, Đến khi chứng đạt Tịnh tâm (Trí tuệ trong sáng) thì thân Phật được thấy mới tinh tế

160

và Diệu Dụng của thân ấy trở thành tối thắng hơn lên. Đến hàng Bồ-tát tận cùng địa vị mới thấy thân Phật một cách rốt ráo. Do thế, nếu tách rời Nghiệp thức thì không có sự thấy thân Phật (Năng kiến) và thân Phật được thấy (Năng hiện), vì Pháp thân chư Phật thì siêu việt mọi đối đãi sắc tướng của năng-sở, nên không thể thấy được. Hỏi: Pháp thân chư Phật siêu việt sắc tướng thì làm sao hiện được sắc tướng?

Đáp: Vì chính Pháp thân là Bản Thể của sắc tướng nên biểu hiện ra các sắc tướng ấy. Nghĩa là, xưa nay Sắc Tâm vốn không phải hai đối thể, nên Bản Thể của Sắc (Tánh của sắc) tức là Tâm (Trí); vì Bản Thể của Sắc là vô hình nên gọi là Trí thân. Và, vì tánh của Tâm (Trí tánh) tức là Sắc, nên gọi là Pháp thân. Do vì Pháp thân này hiện khắp mọi nơi nên sắc thân của chư Phật biểu hiện không có cục bộ; tùy Tâm mà biểu hiện khắp các thế giới mười phương; vô lượng Bồ-tát, vô lượng Báo thân, vô lượng các thứ trang nghiêm, mỗi thứ sai khác đều không cục bộ và không chướng ngại nhau. Đây là cái Dụng tự tại của Chân như, nên không thể dùng tâm thức phân biệt mà biết được.

161

• GIẢI:

Tổng quát, đoạn này nói về Dụng vĩ đại của Chân như và chia thành bốn phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Lại nữa… đến… gọi là Dụng mà thôi" là nói Nhân tố mà Bồ-tát cần thực hiện để thể nhập Chân như (đạt quả vị Phật-đà). Khi thể nhập Chân như thì tự nhiên có Hoạt dụng siêu việt không thể nghĩ bàn.

Nói đại lược, khi còn địa vị Bồ-tát (Nhân địa), các Ngài phát tâm Đại Từ bi, lập Đại Thệ nguyện. Đây là hai Nhân tố nòng cốt để giúp các Ngài dõng mãnh thực hiện các hạnh Ba-la-mật, nhiếp hóa chúng sinh không giới hạn, cho đến tận cùng vị lai; làm được như thế là nhờ Trí tuệ thấy đúng như thật mình và chúng sinh không sai khác, chỉ là Nhất Thể Chân như. Nhờ Trí tuệ ấy nên các Ngài đã đoạn tận vô minh, thể nhập Chân như, chứng đạt Pháp thân rốt ráo. Và khi đã thể nhập Chân như thì không cần dụng công mà cái Dụng vĩ đại siêu việt không thể nghĩ bàn tự nhiên hoạt hiện. Sự thật, cái Dụng này vốn vô danh vô tướng; bởi lẽ, Thể-Tướng Chân như ly danh tuyệt tướng thì cái Dụng

162

Chân như cũng thế. Sở dĩ được gọi là Dụng, là đứng ở góc độ chúng sinh để nói. Vì họ chưa thể nhập Chân như tùy theo căn cơ mà cảm nhận những lợi ích từ Pháp thân chư Phật (Chân như).

- Phần thứ hai: Từ "Dụng của Chân như… đến… Báo thân" là thuyết minh sự cảm nhận Chân như sâu hay cạn theo căn cơ lợi hay độn của chúng sinh. Nghĩa là tùy Thể của Chân như hiển lộ ở nơi mỗi cá thể nhiều hay ít mà có kết quả nhận biết về Chân như. Đại khái, có hai sự cảm nhận là Ứng thân và Báo thân. + Với hàng Phàm phu và Nhị thừa, vì vô minh còn sâu dày nên cái thấy của họ là Phân biệt sự thức (Ý thức) do Chuyển thức hiện ra. Tuy thế, họ không nhận biết đối tượng thấy là do Tâm, mà cho rằng mình thấy đối tượng bên ngoài. Vì vậy, họ chỉ thấy được Ứng thân Phật mà thôi, và loài nào thì thấy theo Nghiệp cảm của mình, như loài người thì thấy thân Phật (Ứng thân) qua ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Với hàng Bồ-tát sơ phát tâm đến hàng Bồ-tát tận cùng địa vị, vì vô minh đã giảm nhẹ nên cái thấy của quý Ngài là Báo thân Phật và đến từ bên trong do Nghiệp

163

thức (A-lại-da) đã được thanh tịnh hóa; tuy vậy, nội dung sự thấy này có thô-tế sai khác theo cấp độ đoạn trừ vô minh của chư Bồ-tát. Tổng quát để nói, chư Bồtát Tam hiền thì chỉ thấy được phần thô của Báo thân Phật; kể từ Sơ địa đến Đẳng giác thì dần thấy Báo thân Phật (Bản Thể của mình) tinh tế thù thắng hơn. Nội dung sự thấy này là thấy thân tướng Phật (Chánh báo) có vô lượng tướng hảo vi diệu, và thấy thế giới Phật (Y báo) có vô lượng cấu tố trang nghiêm hy hữu. Kết quả để có sự thấy này là do Chân như huân tập (Bất khả tư nghị huân) và các pháp thanh tịnh huân tập (Vô lậu hành huân) tức các hạnh Lục Ba-la-mật.v.v… + Vì Nghiệp thức đã được thanh tịnh hóa khế hợp với Chân như, nên sự thấy này là thấy Chân như vĩ đại của mình. Chính sự thật này, nên luận văn mới bảo cái thấy ấy là không giới hạn, vô cùng tận, siêu việt cục bộ.v.v…

- Phần thứ ba: Từ "Thêm nữa… đến… không thể thấy được" là nói rõ thêm sự thấy thân Phật từ thô đến tế, cho đến thấy toàn triệt. Nói đại lược: + Với chúng sinh, vì đang bị vô minh che phủ quá

164

sâu dày, nên chỉ thấy sắc thân Phật một cách thô thiển; thêm nữa, do Nghiệp cảm sai khác nên chúng sinh có nhiều chủng loại sai khác, và sự thấy thân Phật cũng sâu cạn sai khác. Tuy nhiên, nói một cách đích thực, toàn bộ sự thấy đó không phải là thân như thật của đức Phật, nên mới gọi là Ứng thân (thích ứng với sự thấy của đương cơ).

+ Với hàng Bồ-tát ở địa vị Tam hiền, nhờ thâm tín Chân như mà thấy được thân Phật từ tự tâm mình, thân này không tách rời Chân như nên không giới hạn và siêu việt mọi phạm trù. Tuy trong thâm tâm các Ngài nhận biết như thế, nhưng trên mặt nhận thức thì lại rơi vào tự tâm phân biệt tự tâm (Tương tự Giác), vì thế mà các Ngài chưa thể hội nhập Chân như. Khi chính thức bước lên địa vị Thập thánh, các Ngài mới thật sự đoạn từng phần vô minh, khi ấy Pháp thân mới dần dần tỏa chiếu; đến địa vị Đẳng giác các Ngài mới thật sự hủy diệt toàn bộ vô minh, hội nhập Chân như một cách hoàn hảo (chứng đắc Pháp thân toàn triệt). + Thế là, ở địa vị Tam hiền, mặc dầu chư Bồ-tát thấy được Báo thân Phật, nhưng không phải là thân

165

Phật đích thực. Phải lên địa vị Sơ địa mới chính thức bắt đầu thấy thân Phật từng phần từ cạn đến sâu, và đến Đẳng giác mới thâm chứng trọn vẹn được Báo thân Phật, cũng tức hoàn thành Pháp thân Phật. Như thế, sự kiện thấy thân Phật (Ứng thân và cả Báo thân) là sự kiện có mặt của Nghiệp thức, Năng kiến, Năng hiện nơi hành giả; và, cho đến khi nào không thấy thân Phật, chính là thời điểm hành giả đã hủy diệt toàn bộ vô minh, hội nhập Chân như và Pháp thân hiển lộ một cách toàn triệt.

- Phần thứ tư: Từ "Hỏi… đến… mà biết được" là giải thích cho nghi vấn: Pháp thân chư Phật siêu việt sắc tướng thì tại sao lại hiện ra sắc tướng là Ứng thân và Báo thân?

Đại khái, Luận chủ giải thích rằng, xưa nay Sắc-Tâm vốn bất nhị; Tâm chính là Bản Thể của Sắc, mà Bản Thể thì vô hình, vô tướng, nên được gọi là Trí thân (Sắc tức thị Không); và, tánh của Tâm là Sắc, nên được gọi là Pháp thân (Không tức thị Sắc). Đây chính là cái thấy biết của Trí tuệ Bát-nhã, Trí tuệ thấy biết sự thật bất nhất, bất dị của vũ trụ vạn hữu, và nói lên cái uyên

166

nguyên vô thỉ vô chung của toàn bộ Pháp giới là Pháp thân hay Nhất Tâm. Nhất Tâm là giềng mối (Bản Thể) để có mọi hiện tượng hoạt dụng bất tư nghị (Báo thân, Ứng thân và cả vạn tượng trong Pháp giới); chính thế mới gọi Nhất Tâm là Pháp thân, nghĩa là lấy vạn pháp (Pháp giới) làm thân. Đây là ý nghĩa Pháp giới có vô lượng sắc tướng, như vô lượng Bồ-tát, vô lượng món trang nghiêm.v.v.. không có hạn lượng, không chướng ngại nhau; thế là Thể và Dụng hay Tâm và Sắc là bất khả ly, nên khi chưa thể chứng Chân như (Pháp thân) thì không thể nhận biết được.

Đến đây, đã thuyết minh xong mặt sinh diệt của tâm, sau đây Luận chủ sẽ chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

B.III.1.d: Chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như. • ÂM:

Phục thứ, hiển thị tùng sinh diệt môn, tức nhập Chân như môn. Sở vị suy cầu ngũ ấm, Sắc chi dữ Tâm, lục trần cảnh giới, tất cánh vô niệm. Dĩ Tâm

167

vô hình tướng, thập phương cầu chi chung bất khả đắc. Như nhân mê cố, vị Đông vi Tây, phương thật bất chuyển. Chúng sinh diệc nhĩ, vô minh mê cố, vị Tâm vi niệm, Tâm thật bất động. Nhược năng quán sát, tri Tâm vô niệm, tức đắc tùy thuận nhập Chân như môn cố.

• NGHĨA:

Thêm nữa, bây giờ chỉ cách từ mặt sinh diệt mà hội nhập trực tiếp vào mặt Chân như. Cách ấy là cứu xét Sắc và Tâm ở tại cái thân năm ấm này, và bên ngoài là sáu đối cảnh, tất cả đều siêu việt phân biệt (vô niệm). Nhưng Tâm vốn vô hình tướng cho dù có rong ruổi khắp cả mười phương cũng không thể tìm thấy. Tương tự như kẻ lầm đường, lấy Đông làm Tây; song, Đông-Tây thì không thay đổi theo cái lầm ấy. Chúng sinh cũng vậy, vì vô minh mà cho Tâm Thể là phân biệt, nhưng thật sự Tâm Thể thì bất động. Do vậy, nếu biết quán sát Tâm Thể vốn vô phân biệt, thế là thích ứng để hội nhập Chân như vậy. • GIẢI:

Qua trên, khi trình bày về mặt Chân như và mặt sinh diệt, Luận chủ đã khẳng định cho chúng ta hiểu

168

như thật rằng, Bản Thể muôn thuở của chúng sinh (vạn pháp) là Chân như, vốn bất sinh diệt; nhưng vốn từ vô thỉ, chúng sinh đã bị vô minh che phủ Bản Thể Chân như của mình, nên luân lưu trong sinh tử cho đến bây giờ; tuy vậy, Chân như vẫn luôn hiện hữu trong tâm thức chúng sinh. Đến đây, Luận chủ lại chỉ cho chúng ta phương cách từ hiện tượng sinh diệt trở về hội nhập Chân như. Vậy phương cách ấy như thế nào? Hay bằng con đường nào mà hội nhập Chân như?

Con đường phải đi, theo Luận chủ, phải là con đường được khởi điểm từ sinh diệt đến đích điểm là Chân như. Nghĩa là, hành giả khởi tâm cứu xét thực trạng sinh tử đang là của tự thân, tức cứu xét cái thân được cơ cấu Sắc-Tâm của năm uẩn bên trong và sáu đối cảnh môi trường sinh hoạt bên ngoài. Kinh qua sự cứu xét, hành giả sẽ dần dần nhận chân Bản Thể năm uẩn, sáu trần (hay mười tám giới hoặc hết thảy các pháp) chính là Tâm (Chân như). Tâm thì xưa nay bất động (thanh tịnh), vô phân biệt (vô niệm); sở dĩ có sự sai biệt, nào là Tâm-Sắc, nào là sáu đối cảnh.v.v… là do vô minh mà vọng động (phân biệt).

169

Trường hợp này, tương tự như người lầm đường cho hướng Đông là Tây, nhưng bản thân của hướng Đông hướng Tây thì bất động, nghĩa là không thay đổi vị trí do nhận lầm của con người. Trở lại vấn đề chính, với bản vị con người nói riêng, thì phân biệt liên tục đủ thứ, đủ cách… Sự phân biệt đó là do vô minh mê lầm, nhưng không vì sự phân biệt mê lầm này mà Bản Thể các pháp đổi thay. Thế là, con đường được khởi điểm từ sinh diệt tiến về đích điểm Chân như phải được cấu trúc bằng những bước tỉnh giác vô niệm. Duy trì tinh thần vô niệm chính là trạng thái thích ứng với Tâm (Chân như) để hội nhập Chân như.

Tinh thần vô niệm hay ly niệm này chính là ý nghĩa mà Tổ Đức thường dạy: "Vô Tâm thị Đạo"; hay ý nghĩa mà Lục Tổ bảo: "Bổn lai vô nhất vật…" vậy.

B.III.2: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (Có 3 chi):

nhân ngã.

B.III.2.a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan

170

B.III.2.b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

B.III.2.c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận.

B.III.2.a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan nhân ngã.

• ÂM:

Đối trị tà chấp giả, nhất thiết tà chấp giai y ngã kiến; nhược ly ư ngã, tắc vô tà chấp. Thị ngã kiến hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả nhân ngã kiến. Nhị giả pháp ngã kiến. Nhân ngã kiến giả, y chư phàm phu thuyết hữu ngũ chủng. Vân hà vi ngũ?

- Nhất giả, văn Tu-đa-la thuyết: "Như Lai Pháp thân tất cánh tịch mịch, do như hư không". Dĩ bất tri vi phá trước cố, tức vị hư không thị Như Lai tánh. Vân hà đối trị? -Minh hư không tướng, thị kỳ vọng pháp, thể vô bất thật, dĩ đối sắc cố hữu, thị khả kiến tướng, linh tâm sinh diệt; dĩ nhất thiết sắc pháp, bổn lai thị Tâm, thật vô ngoại sắc. Nhược vô

171

ngoại sắc giả, tắc vô hư không chi tướng. Sở vị nhất thiết cảnh giới, duy tâm vọng khởi cố hữu. Nhược tâm ly ư vọng động, tắc nhất thiết cảnh giới diệt, duy nhất Chân Tâm, vô sở bất biến. Thử vị Như Lai quảng đại tánh trí cứu cánh chi nghĩa, phi như hư không tướng cố.

- Nhị giả, văn Tu-đa-la thuyết: "Thế gian chư pháp, tất cánh Thể không, nãi chí Niết-bàn Chân như chi pháp diệc tất cánh không, tùng bổn dĩ lai tự không, ly nhất thiết tướng". Dĩ bất tri vi phá trước cố, tức vị Chân như Niết-bàn chi tánh, duy thị kỳ không. Vân hà đối trị? -Minh Chân như Pháp thân tự Thể bất không, cụ túc vô lượng tánh công đức cố. - Tam giả, văn Tu-đa-la thuyết: "Như Lai chi tạng, vô hữu tăng giảm, Thể bị nhất thiết công đức chi pháp". Dĩ bất giải cố, tức vị Như Lai chi tạng, hữu sắc-tâm pháp, tự Tướng sai biệt. Vân hà đối trị? -Dĩ duy y Chân như nghĩa thuyết cố, nhân sinh diệt nhiễm nghĩa thị hiện thuyết sai biệt cố. - Tứ giả, văn Tu-đa-la thuyết: "Nhất thiết thế gian, sinh tử nhiễm pháp, giai y Như Lai tạng nhi

172

hữu, nhất thiết chư pháp, bất ly Chân như". Dĩ bất giải cố, vị Như Lai tạng, tự Thể cụ hữu nhất thiết thế gian, sinh tử đẳng pháp. Vân hà đối trị? -Dĩ Như Lai tạng, tùng bổn dĩ lai, duy hữu quá Hằng sa đẳng chư tịnh công đức, bất ly, bất đoạn, bất dị Chân như nghĩa cố. Dĩ quá Hằng sa đẳng phiền não nhiễm pháp, duy thị vọng hữu, tánh tự bổn vô, tùng vô thỉ thế lai, vị tằng dữ Như Lai tạng tương ưng cố. Nhược Như Lai tạng, thể hữu vọng pháp, nhi sử chứng hội vĩnh tức vọng giả, tắc vô thị xứ cố. - Ngũ giả, văn Tu-đa-la thuyết: "Y Như Lai tạng cố hữu sinh tử, y Như Lai tạng, cố đắc Niếtbàn". Dĩ bất giải cố, vị chúng sinh hữu thỉ, dĩ kiến thỉ cố, phục vị Như Lai Sở đắc Niết-bàn, hữu kỳ chung tận, hoàn tác chúng sinh. Vân hà đối trị? -Dĩ Như Lai tạng vô tiền tế cố, vô minh chi tướng, diệc vô hữu thỉ. Nhược thuyết tam giới ngoại, cánh hữu chúng sinh thỉ khởi giả, tức thị ngoại đạo kinh thuyết. Hựu Như Lai tạng vô hữu hậu tế, Chư Phật sở đắc Niết-bàn, dữ chi tương ưng, tắc vô hậu tế cố.

173

• NGHĨA:

"Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm" thì phải biết tất cả mọi nhận thức sai lầm đều xuất phát từ khái niệm về ngã (ngã kiến). Nếu tách rời khái niệm ngã đó thì không có nhận thức nào sai lầm nữa. Khái niệm về ngã này có hai loại: Một là nhân ngã, hai là pháp ngã. Nhân ngã là căn cứ vào phàm phu để khảo sát và có năm sự kiện lầm chấp:

- Một, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: "Pháp thân Như Lai tuyệt đối vắng lặng tựa như hư không". Vì không biết lời này là để phá chấp, nên ngộ nhận sự trống rỗng là thực chất của Như Lai. Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Hãy nói rõ rằng, sự trống rỗng đó là hư giả, không có Thực Thể; vì đối đãi với vật chất (sắc) nên có sự trống rỗng, có cái thấy (phân biệt) sự trống rỗng ấy. Nghĩa là, xưa nay tất cả vật chất (sắc pháp) đều do tâm phân biệt mà hiện hữu, chứ không phải độc lập ngoài tâm; thế là, vật chất đã không thì hư không (trống rỗng) cũng là không. Cho nên, tất cả mọi đối cảnh do tâm động mà hình thành, tách rời cảnh do tâm động thì tất cả mọi đối cảnh đều không, chỉ còn

174

duy nhất Chân Tâm hiện hữu cùng khắp. Đây là cái nghĩa như thật về Bản tánh Tuệ giác vĩ đại của Như Lai, chứ không phải trống rỗng như hư không. - Hai, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: "Vũ trụ vạn hữu hoàn toàn không có Thực Thể, thậm chí pháp xuất thế gian là Niết-bàn, Chân như cũng hoàn toàn là không, thực chất vốn không, tuyệt đối không có tướng trạng gì". Vì không biết lời này là để phá chấp, nên ngộ nhận thực chất Niết-bàn, Chân như cũng không. Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Hãy nói rõ rằng, sự thật của Chân như, tự Thể của nó vốn bất không, nghĩa là sung mãn vô lượng tánh đức.

- Ba, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: "Tự thân Như Lai tạng sung mãn vô lượng tánh đức, không có thêm bớt". Vì không lý giải lời này, nên ngộ nhận Như Lai tạng có những sắc thái sai biệt, như sai biệt giữa sắc và tâm… Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Hãy nói rõ rằng, Khế kinh nói vậy là đứng trên mặt Chân như, còn khi nói những sắc thái sai biệt là nói theo mặt sinh diệt.

- Bốn, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy:

175

"Toàn bộ pháp nhiễm đều nương Như Lai tạng mà hiện hữu; và, hết thảy pháp nhiễm, pháp tịnh không tách rời Chân như". Vì không lý giải lời này nên ngộ nhận tự thân Như Lai tạng sung mãn mọi thứ pháp nhiễm. Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Hãy nói rõ rằng, vô thỉ đến giờ Như Lai tạng chỉ có vô lượng tánh đức trong sáng nhiều hơn số cát sông Hằng; những tánh đức này không tách rời, không biến đổi, không sai khác với Chân như. Còn các phiền não ô nhiễm nhiều hơn số cát sông Hằng, chỉ có trong trạng thái giả dối, thực chất vốn không; nên vô thỉ đến giờ chưa hề thích ứng với Như Lai tạng. Nếu bản thân Như Lai tạng vốn có những pháp ô nhiễm mà làm cho chúng hủy diệt để hội nhập Chân như (Như Lai tạng), thì thật vô lý. - Năm, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: "Do nương Như Lai tạng mà có sinh tử và do nương Như Lai tạng mà chứng nhập Niết-bàn". Vì không lý giải lời này, nên ngộ nhận rằng, thế là chúng sinh hữu thỉ; mà chúng sinh hữu thỉ thì Niết-bàn Như Lai chứng đắc cũng là hữu chung và Như Lai sẽ trở lại làm chúng sinh. Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Hãy nói rõ rằng,

176

Như Lai tạng là vô thỉ, vì vậy vô minh là vô thỉ; nếu nói ngoài tam giới (ngoài chúng sinh trong tam giới) còn có những chúng sinh mới sinh khởi (nếu nói chúng sinh hữu thỉ) thì đó là kinh sách ngoại đạo nói; lại nữa, Như Lai tạng cũng vô chung, Niết-bàn Như Lai chứng đắc thích ứng với Như Lai tạng nên cũng là vô chung. • GIẢI:

Đến đây là bước qua điểm thứ hai của mục Giải thích; tức điểm chỉ cách "Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm" (Pháp giới). Mọi nhận thức sai lầm của chúng sinh (tà chấp) xuất phát từ điểm căn bản khái niệm tánh ngã (ngã kiến), tức nhìn nhận vạn hữu đều riêng có một thật ngã độc lập. Đại lược để nói, nhận thức sai lầm này có hai khía cạnh: Một là ngộ nhận về nhân ngã, hai là ngộ nhận về pháp ngã. Đoạn này là trình bày về ngộ nhận nhân ngã.

Đứng ở địa vị phàm phu mà khảo sát thì sự ngộ nhận này gồm năm điểm:

- Ngộ nhận thứ nhất, do khi nghe kinh dạy: "Pháp thân Như Lai tuyệt đối vắng lặng tựa như hư không". Vì không hiểu lời dạy này là để phá trừ sự cố chấp,

177

đó là chấp Pháp thân Như Lai có sắc thái này, có hình tướng nọ.v.v… Do không hiểu như thế, nên ngộ nhận sự trống rỗng là thực chất Như Lai. Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, sự trống rỗng ấy (hư không) là so sánh với vật chất để nói; trên sự thật để xét, vật chất vốn là duyên sinh nên không có Thực Thể, cái trống rỗng cũng là như thế, và hết thảy vũ trụ vạn hữu cũng như thế. Sở dĩ thấy có thiên hình vạn trạng sai biệt, đó chính là những hiện tượng giả dối được hình thành bởi vọng tâm của chúng sinh mà thôi. Nếu vọng tâm hủy diệt thì mọi đối cảnh tuyệt diệt. Và, bấy giờ chỉ duy Tâm Thể Chân như hiển lộ cùng khắp. Đây là ý nghĩa của Bản tánh Tuệ giác vĩ đại như thật của Như Lai, chứ không phải giống như sự trống rỗng hư dối của hư không.

- Ngộ nhận thứ hai, do khi nghe kinh dạy: "Tất cả các pháp xuất thế gian không có Thực Thể, ngay cả các pháp xuất thế gian như Niết-bàn, Chân như.v.v… cũng tuyệt đối không có tướng trạng gì, nghĩa là Thực Thể vốn không". Sở dĩ kinh dạy như thế là để phá trừ sự cố chấp, đó là chấp các pháp thế gian và xuất thế gian

178

có thật ngã, thật tướng. Do không hiểu ý kinh nên ngộ nhận rằng, Niết-bàn, Chân như là cái trống rỗng, ngoan không. Để sửa chữa sai lầm này, Luận chủ giải thích rằng, Thực Thể Niết-bàn, Chân như là Không như thật và Bất không như thật. Nghĩa là, thuần nhất không có các pháp ô nhiễm, mà chỉ có các pháp vô lậu vô nhiễm, chứ không phải là trạng thái ngoan không. - Ngộ nhận thứ ba, do khi nghe kinh dạy: "Tự thân Như Lai tạng vốn sẵn đủ vô lượng tánh đức, không thêm không bớt". Vì không lý giải ý kinh, kinh bảo rằng Như Lai tạng là kho tàng vốn sẵn vô lượng các pháp thanh tịnh, bất sinh diệt, bất tăng giảm, vô thỉ vô chung, vì không hiểu nên rơi vào lầm chấp cho rằng, Như Lai tạng có những sắc thái dị biệt, chẳng hạn như sự sai khác giữa Tâm và Sắc.v.v… Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, khi đề cập đến tự thân Như Lai tạng là đứng trên mặt Chân như (Bản Thể) để nói; tại Chân như thì tuyệt dứt mọi đối đãi tướng trạng, tuyệt dứt mọi tư duy của tánh ngã; còn khi đề cập đến sắc và tâm là đứng về mặt sinh diệt để luận bàn vậy.

179

- Ngộ nhận thứ tư, do khi nghe kinh nói: "Mọi pháp nhiễm hiện hữu là do nương vào Như Lai tạng". Vì không hiểu nguyên lý pháp Duyên khởi và không hiểu nguyên lý tương phản hỗ tương hiện hữu của vạn pháp, của Pháp giới, nên đi đến ngộ nhận và cố chấp rằng, Như Lai tạng chứa đựng mọi pháp nhiễm. Sửa chữa cho ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng: Các tánh đức của Như Lai tạng là thuần tịnh, là như thật, là vô thỉ vô chung, là Chân như đồng nhất; trong khi đó, các pháp ô nhiễm là hư cấu của vọng tâm, là pháp hữu lậu của sinh tử khổ đau và sẽ hủy diệt. Nếu hiểu bản thân Như Lai tạng chứa đựng ô nhiễm, bây giờ phải hủy diệt ô nhiễm đó để hội nhập Như Lai tạng (Chân như) là điều phi lý; vì rằng, hiểu như thế thì hủy diệt ô nhiễm chính là hủy diệt Như Lai tạng. - Ngộ nhận thứ năm, khi nghe kinh dạy: "Do nương Như Lai tạng mà có sinh tử, và cũng do nương Như Lai tạng mà chứng Niết-bàn". Vì không lý giải nguyên lý tương phản hỗ tương hiện hữu của Pháp giới, và không nhận chân được Bản Thể Pháp giới, nên ngộ nhận kinh dạy rằng, chúng sinh phát xuất từ nguyên nhân đầu tiên là Như Lai tạng (hữu thỉ); thế thì, đức Thế Tôn nhờ

180

Như Lai tạng mà chứng Niết-bàn thì sẽ có ngày đọa làm chúng sinh (hữu chung). Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, từ vô thỉ, mọi chúng sinh vốn có sẵn Như Lai tạng và Thức A-lại-da, một chân một vọng tương phản hiện hữu. Vì là CHÂN, nên Như Lai tạng vô thỉ vô chung; còn A-lại-da là VỌNG nên vô thỉ mà hữu chung. Vì thế, hành giả nương vào Như Lai tạng (Phật tánh, Bản Thể…) để tu tập, khi chứng Niết-bàn thì không thể trở lại làm chúng sinh nữa, đó là điều hiển nhiên.

Tóm lại, nội dung đoạn này là chỉnh lý năm sự kiện tâm lý ngộ nhận về nhân ngã. Đó là sự ngộ nhận: + Pháp thân Như Lai là trống rỗng.

+ Niết-bàn, Chân như là trống rỗng.

+ Như Lai tạng có những sắc thái dị biệt. + Như Lai tạng chứa đựng các pháp nhiễm. + Chúng sinh hữu thỉ, chư Phật hữu chung. Tựu trung, điểm nhất quán năm ngộ nhận này là xác định rằng: Mọi hữu tình đều có riêng một thật ngã độc lập, bất biến.

181

B.III.2.b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

• ÂM:

Pháp ngã kiến giả, y Nhị thừa độn căn cố, Như Lai đản vị thuyết nhân vô ngã; dĩ thuyết bất cứu cánh, kiến hữu ngũ ấm sinh diệt chi pháp, bố úy sinh tử, vọng thủ Niết-bàn. Vân hà đối trị? -Dĩ ngũ ấm pháp, tự tánh bất sinh, tắc vô hữu diệt, bổn lai Niết-bàn cố. • NGHĨA:

Pháp ngã là nhận thức sai lầm của hàng Nhị thừa. Vì là độn căn nên đức Như Lai chỉ nói với họ Đạo lý nhân vô ngã; và vì Ngài dạy chưa rốt ráo nên họ thấy có năm uẩn, có sự sinh, có sự diệt của năm uẩn; vì thế, họ lo sợ sự sống chết mà ưa thích Niết-bàn. Vậy sửa chữa bằng cách nào? -Cần nói rõ với họ rằng, tự tánh cái năm uẩn đó vốn bất sinh, nên hẳn nhiên là bất diệt, vì bản lai là Niết-bàn.

• GIẢI:

Đoạn này là nhằm sửa chữa nhận thức sai lầm về pháp ngã của hàng Nhị thừa. Vì để phá trừ chấp thủ tự thân có một thật ngã, nên đức Phật dạy rằng: "Chỉ

182

có năm uẩn sinh diệt chứ không có thật ngã". Nghe lời dạy này hàng Nhị thừa lìa khỏi chấp thủ nhân ngã, nhưng lại rơi vào chấp thủ pháp ngã. Nghĩa là họ nhận thấy rằng, năm uẩn là thật có, năm uẩn có sinh có diệt; vì thế mà họ lo sợ sự sống chết, ưa thích cảnh Niết-bàn. Chấp năm uẩn là thật có (sắc…thức có thật), tức là chấp pháp có thật ngã, đây là kiến chấp căn bản để đưa đến chấp thủ vũ trụ vạn hữu (hết thảy các pháp) là thật có. Thật ra, câu trên đức Phật dạy chưa rốt ráo, mà chỉ nhằm đối trị tà chấp nhân ngã mà thôi. Vì không liễu nghĩa lời dạy đó, nên hàng Nhị thừa rơi vào chấp pháp là vậy. Trước ngộ nhận ấy, nên giải thích cho họ rõ rằng, Bản tánh của năm uẩn vốn là bất sinh bất diệt, xưa nay là Niết-bàn tịch tịnh (Chân như). Nói cách khác, Thể tánh mọi hiện tượng sinh diệt (các pháp hữu vi) là Chân như, là Niết-bàn, là bất sinh bất diệt.

B.III.2.c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận. • ÂM:

Phục thứ, cứu cánh ly vọng chấp giả, đương tri

183

nhiễm pháp tịnh pháp, giai tất tương đãi, vô hữu tự Tướng khả thuyết. Thị cố nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, phi sắc, phi tâm, phi trí, phi thức, phi hữu, phi vô, tất cánh bất khả thuyết tướng. Nhi hữu ngôn thuyết giả, đương tri Như Lai thiện xảo phương tiện, giả dĩ ngôn thuyết, dẫn đạo chúng sinh. Kỳ chỉ thú giả, giai vi ly niệm, quy ư Chân như; dĩ niệm nhất thiết pháp, linh tâm sinh diệt, bất nhập Thật trí cố. • NGHĨA:

Lại nữa, muốn triệt để xa lìa mọi ngộ nhận về Tâm thì cần nhận thức rằng, các pháp nhiễm, pháp tịnh toàn là đối đãi nhau mà hình thành, chúng không có đặc tính biệt lập gì để có thể nêu lên. Vì thế, bản chất tất cả các pháp chẳng phải vật lý, chẳng phải tâm lý, chẳng phải Trí tuệ, chẳng phải nhận thức, chẳng phải khẳng định, chẳng phải phủ định, tuyệt đối không thể diễn tả được. Nhưng, sở dĩ có diễn tả là do sự khéo léo của đức Như Lai mượn ngôn ngữ để hướng dẫn chúng sinh. Ý hướng của Ngài là làm cho chúng sinh vượt khỏi phân biệt, hội nhập Chân như; bởi vì, chính phân biệt làm cho tâm động, không thể hội nhập Thật trí được.

184

• GIẢI:

Hai đoạn ở trước, Luận chủ đã sửa chữa nhận thức sai lầm, đó là nhận thức cho rằng mọi hữu tình, vô tình đều có một thật ngã độc lập bất biến. Trong này hàng phàm phu ngoại đạo thì chấp nhân ngã đều có thật ngã, còn hàng Nhị thừa thì chỉ chấp pháp mà thôi. Trọng tâm hai tà chấp này là khẳng định rằng, thật ngã của hữu tình là Tâm và thật ngã của vô tình là Sắc. Đến đây, đoạn đúc kết, Luận chủ phủ nhận một cách triệt để mọi ngộ nhận về Tâm (Chân Tâm, Bản Thể Pháp giới). Luận chủ khẳng định rằng, Thể tánh đích thực của Tâm thì nằm ngoài mọi ngôn ngữ, văn tự (ly danh tự tướng), nằm ngoài mọi phô diễn luận bàn (ly ngôn thuyết tướng), và nằm ngoài mọi tư duy tỉ giảo (ly tâm duyên tướng). Nghĩa là, nằm ngoài tất cả mọi khái niệm về ngã; do đó, thực tánh của Tâm là vấn đề của thực ngộ, thực chứng. Vì thế và chính thế, trên mặt ngôn ngữ hay trên mặt tư duy không bao giờ hiển lộ được thực tại như thật của Tâm, nên mọi khẳng định, phủ định cũng đều là vọng tưởng, phân biệt cả. Do vậy, là hành giả đang hướng về Chân Tâm (Chân như) thì

185

cần tỉnh giác ra khỏi mọi khái niệm về ngã, đó chính là trạng thái thích ứng với Chân Tâm vậy. Tuy nhiên, trên phương diện dẫn dắt chúng sinh trở về Chân Tâm của mình để giải thoát mọi khổ đau sinh tử, đức Như Lai đã khéo léo dùng ngôn ngữ phô diễn về thực tại Chân Tâm là thế này, thế kia, với ý hướng giúp chúng sinh loại dần những trạng thái phân biệt từ thô đến tế, để đạt cứu cánh ly niệm (vô phân biệt). Thời điểm ly niệm là thời điểm hành giả hội nhập Chân như hay thành tựu Tuệ giác vô thượng vậy. Điểm hai (điểm B.III.2) của mục Giải thích này, với tiền đề: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (hay ngộ nhận về Chân như, về Như Lai tạng.v.v… về Bản Thể vạn pháp); nhưng qua nội dung trình bày cũng nhắm đến việc làm sáng tỏ thêm ý nghĩa đích thực của Tâm đã được trình bày ở điểm trước (điểm: "Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm").

B.III.3.: Phân tích sắc thái phát huy về Tâm (Có 4 chi):

186

B.III.3.a: Nói tổng quát về sự phát tâm. B.III.3.b: Nói sự phát tâm bằng sự tin. B.III.3.c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm. B.III.3.d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng.

B.III.3.a: Nói tổng quát về sự phát tâm. • ÂM:

Phân biệt phát thú Đạo tướng giả, vị nhất thiết chư Phật sở chứng chi đạo, nhất thiết Bồ-tát phát tâm tu hành thú hướng nghĩa cố. Lược thuyết phát tâm hữu tam chủng. Vân hà vi tam? -Nhất giả tín thành tựu phát tâm. Nhị giả giải hạnh phát tâm. Tam giả chứng phát tâm.

• NGHĨA:

Phân tích sắc thái phát huy về Tâm là phân tích cái Tâm mà hết thảy chư Phật đã chứng ngộ, cái Tâm mà hết thảy các vị Bồ-tát phát tâm tu hành để tiến đến đó. Nói đại lược, sự phát tâm có ba: Một là phát tâm bằng sự tin. Hai là phát tâm bằng sự biết và sự làm. Ba là phát tâm bằng sự chứng.

187

• GIẢI:

- "Phân biệt phát thú Đạo tướng", Đạo ở đây chính là Bồ-đề Niết-bàn mà chư Phật đã chứng ngộ; nó cũng là cái mà Khởi Tín gọi là Nhất Tâm Chân như. Tướng của Chân như là Như Lai tạng, nó tròn đầy hiện hữu thường hằng trong tất cả chúng sinh, nên được gọi là Đại. Do nương Như Lai tạng (Đại) mà trở về Chân như gọi là Thừa.

- Chính ý nghĩa này, nên Luận chủ gọi Tâm chúng sinh là Đại thừa, tức cổ xe lớn đưa chúng sinh hội nhập Chân như, đưa chúng sinh thành tựu Phật-đà. Sắc thái phát tâm tiến về hội nhập Chân như, tùy theo căn cơ mà có nội dung phát tâm sai khác. Khái quát, Khởi Tín chia làm ba cấp bậc:

1. Phát tâm bằng sự tin (Tín thành tựu phát tâm): Do đức tin đã hoàn mãn nên phát tâm tu tập tiến về Chân như. Đây là địa vị đã hoàn thành Thập tín bước lên Sơ trụ.

2. Phát tâm bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh phát tâm): Đây là địa vị hàng Thập hạnh và Thập hướng. Tại đây, các vị Bồ-tát đã có nội lực về Tri và Hành, dựa

188

vào năng lực này, các Ngài hạ thủ công phu để tiến gần về Chân như.

3. Phát tâm bằng sự chứng (Chứng phát tâm): Đây là địa vị hàng Bồ-tát Thập địa. Nhờ công đức tu tập các cấp bậc trước, các Ngài đã đoạn trừ các Chi mạt vô minh, khi đăng địa là thời điểm các Ngài đối diện trực tiếp từng phần Căn bản vô minh để đoạn trừ, khi đoạn trừ một phần vô minh là chứng một phần Pháp thân hay Chân như. Do ý nghĩa này nên gọi là phát tâm bằng sự chứng.

Tóm lại, ba sự phát tâm này là đánh dấu tiến trình tu tập hội nhập Chân như, được khởi đầu từ Sơ trụ và kết quả kết thúc ở Địa thứ mười.

B.III.3.b: Nói sự phát tâm bằng sự tin (Có 3 tiết): B.III.3.b1: Nói tư cách và lý do phát tâm bằng sự tin. B.III.3.b2: Nói ba Tâm được phát và bốn phương diện được tu.

B.III.3.b3: Nói thành quả của sự phát tâm ấy.

189

B.III.3.b1: Nói tư cách và lý do phát tâm bằng sự tin (Có 2 tiểu tiết):

B.III.3.b1.a: Nói tư cách và lý do phát tâm của người được đứng vào Chánh định tụ.

B.III.3.b1.b: Nói tư cách và lý do phát tâm của người chưa đứng vào Chánh định tụ.

B.III.3.b1.a: Nói tư cách và lý do phát tâm của người được đứng vào Chánh định tụ.

• ÂM:

Tín thành tựu phát tâm giả, y hà đẳng nhân, tu hà đẳng hạnh, đắc tín thành tựu, kham năng phát tâm? -Sở vị y Bất định tụ chúng sinh; hữu huân tập thiện căn lực cố, tín Nghiệp Quả báo, năng khởi thập thiện, yếm sinh tử khổ, dục cầu vô thượng Bồđề. Đắc trị chư Phật, thân thừa cúng dường, tu hành tín tâm, kinh nhất vạn kiếp, tín tâm thành tựu cố, chư Phật Bồ-tát giáo linh phát tâm. Hoặc dĩ Đại bi cố, năng tự phát tâm; hoặc nhân Chánh pháp dục diệt, dĩ hộ pháp nhân duyên cố, năng tự phát tâm.

190

Như thị tín tâm thành tựu, đắc phát tâm giả, nhập Chánh định tụ, tất cánh bất thối danh trụ Như Lai chủng trung, chánh nhân tương ưng.

• NGHĨA:

Phát tâm bằng sự tin hoàn hảo là hạng người nào? Tu theo hạnh gì để thành tựu được đức tin và đủ khả năng phát tâm? -Họ là những người thuộc Bất định tụ20; những người này nhờ sức mạnh huân tập của thiện căn21 mà tin tưởng Nghiệp và Nghiệp quả, tu mười điều thiện, chán ghét cái khổ sinh tử, mong cầu Tuệ giác vô thượng. Nhờ vậy, họ được gặp chư Phật, để đích thân phụng sự cúng dường và tu tập sự tin; trải qua mười ngàn kiếp22 thì thành tựu sự tin, nên chư Phật Bất định tụ, Chánh định tụ: Theo Bắc tông, tổng quát để nói. Tất cả mọi người được phân thành 3 nhóm (tụ): a. Nhóm sống theo Phật pháp, theo Chánh pháp gọi là Chánh định tụ; b. Nhóm sống theo tà pháp gọi là Tà định tụ; c. Nhóm sống chưa theo bên nào thì gọi là Bất định tụ. Với Khởi Tín, phân thành hai nhóm mà thôi: 1. Ai đã phát tâm kiên cố nghĩa là đã vào dòng Phật pháp thì gọi là Chánh định tụ. 2. Tất cả mọi người còn lại đều là Bất định tụ. 21 Thiện căn: Những điều thiện căn bản. Đó là Tín căn, Tấn căn, Niệm căn, Định căn và Tuệ căn.

22 Kiếp: Kalpa (S), dịch âm là Kiếp ba, có nghĩa là thời kỳ, thời gian dài lâu. Kiếp có Tiểu kiếp, Trung kiếp và Đại kiếp. - Tiểu kiếp: Khởi đầu lấy tuổi thọ con người là 10 tuổi, cứ 1�� năm

191

và chư vị Bồ-tát giáo hóa mà phát tâm. Hoặc do lòng Đại bi thương xót chúng sinh mà tự phát tâm; hoặc vì muốn duy trì Phật pháp sắp mất mà tự phát tâm. Những người thành tựu sự tin mà phát tâm như thế thì được đứng vào hàng Chánh định tụ, tuyệt đối không bị thối lui và được gọi là người ở trong dòng giống Như Lai, thích hợp với Nhân tố chánh yếu.

• GIẢI:

- Phần này, nội dung nói về tư cách và lý do những người phát tâm bằng sự tin được vào Chánh định tụ. Đại để, có ba trường hợp:

+ Thứ nhất, những người có thiện căn vững mạnh (năm căn).

+ Thứ hai, những người có tâm Đại bi do thấy chúng sinh đau khổ.

tăng 1 tuổi cho đến tuổi tho 84.��� tuổi, gọi là kiếp tăng. Rồi tính từ tuổi thọ con người là 84.��� tuổi và cứ 1�� năm giảm 1 tuổi cho đến khi tuổi thọ còn 10 tuổi gọi là kiếp giảm. Cọng 1 kiếp tăng với 1 kiếp giảm là 1 tiểu kiếp (16.8��.��� năm). - Trung kiếp: Hai mươi lần tiểu kiếp là 1 Trung kiếp (336.���.��� năm).

- Đại kiếp: 4 Trung kiếp là 1 Đại kiếp. 4 Trung kiếp là Thành-Trụ-Hoại-Không. Đó là tuổi thọ của một thế giới. (1 Đại kiếp = 1.344.���.��� năm).

192

+ Thứ ba, những người muốn hộ trì Phật pháp sắp mất.

Nhờ ba đức tin này mà Bồ-tát phát tâm để được hội nhập vào "dòng giống Như Lai", không còn thối chuyển và thích ứng với Chánh nhân Phật tánh. - Theo quan điểm Khởi Tín, chúng sinh chỉ có hai nhóm, đó là Bất định tụ và Chánh định tụ; Chánh định tụ là Bản Thể bất sinh diệt, Bất định tụ là hiện tượng sinh diệt. Chúng sinh thì luôn được Chân như huân tập, nên dù mau hay lâu thế nào đi nữa, cũng sẽ trở về với Chân như. Đây là ý nghĩa để khẳng định một lần nữa: "Tất cả chúng sinh đều có tánh Phật" vậy.

B.III.3.b1.b: Nói tư cách và lý do phát tâm của người chưa đứng vào Chánh định tụ.

• ÂM:

Nhược hữu chúng sinh, thiện căn vi thiểu, cửu viễn dĩ lai, phiền não thâm hậu, tuy trị ư Phật, diệc đắc cúng dường, nhiên khởi Nhân Thiên chủng tử, hoặc khởi Nhị thừa chủng tử. Thiết hữu cầu Đại

193

thừa giả, căn tắc bất định, nhược tấn nhược thối. Hoặc hữu cúng dường chư Phật, vị kinh nhất vạn kiếp; ư trung ngộ duyên, diệc hữu phát tâm; sở vị kiến Phật sắc tướng nhi phát kỳ tâm, hoặc nhân cúng dường chúng Tăng nhi phát kỳ tâm, hoặc nhân Nhị thừa chi nhân, giáo linh phát tâm; hoặc học tha phát tâm. Như thị đẳng phát tâm, tất giai bất định, ngộ ác nhân duyên, hoặc tiện thối thất, đọa Nhị thừa địa.

• NGHĨA:

Với những hạng người thiện căn yếu kém, phiền não lâu ngày quá sâu dày, dù họ gặp được đức Phật và được cúng dường cũng chỉ gây được hạt giống Nhân, Thiên hay hạt giống Nhị thừa. Giả như họ cầu Đại thừa thì tâm tánh bất thường khi tiến khi thối. Hoặc có người gặp Phật cúng dường nhưng chưa quá mười ngàn kiếp; trong thời kỳ này, gặp duyên thì cũng phát tâm; chẳng hạn, như thấy sắc tướng của Phật mà phát tâm, hoặc do cúng dường Tăng mà phát tâm, hoặc do các vị Nhị thừa dạy bảo mà phát tâm23, hay do học tập người khác mà

23 Nhị thừa dạy bảo: Các vị Nhị thừa có thể dạy bảo cho người khác

194

phát tâm. Đại khái là như vậy, tất cả sự phát tâm này đều không cố định24, nếu gặp nhân duyên xấu có thể bị

thối thất hay sa vào địa vị Nhị thừa. • GIẢI:

Đại để, phần này nói về tư cách là lý do phát tâm của những người chưa đứng vào Chánh định tụ. Đây là những người xưa nay thiện căn quá yếu kém, phiền não quá sâu dày, nên dù có duyên lành gặp Phật và cúng dường cũng chỉ tạo được phước báo Nhân, Thiên hay Nhị thừa mà thôi. Lắm lúc, có phát tâm cầu Đại thừa đi nữa, cũng không dõng mãnh, khi yếu khi mạnh. Tóm lại, sự phát tâm hàng Bất định tụ có bốn trường hợp:

1. Do gặp Phật mà phát tâm.

2. Do cúng dường Tăng mà phát tâm.

3. Do hàng Nhị thừa giáo hóa mà phát tâm. 4. Do học hỏi người khác mà phát tâm. Vì phiền não quá sâu dày, nên sự phát tâm của họ quá yếu kém, vì thế không thể vào Chánh định tụ được, phát tâm Đại thừa, mặc dù các vị ấy không thích Đại thừa. Không cố định : Bất định, thuộc Bất định tụ.24 Kh�ng c� định � Bất định, thuộc Bất định tụ.

195

và không thể khẳng định thời điểm nào họ hội nhập Chân như; chính thế, nên gọi là Bất định tụ.

B.III.3.b2: Nói ba Tâm được phát và bốn phương diện được tu.

• ÂM:

Phục thứ, tín thành tựu phát tâm giả, phát hà đẳng tâm? Lược thuyết hữu tam chủng. Vân hà vi tam? -Nhất giả Trực tâm, Chánh niệm Chân như pháp cố. Nhị giả Thâm tâm, nhạo tập nhất thiết chư thiện hạnh cố. Tam giả Đại bi tâm, dục bạt nhất thiết chúng sinh khổ cố.

Vấn viết: Thượng thuyết Pháp giới Nhất tướng, Phật Thể vô nhị, hà cố bất duy niệm Chân như, phục giả cầu học chư thiện chi hạnh? Đáp viết: Thí như đại ma-ni bảo, thể tánh minh tịnh, nhi hữu khoáng uế chi cấu; nhược nhân tuy niệm bảo tánh, bất dĩ phương tiện chủng chủng ma trị, chung vô đắc tịnh. Như thị chúng sinh, Chân như chi pháp, Thể tánh không tịnh, nhi hữu vô

196

lượng phiền não nhiễm cấu; nhược nhân tuy niệm Chân như, bất dĩ phương tiện chủng chủng huân tu, diệc vô đắc tịnh. Dĩ cấu vô lượng biến nhất thiết pháp cố, tu nhất thiết thiện hạnh, dĩ vi đối trị. Nhược nhân tu nhất thiết thiện pháp, tự nhiên quy thuận Chân như pháp cố. Lược thuyết phương tiện hữu tứ chủng. Vân hà vi tứ?

- Nhất giả, hạnh căn bản phương tiện, vị quán nhất thiết pháp, tự tánh vô sinh, ly ư vọng kiến, bất trụ sinh tử. Quán nhất thiết pháp, Nhân duyên hòa hợp, Nghiệp quả bất thất; khởi ư Đại bi, tu chư phước đức, nhiếp hóa chúng sinh, bất trụ Niết-bàn. Dĩ tùy thuận Pháp tánh vô trụ cố.

- Nhị giả, năng chỉ phương tiện, vị tàm quý hối quá, năng chỉ nhất thiết ác pháp, bất linh tăng trưởng; dĩ tùy thuận Pháp tánh, ly chư quá cố. - Tam giả, phát khởi thiện căn, tăng trưởng phương tiện, vị cần tu cúng dường, lễ bái Tam Bảo, tán thán tùy hỷ, khuyến thỉnh chư Phật. Dĩ ái kính Tam Bảo thuần hậu tâm cố, tín đắc tăng trưởng, nãi năng chí cầu vô thượng chi Đạo, hựu nhân Phật-

197

Pháp-Tăng lực sở hộ cố, năng tiêu Nghiệp chướng, thiện căn bất thối; dĩ tùy thuận Pháp tánh, ly si chướng cố.

- Tứ giả, Đại nguyện bình đẳng phương tiện, sở vị phát nguyện tận ư vị lai, hóa độ nhất thiết chúng sinh, sử vô hữu dư, giai linh cứu cánh Vô dư Niếtbàn. Dĩ tùy thuận Pháp tánh vô đoạn tuyệt cố; Pháp tánh quảng đại, biến nhất thiết chúng sinh, bình đẳng vô nhị, bất niệm bỉ thử, cứu cánh tịch diệt cố. • NGHĨA:

Thêm nữa, phát tâm bằng sự tin hoàn hảo là phát những tâm gì? -Nói đại lược thì có ba: Một là Tâm ngay thẳng (Trực tâm), tức nhớ thẳng Tâm Thể Chân như. Hai là Tâm sâu xa (Thâm tâm), tức thích thú tập hợp mọi hạnh lành. Ba là Tâm Đại bi, tức muốn cứu vớt tất cả chúng sinh thoát khỏi mọi khổ đau. Hỏi: Ở trước đã nói, Chân như là Pháp tánh đồng nhất, là Thực Thể (Bản Thể Phật, Phật tánh) không hai (bất nhị); như thế, tại sao không chỉ nhớ nghĩ Chân như mà còn phải tu học các hạnh lành?

Đáp: Tương tự như khối ngọc ma-ni to lớn, thể

198

chất thì trong suốt mà bị quặng làm dơ bẩn, nếu chỉ nghĩ đến thể chất của ngọc mà không tìm cách mài giũa, thì ngọc không bao giờ trong suốt được. Chân như cũng vậy, Thể tánh vốn trong sáng, nhưng có vô số phiền não làm dơ bẩn; nếu chỉ nhớ nghĩ Chân như mà không tu các phương tiện thì Chân như ấy không thể trong sáng được. Vì rằng, phiền não làm dơ bẩn mọi pháp nên cần phải tu tất cả các pháp lành để sửa trị. Tu tập các hạnh lành chính là quay lại thuận theo với Chân như vậy. Phương tiện nói trên, đại khái có bốn; - Một là phương tiện căn bản, tức quán sát các pháp đang là vốn vô sinh, nên siêu thoát mọi nhận thức hư ảo và không trú25 trong sinh tử; lại quán sát các pháp là sự hội tụ của Nhân và Duyên, nên Nghiệp và Nghiệp báo không mất; do vậy mà khởi Tâm Đại bi làm mọi phước đức để hóa độ chúng sinh chứ không trú ở Niếtbàn. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự vô trú của Chân như vậy.

- Hai là phương tiện đình chỉ, tức hổ thẹn mà sám hối tội lỗi, đình chỉ mọi việc ác không cho lớn thêm. 25 Không trú: Không vướng, không chấp thủ.

199

Tu phương tiện này là vì thuận theo sự tách rời mọi ô nhiễm của Chân như vậy.

- Ba là phương tiện phát sinh và nuôi lớn thiện căn, tức tinh tấn cúng dường và lễ bái Tam Bảo, tán dương, tùy hỷ và khuyến thỉnh chư Phật trú thế giáo hóa chúng sinh. Do cái tâm kính mến Tam Bảo thuần hậu như thế, mà đức tin lớn mạnh để rồi lập chí cầu Tuệ giác vô thượng. Lại nhờ sức mạnh hộ trì của Tam Bảo làm cho Nghiệp chướng tiêu trừ, thiện căn tăng trưởng. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự thoát ly si mê và chướng ngại của Chân như vậy. - Bốn là phương tiện Đại nguyện bình đẳng, tức phát nguyện cùng tận vị lai, hóa độ tất cả chúng sinh không bỏ sót một ai, làm cho tất cả đều hội nhập Vô dư Niết-bàn. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự không gián đoạn của Chân như, thuận theo sự phổ biến ở tất cả chúng sinh, thuận theo sự bình đẳng, không bỉ thử và sự vắng lặng tuyệt đối của Chân như vậy. • GIẢI:

Nội dung phần này, Luận chủ giải thích hàng Chánh định tụ (Tín thành tựu) phát tâm gì và tu theo

200

những phương tiện gì.

Nói tổng quát, sự phát tâm của hàng Chánh định tụ có ba sắc thái: Một là Tâm ngay thẳng (Trực tâm), tức nghĩ nhớ thẳng Chân như không qua trung gian một đối tượng nào khác. Đây chính là trạng thái Tammuội Chân như; đồng thời, cũng chính tâm này làm nền tảng cho hai tâm sau phát khởi. Nghĩa là, Chân như là nền tảng của hai hạnh tự lợi, lợi tha; vô lậu công đức trong Chân như là gốc tự lợi, tánh đồng đẳng của Chân như là gốc lợi tha. Vì biết Chân như đầy đủ mọi công đức vô lậu, nên thích thú tu tập các thiện căn, đây chính là Tâm sâu xa (sắc thái phát tâm thứ hai: Tự lợi). Vì thấy tất cả chúng sinh đồng thể Chân như, nên cứu vớt tất cả chúng sinh thoát khỏi mọi sự thống khổ; đây là Tâm Đại bi (sắc thái phát tâm thứ ba: Lợi tha). Tóm lại, công hạnh tu tập thì vô số, nhưng tất cả đều phát xuất từ ba tâm này đây.

Qua ý nghĩa trên, Luận chủ tự nêu lên nghi vấn để giải đáp, hầu tránh sự thắc mắc cho thính giả, độc giả. Đại để, Bản Thể Pháp giới là Chân như, thế thì chỉ cần nhớ nghĩ Chân như là đủ, cần gì mà phải tu tập các

201

thiện hạnh nữa?

Để thính giả, độc giả dễ nhận thức, Luận chủ đưa ra ví dụ để so sánh như sau: Như khối ngọc ma-ni, nó vốn trong suốt nhưng bị quặng dơ bám vào, nếu không mài giũa thì ngọc sẽ không trong suốt được; tương tự, chúng sinh cũng như thế, Chân như vốn là Bản Thể thanh tịnh của chúng sinh, nhưng Chân như đã bị phiền não phủ che, do chúng sinh tạo ra từ xa xưa đến nay; vì thế, hành giả cần phải tu tập các thiện căn để sửa trị phiền não, có như thế Chân như mới hiển lộ. Tóm lại, tu tập các thiện căn chính là đoạn trừ các hạnh ác và cũng chính là quay về thuận theo Chân như vậy. Phương tiện mà hàng Chánh định tụ nương theo tu tập, đại lược để nói thì có:

- Thứ nhất: "Phương tiện căn bản". Gọi là căn bản vì nương trực tiếp Chân như mà tu tập. Pháp tu này vận dụng triệt để Tâm ngay thẳng và Tâm Đại bi, phối hợp với hai pháp quán là Quán vô sinh và Quán duyên sinh. Vận dụng Tâm ngay thẳng là nghĩ thẳng Chân như, cũng chính là tu quán Bản Thể các pháp là vô sinh; do thế mà ra khỏi vọng kiến và không vướng mắc

202

sinh tử. Và, tu quán các pháp do Nhân duyên mà hiện hữu, nên biết rằng Nghiệp và Nghiệp báo của chúng sinh không mất; do thấy vậy mà khởi Tâm Đại bi làm mọi phước đức cứu khổ chúng sinh, chứ không an trú Niết-bàn. Tóm lại, hành giả không vướng mắc sinh tử, không an trú Niết-bàn, đó là Tánh vô trú của Chân như, chính ý nghĩa này, nên gọi pháp tu này là "Phương tiện căn bản".

- Thứ hai: "Phương tiện đình chỉ". Pháp tu này tóm tắt trong hai điểm là tàm quý và sám hối. Tàm là thẹn với mình, Quý là hổ với người; nhờ tàm quý mà ngăn chặn được các điều ác chưa sinh, và nhờ sám hối mà các tội ác đã làm không lớn mạnh thêm nữa. Do tu tập hai điểm này mà làm cho mọi pháp ác không phát sinh và tăng trưởng; nên gọi pháp tu thứ hai này là thuận theo "sự tách rời mọi ô nhiễm" của Chân như. Nếu so sánh với tu tập Giới, thì đây là cách tu theo Chỉ trì. - Thứ ba: "Phương tiện phát sinh và nuôi lớn thiện căn". Để phát sinh và tăng trưởng thiện căn, thật ra có nhiều cách tu; nhưng ở đây đặt nặng việc xây dựng và củng cố đức tin. Nói tóm tắt, phương tiện này có hai

203

điểm: Một là kính yêu Tam Bảo, hai là nhờ sức mạnh hộ trì của Tam Bảo. Do thuần nhất kính yêu Tam Bảo mà đức tin lớn mạnh, nhờ vậy mà phát sinh ý nguyện cầu Đạo vô thượng; đồng thời, do đức tin đã hoàn hảo mà được Tam Bảo hộ trì, làm cho Nghiệp chướng tiêu trừ, thiện căn tăng trưởng. Do ý nghĩa đó, pháp tu này gọi là thuận theo "sự thoát ly si mê và chướng ngại" của Chân như. Nếu nói theo tu tập Giới, thì đây là cách tu Tác trì vậy.

- Thứ tư: "Phương tiện Đại nguyện bình đẳng". Đây là pháp tu phối hợp giữa 3 tâm, đó là Trực tâm, Thâm tâm và Đại bi tâm. Cách tu tập này là nguyện cứu độ tất cả chúng sinh đến tận cùng vị lai, làm cho tất cả đều chứng Vô dư Niết-bàn. Thật vậy, nếu không biết rõ Chân như là vô thỉ vô chung (Trực tâm), không thích thú vô lậu công đức (Thâm tâm), và không biết Pháp giới đồng Nhất Thể Chân như (Đại bi tâm), thì không thể nào phát Đại nguyện siêu việt như thế được. Vì Đại nguyện này siêu việt thời gian không gian, vô thỉ vô chung, nên gọi pháp tu này là thuận theo "Sự không gián đoạn, sự phổ biến, sự bình đẳng, sự vắng

204

lặng tuyệt đối" của Chân như.

Tóm lại, nội dung phần này phân tích hai điểm là Tín và Hành (Tri Hành) của hàng Chánh định tụ. Tín ở đây là tin Thể tánh Chân như, và Hành là làm theo Thể tánh Chân như ấy. Cần phải hiểu như thế mới đúng lý nghĩa Khởi Tín.

Điểm cần lưu ý ở đây là trong Phật giáo thường dùng từ phương tiện, từ này là để chỉ những Nhân duyên, những mô thức giúp hành giả tiến về cứu cánh, chứ không phải cứu cánh. Do vậy, tất cả các pháp tu tập đều là phương tiện, như ở kinh Kim Cang tỷ dụ các pháp tu là "chiếc bè qua sông", ở kinh Lăng Già thì gọi là "ngón tay chỉ mặt trăng".v.v…

B.III.3.b3: Nói thành quả của sự phát tâm ấy. • ÂM:

Bồ-tát phát thị tâm cố, tắc đắc thiểu phần kiến ư Pháp thân. Dĩ kiến Pháp thân cố, tùy kỳ nguyện lực, Năng hiện bát chủng lợi ích chúng sinh. Sở vị tùng Đâu-Suất thiên thối, nhập thai, trụ thai, xuất

205

thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập ư Niết-bàn. Nhiên thị Bồ-tát vị danh Pháp thân, dĩ kỳ quá khứ vô lượng thế lai hữu lậu chi Nghiệp, vị năng quyết đoạn; tùy kỳ sở sinh, dữ vi khổ tương ưng; diệc phi Nghiệp hệ, dĩ hữu Đại nguyện tự tại lực cố. Như Tu-đa-la trung hoặc thuyết hữu thối đọa ác thú giả, phi kỳ thật thối; đản vị sơ học Bồ-tát, vị nhập chánh vị nhi giải đãi giả, khủng bố linh bỉ dõng mãnh cố. Hựu thị Bồ-tát, nhất phát tâm hậu, viễn ly khiếp nhược, tất cánh bất úy đọa Nhị thừa địa. Nhược văn vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, cần khổ nan hành, nãi đắc Niết-bàn, diệc bất khiếp nhược; dĩ tín tri nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, tự Niết-bàn cố.

• NGHĨA:

Các vị Bồ-tát phát tâm bằng sự tin hoàn hảo như vậy thì thấy được ít phần Pháp thân. Vì thấy được Pháp thân nên các vị ấy có thể tùy sức mạnh của Đại nguyện mà biểu hiện tám tướng làm lợi ích cho chúng sinh. Đó là từ Đâu-Suất giáng thần, nhập thai, ở trong thai, ra khỏi thai, xuất gia, thành đạo, giáo hóa và nhập Niết-

206

bàn. Nhưng các vị Bồ-tát này vẫn chưa được gọi là hội nhập Pháp thân, vì các vị ấy chưa loại hết những hành vi xấu ác đã làm trong nhiều đời quá khứ; cho nên sinh ra ở đâu cũng còn những cái khổ đau nhỏ nhiệm; dù thế, các vị không bị Nghiệp buộc ràng, vì có sức mạnh tự tại của Đại nguyện. Trong kinh có chỗ bảo, các vị ấy còn bị thối lui và đọa vào đường dữ, nhưng thật ra không phải như thế; kinh nói vậy là để cảnh cáo các vị Bồ-tát mới tu học chưa vào Chánh định tụ mà lại biếng nhác, để họ dõng mãnh nhiều hơn. Thêm nữa, các vị ấy sau khi phát tâm rồi thì dứt hẳn mọi khiếp nhược, hoàn toàn không còn lo sợ đọa vào hàng Nhị thừa26 (các đường dữ). Và, dù nghe nói phải trải qua vô số thời kỳ tu hành khó khăn, khổ nhọc mới chứng Niết-bàn, các vị cũng không khiếp nhược; vì các vị Bồ-tát tin tưởng và hiểu rằng, tất cả các pháp xưa nay bản chất là Niết-bàn. • GIẢI:

Nội dung phần này nói về thành quả của sự phát tâm bằng sự tin của hàng Chánh định tụ, tức thành quả 26 Đọa vào hàng Nhị thừa: Theo bản dịch của Ngài Thật-xoa-nan-đà, dịch vào đời Đường, thì ghi đọa ác đạo thú chứ không phải đọa vào hàng Nhị thừa.

207

của những hành giả khi bước lên địa vị Sơ trụ. Đại lược để nói, khi các vị Bồ-tát kinh qua Thập tín bước lên Sơ trụ, tại đây, tâm các vị đã được an trú, nên thấy được ít phần Pháp thân (Chân như), lại cộng hưởng sức mạnh Đại nguyện, nên có thể biểu hiện tám tướng thành đạo làm lợi ích cho chúng sinh. Tuy vậy, sự biểu hiện này rất hạn chế, mang ý nghĩa đang học cách làm Phật; vì vậy, không giống sự biểu hiện của Bồ-tát hàng Thập địa hay sự biểu hiện của chư Phật. Kết quả như thế là vì các vị chỉ mới đoạn trừ được các Chi mạt vô minh, nên sinh ra ở đâu cũng còn chịu những khổ đau vi tế (cả Phần đoạn sinh tử lẫn Biến dịch sinh tử); tuy vậy, các vị ấy vẫn tự tại không bị Nghiệp trói buộc. Thêm nữa, tâm lý các vị rất dõng mãnh, nên không còn bị thối lui và không còn khiếp sợ phải tu tập gian khổ nhiều thời kỳ mới thành Phật. Tóm lại, các vị Bồ-tát đã thành tựu đức tin, bước lên hàng Thập trụ thì có những thành quả: Biểu hiện tám tướng thành Đạo, ở đâu cũng tự tại, không thối chuyển và không khiếp sợ.

208

B.III.3.c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm. • ÂM:

Giải hạnh phát tâm giả, đương tri chuyển thắng. Dĩ thị Bồ-tát tùng sơ Chánh tín dĩ lai, ư đệ nhất a-tăng-kỳ kiếp tương dục mãn cố, ư Chân như pháp trung, thâm giải hiện tiền, sở tu ly tướng. Dĩ tri Pháp tánh, Thể ly xan tham cố, tùy thuận tu hành Đàn Ba-la-mật. Dĩ tri Pháp tánh vô nhiễm, ly ngũ dục quá cố, tùy thuận tu hành Thí Ba-la-mật. Dĩ tri Pháp tánh vô khổ, ly sân não cố, tùy thuận tu hành Sằn-đề Ba-la-mật. Dĩ tri Pháp tánh vô thân-tâm tướng, ly giải đãi cố, tùy thuận tu hành Tỳ-lê-da Ba-la-mật. Dĩ tri Pháp tánh thường định, Thể vô loạn cố, tùy thuận tu hành Thiền Ba-la-mật. Dĩ tri Pháp tánh Thể minh, ly vô minh cố, tùy thuận tu hành Bát-nhã Ba-la-mật.

• NGHĨA:

Phát tâm bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh) thì nên biết cao sâu hơn trước (Tín thành tựu), vì khi đạt được đức tin hoàn hảo trở đi (Chánh tín), cho đến thời

209

kỳ vô số (A-tăng-kỳ kiếp)27 thứ nhất sắp đầy đủ, các vị Bồ-tát này đối với Chân như đã có sự hiểu biết sâu xa và sự thực hành ly tướng. Vì các vị biết Chân như là không có tham lẫn nên thuận theo mà tu tập Bố thí Ba-la-mật (Thí độ). Vì biết Chân như là không nhiễm ô, không có sắc thái xấu xa năm dục, nên thuận theo mà tu tập Giới Ba-la-mật (Giới độ). Vì biết Chân như là không có khổ đau, sân hận, nên tùy thuận mà tu tập Nhẫn nhục Ba-la-mật (Nhẫn độ). Vì biết Chân như không có tướng thân và tâm, không có sự biếng nhác, nên thuận theo mà tu tập Tinh tấn Ba-la-mật (Tấn độ). Vì biết Chân như thường an tịnh, không rối loạn, nên thuận theo mà tu tập Thiền định Ba-la-mật (Định độ). 27 Tam A-tăng-kỳ kiếp: Ba thời kỳ vô số. Đây là thời gian tu tập kể từ khi hành giả phát tâm chính xác (Chánh tín Sơ trụ) đến khi hành giả hoàn thành quả vị Phật-đà. Theo Bắc tông, khi hết Thập tín bước lên Sơ trụ là bắt đầu thời kỳ vô số thứ nhất, đến khi hết Thập Hồi hướng bước lên Sơ địa là sắp hết thời kỳ vô số thứ nhất này. Thời kỳ vô số thứ hai là từ Sơ địa đến Bát địa; thời kỳ vô số thứ ba từ Bát địa đến hết Thập địa. Theo Khởi Tín, sắc thái phát tâm từ thấp đến cao có ba cấp: "Bằng sự tin, bằng sự biết và làm, bằng sự chứng". Phát tâm chính là phát khởi và phát triển Chân như trong tự thân. Nếu phối hợp ba sự phát tâm này với ba thời kỳ vô số, thì Phát tâm bằng sự tin, Phát tâm bằng sự biết và sự làm thuộc thời kỳ vô số thứ nhất; còn sự Phát tâm bằng sự chứng thuộc thời kỳ thứ hai và thời kỳ thứ ba.

210

Vì biết Chân như là trong sáng không có trạng thái Bất giác, nên thuận theo mà tu tập Trí tuệ Ba-la-mật (Trí độ). • GIẢI:

Theo Khởi Tín, hàng Thập tín được xếp vào nhóm Bất định tụ, tức thuộc phàm phu. Khi hành giả tu tập viên mãn sự tin bước lên địa vị Sơ trụ, là bước đầu tiên đi vào Chánh định tụ. Quá trình tu tập (phát tâm) từ Sơ trụ đến hết Trụ thứ mười, là sự phát tâm bằng sự tin; từ Sơ hạnh đến Hướng thứ mười, là quá trình tu tập bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh). Phần này là giải thích sự phát tâm của hàng Bồ-tát Thập hạnh và Thập hướng. Quá trình tu tập của Thập trụ, là để củng cố sự an trú của tâm và Đại nguyện kiên cường vững mạnh. Khi lên Sơ hạnh thì trú và nguyện đã kiên cố, nên tại đây các vị Bồ-tát có sự hiểu biết Chân như sâu xa hơn và thể hiện hiểu biết này bằng hành động. Do ý nghĩa đó, nên gọi sự tu tập này là "phát tâm bằng sự biết và sự làm". Tóm lại, sự tu tập của Bồ-tát Thập hạnh, Thập hướng là sự vận dụng Tri-Hành để đạt đến Nhất Thể. Tức hiểu Chân như là vô tướng nên biểu hiện cái vô tướng đó qua lục độ, để tiến dần về thực tại vô tướng

211

Chân như. Nói cách khác, quá trình tu tập này là tùy thuận Bản tánh Chân như mà thể hiện, để hướng đến hội nhập Chân như.

B.III.3.d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng (Có 2 tiết):

B.III.3.d1: Nói sự phát tâm bằng sự chứng và hoạt dụng của sự phát tâm ấy.

B.III.3.d2: Nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng.

B.III.3.d1: Nói sự phát tâm bằng sự chứng và hoạt dụng của sự phát tâm ấy.

• ÂM:

Chứng phát tâm giả, tùng định tâm địa, nãi chí Bồ-tát cứu cánh địa, chứng hà cảnh giới? -Sở vị Chân như. Dĩ y Chuyển thức thuyết vi cảnh giới, nhi thử chứng giả, vô cảnh giới tướng, duy Chân như trí, danh vi Pháp thân.

212

Thị Bồ-tát ư nhất niệm khoảnh, năng chí thập phương, vô dư thế giới, cúng dường chư Phật, thỉnh chuyển pháp luân, duy vị khai đạo, lợi ích chúng sinh, bất y văn tự. Hoặc thị siêu địa tốc thành Chánh giác, dĩ vi khiếp nhược chúng sinh cố. Hoặc thuyết ngã ư vô lượng a-tăng-kỳ kiếp, đương thành Phật đạo, dĩ vi giải mạn chúng sinh cố. Năng thị như thị vô số phương tiện, bất khả tư nghị; nhi thật Bồ-tát chủng tánh căn đẳng, phát tâm tắc đẳng, sở chứng diệc đẳng, vô hữu siêu quá chi pháp. Dĩ nhất thiết Bồ-tát, giai kinh tam a-tăng-kỳ kiếp cố; đản tùy chúng sinh thế giới bất đồng, sở kiến sở văn căn dục tánh dị, cố thị sở hành diệc hữu sai biệt. • NGHĨA:

Phát tâm bằng sự chứng là các vị Bồ-tát từ địa vị Trí tuệ trong sáng đến địa vị cứu cánh28 , các vị Bồtát này chứng cảnh giới gì? -Đó là chứng Chân như. Nhưng cảnh giới nói đây là nương theo Chuyển thức để nói cho dễ hiểu, chứ sự chứng ở đây không có cái 28 Địa vị Trí tuệ trong sáng đến địa vị cứu cánh: Tức từ Địa thứ nhất đến Địa thứ mười.

213

gì gọi là cảnh giới, mà chỉ là Tuệ giác Chân như được gọi là Pháp thân.

Các vị Bồ-tát này, trong thời gian rất nhanh như ý nghĩ, có thể đến khắp các thế giới trong mười phương, cúng dường các đức Phật-đà, thỉnh cầu các Ngài chuyển bánh xe Phật pháp, làm như vậy là để mở đường đem lợi ích cho chúng sinh, chứ không cần dùng đến ngôn ngữ văn tự. Các vị Bồ-tát này, có khi vì những chúng sinh hèn yếu khiếp sợ, nên biểu hiện vượt mọi địa vị tu tập mà thành ngay đấng Chánh giác. Hoặc có khi vì những chúng sinh biếng nhác, khinh thường, nên biểu hiện trải qua vô số thời kỳ vô số, mới thành quả vị Phật-đà.

Các vị biểu hiện vô số phương tiện như vậy ngoài sự nghĩ bàn; nhưng thật ra, chủng tánh và thiện căn của các vị Bồ-tát thì đồng đẳng, nên phát tâm cũng đồng đẳng, chứng ngộ cũng đồng đẳng, không có sự kiện vượt qua các địa vị được. Bởi vì, vị nào cũng phải tu hành trải qua ba thời kỳ vô số; chỉ vì tùy theo thế giới bất đồng của chúng sinh, tức tùy theo trình độ, khuynh hướng, cá tính của chúng sinh, để các vị Bồ-tát biểu

214

hiện các việc làm thích ứng với căn cơ nên có sự sai khác nhau.

• GIẢI:

Phần này Luận Chủ thuyết minh về sự phát tâm bằng sự chứng, và hoạt dụng của sự phát tâm đó. - Bồ-tát hàng Thập hạnh và Thập hướng (Giải hạnh) tùy theo Bản tánh của Chân như mà tu tập, chứ chưa chứng nhập Chân như. Khi sự biết và sự làm thuần thục thì chứng Sơ địa, tức bước lên địa vị tu tập cấp chứng (chứng phát tâm). Cấp chứng là từ Sơ địa đến Địa thứ mười. Sở dĩ gọi là chứng vì giai đoạn này các vị Bồ-tát mới trực tiếp đoạn từng phần vô minh để chứng từng phần Pháp thân, địa vị càng cao thì thân chứng Pháp thân càng sâu. Đến địa thứ mười thì hội nhập toàn diện. Nói chứng Chân như (Pháp thân) là dựa vào nhận thức (Chuyển thức) để nói, chứ thực tại Chân như là vô tướng, siêu việt mọi ngôn ngữ, tư duy. Vì vậy, phải tu tập ly tướng mới chứng Chân như hay chứng thực tại vô tướng được.

- Chứng Chân như chính là chứng Trí tịnh tướng (Trí Chân như), khi đã chứng thì Bồ-tát có khả năng

215

phát khởi các Diệu Dụng Chân như (Bất khả tư nghị nghiệp) tùy theo sở chứng của mình. Chính do Diệu Dụng này mà các vị Bồ-tát có thể biểu hiện sự thành Phật nhanh hay chậm, tùy theo căn cơ chúng sinh. Và, sự biểu hiện làm lợi ích chúng sinh như thế, toàn là sự biểu hiện thực tại vô tướng của Chân như cả. - Sự kiện trong một sát-na các vị Bồ-tát có thể đến khắp mọi thế giới mười phương cúng dường, thỉnh cầu chư Phật thuyết pháp.v.v… là hoạt dụng Nhân quả xuất thế gian. Những biểu hiện thành Phật nhanh hay chậm là hoạt dụng Nhân quả thế gian. Đây chính là Dụng vĩ đại của Chân như, của Đại thừa hay của Tâm vậy.

- Sự biểu hiện thành Phật của các vị Bồ-tát là cách tu tập làm Phật, chứ không phải đã thành Phật. Đồng thời, thời gian thành Phật tất cả các vị Bồ-tát đều như nhau, là phải trải qua ba a-tăng-kỳ kiếp.

B.III.3.d2: Nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng.

216

• ÂM:

Hựu thị Bồ-tát phát tâm tướng giả, hữu tam chủng tâm vi tế chi tướng. Vân hà vi tam? -Nhất giả Chân tâm, vô phân biệt cố. Nhị giả Phương tiện tâm, tự nhiên biến hành lợi ích chúng sinh cố. Tam giả Nghiệp thức tâm, vi tế khởi diệt cố. Hựu thị Bồ-tát, công đức thành mãn, ư Sắc Cứu cánh xứ, thị nhất thiết thế gian tối cao đại thân; vị dĩ nhất niệm tương ưng tuệ, vô minh đốn tận, danh Nhất thiết chủng trí; tự nhiên nhi hữu Bất tư nghị nghiệp, năng hiện thập phương lợi ích chúng sinh. Vấn viết: Hư không vô biên cố, thế giới vô biên; thế giới vô biên cố, chúng sinh vô biên; chúng sinh vô biên cố, tâm hành sai biệt diệc phục vô biên. Như thị cảnh giới, bất khả phân tề, nan tri nan giải. Nhược vô minh đoạn, vô hữu tâm tưởng, vân hà năng liễu, đanh Nhất thiết chủng trí? Đáp viết: Nhất thiết cảnh giới, bản lai Nhất Tâm, ly ư tưởng niệm; dĩ chúng sinh vọng kiến cảnh giới, cố tâm hữu phân tề; dĩ vọng khởi tưởng niệm, bất xứng Pháp tánh, cố bất năng liễu. Chư

217

Phật Như Lai, ly ư kiến tưởng, vô sở bất biến. Tâm chân thật cố, tức thị chư pháp chi tánh, tự Thể hiển chiếu, nhất thiết vọng pháp. Hữu đại trí dụng, vô lượng phương tiện, tùy chư chúng sinh, sở ứng đắc giải, giai năng khai thị chủng chủng pháp nghĩa. Thị cố đắc danh Nhất thiết chủng trí. Hựu vấn viết: Nhược chư Phật hữu tự nhiên nghiệp, năng hiện nhất thiết xứ lợi ích chúng sinh giả, nhất thiết chúng sinh, nhược kiến kỳ thân, nhược đỗ thần biến, nhược văn kỳ thuyết, vô bất đắc lợi; vân hà thế gian đa bất năng kiến? Đáp viết: Chư Phật Như Lai Pháp thân bình đẳng, biến nhất thiết xứ, vô hữu tác ý, cố thuyết tự nhiên. Đản y chúng sinh tâm hiện. Chúng sinh tâm giả, do như ư cảnh, cảnh nhược hữu cấu, sắc tượng bất hiện. Như thị chúng sinh, tâm nhược hữu cấu, Pháp thân bất hiện cố.

• NGHĨA:

Thêm nữa, sắc thái phát tâm bằng sự chứng của các vị Bồ-tát này có ba thứ rất vi tế: Thứ nhất là Tâm chân thật, vì siêu việt mọi phân biệt. Thứ hai là Tâm

218

phương tiện, vì làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh một cách tự nhiên. Thứ ba là Tâm nghiệp thức (Động thức), vì còn sinh diệt vi tế.

Lại nữa, các vị Bồ-tát này khi công đức viên mãn thì tại cõi trời Sắc Cứu cánh29 biểu hiện cái thân cao to nhất thế gian30; và Tuệ giác thì thích ứng tối hậu với Chân như, nên vô minh hết sạch, gọi là Nhất thiết chủng trí (Tuệ giác biết tất cả); do đó mà Hoạt dụng siêu việt tự nhiên biểu hiện khắp cả làm lợi ích cho chúng sinh.

Hỏi: Không gian vô biên thì thế giới cũng vô biên, thế giới vô biên thì chúng sinh cũng vô biên, chúng sinh vô biên thì tâm thức tạo tác sai biệt cũng vô biên. Đối cảnh như vậy thật không có giới hạn khó mà hiểu biết; nếu vô minh hủy diệt thì không còn tâm thức, thế thì lấy gì để hiểu biết mà gọi là Nhất thiết chủng trí? 29 Cõi trời Sắc Cứu cánh: Trời Sắc Cứu cánh là cõi trời cao nhất của cõi Sắc, và cũng là cõi mà sắc chất tinh diệu nhất của thế giới sắc chất. Biểu hiện cái thân cao to nhất thế gian: Tức Tha thọ dụng thân hay Thắng ứng thân. Khi chứng Pháp thân thì đồng thời có Báo thân tức Tự thọ dụng thân, có Thắng ứng thân tức Tha thọ dụng thân, và có Liệt ứng thân tức Biến hóa thân (tùy loại mà hiện thân).

219

Đáp: Tất cả đối cảnh vốn là Tâm Thể đồng nhất, siêu việt phân biệt; chúng sinh vì nhận thức không chính xác mà hình thành đối cảnh, nên nhận thức của chúng sinh là phân biệt, là giới hạn; và, vì những phân biệt khởi lên càng không chính xác, không thích hợp với Thực Thể (Chân như) các pháp, nên không thể biết rõ tất cả. Các đấng Phật-đà thì siêu việt cái nhận thức ấy, nên Tuệ giác phổ biến tất cả, cái Tuệ giác xác thực này chính là Bản tánh của các pháp, nên tự Thể soi rõ hết thảy các pháp sai biệt. Cái Tuệ giác này có cái hoạt dụng vĩ đại, đó là vô số phương tiện, tùy chúng sinh nhu cầu như thế nào mới được lý giải, thì chỉ dạy được hết thảy mọi lý nghĩa của mọi pháp. Chính thế, nên gọi là Tuệ giác biết tất cả (Nhất thiết chủng trí). Lại hỏi: Nếu chư Phật có hoạt dụng tự nhiên biểu hiện khắp nơi, làm lợi ích cho chúng sinh, thì lẽ ra mọi chúng sinh thấy được thân hình của Ngài, thấy được biến hóa của Ngài, nghe được lời tiếng của Ngài và ai cũng được lợi ích cả; thế thì tại sao đa số chúng sinh không ai thấy nghe gì hết?

Đáp: Pháp thân của chư Phật thì bình đẳng, hiện

220

hữu khắp mọi nơi, không có tác ý31, nên gọi là tự nhiên. Nhưng Pháp thân ấy biểu hiện hay không là tùy thuộc tâm thức chúng sinh. Tâm thức chúng sinh thì như tấm gương, gương mà dơ bẩn thì bóng không hiện; chúng sinh cũng vậy, Pháp thân không hiện là vì tâm thức còn dơ bẩn.

• GIẢI:

Phần này nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng, gồm ba đoạn:

- Đoạn thứ nhất: Từ "Thêm nữa… đến… lợi ích cho chúng sinh". Đoạn này có hai ý:

1. Tâm của hàng Bồ-tát cấp chứng này có ba sắc thái vi tế: Thứ nhất là Tâm chân thật, tức tâm vô phân biệt (Trí tịnh tướng, Căn bản trí); thứ hai là Tâm phương tiện (Sai biệt trí, Bất tư nghị nghiệp); thứ ba là Tâm nghiệp thức, tức tâm còn sự sinh diệt vi tế của vô minh.

2. Khi sinh diệt vi tế hủy diệt chính là thời điểm hoàn tất sự phát tâm bằng sự chứng. Vô minh hủy diệt chính là hội nhập Chân như, tại đây Trí tuệ hiển lộ một 31Tác ý: Chú ý, cố ý, chính là sự phân biệt.

221

cách toàn triệt (Nhất thiết chủng trí); đồng thời, hiện khởi những Hoạt dụng siêu việt làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.

- Đoạn thứ hai: Từ "Hỏi… đến… Tuệ giác biết tất cả". Luận chủ đặt câu hỏi để giải thích thêm làm rõ nghĩa hơn về Tuệ giác biết tất cả. Đại lược, nghi vấn rằng, đối cảnh thì vô biên vô số, mà biết đối cảnh là do tâm thức, nhưng khi hội nhập Chân như thì tâm thức hủy diệt, vậy lấy cái gì để biết mà gọi là Tuệ giác biết tất cả? Giải thích cho nghi vấn này có hai điểm: 1. Toàn bộ đối cảnh vốn là Tâm Thể đồng nhất, chúng sinh vì phân biệt mà hình thành đối cảnh, phân chia Nhất Tâm thành từng mảnh vụn, không thích hơp Thực Thể các pháp. Vì vậy chúng sinh không thể biết rõ tất cả.

2. Chư Phật thì siêu việt mọi phân biệt, là các đấng đã chứng ngộ Bản Thể đồng nhất (Chân như) của các pháp, nên biết rõ tất cả các pháp (Nhất thiết chủng trí); do đây mà có Hoạt dụng vĩ đại, tức thể hiện vô số phương tiện làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh theo căn cơ của họ. Chính thế, gọi Trí Phật là Tuệ giác biết

222

tất cả vậy.

- Đoạn thứ ba: Từ "Lại hỏi… đến… tâm thức còn dơ bẩn". Đoạn này Luận chủ tiếp tục đặt nghi vấn để làm sáng tỏ thêm về Hoạt dụng siêu việt của chư Phật. Nghi vấn là: Chư Phật thường biểu hiện vô số phương tiện làm lợi ích cho chúng sinh, thế thì tại sao đa số không ai thấy nghe gì cả? -Luận chủ giải thích rằng, đa số chúng sinh đang bị vô minh phiền não che phủ Bản Thể trong sáng (Chân như), nên không thể thấy nghe Diệu Dụng Pháp thân chư Phật được, tương tự như tấm gương đang bị bụi dơ thì đối cảnh không thể hiện hình được.

B.IV. CÁCH TU TẬP (Có 4 điểm):

B.IV.1: Nói tư cách người tu sự tin. B.IV.2: Nói tổng quát về sự tin và sự tu của sự tin mà người ấy phải tu.

B.IV.3: Đặc biệt nói về sự tin.

B.IV.4: Chỉ cách đề phòng thối chuyển.

223

B.IV.1: Nói tư cách người tu sự tin. • ÂM:

Dĩ thuyết Giải thích phần, thứ thuyết Tu hành tín tâm phần. Thị trung y vị nhập Chánh định tụ chúng sinh, cố thuyết Tu hành tín tâm. • NGHĨA:

Mục Giải thích đã xong, bây giờ nói mục Tu hành tín tâm. Trong mục này là trình bày cách tu của những người chưa đứng vào Chánh định tụ, nên mới gọi là Tu hành tín tâm.

• GIẢI:

- Giáo nghĩa Khởi Tín là xiển dương đức tin Đại thừa, tin Đại thừa chính là tin cái Tâm đang là của chúng ta. Tâm ấy vốn sẵn Thể, Tướng và Dụng vĩ đại, bất sinh bất diệt, vô thỉ vô chung. Nói khác đi, tin cái Tâm đang là của chúng ta tức tin Thực Thể của tâm chính là Chân như. Đức tin khởi phát từ Chân như và tin là tin Chân như này đây.

- Phần này mở đầu cho phần giới thiệu cách tu giáo nghĩa Khởi Tín. Đối tượng sơ phát tâm tu tập là hàng Bất định tụ và pháp tu là sự tin. Sự tin này là căn

224

bản của sự phát huy về Tâm hay sự phát khởi, phát huy và hội nhập Chân như. Đây chính là tâm nguyện mà Luận chủ đã nói ở phần mở đầu của luận văn: "…phát đức tin chính xác Đại thừa để giống Phật không bị mất đi".

B.IV.2: Nói tổng quát về sự tin và sự tu của sự tin mà người ấy phải tu.

• ÂM:

Hà đẳng tín tâm? Vân hà tu hành? -Lược thuyết tín tâm hữu tứ chủng. Vân hà vi tứ? -Nhất giả Tín căn bản, sở vị nhạo niệm Chân như pháp cố. Nhị giả Tín Phật hữu vô lượng công đức, thường niệm thân cận, cúng dường cung kính, phát khởi thiện căn, nguyện cầu Nhất thiết trí cố. Tam giả Tín Pháp, hữu đại lợi ích, thường niệm tu hành chư Bala-mật cố. Tứ giả Tín Tăng, năng chánh tu hành, tự lợi tự tha, thường nhạo thân cận chư Bồ-tát chúng, cầu học như thật hạnh cố.

Tu hành hữu ngũ môn, năng thành thử tín.

225

Vân hà vi ngũ? -Nhất giả Thí môn. Nhị giả Giới môn. Tam giả Nhẫn môn. Tứ giả Tấn môn. Ngũ giả Chỉ-Quán môn.

• NGHĨA:

Những người này tin những gì, và tu hành những gì? -Đại lược để nói, sự tin ấy có bốn đối tượng. Bốn đối tượng nào? -Một là Tin căn bản, tức thích thú nhớ nghĩ Tâm Thể Chân như. Hai là Tin Phật, tức tin Ngài có vô lượng công đức, nên thường nghĩ đến sự thân cận, cung kính và cúng dường để phát sinh thiện căn, mong được Tuệ giác vô thượng của Ngài. Ba là Tin Pháp, tức tin Pháp ấy có lợi ích vĩ đại, nên thường nghĩ đến sự thực hành các pháp Ba-la-mật. Bốn là Tin Tăng, tức tin rằng các vị ấy tu hành chính xác để tự lợi-lợi tha, nên thường thích thú thân gần Bồ-tát Tăng32 để cầu học sự tu hành đúng như thật.

Sự tu hành thì có năm cách để hoàn thành sự tin trên. Năm cách ấy là gì? -Một là Thí, hai là Giới, ba là Nhẫn, bốn là Tấn, năm là Chỉ-Quán (Thiền định). 32 Bồ-tát Tăng: Tỷ-kheo mà thọ giới Bồ-tát, như vậy mới gọi là Tăng.

226

• GIẢI:

Phần này giới thiệu tổng quát những đối tượng mà Bồ-tát sơ phát tâm cần phải tin, cần phải tu để hoàn thành mười địa vị đức tin (Thập tín) bước lên hàng Thập trụ.

- Hàng Bất định tụ là những người đứng ngoài cửa Phật pháp, muốn vào dòng Phật pháp căn bản phải có đức tin, như kinh Tâm Địa Quán khẳng định: "Vào biển Phật pháp lấy đức tin làm gốc".

Trên căn bản đó, Khởi Tín giới thiệu đến với hành giả có bốn đối tượng cần được tin: Đó là Tin Chân như, Tin Phật, Tin Pháp và Tin Tăng. Thế là, nội dung sự tin này vẫn là Tứ bất hoại tín, chỉ thay thế Tin Giới ở vị trí thứ tư bằng Tin Chân như và đặt ở vị trí thứ nhất. Với vị trí Tin Chân như đặt hàng đầu, Khởi Tín muốn khẳng định rằng, đức tin này là căn bản, là chủ yếu; tin Phật-Pháp-Tăng cũng từ Chân như lưu xuất mà thôi. Đây là điểm nhất quán trong Khởi Tín và cũng là trọng tâm mà giáo nghĩa Khởi Tín thuyết minh. - Tin là sinh hoạt của tâm lý, để đức tin nhuần nhuyễn và hiện thực thì cần được biểu hiện qua hành

227

động của thân và miệng, như thế tri-hành mới hợp nhất. Chính vì thế, Luận chủ giới thiệu đến với hành giả đương cơ năm pháp: "Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn và Chỉ-Quán" để tu tập hằng ngày. Đây là năm pháp trong sáu Ba-la-mật. Bồ-tát cấp chứng thì tu cả sáu Ba-la-mật trong tinh thần ly tướng, trực tiếp chứng Pháp thân; còn tại địa vị sơ phát tâm này, chỉ tu năm pháp và được gọi là năm môn chứ không gọi là năm Ba-la-mật.

- Theo Bắc tông nói chung và Khởi Tín nói riêng, đây là giai đoạn tu tập của hàng phàm phu (sơ phát tâm Bồ-tát), nên nội dung tu tập hiện hữu năng-sở, bỉthử… Vậy là, ai đang trong giai đoạn tu tập này mà nói mình vô chấp, ly tướng… thì thật là đại vọng ngôn (hơn nữa, hành giả đã ly tướng thì không bao giờ nói mình ly tướng.

B.IV.3: Đặc biệt nói về sự tu. (Có 5 chi): B.IV.3.a: Nói về Thí.

B.IV.3.b: Nói về Giới.

228

B.IV.3.c: Nói về Nhẫn.

B.IV.3.d: Nói về Tấn.

B.IV.3.e: Nói về Chỉ và Quán.

B.IV.3.a: Nói về Thí.

• ÂM:

Vân hà tu hành Thí môn? -Nhược kiến nhất thiết lai cầu sách giả, sở hữu tài vật, tùy lực thí dữ, dĩ tự xả xan tham, linh bỉ hoan hỷ. Nhược kiến ách nạn khủng bố nguy bức, tùy kỷ kham nhậm, thí dữ vô úy. Nhược hữu chúng sinh lai cầu pháp giả, tùy kỷ năng giải, phương tiện vị thuyết. Bất ưng tham cầu danh lợi, cung kính, duy niệm tự lợi lợi tha, hồi hướng Bồ-đề cố.

• NGHĨA:

Tu tập Bố thí như thế nào? -Đó là, nếu thấy bất cứ ai đến cầu được giúp đỡ, mình có tài sản gì hãy tùy khả năng mà cho họ, để từ bỏ tính tham lẫn của mình và làm cho họ vui vẻ. Hoặc thấy ai bị tai nạn đang lo sợ, hay đang nguy khốn, tùy khả năng của mình để đem

229

lại cho họ sự không sợ hãi. Hoặc có ai đến cầu học tập Phật pháp, tùy khả năng của mình mà khéo léo trình bày cho họ. Làm ba sự Bố thí này với tâm lý không tham danh lợi và sự tôn kính, mà chỉ nghĩ đến tự lợi, lợi tha hướng về Tuệ giác vô thượng. • GIẢI:

- Bố thí là pháp tu đầu tiên của hàng Bồ-tát sơ phát tâm cần thực hiện. Bố thí có ba cách là Tài thí, Vô úy thí và Pháp thí. Với căn cơ này, Luận chủ chỉ giới thiệu Bố thí ngoại tài (tài sản…); chứ Bố thí nội tài, hàng Bồ-tát ly tướng mới thực hiện được.

- Bố thí được tu tập trước tiên là nhằm trừ bỏ dần lòng tham dục, chấp thủ; tham chấp có giảm thiểu thì Trí-Bi mới sinh khởi, và khi có Trí-Bi mới bước vào dòng Phật pháp được.

B.IV.3.b: Nói về Giới.

• ÂM:

Vân hà tu hành Giới môn? -Sở vị Bất sát, Bất đạo, Bất dâm, Bất lưỡng thiệt, Bất ác khẩu, Bất

230

vọng ngôn, Bất ỷ ngữ, viễn ly tham-tật-khi-trá-siểmkhúc, sân nhuế, tà kiến. Nhược xuất gia giả, vị chiết phục phiền não cố, diệc ưng viễn ly hội náo, thường xử tịch tịnh, tu tập thiểu dục tri túc, đầu đà đẳng hạnh. Nãi chí tiểu tội, tâm sinh bố úy, tàm quý cải hối, bất đắc khinh ư Như Lai sở chế cấm Giới, đương hộ cơ hiềm; bất linh chúng sinh vọng khởi quá tội cố. • NGHĨA:

Tu tập Giới như thế nào? -Đó là Không sát sinh, Không trộm cướp, Không dâm dục, Không nói hai lưỡi, Không nói thô ác, Không nói dối trá, Không nói thêu dệt, không tham lam gồm cả ganh ghét, lừa đảo, gian dối, dua nịnh, giận dữ và tà kiến. Nếu là người xuất gia thì vì bẻ gãy phiền não, cần phải tránh chỗ náo động, thường ở chỗ thanh vắng mà thực hành hạnh ít ham muốn, biết vừa đủ, và hạnh đầu đà. Dù lỗi nhỏ đi nữa cũng biết lo sợ hổ thẹn đổi bỏ, không nên khinh thường Giới pháp Như Lai quy định, phải giữ gìn để tránh sự phỉ báng, ác cảm; nghĩa là đừng làm cho mọi người phát sinh tội lỗi một cách vô cớ.

231

• GIẢI:

Sự tu tập của hàng Bất định tụ là nói chung cho cả tại gia lẫn xuất gia, độn căn lẫn lợi căn. Thế nên, phần giới thiệu cách tu này là giới thiệu các pháp căn bản làm nền tảng cho mọi căn cơ. Trên quan điểm này, về tu tập Giới, Luận chủ quy kết vào mười điều thiện (Thập thiện là Giới luật căn bản cho tại gia lẫn xuất gia, Thanh văn lẫn Bồ-tát). Nội dung tu tập Giới này bao hàm cả Tam tụ tịnh giới; tuy vậy, với người xuất gia, Giới luật căn bản chính là thiểu dục tri túc, nếu không tu tập Giới căn bản này thì mọi giới khác không có cơ sở sinh khởi, phát triển và hiện hữu.

B.IV.3.c: Nói về Nhẫn.

• ÂM:

Vân hà tu hành Nhẫn môn? -Sở vị ưng nhẫn tha nhân chi não, tâm bất hoài báo. Diệc đương nhẫn ư lợi-suy, hủy-dự, xưng-cơ, khổ-lạc đẳng pháp cố. • NGHĨA:

Tu tập Nhẫn nhục như thế nào? -Đó là, cần chịu

232

đựng mọi sự quấy rối của kẻ khác, lòng không chứa đựng ý niệm trả thù. Đồng thời, cũng chịu đựng tám điều (bát phong) sau: Vừa ý, không vừa ý (lợi-suy); công kích trước mặt, ca tụng trước mặt (hủy-dự); tán dương sau lưng, chỉ trích sau lưng (xưng-cơ); khốn khổ lo buồn, sung sướng an vui (khổ-lạc). • GIẢI:

- Từ Nhẫn hay Nhẫn nhục trong Phật giáo, ngoài ý nghĩa chịu đựng còn có nghĩa chấp nhận, nhận định. Vì vậy, hiện hữu Nhẫn nhục là hiện hữu Chánh kiến hay hiện hữu Trí tuệ (từ hữu lậu đến vô lậu). Tổng quát để nói, Nhẫn nhục có ba phương tiện, đó là nhẫn người, nhẫn cảnh và nhẫn chân lý. Rõ nghĩa nhất là nhẫn chịu mọi oán đối nghịch cảnh (Nại oán hại nhẫn), chấp nhận mọi khổ đau trong an lạc (An thọ khổ nhẫn) và nhận định các pháp đúng sự thật (Đế sát pháp nhẫn).

- Nơi đây, Luận chủ chỉ giới thiệu tu tập Nhẫn nhục căn bản (hữu lậu) là nhẫn người, nhẫn cảnh về hai mặt thuận ý và nghịch ý.

233

B.IV.3.d: Nói về Tấn.

• ÂM:

Vân hà tu hành Tấn môn? -Sở vị ư chư thiện sự, tâm bất giải thối, lập chí kiên cường, viễn ly khiếp nhược. Đương niệm quá khứ cửu viễn dĩ lai, hư thọ nhất thiết thân-tâm đại khổ, vô hữu lợi ích. Thị cố ưng cần tu chư công đức, tự lợi lợi tha, tốc ly chúng khổ.

Phục thứ, nhược nhân tuy tu hành tín tâm, dĩ tùng tiên thế lai, đa hữu trọng tội ác Nghiệp chướng cố, vi Tà ma chư Quỷ chi sở não loạn, hoặc vi thế gian sự vụ chủng chủng khiên triền, hoặc vi bệnh khổ sở não; hữu như thị đẳng chúng đa chướng ngại; thị cố ưng đương dõng mãnh tinh cần, trú dạ lục thời, lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, khuyến thỉnh tùy hỷ, hồi hướng Bồ-đề; thường bất hưu phế, đắc miễn chư chướng, thiện căn tăng trưởng cố. • NGHĨA:

Tu tập Tinh tấn như thế nào? -Đó là đối với mọi thiện pháp, tâm không biếng nhác, thối lui, lập chí kiên cường ra khỏi khiếp nhược. Phải luôn nghĩ nhớ rằng,

234

từ quá khứ xa xưa đến giờ, ta đã chịu đựng vô số sự đau khổ to lớn về thân thể cũng như về tâm lý, mà chẳng có lợi ích gì cả. Do vậy, ngày nay ta phải siêng năng tu tập mọi công đức tự lợi lợi tha, để sớm thoát ly mọi khổ não.

Lại nữa, người nào đang tu tập đức tin (Thập tín), mà vì đời trước đến giờ có nhiều tội nặng, Nghiệp dữ gây ra lắm sự trở ngại, như sự quấy phá của Tà ma Quỷ quái, sự trói buộc của thế sự đa đoan, sự hành hạ của bệnh tật đau đớn; có nhiều sự trở ngại như vậy, nên người ấy cần phải nỗ lực chuyên cần, ngày đêm sáu buổi lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, khuyến thỉnh chư Phật thuyết pháp, tùy hỷ công đức và hồi hướng cầu Tuệ giác vô thượng33; thường làm như thế không ngừng không bỏ thì trở ngại tiêu trừ, thiện căn lớn mạnh.

• GIẢI:

- Điểm nhất quán để đạt kết quả thiết thực khi thực hành các pháp tu của Phật giáo là luôn hiện hữu Chánh 33 � đây Luận chủ chỉ nói tỉnh lược. Nói đủ là mười Đại nguyện của Ở đây Luận chủ chỉ nói tỉnh lược. Nói đủ là mười Đại nguyện của Bồ-tát Phổ Hiền.

235

kiến, tu tập Tinh tấn cũng thế, nếu không thấy rõ từ xa xưa đến giờ, ta sống vô số kiếp trong khổ đau toàn là vô bổ, chẳng chút lợi ích nào cả, thì không thể tinh tấn tu tập. Tuy là thế, thực hiện tinh tấn cần phải có hai trợ duyên đắc lực, đó là tâm không giải đãi và ý chí kiên cường. - Với hàng Bất định tụ, đa số là tội nặng chướng dày, khó ra khỏi sự trói buộc của Nghiệp lực. Vì vậy, hành giả cần phải tinh tấn đêm ngày sáu thời lễ bái chư Phật, sám hối Nghiệp chướng, để nhờ Phật lực mà chỉ ác tác thiện hướng về quả vị vô thượng Bồ-đề. Có tinh tấn thực hiện như vậy, thì Nghiệp chướng mới tiêu trừ, thiện căn mới tăng trưởng, để có thể đứng vào hàng Chánh định tụ.

B.IV.3.e: Nói về Chỉ và Quán (Có 4 tiết): B.IV.3.e1: Nói lược về Chỉ-Quán.

B.IV.3.e2: Nói rộng về Chỉ-Quán.

B.IV.3.e3: Song tu Chỉ-Quán.

B.IV.3.e4: Chỉ-Quán đối trị.

236

B.IV.3.e1: Nói lược về Chỉ-Quán.

• ÂM:

Vân hà tu hành Chỉ-Quán môn? -Sở ngôn Chỉ giả, vị chỉ nhất thiết cảnh giới tướng, tùy thuận Xama-tha quán nghĩa cố. Sở ngôn Quán giả, vị phân biệt nhân duyên sinh diệt tướng, tùy thuận Tỳ-bátxá-na quán nghĩa cố. Vân hà tùy thuận? -Dĩ thử nhị nghĩa, tiệm tiệm tu tập, bất tương xả ly, song hiện tiền cố.

• NGHĨA:

Tu tập Chỉ và Quán như thế nào? -Tu Chỉ là đình chỉ tất cả mọi phân biệt đối cảnh34, thuận theo ý nghĩa quán

Xa-ma-tha (Samatha). Tu Quán là quán sát sự tương quan chuyển biến, thuận theo ý nghĩa quán Tỳ-bát-xá-na (Vipasyana). Thuận theo là như thế nào? -Đó là, trước hết tu tập Chỉ-Quán riêng biệt, kế đó xen kẽ với nhau, sau đó hòa hợp song tu không còn tách rời nhau. • GIẢI:

Tu tập Chỉ và Quán chính là tu tập Thiền định. Thông thường, khi nói tu Chỉ và Quán là tu Nhân để 34 Đình chỉ tất cả mọi phân biệt đối cảnh: Tập trung tâm trí.

237

đưa đến kết quả Định và Tuệ. Chỉ là đình chỉ vọng tâm, Quán là quán sát Chân tâm; nếu nghiêng về Chỉ thì dễ hôn trầm, nghiêng về Quán thì dễ tán loạn. Vì vậy, cần dung hợp Chỉ-Quán để thân tâm khinh an, hỷ lạc, thì Định-Tuệ mới sinh khởi.

- Ý nghĩa trên là sự tu tập căn bản và phổ quát về Chỉ-Quán. Nhưng với Khởi Tín thì chuyên chở một sắc thái đặc biệt; theo Khởi Tín, toàn bộ Pháp giới là Nhất Tâm hay Tâm, Tâm này có hai mặt, mặt Chân như và mặt sinh diệt. Do đó, muốn ngộ nhập Nhất Tâm, không gì khác hơn là phải vào bằng hai lối ấy: 1. Tu Chỉ là nội dung đình chỉ mọi phân biệt, khi mọi phân biệt bặt dứt thì Chân như hiển lộ; chính thế nên luận văn bảo: "thuận theo ý nghĩa quán Samatha", tức tu Chỉ để Chân như hiển lộ mà quán sát Chân như. 2. Tu Quán là nội dung quán sát mọi hiện tượng sinh diệt (nhân duyên) để thấy được cái bất sinh diệt (Chân như); chính thế nên luận văn bảo: "Thuận theo ý nghĩa quán Vipasyana"; tức quán sát cái kết quả của Quán (Chân như); nói khác hơn, quán sát để dừng lại (Chỉ) ở Chân như.

238

Qua ý nghĩa này, ta cần nắm rõ rằng, Chỉ để Quán và Quán để Chỉ, chúng dung nhiếp nhau. Tuy là vậy, nhưng Luận chủ đã lưu ý hành giả: Ban đầu cần tu tập riêng lẻ, dần dần xen kẽ vào nhau, đến khi thành thục, Chỉ-Quán sẽ dung hợp không tách rời nhau nữa. - Cũng cần nói thêm rằng, khi tu tập Chỉ-Quán thành tựu, chính là thời điểm hành giả hội nhập Chân như hay đạt quả vị Phật-đà. Tại đây, hành giả thành tựu hai thứ Trí tuệ là Trí Vô phân biệt và Trí Sai biệt. Trí vô phân biệt là Quả của Chỉ và Trí sai biệt là Quả của Quán vậy.

B.IV.3.e2: Nói rộng về Chỉ-Quán (Có 2 tiểu tiết): B.IV.3.e2.a: Nói rộng về Chỉ.

B.IV.3.e2.b: Nói rộng về Quán.

B.IV.3.e2.a: Nói rộng về Chỉ (Có 4 ý): B.IV.3.e2.a1: Nói Chánh định Chân như. B.IV.3.e2.a2: Nói Ma sự của Chánh định Chân như.

239

B.IV.3.e2.a3: Nói sự khác nhau giữa Tà định và Chánh định.

B.IV.3.e2.a4: Nói hiệu quả của Chánh định Chân như.

B.IV.3.e2.a1: Nói Chánh định Chân như. • ÂM:

Nhược tu Chỉ giả, trụ ư tịnh xứ, đoan tọa chánh ý, bất y khí tức, bất y hình sắc, bất y ư không, bất y địa thủy hỏa phong, nãi chí bất y kiến văn giác tri; nhất thiết chư tưởng, tùy niệm giai trừ, diệc khiển trừ tưởng. Dĩ nhất thiết pháp, bổn lai vô tướng, niệm niệm bất sinh, niệm niệm bất diệt. Diệc bất đắc tùy tâm ngoại niệm cảnh giới, hậu dĩ tâm trừ tâm; tâm nhược trì tán, tức đương nhiếp lai, trụ ư Chánh niệm. Thị Chánh niệm giả, đương tri duy tâm, vô ngoại cảnh giới, tức phục thử Tâm diệc vô tự tướng, niệm niệm bất khả đắc.

Nhược tùng tọa khởi, khứ lai tấn chỉ, hữu sở thi tác, ư nhất thiết thời, thường niệm phương tiện,

240

tùy thuận quán sát; cửu tập thuần thục, kỳ tâm đắc trụ. Dĩ tâm trụ cố, tiệm tiệm mãnh lợi, tùy thuận đắc nhập Chân như Tam-muội; thâm phục phiền não, tín tâm tăng trưởng, tốc thành bất thối. Duy trừ nghi hoặc, bất tin, hủy báng, trọng tội Nghiệp chướng, ngã mạn giải đãi, như thị đẳng nhân, sở bất năng nhập.

Phục thứ, y thị Tam-muội cố, tắc tri Pháp giới Nhất tướng; vị nhất thiết chư Phật Pháp thân, dữ chúng sinh thân, bình đẳng vô nhị; tức danh Nhất hành Tam-muội, đương tri Chân như thị Tam-muội căn bản, nhược nhân tu hành, tiệm tiệm năng sinh vô lượng Tam-muội.

• NGHĨA:

Khi tu Chỉ thì cần ở nơi thanh vắng, thân ngồi ngay thẳng, tâm ý Chánh niệm, không nghĩ đến hơi thở, không nghĩ đến thân hình, không nghĩ đến hư không, không nghĩ đến đất, nước, gió, lửa, không nghĩ đến cái thấy, cái nghe hay cái nhận thức; hết thảy mọi ý nghĩ gì thì diệt trừ ngay cái ý nghĩ đó, lại diệt trừ luôn cái ý nghĩ diệt trừ. Vì rằng, hết thảy các pháp xưa

241

nay vô tướng, luôn luôn bất sinh, luôn luôn bất diệt. Cũng đừng tùy tâm mà nghĩ cảnh, sau đó lại đem tâm trừ tâm; nếu tâm nghĩ ngợi thì tức khắc ngưng lại, an trú trong Chánh niệm. Nói Chánh niệm thì nên biết chỉ có Tâm chứ không có cảnh, và Tâm ấy cũng là không, tuyệt đối không thể nắm bắt được.

Nếu từ chỗ ngồi đứng dậy, qua lại đi đứng mà làm việc gì thì lúc nào cũng tùy nghi mà tập như trên; tập mãi lâu ngày như vậy thì sẽ thuần thục và tâm sẽ được an trú. Do tâm an trú nên dần dần mạnh mẽ sắc bén và thích ứng mà hội nhập Chánh định Chân như; tại đây, phiền não được dẹp thật sâu, đức tin được lớn mạnh và mau chóng đạt đến sự không thối chuyển. Ngoại trừ những kẻ hoài nghi, ngộ nhận, không tin, bài xích, tội nặng, Nghiệp buộc, tự cao, biếng nhác, những kẻ như vậy thì không thể hội nhập được.

Thêm nữa, do Chánh định Chân như mà biết được các pháp đồng nhất; nghĩa là, biết thân Phật và thân chúng sinh đồng đẳng bất nhị; do vậy, Chánh định này còn gọi là Chánh định Nhất hành. Nên biết rằng, Chân như là căn bản của Chánh định nên ai tu tập thuận theo

242

Chân như thì dần dần phát sinh vô lượng Chánh định. • GIẢI:

Nội dung phần này nhằm giới thiệu với hành giả cách tu Chỉ để tâm được định; khi tâm định đã vững mạnh và sâu sắc thì hội nhập Chân như.

- Môi trường thuận tiện cho tu Chỉ, đó là hành giả cần phải chọn nơi thanh vắng. Khi tọa thiền, hành giả cần theo tiến trình điều thân trước rồi đến điều tâm; về điều tâm, Luận chủ hướng dẫn rằng, không nên nghĩ đến mọi đối cảnh, như nghĩ về thân, tâm, sắc và vô sắc.v.v… Tổng quát để nói, mọi ý nghĩ cần được hủy diệt và ngay ý nghĩ hủy diệt cũng phải được hủy diệt luôn. Đây là thời điểm mà hành giả an trú trong Chánh niệm hay an trú Chân như. Để được thành tựu như thế, hành giả cần vận dụng tu tập ngay cả khi đi, đứng, nằm, ngồi; nếu siêng năng tu tập lâu ngày thì phiền não sẽ được đoạn trừ, thiện căn sẽ lớn mạnh, dần dần thích ứng mà hội nhập Chân như. - Giáo nghĩa Khởi Tín khẳng định rằng, Chân như là Bản Thể các pháp, là Bản Thể chúng sinh; nên mọi cách tu mà Khởi Tín giới thiệu, là khởi phát từ Chân như mà tu, và tu là để hội nhập Chân như. Cách tu Chỉ

243

cũng nằm trong điểm nhất quán ấy; chính thế, luận văn mới gọi tu tập Chỉ là "Chánh định Chân như" hay "Chánh định Nhất hành".

- Luận chủ khẳng định rằng, bất cứ ai cũng có thể tu tập để chứng đạt Chánh định Chân như, miễn là có đức tin vững mạnh, ý chí kiên cường.

B.IV.3.e2.a2: Nói Ma sự của Chánh định Chân như. • ÂM:

Hoặc hữu chúng sinh, vô thiện căn lực, tắc vi chư Ma ngoại đạo Quỷ Thần chi sở hoặc hoạn. Hoặc ư tọa trung hiện hình khủng bố, hoặc hiện đoan chánh nam nữ đẳng tướng. Đương niệm duy tâm, cảnh giới tắc diệt, chung bất vi não. Hoặc hiện Thiên tượng, Bồ-tát tượng, diệc tác Như Lai tượng, tướng hảo cụ túc. Hoặc thuyết Đà-la-ni, hoặc thuyết Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn, Thiền định, Trí tuệ; hoặc thuyết Bình đẳng, Không, Vô tướng, Vô nguyện, vô oán, vô thân, vô Nhân, vô Quả, tất cánh không tịch, thị chân Niết-bàn. Hoặc linh nhân

244

tri Túc mạng, quá khứ chi sự, diệc tri vị lai chi sự, đắc Tha tâm trí, biện tài vô ngại, năng linh chúng sinh, tham trước thế gian danh lợi chi sự. Hựu linh sử nhân, sát sân sát hỷ, tánh vô thường chuẩn; hoặc đa từ ái, đa thụy đa bệnh, kỳ tâm giải đãi; hoặc tốt khởi tinh tấn, hậu tiện hưu phế, sinh ư bất tín, đa nghi đa lự; hoặc xả bổn thắng hạnh, cánh tu tạp Nghiệp, nhược trước thế gian chủng chủng khiên triền. Diệc năng sử nhân đắc chư Tam-muội, thiểu phần tương tự, giai thị ngoại đạo sở đắc, phi chân Tam-muội. Hoặc phục linh nhân, nhược nhất nhật, nhược nhị nhật, nhược tam nhật, nãi chí thất nhật, trụ ư định trung, đắc tự nhiên hương mỹ ẩm thực, thân-tâm thích duyệt, bất cơ bất khát, sử nhân ái trước; hoặc diệc linh nhân thực vô phân tề, sạ đa sạ thiểu, nhan sắc biến dị.

Dĩ thị nghĩa cố, hành giả thường ưng Trí tuệ quán sát, vật linh thử tâm đọa ư tà võng. Đương cần Chánh niệm, bất thủ bất trước, tắc năng viễn ly, thị chư Nghiệp chướng.

• NGHĨA:

245

Có những người không có sức mạnh của thiện căn, nên bị sự quấy phá của Tà ma, ngoại đạo, Quỷ Thần. Khi ngồi Thiền, chúng hiện thân hình để khủng bố, như hiện trai xinh gái đẹp. Nhưng người ngồi Thiền phải nghĩ rằng, tất cả cái gì cũng đều do tâm, thì những biến hiện ấy sẽ tan biến không thể quấy phá được. Có khi chúng hiện hình tướng chư Thiên, hình tướng Bồtát và cả hình tướng Như Lai nữa, với đầy đủ các tướng quý đẹp. Chúng cũng nói Thần chú, nói Lục độ, nói Bình đẳng, nói Tam giải thoát môn, nói không thân thù, không Nhân quả, tuyệt đối là không và đó là Niết-bàn chân thật. Có khi chúng cũng làm cho người tu Thiền ấy biết được đời trước của mình, biết việc quá khứ vị lai, biết tâm niệm người khác, được tài hùng biện vô ngại, làm cho đương sự ham thích danh lợi thế gian. Lại nữa, chúng cũng làm cho người ngồi Thiền ấy hay giận hay vui, tánh tình bất thường, đa tình đa cảm, ngủ nhiều bệnh nhiều, dã dượi biếng nhác; có khi đột nhiên siêng năng liền đó vất bỏ, sinh ra không tin, lắm sự nghi ngờ lo nghĩ; làm bỏ hạnh tu siêu việt mà tu các hạnh tế toái, để mắc vào những trói buộc, lôi kéo của

246

thế gian. Chúng cũng làm cho người tu Thiền ấy chứng được các thứ Thiền tương tự như Thiền định chân thật, nhưng toàn là Thiền định ngoại đạo, chứ không phải Thiền định chân thật. Có khi chúng làm cho người ngồi Thiền ấy ở trong Thiền định một ngày, hai ngày, ba ngày cho đến bảy ngày, được ăn uống những thực phẩm có với mùi vị thơm ngon, làm cho thân tâm sảng khoái, không đói không khát, làm cho đương sự sinh ra đam mê; chúng cũng làm cho người ấy ăn uống vô độ, khi nhiều khi ít, nhan sắc biến đổi bất thường. Vì những dữ kiện trên, người tu tập phải thường dùng Trí tuệ mà quán sát, đừng để tâm thức của mình sa vào lưới tà. Phái siêng năng hành trì Chánh niệm, không tham đắm cũng không để dính mắc thì mới thoát khỏi mọi chướng ngại trên đây.

• GIẢI:

Như ở trước đã nói, tu Chỉ là đình chỉ hết thảy mọi phân biệt để quán sát Chân như và hội nhập Chân như, chính ý nghĩa này mới mệnh danh là Chánh định Chân như. Tuy nhiên, với những hành giả chướng dày đức mỏng, khi tu tập thì nội ma hiện ra đủ mọi hình tướng,

247

mọi dữ kiện thuận ý, nghịch ý đa đoan quấy rầy đương sự, làm cho rơi vào Tà ma ngoại đạo. Dù là nội ma hay ngoại ma quấy phá, phương pháp đối trị tổng quát vẫn là, hành giả cần biết rằng, tất cả mọi đối cảnh đều do tâm, mà Bản Thể của tâm là Chân như, là vô tướng, siêu việt mọi hữu vi. Duy trì Chánh niệm như thế với tâm lý không tham đắm, không chấp thủ, thì Nghiệp chướng sẽ tiêu trừ, sự quấy phá sẽ biến mất.

B.IV.3.e2.a3: Nói sự khác nhau giữa Tà định và Chánh định.

• ÂM:

Ưng tri ngoại đạo sở hữu Tam-muội, giai bất ly kiến-ái ngã mạn chi tâm, tham trước thế gian, danh lợi cung kính cố. Chân như Tam-muội giả, bất trụ kiến tướng, bất trụ đắc tướng, nãi chí xuất định diệc vô giải mạn; sở hữu phiền não, tiệm tiệm vi bạc. Nhược chư phàm phu bất tập thử Tam-muội pháp, đắc nhập Như Lai chủng tánh, vô hữu thị xứ. Dĩ tu thế gian chư Thiền Tam-muội, đa khởi vị

248

trước, y ư ngã kiến, hệ thuộc tam giới, dữ ngoại đạo cộng. Nhược ly Thiện tri thức sở hộ, tắc khởi ngoại đạo kiến cố.

• NGHĨA:

Cần nên biết rằng, mọi Thiền định của ngoại đạo đều bắt nguồn từ ngã kiến, ngã ái và ngã mạn, vì còn ham muốn danh vọng, lợi dưỡng và cung kính của thế gian. Còn Chánh định Chân như thì không chấp thủ cái thấy và cái được thấy, nên khi xuất định rồi không có tâm lý giải đãi, kiêu mạn; do đó, bao nhiêu phiền não vốn có sẽ dần dần nhẹ và mỏng đi. Là phàm phu mà không tu tập Chánh định Chân như thì không thể đi vào dòng giống Như Lai được. Bởi lẽ, tu tập Thiền định thế gian phần nhiều sinh ra đam mê, vì bắt nguồn từ ngã kiến, thuộc phạm vi tam giới, cùng loại với Thiền ngoại đạo. Do vậy, nếu tách rời sự hướng dẫn của bậc Thiện tri thức thì dễ sinh khởi kiến thức ngoại đạo. • GIẢI:

Qua nội dung trên, Luận chủ đã phân định cho chúng ta thấy sự sai khác giữa Thiền định Phật giáo và Thiền định thế gian. Đại lược có hai điểm căn bản:

249

1. Sự sai khác về căn nguyên:

- Toàn bộ Thiền định của thế gian (ngoại đạo) đều xuất phát từ ngã kiến, ngã ái và ngã mạn. - Thiền định Phật giáo thì được phát xuất từ Thực Thể bất sinh diệt, Thực Thể Vô ngã, Vô tướng, đó là Chân như.

2. Sự sai khác đang khi tu tập:

- Người tu tập Thiền định thế gian thì sinh khởi tâm lý đam mê dục lạc tam giới, nên không thể đoạn trừ phiền não vô minh, tiến về mục đích cứu cánh Chân như.

Tại đây, Luận chủ cũng nhắn nhủ rằng, người tu Thiền cần phải nương tựa một vị Thiện tri thức, để được hướng dẫn chính xác; ngược lại, rất dễ rơi vào Thiền ngoại đạo. Đồng thời, Ngài khẳng định rằng, lìa Chánh định Phật giáo (Thiền định Phật giáo) thì không có con đường nào khác để ra khỏi khổ đau tam giới.

B.IV.3.e2.a4: Nói hiệu quả của Chánh định Chân như. • ÂM:

250

Phục thứ, tinh cần chuyên tâm tu học thử Tammuội giả, hiện thế đương đắc thập chủng lợi ích. Vân hà vi thập?

- Nhất giả, thường vi thập phương chư Phật, Bồ-tát chi sở hộ niệm.

- Nhị giả, bất vi chư Ma ác Quỷ, sở năng khủng bố.

- Tam giả, bất vi cửu thập ngũ chủng ngoại đạo, Quỷ Thần chi sở hoặc loạn.

- Tứ giả, viễn ly phỉ báng thậm thâm chi pháp; trọng tội Nghiệp chướng, tiệm tiệm vi bạc. - Ngũ giả, diệt nhất thiết nghi, chư ác giác quán. - Lục giả, ư chư Như Lai cảnh giới, tín đắc tăng trưởng.

- Thất giả, viễn ly ưu hối; ư sinh tử trung dõng mãnh bất khiếp.

- Bát giả, kỳ tâm nhu hòa, xả ư kiêu mạn, bất vi tha nhân sở não.

- Cửu giả, tuy vị đắc Định, ư nhất thiết thời, nhất thiết cảnh giới xứ, tắc năng giảm tổn phiền não, bất nhạo thế gian.

251

- Thập giả, nhược đắc Tam-muội, bất vi ngoại duyên, nhất thiết âm thanh chi sở kinh động. • NGHĨA:

Thêm nữa, ai mà nhất tâm tu tập Chánh định Chân như một cách cần mẫn, siêng năng, thì hiện tại sẽ có mười điều lợi ích như sau:

- Một, được chư Phật, chư Bồ-tát khắp cả mười phương hộ niệm.

- Hai, không bị mọi thứ Tà ma, Quỷ ác làm cho khiếp sợ.

- Ba, không bị chín mươi lăm thứ ngoại đạo35 mê hoặc, quấy phá.

- Bốn, xa lìa sự phỉ báng Chánh pháp nhiệm mầu; tội nặng, Nghiệp dày dần dần nhẹ mỏng. - Năm, loại trừ mọi sự nghi ngờ, mọi ý nghĩ xấu xa. - Sáu, đối với mọi lĩnh vực của Như Lai lòng tin được tăng thêm.

- Bảy, xa lìa mọi lo buồn, đau khổ; ở trong sinh tử dõng mãnh chứ không khiếp sợ.

35 Chín mươi lăm thứ ngoại đạo: Tổng số các phái ngoại đạo đương thời.

252

- Tám, tâm tánh hòa nhã, xả bỏ kiêu mạn, không bị người khác làm cho bực mình. - Chín, dù chưa đắc Định, nhưng bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu cũng bớt phiền não, cũng bớt đam mê thế sự. - Mười, khi chứng Tam-muội rồi (Chánh định) thì không bị ngoại duyên và mọi thứ âm thanh làm kinh động.

• GIẢI:

Sở dĩ hành giả tu tập Chánh định Chân như được mười lợi ích như trên, do vì phương pháp tu tập này thích ứng với Chân như, thích ứng với Bản Thể bất sinh diệt vậy.

B.IV.3.e2.b: Nói rộng về Quán (Có 2 ý): B.IV.3.e2.b1: Nói lý do sự Quán. B.IV.3.e2.b2: Nói bốn sự Quán.

B.IV.3.e2.b1: Nói lý do sự Quán. • ÂM:

253

Phục thứ, nhược nhân duy tu ư Chỉ, tắc tâm trầm một, hoặc khởi giải đãi, bất nhạo chúng thiện36 ,

viễn ly Đại bi; thị cố tu Quán. • NGHĨA:

Thêm nữa, nếu đơn thuần tu Chỉ thì tâm trí chìm xuống, sinh khởi biếng nhác, không thích thiện pháp, xa rời Đại bi; vì vậy mà phải tu Quán. • GIẢI:

Nói tổng quát, tu tập Thiền định là tu Chỉ và Quán, nhưng tu tập Chỉ, Quán theo Khởi Tín là tu Chỉ để Quán Chân như, và tu Quán để Chỉ Chân như. Do thế, nếu hành giả đơn thuần tu Chỉ thì phiến diện và không thể hội nhập Chân như, vì tâm trí sẽ rơi vào thụ động, vị kỷ như luận văn đã nói. Để bổ túc cho khiếm khuyết này, Luận chủ hướng dẫn hành giả cần phải tu Quán, như nội dung phần dưới đây.

B.IV.3.e2.b2: Nói bốn sự Quán.

• ÂM:

36 Thiện: Thiện ở đây là pháp lợi tha.

254

Tu tập Quán giả, đương Quán nhất thiết thế gian hữu vi chi pháp, vô đắc cửu đình, tu du biến hoại; nhất thiết tâm hành, niệm niệm sinh diệt. Dĩ thị cố khổ. Ưng Quán quá khứ sở niệm chư pháp, hoảng hốt như mộng; ưng Quán hiện tại sở niệm chư pháp, do như điện quang; ưng Quán vị lai sở niệm chư pháp, do như ư vân, hốt nhĩ nhi khởi. Ưng Quán thế gian nhất thiết hữu thân, tất giai bất tịnh, chủng chủng uế ố, vô nhất khả nhạo.

Như thị đương niệm nhất thiết chúng sinh, tùng vô thỉ thế lai, giai Nhân vô minh sở huân tập cố, linh tâm sinh diệt, dĩ thọ nhất thiết thân-tâm đại khổ; hiện tại tức hữu vô lượng bức bách, vị lai sở khổ diệc vô phân tề. Nan xả nan ly, nhi Bất giác tri. Chúng sinh như thị, thậm vi khả mẫn. Tác thị tư duy, tức ư dõng mãnh lập Đại Thệ nguyện, nguyện linh ngã tâm, ly phân biệt cố, biến ư thập phương, tu hành nhất thiết chư thiện công đức; tận kỳ vị lai, dĩ vô lượng phương tiện, cứu bạt nhất thiết khổ não chúng sinh, linh đắc Niết-bàn, Đệ nhất nghĩa lạc.

255

Dĩ khởi như thị nguyện cố, ư nhất thiết thời, ư nhất thiết xứ, sở hữu chúng thiện, tùy hỷ kham năng, bất xả tu học, tâm vô giải đãi.

• NGHĨA: