Tam tạng Việt · Kinh Luật Luận Đại thừa · Luận tạng

Luận Khởi Tín Đại Thừa

Dịch giả: TK. Thích Giác Quả dịch giải
Thông tin: Đại Chính số 1666

Dịch giải: TK. Thích Giác Quả NHÀ XUẤT BẢN THUẬN HÓA HUẾ - 2012

LỜI TỰA

Luận Khởi Tín Đại Thừa do Bồ-tát Mã Minh sáng tác vào đầu thế kỷ thứ II Tây lịch. Trước luận Khởi Tín đã hiện hữu chủ thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi do các Luận sư A-tỳ-đàm đề xướng, nhưng chủ thuyết này chưa giải thích được nguồn gốc của Nghiệp phát xuất từ đâu. Sau đó nghi vấn này đã được chủ thuyết A-lại-da Duyên khởi giải quyết. Dù vậy, giáo nghĩa Duy thức vẫn chưa giải đáp toàn triệt những nghi vấn giữa Mê và Ngộ, giữa Tướng và Tánh, giữa Chúng sinh và Phật, đây là động cơ để luận Khởi Tín ra đời. Vậy chủ thuyết luận Khởi Tín là gì? Thuyết minh gì?

Chủ thuyết Khởi Tín là Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Bản thân Chân như có hai mặt, đó là mặt Không như thật (Chân không) - Thể của Chân như; và mặt Bất không như thật (Diệu hữu) - Tướng của Chân như. Như Lai tạng chính là mặt Bất không như thật của Chân như, là kho tàng chứa đựng vô lượng công đức vô lậu, còn được gọi là Nhất Tâm hay Đại thừa. Mặt Thể là mặt tuyệt đối ly ngôn tuyệt tướng, không thể phô diễn; mặt Tướng là mặt tương

đối nên có thể vận dụng ngôn ngữ để lý giải. Do thế, trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín là lý giải về Như Lai tạng, hay Nhất Tâm hoặc Đại thừa này đây. Và Như Lai tạng (Nhất Tâm, Đại thừa) chính là cái Tâm đang là của chúng ta chứ chẳng phải cái gì khác. Như Lai tạng là kho tàng tiềm ẩn vô lượng công đức vô lậu, bất sinh bất diệt (mặt tỉnh), là nguồn cội lưu xuất Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian. Do nương vào tự Tướng của Như Lai tạng (Nhất Tâm, Đại thừa) mà có tâm sinh diệt (tâm chúng sinh), tức Như Lai tạng của chúng sinh hiện hữu cả pháp tịnh lẫn pháp nhiễm, nên Như Lai tạng đổi tên thành Thức A-lại-da, để làm cơ sở phát khởi các pháp tịnh, pháp nhiễm; pháp tịnh là Giác, pháp nhiễm là Bất giác. Như vậy, với chủ thuyết Như Lai tạng Duyên khởi, luận Khởi Tín vừa giải đáp tận cùng uyên nguyên các nghi vấn đương thời, vừa hệ thống giáo nghĩa Đại thừa về một mối.

Tựu trung, luận Khởi Tín thuyết minh hai vấn đề chính: 1. Khởi phát đức tin chính xác giáo nghĩa Đại thừa (Như Lai tạng, Nhất Tâm).

2. Khởi phát đức tin chính xác cái Tâm đang là của chúng ta đây. Nội dung Tâm này vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại, đây là cái Tâm đồng nhất

giữa Mê và Ngộ… giữa Chúng sinh và Phật biểu hiện khắp mười phương Pháp giới. Chính sự thật này luận Khởi Tín mới mệnh danh là Đại thừa (Cổ xe vĩ đại, cổ xe trâu trắng chúa), và do xe này chư Phật đã cưỡi, chư Bồ-tát đang cưỡi, chúng sinh sẽ cưỡi để đến cõi Vô dư Niết-bàn (Phật địa). Điểm thứ hai này mới là trọng tâm của giáo nghĩa Khởi Tín.

Tuy nhiên, với tâm lý hàng phàm phu (hàng Bất định tụ) chưa thành tựu đức tin hoàn hảo (chưa viên mãn 10 địa vị cấp Tín, bước lên Sơ trụ, đứng vào hàng Chánh định tụ hay Chánh tín), họ lo sợ khó được Chánh tín nên muốn thối lui. Để cứu vớt hạng người này, Bồ-tát Mã Minh đã giới thiệu pháp tu đặc biệt mà Thế Tôn đã chỉ dạy để bảo lưu đức tin ấy, bằng cách phát tâm niệm Phật nguyện sinh về các cõi Phật. Thiết thực nhất là chuyên tâm xưng niệm danh hiệu đức Phật A-di-đà để được vãng sinh về cõi Cực Lạc phương Tây; khi đã vãng sinh thì luôn được thấy đức Phật nên đức tin không bao giờ thối lui. Như thế, bất cứ hành giả nào chưa đứng vào hàng Chánh định tụ (Sơ trụ trở lên) tha thiết muốn chứng quả vị Phật-đà, cụ thể nhất là phát tâm kiên định nương vào Bổn nguyện đức Phật A-di-đà, thuần nhất chuyên niệm danh hiệu Ngài để được vãng

sinh Cực Lạc, hầu hoàn thiện đức tin hoàn hảo, đủ nhân tố cưỡi xe vĩ đại (Đại thừa) thẳng tiến về Niết-bàn, viên mãn mục đích tối hậu của sự tu tập.

Tóm lại, luận Khởi Tín này bút giả đã dịch-giải vào năm 1995 để đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu của Tăng-Ni sinh trường Trung Cấp Phật Học Thừa Thiên Huế, giờ đây hội đủ nhân duyên, bút giả bổ cứu để xuất bản, nhằm phổ biến tư tưởng Như Lai tạng Duyên khởi (Chân như Duyên khởi), hệ tư tưởng như thật giải đáp tận nguồn cội Nhân sinh và Vũ trụ quan, đến quý Tăng-Ni, Phật tử gần xa, mong chư vị đón nhận được nhiều pháp lạc. Sau cùng, khi dịch-giải một tác phẩm quan trọng và thâm sâu như bản luận này, chắc chắn có nhiều ngộ nhận, rất mong chư vị Tôn đức, Thiện hữu tri thức hoan hỷ chỉ giáo, nhằm bổ túc, hoàn thiện khi được tái bản.

Chùa Hồng Đức ngày 15 - 9 - 2012

Tỳ - kheo Thích Giác Quả

TỔNG MỤC LUẬN KHỞI TÍN ĐẠI THỪA LỜI TỰA 5

CHƯƠNG I: NHẬN THỨC KHÁI QUÁT 10

I.I. Bối cảnh thành lập. I.II. Bản dịch. I.III. Tiểu sử Luận chủ. I.IV. Sơ lược nội dung. I.V. Giải thích đề luận. 10

CHƯƠNG II: NỘI DUNG TƯ TƯỞNG 25

II.I. Dàn ý nội dung. II.II. Dịch giải. 25

CHƯƠNG I

NHẬN THỨC KHÁI QUÁT

I.I. BỐI CẢNH THÀNH LẬP.

Do căn cứ tên ghi ở bản Luận1, nên những tác giả của các bản sớ giải đều đồng quan điểm rằng, luận Khởi Tín do Bồ-tát Mã Minh trước tác vào thời gian cách đức Phật nhập Niết-bàn khoảng 600 năm (khoảng cuối thế kỷ thứ I và đầu thế kỷ thứ II Tây lịch). Bồ-tát Mã Minh là một trong những bậc Long Tượng của Phật giáo Ấn Độ đương thời. Đây là thời kỳ đơm hoa kết trái, muôn sắc muôn hương của Phật giáo Đại thừa. Vấn đề kiến giải của hàng phàm phu ngoại đạo luôn quanh quẩn trong lưới tà kiến là việc hiển nhiên; nhưng bấy giờ trong Phật giáo, tiêu biểu là hệ tư tưởng A-tỳ-đàm cũng rơi vào thiên chấp, khi xiển dương Nhân sinh quan (bao hàm cả Vũ trụ quan) của mình là Nghiệp 1 Bản Hán văn.

cảm Duyên khởi. Thiên chấp này được triển khai từ giáo nghĩa nguyên thỉ là năm uẩn và mười hai nhân duyên, tức là từ giáo nghĩa Vô ngã mà rơi vào hữu ngã. Và, vấn đề bế tắc của Chủ thuyết này là Nghiệp tích lũy ở đâu và do đâu mà hiện hữu? Bế tắc này sau đó đã được trường phái Duy thức giải đáp với giáo nghĩa A-lại-da Duyên khởi. Tuy vậy, phái Duy thức vẫn chưa đáp ứng vướng mắc tế nhị: Do đâu mà có A-lại-da? Đây là tăng thượng duyên đẩy đưa sự phát khởi giáo nghĩa Khởi Tín với Chủ thuyết Chân như Duyên khởi. Với Chủ thuyết này, Khởi Tín đã đưa Nhân sinh quan (và Vũ trụ quan) Phật giáo đến tận uyên nguyên; đồng thời, vừa phủ nhận hệ tư tưởng thiên chấp của trường phái A-tỳ-đàm, cũng vừa hệ thống hóa giáo nghĩa Đại thừa về một mối. Và, theo bản ý Luận chủ, đây là Pháp cần phải được xiển dương để phát khởi và phát triển đức tin chính xác Đại thừa nhằm hạt giống Phật được tồn tại trong cuộc đời.

Tại đây, người học cần có nhận thức căn bản rằng, Duyên khởi là pháp mà đức Thế Tôn giác ngộ đêm cuối cùng tại cội Bồ-đề. Nói khác hơn, Tri kiến Phật

là Tri kiến về Duyên khởi. Đây là giáo nghĩa cốt lõi để các trường phái sau này (trường phái A-tỳ-đàm và các trường phái Đại thừa) triển khai lập thành giáo nghĩa và dẫn chứng biện minh cho hệ tư tưởng của mình. Một điểm trọng yếu khác, đối tượng nghe pháp Duyên khởi không ai khác hơn là con người và nội dung chủ yếu của Duyên khởi là Duyên khởi của con người. Chính thế, khi đức Phật tại thế cũng như các Luận chủ sau này, nói pháp Duyên khởi là nhằm nói cho con người, nói bởi con người, con người là một sinh thể gồm vật lý và tâm lý.

Cần nắm vững nội dung Duyên khởi và đối tượng Duyên khởi thuyết minh như thế, để khi đi vào tìm hiểu tư tưởng Khởi Tín qua Chánh văn mới khỏi bị lệch hướng.

I.II. BẢN DỊCH.

Hiện tại, nguyên bản Phạn văn (Sanskrit) của luận Khởi Tín chưa được tìm thấy. Đây là cơ sở căn bản để một số học giả Phật giáo Trung Hoa và Nhật Bản lập luận rằng, tác giả Khởi Tín là người Tàu. Tuy nhiên, một số lớn các học giả khác đã lên tiếng phản đối kịch

liệt và kết luận rằng, những luận thuyết ấy không có bảo chứng.

Dù nguyên bản chưa được phát hiện, nhưng qua hai bản dịch Trung văn của Ngài Chân Đế và Thật-xoanan-đà, đều ghi tác giả bản luận là Bồ-tát Mã Minh. Qua đây, chúng ta tạm ổn định ghi nhận rằng, Luận chủ là Bồ-tát Mã Minh.

Hiện tại, trong Hán tạng và Việt dịch có các bản sau:

• Hán dịch: Có hai bản:

1. Đại Thừa Khởi Tín luận, Ngài Chân Đế (Paramàntha Ba-la-mật-đà) dịch vào năm 553 Tây lịch, đời nhà Lương.

2. Đại Thừa Khởi Tín luận, Ngài Thật-xoa-nan-đà (Sankshànanda - Học Hỷ) dịch vào năm 699 Tây lịch, đời nhà Đường.

• Việt dịch: Có bốn bản:

1. Luận Đại Thừa Khởi Tín, Bác sĩ Lê Đình Thám dịch (?).

2. Khởi Tín luận, Hòa thượng Trí Quang dịch, năm 1949.

3. Luận Đại Thừa Khởi Tín, Cao Hữu Đính dịch, năm 1983.

4. Khởi Tín luận, Hòa thượng Trí Quang dịch, năm 1993.

I.III. TIỂU SỬ LUẬN CHỦ.

Bồ-tát Mã Minh (Ásvaghosa) người nước Xá-vệ (Savatthi) thuộc Trung Ấn Độ. Ngài sinh trưởng vào thời đại Quy Sương (Kusana), cùng thời với Vua Ca-nị-sắc-ca (Kaniska), vào khoảng đầu thế kỷ II Tây lịch. Ngài và Vua là đôi tri kỷ của nhau cho đến trọn đời. Mã Minh là dịch nghĩa của từ Ásvaghosa, nghĩa đen là ngựa kêu, do tích khi Ngài chào đời, các chú ngựa trong địa phương đều cất tiếng hí vang. Lại có thuyết, sự thuyết pháp của Ngài quá thần tình bởi văn khí của thơ và nhạc, đến nỗi loài ngựa cũng cảm nhận được, nên hí lên mừng rỡ.

Ngài xuất thân từ Bà-la-môn giáo, là người đa tài và lĩnh vực nào cũng đều đạt đến đỉnh cao: Một thi sĩ, một nhạc sĩ; một học giả và cũng là một nhà hùng biện trứ danh. Sau khi quy hướng Phật giáo, tu tập trở thành một vị Tổ sư, Ngài còn là một trước thuật gia và một

triết gia lỗi lạc nữa. Chính Ngài đã đưa nền văn học Phật giáo Phạn văn (Sanskrit) lên đến tột đỉnh rực rỡ của nó. Theo hệ thống Phú pháp nhân duyên, Ngài là vị Tổ thứ 11; nhưng theo Phật Tổ truyền đăng lục thì Ngài ở vị trí thứ 19. Có hai thuyết nói về Bổn sư của Ngài, nhưng thuyết Tổ Phú-na-xa (Phú-na-dạ-xa) là Bổn sư được đa số học giả chấp nhận hơn là thuyết Tổ Hiếp Tôn giả. Sử chép rằng, Ngài vốn là người chủ trương có thật ngã, nhưng khi đến biện luận với Tổ Phú-na-xa thì đành phải khuất phục. Do đây mà phát tâm xuất gia làm đệ tử của Tổ. Sau khi đắc pháp, Ngài nỗ lực hoằng dương giáo nghĩa Đại thừa bằng cả hai mặt, vừa thuyết giảng vừa trước thuật. Một trong những địa điểm chính thức hoằng pháp của Ngài là thành Hoa Thị, cố đô của nước Ma-kiệt-đà. Tác phẩm của Ngài rất nhiều, nhưng dịch ra Trung văn chỉ có một số ít, đó là: Phật Sở Hành Tán, Đại Trang Nghiêm Kinh luận, Ni-kiền-tử Vấn Vô Ngã Nghĩa, Đại Tông Địa Huyền Văn Bản luận, Sự Sư Ngũ Thập Tụng và Đại Thừa Khởi Tín luận… Tuy chỉ dịch được sáu tác phẩm, nhưng với số đó cũng đủ làm bảo chứng nói lên sự nghiệp và tư tưởng của Ngài.

I.IV. SƠ LƯỢC NỘI DUNG.

Trước khi nói về nội dung Khởi Tín; tại đây, chúng ta cần phải đi ngược thời gian, để tìm hiểu quá trình diễn tiến các Chủ thuyết cơ bản của Phật giáo, dẫn đến giáo nghĩa Khởi Tín ra đời.

- Khi khảo sát Giáo lý Duyên khởi là năm uẩn và mười hai nhân duyên, các Luận sư A-tỳ-đàm nhận thức rằng, xét mặt tuyệt đối thì không có một cái ngã chủ thể ở trong đó (Vô ngã); nhưng trên mặt tương đối thì có một thật ngã kế tục từ năm uẩn này qua năm uẩn khác, lưu chuyển trong sáu đường ba cõi (hữu ngã). Kết quả sự khảo sát này là Chủ thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi ra đời. Kế tiếp, giáo nghĩa A-lại-da Duyên khởi xuất hiện, vừa để trả lời nguồn gốc của Chủ thuyết trên, cũng vừa giải đáp nghi vấn đương thời bởi tư tưởng Nhất thiết chúng sinh giai hữu Phật tánh được xiển dương bởi các kinh Đại thừa, như Bát-nhã, Duy Mật Cật, Hoa Nghiêm, Pháp Hoa.v.v. Nghi vấn đó là: Chúng sinh vốn có tánh Phật thì tại sao cứ mãi sinh tử khổ đau? Như thế, phải chăng tánh Phật không khuất phục được vô minh hay sao? -Vấn đề này, trước

trường phải Duy thức đã có trên trăm bộ kinh nối tiếp xuất hiện, nhằm đáp án thắc mắc ấy, như kinh Như Lai Tạng, Tư Ích, Nhập Lăng Già, Thắng Man v.v… Tuy vậy, phải đợi đến khi trường phái Duy thức xuất hiện, nghi vấn đó mới có đáp án minh bạch. Dù trường phái Duy thức đạt đến đỉnh cao rực rỡ như thế, nhưng vẫn chưa giải đáp toàn triệt cho nghi vấn trên, đó là, vấn đề tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Pháp tánh và Pháp tướng, giữa Phật và Chúng sinh như thế nào? Nói khác hơn, vì sao chúng sinh mãi luân lưu sinh tử mà tánh Phật không mất? -Vấn đề này Khởi Tín giải thích rằng, khi chúng sinh đang còn luân lưu trong vòng sinh tử thì đức Phật tiềm ẩn trong tâm chúng sinh, thuật ngữ gọi là Như Lai tại triền, khi thoát khỏi trói buộc vô minh thì chúng sinh thành Phật, gọi là Như Lai xuất triền. Hiện tượng tại triền ấy, chính là sự tương quan giữa Mê và Ngộ hay giữa Bất giác và Giác. Và, qua giáo nghĩa Chân như Duyên khởi, Khởi Tín đã giải đáp nghi vấn ấy đến triệt để. Đến đây, pháp Duyên khởi được xem là phát huy đến tột cùng tiềm năng của nó. Sau này, Chủ thuyết Pháp giới Duyên khởi của trường phái Hoa

Nghiêm xuất hiện, đó là Chủ thuyết quy kết giáo nghĩa Tánh và Tướng của Duyên khởi nhất quán về một mối (trên hiện thực đang là).

Qua dòng diễn tiến đi đến chung cuộc vừa được trình bày, đã mở hướng giúp chúng ta nhận thức rằng, nội dung giáo nghĩa Khởi Tín vừa cô kết hệ tư tưởng của trường phái A-tỳ-đàm, vừa hệ thống hóa tư tưởng giáo nghĩa Đại thừa.

- Vậy nội dung Khởi Tín thuyết minh gì? -Đại lược để nói, nội dung Khởi Tín thuyết minh về Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Bản thân Chân như có hai mặt: Mặt Không như thật (Chân không) và mặt Bất không như thật (Diệu hữu). Không như thật là Thể của Chân như, Bất không như thật là Tướng của Chân như. Như Lai tạng chính là mặt Bất không như thật của Chân như, là kho tàng tích chứa vô lượng công đức, còn được gọi là Nhất Tâm. Mặt Thể là mặt tuyệt đối, ly ngôn tuyệt tướng, nên không thể phô diễn. Mặt Tướng là mặt tương đối nên có thể vận dụng tư tưởng, ngôn ngữ để lý giải. Do thế và chính thế, trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín là lý giải về Như Lai

tạng hay Nhất Tâm. Khởi phát đức tin Đại thừa chính là tin Nhất Tâm hay Như Lai tạng này đây. Và, Như Lai tạng chính là cái Tâm đang là của chúng ta chứ không phải cái gì nào khác.

Tóm lại, giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh hai điểm:

- Khởi phát đức tin chính xác giáo nghĩa Đại thừa. - Khởi phát đức tin chính xác đối với cái Tâm đang là của chúng ta đây. Bản thân cái Tâm này vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại; đây là cái Tâm đồng nhất, đồng thời giữa Các pháp-Chúng sinh-Phậtđà biểu hiện khắp mười phương Pháp giới. Do sự thật này, luận Khởi Tín mới mệnh danh là Nhất Tâm hay Đại thừa (cổ xe vĩ đại, cổ xe trâu trắng chúa). Chính chư Phật đã cưỡi, chư Bồ-tát đang cưỡi và chúng sinh sẽ cưỡi xe này để đến cõi Phật. Điểm thứ hai này mới là chủ ý đích thực của giáo nghĩa Khởi Tín. I.V. GIẢI THÍCH ĐỀ LUẬN.

(Lược trích dịch theo giải thích của Pháp sư Bảo Tịnh)

Năm chữ Luận Khởi Tín Đại Thừa là tổng thể yếu

nghĩa của bản luận. Qua yếu nghĩa này đã nói lên hơn một nửa nội dung bản luận.

- ĐẠI.

Tại đây, Đại là gượng ép để nói, nó không phải phản nghĩa của Tiểu; cũng không phải trước tiểu sau đại. Đại như thế là đại có hạn lượng, có thỉ chung. Ý nghĩa đích thực của Đại là hiện hữu nằm ngoài mọi đối đãi, siêu việt không gian thời gian, vô thỉ vô chung. Đại đây là Bản Đại, là Bản Thể của vạn pháp, chính ý nghĩa này mới được mệnh danh là Đại. Nói cụ thể hơn, Đại chính là Tâm tánh hiện tại của chúng sinh, của chúng ta đây. Nó vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại. + Gọi là Thể đại, vì Thể của Tâm này tánh của nó vốn bình đẳng, vượt mọi đối đãi Có-Không, Thường-Đoạn.v.v. + Gọi là Tướng đại, vì Thể tánh của Tâm vốn sẵn vô lượng, vô số công đức.

+ Gọi là Dụng đại, vì Tâm thường hoạt dụng thành mọi Nhân quả tịnh-nhiễm (thế gian, xuất thế gian). Đây chỉ là phân biện để có một nhận thức, chứ trên sự thật Ba Đại này không hẳn độc lập mà cũng

không hẳn đồng nhất, chúng dung nhiếp vô ngại và chỉ là Nhất Tâm mà thôi, chính như thế mới gọi là Đại. - THỪA.

Thừa là xe, nghĩa của nó là vận chuyển, chuyên chở. Nơi đây chỉ sự vận hành hiện tại của Tâm tánh, tức chỉ sự vận hành hiện tại của Tâm tánh do nhân duyên huân tập Tịnh-Nhiễm, Mê-Ngộ sai khác, mà có các thừa cao cấp, thăng trầm trong Pháp giới (mười giới). Nếu tâm mê muội, đầy kiến-tư hoặc, tạo tác đủ thứ thiện ác, đó là những hoạt động (Nghiệp) đẩy đưa chúng sinh luân hồi trong sáu loài ba cõi. Đây là ý nghĩa cưỡi xe hư lừa què. Nếu ngộ được khổ đau sinh tử, đoạn trừ nguyên nhân của khổ, kính mộ chân lý Niết-bàn, tu tập con đường vô lậu với tâm lý tự độ; đó là nguyên nhân đưa chúng sinh đến hóa thành Niếtbàn thiên không. Đây là ý nghĩa cưỡi xe dê. Nếu giác ngộ các pháp là vô tự tánh, do duyên sinh mà có sinh diệt, Bản Thể của chúng vốn là Vô ngã; kiên cố tu tập như thế sẽ đưa hành giả đến hóa thành Niết-bàn Chân không. Đây là ý nghĩa cưỡi xe nai. Nếu phát tâm rộng lớn, tu tập nhiều công đức tự lợi, lợi tha; trên cầu

Phật quả dưới độ chúng sinh. Đó là nguyên nhân vận chuyển hành giả đến Đại Niết-bàn. Đây là ý nghĩa cưỡi xe trâu. Nếu hành giả triệt ngộ căn nguyên của sinh tử, Mê-Ngộ; thâm tín Nhất Tâm này chính là Thật tướng Chân như, nương Tri kiến thâm diệu này mà thể hiện các diệu hạnh, cùng đưa mình và người đạt đến trọng tâm ba đức Thể, Tướng, Dụng, nhập cứu cánh Niết-bàn. Đây là ý nghĩa cưỡi xe trâu trắng chúa. Từ Đại thừa của bản luận, chủ yếu là nói cái nhất niệm Tâm tánh đang là của chúng ta đây, chính đó là cái Pháp Đại bạch ngưu xa vận chuyển chúng ta đến cõi Phật. Tuy thế, Đại bạch ngưu xa không hẳn ngoài ba xe, đó là xe trâu, xe nai, xe dê và cả xe lừa hư què nữa mà có. Các thừa đó, chính là những phương tiện dẫn đưa hành giả chứng đạt Thật tướng Chân như. Vì vậy, cần nhận thức chính xác rằng, tất cả vọng chính là chân, chín cõi không khác cảnh Phật, ba thừa không ngoài nhất thừa.

Tóm lại, Bản Thể của mọi hiện tượng mê vọng là Đại thừa. Nói khác hơn, không có sinh diệt thì không có Chân như.

- KHỞI TÍN.

Tức khởi phát đức tin trong sáng chính xác đối với Pháp Đại thừa (Nhất Tâm). Phàm phu, ngoại đạo do không tin Pháp này mà luân chuyển trong sinh tử khổ đau. Hàng Nhị thừa cũng do không tin Pháp này mà thỏa mãn với hóa thành. Đây là lý do tác động để Bồ-tát Mã Minh đặc biệt viết luận này, nhằm thuyết minh sự thật Nhất Tâm đó, giúp cho chúng đương cơ phá trừ mê chấp, hướng về Đại thừa mà trực nhập cõi Phật. Tuy nhiên, tự Tâm (Bản Thể Tâm) vốn chẳng phải khởi, chẳng phải không khởi; do vì có nhân duyên Mê-Ngộ nên cần phải bàn sự sinh khởi đó. Chẳng hạn, khi mê muội Nhất Tâm thì khởi lên vô số nghi hoặc, gọi là Kiến-tư hoặc, Trần sa hoặc, Vô minh hoặc. Ngược lại, khi giác ngộ Nhất Tâm thì khởi phát Chánh tín thường hằng viên mãn. Qua đây, cần nhận thức rằng Tin là nền tảng của Phật pháp, là mẹ của tất cả thiện pháp. Ý nghĩa Khởi tín của bản luận này là mong tất cả chúng sinh, do đây mà liễu ngộ, rồi phá chấp trừ nghi, khởi phát đức tin trong sáng toàn triệt mà thực hiện vạn hạnh công đức. Tuy vậy, đức tin này không phải

là tin các thiện pháp thế gian hay tin các pháp như Tứ nhiếp pháp, Lục độ… xuất thế gian. Đó là đức tin chấp các pháp ngoài Tâm, không phải đức tin mà bản luận muốn nói. Đức tin bản luận thuyết minh chính là đức tin thường hằng tuyệt đối, đức tin cái Tâm tánh đang là của ta, là Thực Thể viên dung, bất khả tư duy, vượt mọi đối đãi; là Bản Thể, là trọng tâm của Pháp giới. Tin như thế mới là đức tin Đại thừa. Đây là ý nghĩa: Từ tự Tâm mà khởi phát đức tin và tin là tin cái tự Tâm này. Khi đạt được đức tin như thế thì nghi hoặc nào chẳng trừ, vọng chấp nào chẳng tiêu! Và, đây mới là ý nghĩa đích thực của sự phát khởi đức tin Đại thừa vậy. - LUẬN.

Ý nghĩa của Luận là dựa vào lý nghĩa Kinh-Luật để phân biện Chánh-Tà, giải đáp những nghi vấn, làm sáng tỏ lý nghĩa chính xác của Kinh-Luật, nhằm phá trừ những mê hoặc, kiến chấp. Do ý nghĩa ấy nên mệnh danh là Luận vậy.

CHƯƠNG II

NỘI DUNG TƯ TƯỞNG

II.I. DÀN Ý NỘI DUNG A. MỞ ĐỀ (Tựa).

B. NỘI DUNG (Chánh tông): Có 5 mục: B.I. Lý do: Có 2 điểm: B.I.1: Nói lý do.

B.I.2: Giải thắc mắc. B.II. Chủ thuyết (Lập nghĩa). B.III: Giải thích. Có 3 điểm: B.III.1: Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm: Có 4 chi:

B.III.1.a: Tâm có hai mặt. B.III.1.b: Nói mặt Chân như của Tâm biểu thị Thể vĩ đại của Tâm: Có 2 tiết: B.III.1.b1: Nói về Chân như. B.III.1.b2: Nói về hai mặt của Chân như. B.III.1.c: Nói mặt sinh diệt của tâm để biểu thị

Thể-Tướng-Dụng vĩ đại của Tâm: Có 2 tiết: B.III.1.c1: Nói sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể-Tướng-Dụng vĩ đại của Tâm trong hai lĩnh vực Mê và Ngộ: Có 2 tiểu tiết: B.III.1.c1a: Nói sinh diệt: Có 3 ý: B.III.1.c1a1: Nói nội dung sinh diệt: Có 4 tiểu ý: B.III.1.c1a1-1: Nói tổng quát.

B.III.1.c1a1-2: Nói về Giác (Tuệ giác): Có 3 tiểu ý phụ: B.III.1.c1a1-2-1: Nói về Giác và Thỉ giác của Giác. B.III.1.c1a1-2-2: Nói về Thể và Dụng của Giác sau khi hoàn thiện Thỉ giác.

B.III.1.c1a1-2-3: Nói rõ thêm về sự trong sáng của Giác trước và sau khi hoàn thiện Thỉ giác. B.III.1.c1a1-3: Nói về Bất giác.

B.III.1.c1a1-4: Đối quán Giác với Bất giác. B.III.1.c1a2: Nói yếu tố sinh diệt: Có 2 tiểu ý: B.III.1.c1a2-1: Nói yếu tố làm cho ô nhiễm (Bất giác). B.III.1.c1a2-2: Nói yếu tố làm cho trong sáng (Giác). B.III.1.c1a3: Nói sắc thái sinh diệt. B.III.1.c1b: Nói sự sinh diệt liên tục: Có 4 ý: B.III.1.c1b1: Nói tổng quát.

B.III.1.c1b2: Nói pháp nhiễm liên tục như thế nào. B.III.1.c1b3: Nói pháp tịnh liên tục như thế nào. B.III.1.c1b4: Nói pháp nào bất diệt. B.III.1.c2: Nói Thể-Tướng-Dụng của Chân như để biểu thị Thể-Tướng-Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ: Có 2 tiểu tiết:

B.III.1.c2a: Nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như. B.III.1.c2b: Nói Dụng vĩ đại của Chân như. B.III.1.d: Chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

B.III.2. Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm: Có 3 chi:

B.III.2.a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan Nhân ngã.

B.III.2.b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan Pháp ngã.

B.III.2.c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận. B.III.3: Phân tích sắc thái phát huy về Tâm: Có 4 chi:

B.III.3.a: Nói tổng quát về sự phát tâm. B.III.3.b: Nói phát tâm bằng sự tin: Có 3 tiết:

B.III.3.b1: Nói tư cách và lý do phát tâm bằng sự tin: Có 2 tiểu tiết:

B.III.3.b1a: Nói tư cách và lý do phát tâm của người được đứng vào Chánh định tụ. B.III.3.b1b: Nói tư cách và lý do phát tâm của người chưa đứng vào Chánh định tụ. B.III.3.b2: Nói ba tâm được phát và bốn phương tiện được tu.

B.III.3.b3: Nói thành quả của sự phát tâm ấy. B.III.3.c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và làm. B.III.3.d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng: Có 2 tiết:

B.III.3.d1: Nói sự phát tâm bằng sự chứng (và hoạt dụng của sự phát tâm ấy).

B.III.3.d2: Nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng (tức là sự phát huy Tâm hoàn toàn). B.IV. Cách tu tập: Có 4 điểm:

B.IV.1: Nói tư cách người tu sự tin. B.IV.2: Nói tổng quát về sự tin và sự tu của sự tin mà người ấy phải tu.

B.IV.3: Đặc biệt nói về sự tu: Có 5 chi:

B.IV.3.a: Nói về Thí;

B.IV.3.b: Nói về Giới;

B.IV.3.c: Nói về Nhẫn;

B.IV.3.d: Nói về Tấn;

B.IV.3.e: Nói về Chỉ và Quán: Có 4 tiết: B.IV.3.e1: Nói lược về Chỉ, Quán. B.IV.3.e2: Nói rộng về Chỉ, Quán: Có 2 tiểu tiết: B.IV.3.e2a: Nói rộng về Chỉ: Có 4 ý: B.IV.3.e2a1: Nói Chánh định Chân như. B.IV.3.e2a2: Nói Ma sự của Chánh định Chân như. B.IV.3.e2a3: Nói sự khác nhau giữa Tà định và Chánh định.

B.IV.3.e2a4: Nói hiệu quả của Chánh định Chân như. B.IV.3.e2b: Nói rộng về Quán: Có 2 ý: B.IV.3.e2b1: Nói lý do sự Quán. B.IV.3.e2b2: Nói bốn sự Quán. B.IV.3.e3: Song tu Chỉ-Quán. B.IV.3.e4: Chỉ-Quán đối trị. B.IV.4: Chỉ cách đề phòng sự thối chuyển. B.V. Khuyến tu.

C. KẾT LUẬN (Lưu thông).

Ghi chú: DÀN Ý NỘI DUNG.

• A, B, C. ......................................................: Phần B.I, B.II, B.III v.v....................................... : Mục B.III.1, B.III.2 v.v. .....................................: Điểm B.III.1.a, B.III.1.b v.v.. ................................. : Chi B.III.1.a1, B.III.1.b1 v.v................................: Tiết B.III.1c1a, B.III.1c2a v.v.. ......................: Tiểu tiết B.III.1c1a1, B.III.1c2a1 v.v.. ..............................: Ý B.III.1c1a1-1, B.III.1c2a1-2 v.v.....................: Tiểu ý B.III.1c2a1-2-1, B.III.1c2a1-2-2 v.v..........: Tiểu ý phụ Tâm = Chân Tâm . ......................: Như Lai tạng tâm = Vọng tâm.............................: A-lại-da thức

II.II. DỊCH GIẢI

LUẬN KHỞI TÍN ĐẠI THỪA

- Tác giả : Bồ-tát Mã Minh. - Hán dịch : Tam tạng Chân Đế dịch vào thời đại nhà Lương, năm 553 TL. - Dịch giải : Tỷ-kheo Thích Giác Quả.

A. MỞ ĐỀ.

• ÂM:

Quy mạng thập phương: Tối thắng nghiệp biến tri, sắc vô ngại tự tại, cứu thế Đại bi giả. Cập bỉ thân Thể-Tướng, Pháp tánh Chân như hải. Vô lượng công đức tạng, như thật tu hành đẳng. Vị dục linh chúng sinh, trừ nghi xả tà chấp, khởi Đại thừa Chánh tín, Phật chủng bất đoạn cố. • NGHĨA:

Kính lạy Tam Bảo khắp mười phương:

Hành động chư Phật thì siêu tuyệt, Hiểu biết thì rốt ráo cùng khắp, Thân thể thì vô ngại tự tại, Từ bi cứu khổ mọi chúng sinh. Pháp là Thể-Tướng của thân Phật, Cũng là biển Pháp tánh Chân như. Tăng là những vị tu hành như thật, Kho công đức của Pháp nói trên. Con viết luận này giúp chúng sinh, Trừ diệt nghi ngờ, bỏ tà chấp, Phát đức tin chính xác Đại thừa, Để giống Phật không bị mất đi. • GIẢI:

1- Tam Bảo là khởi điểm vừa là tâm điểm cũng vừa là đích điểm của mọi người con Phật, do thế và chính thế, mọi hành động trong tiến trình tu tập của hành giả, không thể quên hay lìa Tam Bảo. Quên hay lìa Tam Bảo là vong bản, là rơi vào tà đạo. Trước thuật là Bố thí pháp, là một trong những hạnh nguyện căn bản của Phật tử (Bồ-tát), nên quy kính, tán thán Tam Bảo là việc thiết yếu và tất nhiên.

2- Bởi sự thật trên, mở đầu tác phẩm của mình, Bồ-tát Mã Minh đã xác minh lòng tin đối với Tam Bảo. Xuyên qua các từ Ngài dùng trong bài tụng này đã hé mở cho chúng ta nhận được tông chỉ và tư tưởng mà Ngài sắp trình bày:

- Trước hết, đức Phật đề cập ở đây là đức Phật Báo thân, tức vị mà ba nghiệp đã hoàn thiện một cách tuyệt đối: Ý thì Chánh biến tri, thấu suốt chân lý Pháp giới; sắc thân thì thù thắng vô ngại, tùy duyên ứng hóa; khẩu thì tùy cơ thuyết pháp cứu đời.

- Pháp nơi đây là Thể-Tướng Báo thân Phật. Thể-Tướng đó chính là biển Pháp tánh Chân như, là kho tàng chứa đựng vô lượng công đức. Kho tàng này, thuật ngữ gọi là Như Lai tạng; mở cửa trực nhập kho tàng này chính là thời điểm thành tựu Báo thân Phật thù thắng. - Tăng nơi đây là chỉ hàng Thập địa Bồ-tát (Bồ-tát Tăng). Vì khi tu chứng lên hàng này mới thật sự đoạn từng phần vô minh để chứng đắc từng phần Chân như. Đây là ý nghĩa mà Ngài bảo là tu hành như thật. Qua trên, chủ ý của giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh cái Pháp, Pháp đó chính là Như Lai tạng

hay Nhất Tâm, là cái kho tàng đang tiềm ẩn trong mỗi chúng sinh. Khi trực nhập Như Lai tạng chính là thành tựu Báo thân Phật. Và, hành giả đang trực tiếp mở kho tàng này là hàng Thập địa Bồ-tát.

3- Sau khi xác minh đức tin của mình, tiếp đến (bốn câu cuối), Luận chủ trình bạch ý nguyện của mình lên Tam Bảo khi viết luận văn này, để cầu Tam Bảo chứng minh gia hộ. Ý nguyện đó chính là trừ nghi xả tà, bằng cách xiển dương đức tin chính xác Đại thừa. Hàng phàm phu, ngoại đạo thì tin vào Nhất thần, hoặc Đa thần, đó gọi là tà chấp. Hàng Nhị thừa thì không tin hoặc tin mà không chính xác Đại thừa, đó gọi là nghi ngờ. Xiển dương đức tin chính xác Đại thừa là nói lên sự thật: Ai cũng có thể thành Phật. Nhưng Phật là do đức tin Đại thừa làm nên, đức tin Đại thừa chính là tự tin Tâm mình là Phật vậy. Đây là trọng tâm mà Khởi Tín nhằm thuyết minh, hầu phục hưng tinh thần nhân bản cố hữu của Phật giáo mà đức Phật đã xác minh. Và, chính thế, Khởi Tín đã không ngần ngại gọi Đại thừa là Tâm của chúng ta đây.

B. NỘI DUNG (Phần Chánh tông).

• ÂM:

Luận viết: Hữu pháp năng khởi Ma-ha-diễn tín căn, thị cố ưng thuyết. Thuyết hữu ngũ phần. Vân hà vi ngũ? -Nhất giả Nhân duyên phần. Nhị giả Lập nghĩa phần. Tam giả Giải thích phần. Tứ giả Tu hành tín tâm phần. Ngũ giả Khuyến tu lợi ích phần.

• NGHĨA:

Có một hệ tư tưởng có thể phát khởi đức tin Đại thừa (Mahayàna) nên cần phải nói, nội dung này gồm năm mục: Mục một là Lý do. Mục hai là Chủ thuyết. Mục ba là Giải thích. Mục bốn là Cách tu. Mục năm là Khuyến tu.

• GIẢI:

1- Luận chủ giới thiệu nội dung luận văn gồm có năm mục cơ bản và Luận chủ sẽ tuần tự thuyết minh. Nói khác hơn, do năm mục này mà bản luận có tên Khởi tín Đại thừa. Tức là, đem tư tưởng Đại thừa mà phát khởi và phát triển đức tin Đại thừa. Nội dung phát khởi, phát triển đức tin này chính là tin cái Tâm Đại

thừa của chúng ta đây. Tóm lại, nội dung Khởi tín chủ yếu là nói về Tâm Đại thừa (Nhất Tâm, Như Lai tạng) và phương pháp phát huy cái Tâm ấy.

2- Một số học giả tiền bối sắp xếp mục Lý do (Nhân duyên phần) là phần Tựa, mục năm (mục Khuyến tu) là phần Lưu thông, ba mục giữa là phần Chánh tông. Tuy vậy, người soạn lại xếp đoạn khởi đầu là phần Tựa, bốn câu cuối là phần Lưu thông, năm mục trên là phần Chánh tông.

B.I. LÝ DO: (gồm 2 điểm):

B.I.1: Nói Lý do.

• ÂM: SƠ THUYẾT NHÂN DUYÊN PHẦN.

Vấn viết: Hữu hà Nhân duyên nhi tạo thử luận? Đáp viết: Thị Nhân duyên hữu bát. Vân hà vi bát? -Nhất giả, nhân duyên tổng tướng; sở vị, vị linh chúng sinh ly nhất thiết khổ, đắc cứu cánh lạc, phi cầu thế gian danh lợi cung kính cố. Nhị giả, vị dục giải thích Như Lai căn bản chi nghĩa, linh chúng sinh chánh giải bất mậu cố. Tam giả, vị linh thiện

căn thành thục chúng sinh, ư Ma-ha-diễn pháp, kham nhậm bất thối tín cố. Tứ giả, vị linh thiện căn vi thiểu chúng sinh, tu tập tín tâm cố. Ngũ giả, vị thị phương tiện, tiêu ác Nghiệp chướng cố, thiện hộ kỳ tâm, viễn ly si mạn, xuất tà võng cố. Lục giả, vị thị tu tập Chỉ-Quán, đối trị phàm phu, Nhị thừa tâm quá cố. Thất giả, vị thị chuyên niệm phương tiện, sinh ư Phật tiền, tất định Bất thối tín tâm cố. Bát giả, vị thị lợi ích, khuyến tu hành cố. Hữu như thị đẳng Nhân duyên, sở dĩ tạo luận.

• NGHĨA: TRƯỚC HẾT NÓI LÝ DO.

Hỏi: Vì Lý do gì mà trước thuật luận Khởi tín? Đáp: Lý do ấy có tám điểm: Một, lý do tổng quát, nghĩa là vì muốn làm cho mọi người thoát khỏi mọi thứ khổ não, đạt an vui tuyệt đối, chứ chẳng phải mong cầu danh lợi hay sự tôn kính của thế nhân. Hai, vì muốn giải thích nghĩa lý căn bản của đức Như Lai, làm cho mọi người hiểu rõ chân xác không bị lầm lẫn. Ba, vì muốn làm cho thiện căn của mọi người thành thục để đủ sức gánh vác Đại thừa và đức tin không bị thối chuyển. Bốn, vì muốn làm cho những người thiện căn yếu kém

tu tập đức tin. Năm, vì muốn chỉ bày phương pháp để loại trừ các chướng ngại do Nghiệp ác gây ra, khéo léo giữ gìn tâm trí, xa lìa ngu si, ngã mạn, ra khỏi mạng lưới tà ma. Sáu, vì muốn chỉ phương pháp tu tập Chỉ và Quán, để sửa đổi những lỗi lầm của tâm trí phàm phu và Nhị thừa. Bảy, vì muốn chỉ phương pháp chuyên tâm niệm Phật để được vãng sinh trước Phật, thì chắc chắn đức tin không bị thối chuyển. Tám, vì muốn xiển dương sự lợi ích để khuyến khích tu hành. Bởi những lý do như thế nên phải viết luận Khởi Tín này. • GIẢI:

1- Đây là đoạn chính thức đi vào nội dung của bản luận. Nơi đây, Luận chủ nêu tám lý do đã khích lệ Luận chủ phải viết luận văn này. Xét tám lý do, lý do thứ nhất là chung cho tất cả các trường phái Phật giáo, bảy lý do sau là lý do riêng của Khởi tín. Đặc biệt lý do thứ hai: "…Giải thích nghĩa lý căn bản của đức Như Lai…" là lý do chủ yếu mà Khởi Tín nhằm thuyết minh; và giáo nghĩa căn bản của đức Như Lai chính là giáo nghĩa Như Lai tạng hay Nhất Tâm.

2- Qua nội dung các lý do trên đã xác minh với

chúng ta rằng, hạnh nguyện của Phật giáo nói chung, và hạnh nguyện của Bồ-tát nói riêng là hạnh nguyện vì thế gian đau khổ mà cứu nhân độ thế, đây cũng là hạnh nguyện của Bồ-tát Mã Minh. Nói khác hơn, nơi nào hiện hữu khổ đau thì chính nơi đó có Phật giáo.

B.I.2: Giải Thắc mắc.

• ÂM:

Vấn viết: Tu-đa-la trung cụ hữu thử pháp, hà tu trùng thuyết?

Đáp viết: Tu-đa-la trung tuy hữu thử pháp, dĩ chúng sinh căn hạnh bất đẳng, thọ giải duyên biệt. Sở vị Như Lai tại thế, chúng sinh lợi căn, năng thuyết chi nhân, sắc-tâm nghiệp thắng, viên âm nhất diễn, dị loại đắc giải, tắc bất tu luận. Nhược Như Lai diệt hậu, hoặc hữu chúng sinh, năng dĩ tự lực quảng văn nhi thủ giải giả. Hoặc hữu chúng sinh, diệc dĩ tự lực thiểu văn nhi đa giải giả. Hoặc hữu chúng sinh, vô tự trí lực, nhân ư quảng luận nhi đắc giải giả. Diệc hữu chúng sinh phục dĩ quảng luận văn đa vi

phiền, tâm nhạo tổng trì, thiểu văn nhi nhiếp đa nghĩa, năng thủ giải giả. Như thị thử luận vị dục tổng nhiếp Như Lai quảng đại thâm pháp vô biên nghĩa cố, ưng thuyết thử luận.

• NGHĨA:

Hỏi: Trong các kinh đã sẵn đủ những nguyên lý đáp ứng cho những lý do nêu trên, cần gì phải nói lại nữa?

Đáp: Trong các kinh tuy có đủ các nghĩa lý đó, nhưng vì căn cơ mọi người không giống nhau nên sự tiếp nhận, lý giải phải sai khác. Như khi đức Như Lai còn tại thế, người nghe thì căn tánh lanh lợi, người nói là đức Như Lai, thân và tâm của Ngài đều siêu việt, âm thanh thì hoàn hảo, nên mỗi khi nói ra, căn cơ người nghe tuy sai khác, nhưng lý giải như nhau. Vì thế, không cần đến luận. Nhưng, sau khi đức Như Lai nhập Niết-bàn, có người đem trí lực của mình nghe kinh văn nhiều mới lĩnh hội được. Có người cũng đem trí lực của mình nhưng nghe kinh văn ít mà lĩnh hội rộng sâu. Có người tự mình không đủ trí lực để hiểu kinh văn mà phải nhờ các luận văn giải thích phong phú mới lĩnh

hội được. Lại cũng có những người tự mình không có trí lực để hiểu kinh văn, nhưng cho các luận phong phú là văn nhiều phiền phức, chỉ thích tiếp nhận bản luận nào trình bày tổng quát, văn ít mà nghĩa lý đầy đủ, mới lĩnh hội được. Tóm lại, luận này vì muốn tổng quát vô biên nghĩa lý rộng sâu của Pháp Phật, nên phải viết ra. • GIẢI:

1- Qua mục giải đáp nghi vấn này, Luận chủ đã khẳng định đậm nét hai điểm chủ yếu:

- Thứ nhất, đối tượng chủ yếu để viết luận văn thuyết trình là hàng căn cơ không đủ trí lực để hiểu bản ý của đức Phật qua kinh văn mà phải nhờ vào luận văn, nhưng phải là luận văn có nội dung ngắn gọn và hàm súc. - Thứ hai, nội dung bản luận là hệ thống hóa giáo nghĩa rộng sâu mà bốn mươi lăm năm đức Như Lai đã tuyên thuyết.

2- Pháp Phật thì mênh mông vô hạn lượng. Tuy vậy, đối tượng mà đức Phật đặt căn bản để thuyết giáo là con người, bởi con người. Chính thế, trọng tâm giáo pháp nhằm thuyết minh là cái Tâm của con người. Cụ thể nhất, thời vận chuyển bánh xe pháp đầu tiên, đức

Phật đã xác minh điều đó. Trong bốn sự thật (Tứ đế), hai sự thật đầu là thuyết minh sự sinh hoạt hướng hạ của cái tâm con người (Nhân quả lưu chuyển), hai sự thật sau là thuyết minh sự sinh hoạt hướng thượng (Nhân quả hoàn tịnh). Và, suốt quá trình bốn mươi lăm năm giáo hóa, đức Phật chỉ khai triển bốn sự thật đó mà thôi. Điều này đức Phật đã nhiều lần minh xác: "Suốt 45 năm, Ta chỉ nói lên sự khổ và con đường diệt khổ". Nội dung giáo nghĩa nguyên thủy là thế, nhưng sau khi đức Phật nhập diệt, vào thời kỳ bộ phái, các hành giả thiên về ngôn thuyết, lý luận, với những Chủ thuyết thiên chấp, xa nguồn. Đó là lý do xa gần để Khởi Tín ra đời, nhằm phục hưng tinh thần nhân bản cố hữu của Phật giáo mà đức Phật đã xiển dương.

Tóm lại, giáo nghĩa Khởi Tín là cô kết Pháp Phật về một mối, đó là giáo nghĩa Nhất Tâm (Như Lai tạng), thuyết minh về cái Tâm đang là của con người. Nói cách khác, thuyết minh về sự tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Tánh và Tướng, giữa Chúng sinh và Phật.

B.II. CHỦ THUYẾT (Lập nghĩa).

• ÂM:

Dĩ thuyết Nhân duyên phần, thứ thuyết Lập nghĩa phần. Ma-ha-diễn giả, tổng thuyết hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Pháp, nhị giả Nghĩa. Sở ngôn Pháp giả, vị chúng sinh Tâm; thị Tâm tắc nhiếp nhất thiết thế gian pháp, xuất thế gian pháp. Y ư thử Tâm, hiển thị Ma-ha-diễn nghĩa. Hà dĩ cố? Thị Tâm Chân như tướng, tức thị Ma-hadiễn Thể cố; thị Tâm sinh diệt nhân duyên tướng, năng thị Ma-ha-diễn tự Thể, Tướng, Dụng cố. Sở ngôn Nghĩa giả, tắc hữu tam chủng. Vân hà vi tam? -Nhất giả Thể đại, vị nhất thiết pháp Chân như bình đẳng, bất tăng giảm cố. Nhị giả Tướng đại, vị Như Lai tạng cụ túc vô lượng tánh công đức cố. Tam giả Dụng đại, năng sinh nhất thiết thế gian, xuất thế gian thiện Nhân quả cố. Nhất thiết chư Phật bổn sở thừa cố, nhất thiết Bồ-tát, giai thừa thử pháp, đáo Như Lai địa cố.

• NGHĨA:

Mục Lý do đã nói xong, bây giờ nói mục Chủ

thuyết. Tổng quát để nói, Đại thừa có hai phương diện: Một là bản thân Đại thừa (Pháp), hai là ý nghĩa của bản thân ấy (Nghĩa). Gọi là bản thân Đại thừa chính là Tâm chúng sinh, Tâm ấy bao gồm tất cả pháp thế gian và xuất thế gian (Pháp giới Nhất Tâm), nên căn cứ Tâm ấy mà biểu thị ý nghĩa Đại thừa, tại sao như vậy? -Bởi vì, mặt Chân như của Tâm ấy là biểu thị cái Thể Đại thừa; mặt sinh diệt của Tâm ấy là biểu thị cái tự Thể, tự Tướng, tự Dụng của Đại thừa. Gọi là ý nghĩa bản thân Đại thừa tức ba ý nghĩa trên: Một là Thể đại, đó là ý nghĩa tất cả pháp chính là Chân như bình đẳng, bất biến; hai là Tướng đại, đó là ý nghĩa Như Lai tạng đầy đủ vô lượng tánh đức; ba là Dụng đại, đó là ý nghĩa xuất phát toàn bộ Nhân và Quả thiện của thế gian và xuất thế gian.

Tất cả chư Phật đã vận dụng và tất cả chư vị Bồ-tát đang vận dụng cái Tâm này mà đạt quả vị Như Lai. • GIẢI:

1- Luận Khởi Tín ra đời với một lập trường mới, do thế, việc tất yếu là cần phải giới thiệu Chủ thuyết của mình; đó là Chủ thuyết Chân như Duyên khởi hay

Như Lai tạng Duyên khởi. Chủ thuyết mới thì hẳn nhiên phải dùng thuật ngữ mới để thích nghi với tư tưởng; chính thế, nơi đây Luận chủ phải xác minh ý nghĩa của các thuật ngữ đó.

Thuật ngữ Đại thừa mà luận văn dùng, theo Luận chủ có hai nghĩa, thứ nhất là bản thân Đại thừa (Pháp, Nhất Tâm), thứ hai là ý nghĩa của bản thân đó (Nghĩa). Tiếp theo, Luận chủ nói thẳng vấn đề: "Bản thân Đại thừa chính là Tâm chúng sinh" chứ không phải cái gì khác. Chính lẽ đó, muốn hiểu Đại thừa là gì phải nương vào Tâm chúng sinh để khảo sát.

2-"Bản thân Đại thừa" (Tâm chúng sinh) vốn có hai mặt: Mặt Chân như và mặt sinh diệt. Nói khác hơn, mặt Bản Thể và mặt Hiện tượng hay mặt tuyệt đối và mặt tương đối. Mặt Chân như thì ly ngôn tuyệt tướng, không thể nói năng gì được; mặt sinh diệt là biểu hiện Tướng, Dụng của tâm. Do thế, có thể dùng tư duy, ngôn ngữ để trình bày. Nói rõ hơn, Chân như là Bản Thể của Tâm (Đại thừa); sinh diệt là biểu thị cái "tự Thể, tự Tướng và tự Dụng" của Tâm (Đại thừa).

Tại đây, cần nhận thức rõ Thể và tự Thể sai khác

thế nào? Các trường phái Đại thừa, khi xét Tâm chúng sinh trên mặt Bản Thể thì gọi là Nhất Thể Nhất Tâm, nghĩa là cái Tâm (Nhất Tâm) đồng đẳng, nhất như với Bản Thể Pháp giới (Nhất Thể). Khi xét trên mặt hiện tượng thì gọi là tam tự Nhất Tâm, nghĩa là cái Tâm có Thể riêng, Tướng riêng và Dụng riêng (tự Thể, tự Tướng, tự Dụng).

+ Tự Thể: Chỉ ngay cái Tâm chúng sinh mà nói. + Tự Tướng: Như Lai tạng đầy đủ vô lượng công đức đang tiềm ẩn bên trong tâm chúng sinh. + Tự Dụng: Năng lực của Tâm chúng sinh thường sinh khởi Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian. - "Ý nghĩa bản thân Đại thừa" (Tâm chúng sinh) chính là ba ý nghĩa vừa nói, tức Thể đại, Tướng đại và Dụng đại. Đại ở đây là vĩ đại, hiện hữu khắp Pháp giới: + Tự Thể Tâm chúng sinh vĩ đại, là cái Chân như đồng đẳng, bất biến; vì tất cả các pháp đều nhiếp thâu trong Nhất Tâm này.

+ Tự Tướng Tâm chúng sinh vĩ đại, là Như Lai tạng sẵn đủ vô lượng công đức.

+ Tự Dụng Tâm chúng sinh vĩ đại, là năng lực

sinh khởi Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian. Tâm chúng sinh vốn sẵn Thể đại, Tướng đại và Dụng đại như thế, nên Tâm ấy được mệnh danh là Đại. Đồng thời, chư Phật đã cưỡi, chư Bồ-tát đang cưỡi và chúng sinh sẽ cưỡi Tâm ấy để đạt Niết-bàn. Nên được mệnh danh là Thừa.

Tóm lại, cái được gọi là Đại thừa tức cái Tâm đang là của chúng sinh, chứ không phải cái gì khác. 3- Qua phần giới thiệu Chủ thuyết của Khởi Tín, chúng ta đã nhận chân được lập trường của Luận chủ là phục hoạt cái tinh thần nhân bản mà đức Phật đã xiển dương. Trọng tâm Pháp Phật là xuất phát từ Nhân ý luận; nói cách khác, đức Phật lấy con người làm trung tâm để thuyết giáo, nên giáo nghĩa của Phật là giáo nghĩa nói về con người, con người với tâm lý, vật lý đang là của chúng ta đây. Đây là điểm cơ bản mà người học cần có nhận thức chính xác, để khỏi rơi vào ngộ nhận đáng tiếc, hay lạc hướng khi học Pháp Phật.

B.III. GIẢI THÍCH. Phân định có 3 điểm: • ÂM:

Dĩ thuyết Lập nghĩa phần, thứ thuyết Giải thích phần. Giải thích hữu tam chủng, vân hà vi tam? -Nhất giả, hiển thị chánh nghĩa. Nhị giả, đối trị tà chấp. Tam giả, phân biệt phát thú đạo tướng. • NGHĨA:

Mục Chủ thuyết đã nói xong, bây giờ là mục Giải thích. Giải thích Chủ thuyết trên có ba điểm: Một là Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm; hai là Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm; ba là Phân tích sắc thái phát huy về Tâm.

• GIẢI:

1- Nội dung đoạn Giải thích giáo nghĩa Chân như Duyên khởi này (Như Lai tạng, Nhất Tâm) có hai phần chính: Phần Phân định ba điểm và phần Giải thích ba điểm đó. Ở trên là phần Phân định ba điểm. - Nội dung điểm một là Giải thích ý nghĩa đích thực của Tâm (Như Lai tạng). Nội dung điểm hai là Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm của đối tượng đương thời nói riêng và tất cả chúng sinh nói chung. Nội dung

điểm ba là Phân tích sắc thái của Tâm trong tiến trình tu tập từ sơ phát tâm đến đạt cứu cánh. 2- Khi xiển dương một Chủ thuyết, để Chủ thuyết đó được tán đồng, phát triển, thì không thể không biện minh về Chủ thuyết đó. Biện minh thì không thể không giải thích nghĩa lý đích thực của Chủ thuyết, không thể không nói lên tư tưởng sai lầm của đương thời, và không thể không trình bày tiêu đích mà Chủ thuyết nhắm đến.

Giải thích ba điểm:

B.III.1: Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.1.a: Tâm có hai mặt.

B.III.1.b: Nói mặt Chân như của Tâm biểu thị Thể vĩ đại của Tâm (có 2 tiết):

B.III.1.c: Nói mặt sinh diệt của Tâm biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm (có 2 tiết): B.III.1.d: Chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

B.III.2: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (gồm có 3 chi):

B.III.2.a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan nhân ngã.

B.III.2.b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

B.III.2.c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận. B.III.3: Phân tích sắc thái phát huy về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.3.a: Nói tổng quát về sự phát tâm. B.III.3.b: Nói sự phát tâm bằng sự tin (có 3 tiết): B.III.3.c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm. B.III.3.d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng (có 2 tiết):

B.III.1: Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.1.a: Tâm có hai mặt:

• ÂM:

Hiển thị chánh nghĩa giả, y Nhất Tâm pháp,

hữu nhị chủng môn. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, Tâm Chân như môn. Nhị giả, tâm sinh diệt môn. Thị nhị chủng môn, giai các tổng nhiếp nhất thiết pháp. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ thị nhị môn, bất tương ly cố. • NGHĨA:

Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm, Tâm này có hai mặt. Hai mặt ấy là gì? -Đó là mặt Chân như và mặt sinh diệt. Hai mặt này, mặt nào cũng bao quát toàn thể các pháp. Tại sao như thế? -Bởi vì hai mặt ấy không phải tách rời nhau.

• GIẢI:

1- Đoạn này là khởi đầu giải thích chính thức Chủ thuyết đã nêu ở trước. Mục Chủ thuyết xác định: "Đại thừa chính là Tâm chúng sinh". Do vậy, tại đây dựa vào Tâm chúng sinh để giải thích, làm hiển lộ ý nghĩa chính xác của Đại thừa (Tâm).

2-Như mục Chủ thuyết đã giải thích sơ lược về Tâm, tại đây, vừa khẳng định lại ý nghĩa đó, vừa đi vào chi tiết đầy đủ hơn. Đoạn trên đây khẳng định lại: Tâm có hai mặt, đó là mặt Chân như và mặt sinh diệt. Đây là hai mặt của sự thật Nhất Tâm. Hai mặt này không

phải là một, cũng không hẳn là khác, chúng không tách rời nhau mà nương nhau để hiện hữu. Tương tự như hai mặt của một tờ giấy, mặt phải mặt trái không thể rời nhau, mà nương nhau để có tờ giấy. Chính sự thật đó, nên Luận chủ bảo rằng, mặt nào của Tâm cũng đều bao quát tất cả các pháp trong Pháp giới.

B.III.1.b: Nói mặt Chân như của Tâm biểu thị Thể vĩ đại của Tâm (có 2 tiết):

B.III.1.b1: Nói về Chân như.

• ÂM:

Tâm Chân như giả, tức thị nhất Pháp giới đại tổng tướng pháp môn thể, sở vị Tâm tánh bất sinh bất diệt. Nhất thiết chư pháp, duy y vọng niệm nhi hữu sai biệt. Nhược ly vọng niệm, tắc vô nhất thiết cảnh giới chi tướng. Thị cố nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, ly ngôn thuyết tướng, ly danh tự tướng, ly tâm duyên tướng; tất cánh bình đẳng, vô hữu biến dị, bất khả phá hoại. Duy thị Nhất Tâm cố danh Chân như. Dĩ nhất thiết ngôn thuyết, giả danh

vô thật; đản tùy vọng niệm, bất khả đắc cố. Ngôn Chân như giả, diệc vô hữu tướng. Vị ngôn thuyết chi cực, nhân ngôn khiển ngôn. Thử Chân như Thể, vô hữu khả khiển, dĩ nhất thiết pháp, tất giai Chân cố. Diệc vô khả lập, dĩ nhất thiết pháp giai đồng Như cố. Đương tri nhất thiết pháp bất khả thuyết, bất khả niệm, cố danh Chân như.

Vấn viết: Nhược như thị nghĩa giả, chư chúng sinh đẳng, vân hà tùy thuận nhi năng đắc nhập? Đáp viết: Nhược tri nhất thiết pháp, tuy thuyết vô hữu năng thuyết khả thuyết, tuy niệm diệc vô hữu năng niệm khả niệm. Thị danh tùy thuận. Nhược ly ư niệm danh vi đắc nhập.

• NGHĨA:

Chân như của Tâm tức là Bản Thể của Pháp giới (Như Lai tạng, Nhất Tâm), đó là Tánh bất sinh bất diệt của Tâm. Tất cả các pháp chỉ do phân biệt (vọng niệm) mà có sai khác. Nếu tách rời phân biệt thì sẽ không có mọi tướng trạng. Do vậy mà biết tất cả các pháp xưa nay vốn phi ngôn ngữ, phi văn tự, phi nhận thức (đệ lục thức). Tuyệt đối bình đẳng, bất biến, không thể phá

hủy, chỉ là Nhất Tâm (toàn là Tâm Thể đồng nhất) nên gọi là Chân như. Mọi ngôn ngữ chỉ là giả danh không có thực chất, chỉ tùy thuộc phân biệt chứ không có gì có thể nắm bắt được. Gọi là Chân như cũng không phải là một đối tượng, mà là một ngôn ngữ tột đỉnh, do ngôn ngữ này để hủy bỏ ngôn ngữ. Nhưng bản thân Chân như thì không thể hủy bỏ, vì tất cả các pháp đều là Chân. Đồng thời, nó chẳng phải do thiết lập mà có, vì tất cả pháp đều là Như. Cần phải hiểu tất cả các pháp phi diễn tả, phi phân biệt, chính đó là Chân như. Hỏi: Chân như như thế thì chúng sinh làm sao thích ứng để thể nhập Chân như?

Đáp: Nếu biết tất cả pháp tuy diễn tả nhưng siêu việt diễn tả (năng) và đối tượng diễn tả (sở); tuy phân biệt nhưng siêu việt phân biệt và đối tượng phân biệt, đó là thích ứng, và tách rời phân biệt (niệm) đó là thể nhập Chân như vậy.

• GIẢI:

1- Đoạn này là giải thích về bản thân Chân như. Mặt Chân như của Tâm chính là Bản Thể của Pháp giới, hay Bản Thể của pháp môn Nhất Pháp giới đại

tổng tướng. Pháp môn Nhất Pháp giới đại tổng tướng chính là Như Lai tạng mà Khởi Tín nhằm thuyết minh. Như thế, Chân như chính là Bản Thể của Như Lai tạng. Nhất ở đây là toàn bộ, toàn thể; Pháp giới là phạm trù của các pháp thế gian và xuất thế gian; do vậy, ý nghĩa đích thực của Nhất Pháp giới là toàn bộ hết thảy các pháp hữu vi và vô vi. Vì Nhất Pháp giới chính là Như Lai tạng hay chính là Nhất Tâm.

Đại tổng tướng ở đây chính là tự Tướng (tướng riêng của Tâm) đã giải thích ở trước. Do vậy tự Tướng của Nhất Tâm chính là Đại tổng tướng của Nhất Pháp giới hay Đại tổng tướng của Như Lai tạng. Tóm lại, Chân như là Bản Thể của cái Tâm đang là của chúng ta, cũng tức là Bản Thể của Pháp giới vậy. 2- Chân như là mặt Bản Thể, là mặt bất biến (tuyệt đối) của Tâm (Như Lai tạng); tại đây, siêu việt tất cả mọi ngôn ngữ, tướng trạng và phân biệt. Nói gọn, Chân như là cảnh giới tuyệt đối lìa hết thảy tướng, lìa hết thảy duyên (Duyên sinh).

3- Bản thân Chân như như vừa nói, là bặt dứt mọi ý niệm phân biệt, thế thì con người làm sao thích ứng,

làm sao thể nhập Chân như? -Muốn thích ứng và thể nhập Chân như không phải tìm kiếm đâu xa, mà ở ngay trong cuộc sống đang là của chúng ta: Làm tất cả mọi việc thiện phụng sự cuộc đời với tinh thần vô năng-sở, đó là thích ứng Chân như; lìa tất cả phân biệt, đó là thể nhập Chân như.

B.III.1.b2: Nói về hai mặt của Chân như. • ÂM:

Phục thứ, Chân như giả, y ngôn thuyết phân biệt, hữu nhị chủng nghĩa. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, như thật Không, dĩ năng cứu cánh hiển thật cố. Nhị giả, như thật Bất không, dĩ hữu tự Thể cụ túc, vô lậu tánh công đức cố. Sở ngôn Không giả, tùng bổn dĩ lai, nhất thiết nhiễm pháp, bất tương ưng cố. Vị ly nhất thiết pháp, sai biệt chi tướng, dĩ vô hư vọng tâm niệm cố. Đương tri Chân như tự tánh, phi hữu tướng, phi vô tướng, phi phi hữu tướng, phi phi vô tướng, phi hữu-vô câu tướng; phi nhất tướng, phi dị tướng, phi phi nhất tướng, phi phi dị tướng, phi

nhất-dị câu tướng. Nãi chí tổng thuyết, y nhất thiết chúng sinh, dĩ hữu vọng tâm, niệm niệm phân biệt, giai bất tương ưng, cố thuyết vi Không; nhược ly vọng tâm, thật vô khả không cố. Sở ngôn Bất không giả, dĩ hiển Pháp Thể, không vô vọng cố, tức thị Chân Tâm, thường hằng bất biến, tịnh pháp mãn túc, tắc danh Bất không. Diệc vô hữu tướng khả thủ, dĩ ly niệm cảnh giới, duy chứng tương ưng cố. • NGHĨA:

Thêm nữa, nếu phân tích theo ngôn ngữ thì Chân như có hai mặt: Một là Không như thật (Không đúng như thật), vì biểu thị Thực Thể một cách trọn vẹn; hai là Bất không như thật (Có đúng như thật), vì Thực Thể vốn đầy đủ mọi tánh công đức.

- Gọi là Không, vì xưa nay Chân như vốn không thích hợp với mọi sự ô nhiễm. Nghĩa là, Chân như nằm ngoài mọi phạm vi so sánh, siêu việt mọi phân biệt không thật. Cần nhận thức tự tánh Chân như là phi khẳng định, phi phủ định, phi cả vừa khẳng định vừa phủ định, phi luôn cả vừa không khẳng định vừa không không phủ định (tứ cứ); phi đồng nhất, phi biệt lập,

phi cả vừa đồng nhất vừa biệt lập, và phi luôn cả vừa không đồng nhất vừa không biệt lập. Tổng quát để nói, chúng sinh thì hay phân biệt, phân biệt liên tục, nhưng mọi sự phân biệt ấy không thích hợp với Chân như, nên gọi là Không. Nếu tách rời phân biệt thì chẳng có cái không nào để nói.

- Gọi là Bất không, vì Bản Thể các pháp vốn không, không có sự hư giả; Bản Thể đó chính là Chân Tâm, thường hằng bất biến, sung mãn mọi pháp thanh tịnh, nên gọi là Bất không. Bất không như thế không phải có cái tướng để có thể nắm bắt, vì đó là cảnh giới siêu việt mọi phân biệt, chỉ có thực chứng mới thích ứng mà thôi.

• GIẢI:

1- Đoạn trên (B.III.1.b1) là đứng về mặt ly ngôn để biểu thị Thể của Chân như (tức nói về bản thân Chân như); đoạn này là đứng về mặt y ngôn để biểu thị Tướng của Chân như (tức nói ý nghĩa bản thân Chân như). Tướng Chân như chính là Không và Bất không. - Gọi là Không bởi lẽ bản thân Chân như không hiện hữu mọi pháp ô nhiễm, không có mọi đối đãi của

tâm-cảnh. Nói rõ hơn, Không ở đây chính là không ô nhiễm, không phân biệt, tuyệt đối thanh tịnh, chính thế mới gọi là Không như thật. Giáo nghĩa Bát-nhã thuyết minh Không này là Thực Thể của Chân như, vốn ly tứ cú, tuyệt bách phi. Rời xa tứ cú, tuyệt dứt bách phi thì Thực Thể Bát-nhã hiển lộ rõ ràng. Thực Thể Bát-nhã chính là Không như thật này đây, và nói theo ngôn ngữ Bát-nhã thì chính Không như thật này là Chân không vậy. - Gọi là Bất không (Có như thật) cũng không phải cái gì khác hơn cái Không ở trên. Như trên đã nói, Không đây là không ô nhiễm, tuyệt đối thanh tịnh, và Bất không chính là sự hiện hữu mọi công đức thanh tịnh như thật này đây. Nói theo ngôn ngữ Bát-nhã thì đây chính là Diệu hữu vậy.

2- Không và Bất không là ý nghĩa bản thân Chân như, hay là hai mặt Thể và Tướng của Chân như. Tại đây, nói hai mặt Thể-Tướng chỉ là gượng ép để nói, trên sự thật chỉ là Nhất Thể, lìa mọi phân biệt, tướng trạng, duyên sinh (mặt tỉnh). Điểm cần chú ý tại đây, đó là mặt Tướng này (Bất không, Diệu hữu) Luận chủ mệnh danh là Như Lai tạng, có khi gọi là Nhất Pháp

giới đại tổng tướng hay Nhất Tâm. Và, đây là trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh; đồng thời, cũng do đây mà được gọi hệ tư tưởng trường phái Khởi Tín.

B.III.1.c: Nói mặt sinh diệt của Tâm để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm (Có 2 tiết): B.III.1.c1: Nói sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm trong hai lĩnh vực Mê và Ngộ (có 2 tiểu tiết). B.III.1.c2: Nói Thể, Tướng, Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ (có 2 tiểu tiết).

B.III.1.c1: Nói sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm trong hai lĩnh vực Mê và Ngộ (có 2 tiểu tiết): B.III.1.c1.a: Nói sinh diệt (có 3 ý): B.III.1.c1.a1: Nói nội dung sinh diệt (có 4 tiểu ý):

B.III.1.c1.a1-1: Nói tổng quát.

• ÂM:

Tâm sinh diệt giả, y Như Lai tạng, cố hữu sinh diệt tâm. Sở vị bất sinh bất diệt dữ sinh diệt hòa hợp, phi nhất phi dị, danh vi A-lại-da thức. Thử thức hữu nhị chủng nghĩa, năng nhiếp nhất thiết pháp, sinh nhất thiết pháp. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Giác nghĩa, nhị giả Bất giác nghĩa.

• NGHĨA:

Sự sinh diệt của tâm là do Như Lai tạng mà có tâm sinh diệt. Sự kiện tâm sinh diệt này là sự hòa hợp giữa bất sinh bất diệt và sinh diệt một cách không phải đồng nhất cũng không phải biệt lập, và được gọi là Thức A-lại-da. Thức A-lại-da này có hai mặt, có công năng thâu nhiếp và sinh khởi tất cả các pháp, đó là mặt Giác và mặt Bất giác.

• GIẢI:

1- Đoạn này là khởi đầu nói về mặt sinh diệt của tâm để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm. Mặt sinh diệt có hai điểm chính: Thứ nhất là nói về sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng,

Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Mê và Ngộ; thứ hai là nói về Thể, Tướng, Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ. Điểm thứ nhất là hệ tư tưởng của Lăng Già và tông Pháp Tướng; điểm thứ hai là hệ tư tưởng về ba thân của đức Phật.

2- Và, đoạn này là khởi đầu nói về điểm chính thứ nhất. Trước hết, nói tổng quát về nguồn gốc của tâm sinh diệt (tâm chúng sinh). Sở dĩ có tâm sinh diệt là do nương ở tự Tướng của Nhất Tâm, tức nương vào Như Lai tạng mà có. Như Lai tạng là kho tàng tiềm ẩn vô lượng công đức vô lậu bất sinh diệt (mặt tỉnh), là nguồn cội để Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian phát khởi. Ở chúng sinh thì hiện hữu cả tịnh lẫn nhiễm, do vậy Như Lai tạng đổi danh là Thức A-lại-da, để làm cơ sở phát khởi các pháp thanh tịnh và pháp ô nhiễm ấy. Do ý nghĩa này, nên Luận chủ nói Thức A-lại-da này có năng lực thâu nhiếp và sinh khởi tất cả các pháp: Pháp tịnh là ý nghĩa Giác, pháp nhiễm là ý nghĩa Bất giác.

3- Như thế, A-lại-da hiện hữu là ý nghĩa hiện hữu các pháp nhiễm; và, bản thân A-lại-da vừa dung chứa

pháp tịnh (Giác, Chân) vừa dung chứa pháp nhiễm (Bất giác, Vọng); đây là ý nghĩa mà Luận chủ gọi là hòa hợp. Giác là bất sinh diệt, Bất giác là sinh diệt, đây là ý nghĩa không phải đồng nhất; tuy nhiên, xét trên Thể tánh, Bất giác vốn là tánh duyên sinh hay tánh Vô ngã, đây là ý nghĩa chẳng phải biệt lập. Ý nghĩa này là sự tương quan giữa Mê và Ngộ hay giữa Chúng sinh và Phật, cũng là đáp án cho nghi vấn đương thời vậy.

B.III.1.c1.a1-2: Nói về Giác (Tuệ giác, có 3 tiểu ý phụ): B.III.1.c1.a1-2-1: Nói về Giác và Thỉ giác của Giác. • ÂM:

Sở ngôn Giác nghĩa giả, vị Tâm Thể ly niệm. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến; Pháp giới Nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp thân. Y thử Pháp thân thuyết danh Bản giác. Hà dĩ cố? Bản giác nghĩa giả, đối Thỉ giác thuyết; dĩ Thỉ giác giả, tức đồng Bản giác. Thỉ giác nghĩa giả, y Bản giác cố, nhi hữu Bất giác, y Bất giác cố, thuyết hữu Thỉ giác. Hựu dĩ Giác Tâm nguyên cố,

danh Cứu cánh giác; Bất giác Tâm nguyên cố, Phi Cứu cánh giác.

Thử nghĩa vân hà? Như phàm phu nhân, giác tri tiền niệm khởi ác cố, năng chỉ hậu niệm linh kỳ bất khởi; tuy phục danh Giác, tức thị Bất giác cố. Như Nhị thừa quán trí, sơ phát ý Bồ-tát đẳng, giác ư niệm dị, niệm vô dị tướng; dĩ xả thô phân biệt chấp trước tướng cố, danh Tương tự giác. Như Pháp thân Bồ-tát đẳng, giác ư niệm trụ, niệm vô trụ tướng; dĩ ly phân biệt thô niệm tướng cố, danh Tùy phần giác. Như Bồ-tát địa tận, mãn túc phương tiện, nhất niệm tương ưng, Giác Tâm sơ khởi; Tâm vô sơ tướng, dĩ viễn ly vi tế niệm cố, đắc kiến Tâm tánh, Tâm tức thường trụ, danh Cứu cánh giác. Thị cố Tu-đa-la thuyết: Nhược hữu chúng sinh, năng quán vô niệm giả, tắc vi hướng Phật trí cố. Hựu Tâm khởi giả, vô hữu sơ tướng khả tri, nhi ngôn tri sơ tướng giả, tức vị vô niệm. Thị cố nhất thiết chúng sinh, bất danh vi Giác, dĩ tùng bổn lai, niệm niệm tương tục, vị tằng ly niệm, cố thuyết vô thỉ vô minh. Nhược đắc vô niệm giả, tắc tri tâm

tướng Sinh-Trụ-Dị-Diệt, dĩ vô niệm đẳng cố, nhi thật vô hữu Thỉ giác chi dị, dĩ tứ tướng câu thời nhi hữu, giai vô tự lập, bổn lai bình đẳng, đồng nhất Giác cố.

• NGHĨA:

Gọi là Giác vì Tâm Thể tách rời mọi phân biệt. Tâm Thể tách rời phân biệt ấy (Giác) chính là Pháp tánh đồng nhất, đồng đẳng với không gian phổ biến toàn thể; là Pháp thân bình đẳng mà Như Lai đã chứng ngộ; chính Pháp thân này được gọi là Bản giác (Tuệ giác vốn sẵn). Tại sao như vậy? -Vì nghĩa của Bản giác là đối chiếu với Thỉ giác (Tuệ giác mới có) mà gọi như vậy, trên thực tế thì Thỉ giác đồng nhất với Bản giác. Thỉ giác nghĩa là nương vào Bản giác nên nói có Bất giác, và nương vào Bất giác nên nói có Thỉ giác. Lại nữa, do giác ngộ thấu triệt Tâm Thể thì gọi là Cứu cánh giác, không giác ngộ thấu triệt Tâm Thể thì gọi là Phi Cứu cánh giác.

Ý nghĩa ấy như thế nào? -Trước hết, những phàm phu giác ngộ được cái phân biệt (niệm) trước là ác, nên chế ngự phân biệt sau không cho khởi lên; như thế, tuy

cũng gọi là Giác nhưng vẫn là Bất giác. Thứ hai, hàng Nhị thừa và các vị Bồ-tát mới phát tâm, giác ngộ được cái phân biệt sai khác với Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không sai khác; như thế là xả bỏ sự chấp thủ của phân biệt thô, nên gọi là Tương tự giác. Thứ ba, các vị Bồ-tát đã chứng Pháp thân, giác ngộ được cái phân biệt trú ở Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không trú; như thế là xả bỏ cái phân biệt thô, nên gọi là Tùy phần giác. Sau hết, các vị Bồ-tát tận cùng địa vị, đã viên mãn cách tu, thích ứng rốt ráo với Tâm Thể, nên giác ngộ khởi lên nơi Tâm Thể; nhưng Tâm Thể ấy đâu có cái khởi lên, chỉ vì khi tách rời phân biệt vi tế thì thấy được Tâm Thể, Tâm liền an trú vĩnh viễn, nên gọi là Cứu cánh giác. Do bốn trạng thái trên mà khế Kinh đã dạy rằng, nếu người nào biết chiêm nghiệm Vô niệm tức là hướng về Trí tuệ Phật.

Lại nữa, nói Tâm Thể phát khởi nhưng thật sự không có khởi điểm (sơ tướng) để biết được; nói biết khởi điểm chính là nói Vô niệm. Do vậy mà chúng sinh không được gọi là Giác, vì lẽ xưa nay phân biệt liên tục, chưa từng bao giờ tách rời phân biệt, cho nên

gọi vô minh có từ vô thỉ. Nếu thể nhập được Vô niệm thì giác ngộ bốn trạng thái Sinh-Trụ-Dị-Diệt của tâm tướng, vì Vô niệm là bình đẳng; mà, thật ra không có cái Thỉ giác nào khác, vì nó có cùng lúc và không biệt lập với bốn trạng thái, xưa nay đồng nhất cùng một tánh Giác vậy.

• GIẢI:

1- Nội dung đoạn này nói về ý nghĩa của Giác. Giác là nói tổng quát, Giác ở đây chính là Pháp thân của Như Lai, là Chân như, là Như Lai tạng, là Nhất Tâm, là Phật tánh.v.v.. vốn sẵn có ở mỗi chúng sinh. a. Trên mặt ý nghĩa để nói, nội dung Giác có hai: Bản giác và Thỉ giác. Bản giác là Bản Thể của Tâm (Phật tánh, Chân như…) vốn hiện hữu từ vô thỉ đến vô chung. Thỉ giác là sự giác ngộ mới có, là kết quả rốt ráo của quá trình tu tập; nội dung tu tập là xả bỏ bốn trạng thái phân biệt từ thô đến tế của Diệt-Trụ-Dị-Sinh. Xả bỏ rốt ráo bốn phân biệt này là nội dung đoạn tận Bất giác (vô minh); và, Thỉ giác là thời điểm hành giả giác ngộ Bản giác vốn sẵn xưa nay của mình.

b. Bốn trạng thái phân biệt:

- Thứ nhất: Biết được phân biệt trước là xấu ác nên chế ngự phân biệt sau không cho khởi lên, đây là trạng thái đoạn diệt (diệt tướng), và cái phân biệt bị chế ngự này là các phiền não. Sự giác ngộ này là cái biết của hàng phàm phu (hàng Thập tín), chưa phải là cái Giác đích thực, chỉ là cái biết, biết được sự suy nghĩ xấu ác mà đình chỉ, nên vẫn gọi là Bất giác hay Giả danh giác.

- Thứ hai: Giác ngộ được cái phân biệt sai khác với Tâm Thể, nên chỉ theo Tâm Thể, đây là trạng thái dị biệt (dị tướng), và, phân biệt này căn bản là chấp ngã, chấp pháp. Sự giác ngộ này là cái biết phạm trù đối kháng nhau mà không phải là Tâm Thể, chính thế mới gọi là Tương tự giác. Đây là sự giác ngộ của hàng Nhị thừa và các vị Bồ-tát mới phát tâm (Tam hiền: Thập trụ, Thập hạnh, Thập hướng).

- Thứ ba: Giác ngộ được cái phân biệt trú Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không trú Tâm Thể, đây là trạng thái hiện hữu (trụ tướng); và, phân biệt này là đối tượng hóa Tâm Thể mà nắm bắt. Sự giác ngộ này là hủy cả cái đối tượng hóa ấy, chính thế gọi là Tùy phần giác.

Đây là sự giác ngộ của các vị Bồ-tát đã chứng Pháp thân (hàng Thập địa). Ba sự giác ngộ trên là giác ngộ sự phân biệt thuộc thô tướng.

- Thứ tư: Giác ngộ khởi lên nơi Tâm Thể, đây là trạng thái phát khởi (sinh tướng); và, phân biệt này là phân biệt khởi lên, thấy được khi tách rời phân biệt, hội nhập Tâm Thể, chính thế mới gọi là Cứu cánh giác. Đây là sự giác ngộ của các vị Bồ-tát cao nhất (Đẳng giác) để hoàn thành quả vị Phật-đà. Diệt-Dị-Trụ-Sinh là bốn trạng thái thô-tế của Bất giác (vô minh) mà đã được Thỉ giác sửa trị.

2- Nói đến Thỉ giác thì phải nói đến đối tượng của Thỉ giác, đối tượng Thỉ giác chính là Tâm Thể vô phân biệt (Tâm Thể ly niệm), chính là Chân như tách rời nhất niệm vô minh (phân biệt tối sơ). Nhưng nhất niệm ấy thật sự có không? Nói khác hơn, nó có tướng trạng gì không? -Thế gian cho rằng, niệm là thật có và có tướng của nó. Luận chủ tạm chấp nhận niệm có thật tướng, và đã có tướng đương nhiên phải chuyển biến qua bốn trạng thái Sinh-Trụ-Dị-Diệt như các tướng của thế gian. Căn cứ vào giả thiết này, Luận chủ chứng

minh rằng, niệm ấy là hư vọng, ảo ảnh, qua quá trình khảo sát hoàn diệt bốn tướng ấy từ Diệt đến Sinh. Khi tách rời niệm (phân biệt) tức thấy niệm ấy chỉ là ảo tưởng, bấy giờ tất cả đều quy về nguồn Tâm duy nhất, và Pháp thân hiển lộ toàn vẹn (hội nhập Tâm Thể ly niệm).

3- Khi nói giác Tướng diệt chỉ là ngăn chặn tư tưởng xấu; giác Tướng dị thực chất là phá hai chấp phân biệt; giác Tướng trụ thực chất là phá hai chấp câu sinh; khi giác Tướng sinh mới chính thức phá trừ Tướng nghiệp (Căn bản vô minh), chỉ khi phá trừ tướng nghiệp mới thích ứng Vô niệm, mới là Cứu cánh giác, ngoài ra chỉ là phi Cứu cánh giác mà thôi.

B.III.1.c1.a1-2-2: Nói về Thể và Dụng của Giác sau khi hoàn thiện Thỉ giác.

• ÂM:

Phục thứ, Bản giác tùy nhiễm phân biệt, sinh nhị chủng tướng, dữ bỉ Bản giác, bất tương xả ly. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Trí tịnh tướng, nhị giả

Bất tư nghị nghiệp tướng. Trí tịnh tướng giả, vị y pháp lực huân tập, như thật tu hành, mãn túc phương tiện cố, phá Hòa hiệp thức tướng, diệt Tương tục tâm tướng, hiển hiện Pháp thân, trí thuần tịnh cố. Thử nghĩa vân hà? Dĩ nhất thiết tâm thức chi tướng, giai thị vô minh. Vô minh chi tướng, bất ly Giác tánh, phi khả hoại, phi bất khả hoại. Như đại hải thủy, nhân phong ba động, thủy tướng phong tướng, bất tương xả ly, nhi thủy phi động tánh. Nhược phong chỉ diệt, động tướng tắc diệt, thấp tánh bất hoại cố. Như thị chúng sinh, tự tánh thanh tịnh Tâm, nhân vô minh phong động, tâm dữ vô minh câu vô hình tướng, bất tương xả ly, nhi Tâm phi động tánh; nhược vô minh diệt, tương tục tắc diệt, trí tánh bất hoại cố.

Bất tư nghị nghiệp tướng giả, dĩ y Trí tịnh tướng, năng tác nhất thiết thắng diệu cảnh giới. Sở vị vô lượng công đức chi tướng, thường vô đoạn tuyệt; tùy chúng sinh căn, tự nhiên tương ưng, chủng chủng nhi hiện, giai lợi ích cố.

• NGHĨA:

Thêm nữa, khi Bản giác (Giác) loại trừ hết ô nhiễm Bất giác thì có hai trạng thái không tách rời nó. Đó là Trí tuệ trong sáng2 và Hoạt dụng siêu việt3 (Trí tịnh tướng và Bất tư nghị nghiệp tướng).

- Trí tuệ trong sáng là nhờ sức mạnh của Pháp4 huân tập mà tu hành một cách chính xác, hoàn thiện rốt ráo sự tu, nên phá Thức hòa hiệp5, diệt Tâm liên

tục6 làm Pháp thân hiển lộ, Trí tuệ tinh khiết. Ý nghĩa này thế nào? -Vì mọi hiện trạng Tâm thức đều là vô minh (Bất giác), nhưng vô minh thì không tách rời tánh Giác, nên không phải có thể hủy diệt hay không phải không thể hủy diệt. Ví như nước trong đại dương vì gió mà nổi sóng, gió và sóng cùng hỗ tương mà động, nhưng tánh của nước thì không động; nếu gió dừng thì sóng hết và tánh ướt của nước vẫn y nguyên. Tâm Thể 2 Trí tuệ trong sáng: Bản Thể của Bản giác (Giác, Tâm…). 3 Hoạt dụng siêu việt: Diệu Dụng của Bản giác (Giác, Tâm…). 4 Pháp: Pháp tại đây là chỉ Chân như và giáo pháp xuất từ Chân như. 5 Thức hòa hiệp: Thức A-lại-da (pháp tịnh và nhiễm). 6 Tâm liên tục: Pháp nhiễm của A-lại-da (chính là Ý và Ý thức sẽ nói ở đoạn sau).

thanh tịnh của chúng sinh cũng tương tự như thế, vì vô minh mà tâm động (động cái Dụng của Tâm). Nhưng Tâm Thể thì không biến động; tâm động này với vô minh vốn không hình tướng (Vô ngã) và không biệt lập (cùng khởi); nên khi vô minh hủy diệt thì Tâm liên tục (tâm động, nhiễm pháp) diệt, chứ Tâm Thể bất diệt. - Hoạt dụng siêu việt chính là nương ở Trí tuệ trong sáng mà hoạt hiện mọi sự siêu việt tối diệu. Đó là vô lượng công đức, thường hằng bất diệt. Tùy theo căn cơ của chúng sinh mà thích ứng tự nhiên, biểu hiện đủ mọi dạng thức làm cho ai cũng được lợi ích. • GIẢI:

1- Đoạn này là nói trạng thái hoàn tịnh (Như Lai xuất triền), tức kết quả hội nhập Bản giác vốn có của mọi chúng sinh. Như trước đã đề cập, bản thân A-lại-da là dung chứa cả pháp tịnh lẫn pháp nhiễm; trong dòng sinh tử, nhờ Bản giác huân tập bên trong mà đưa đến kết quả Thỉ giác, chuyển nhiễm thành tịnh để hội nhập Bản giác. Hội nhập Bản giác chính là làm hiển lộ nội dung: Trí tuệ trong sáng (Thể) và Hoạt dụng siêu việt (Dụng).

2- Kết quả Trí tuệ trong sáng là nương nhờ sự huân tập bên trong (nội huân) của Chân như (Chân Tâm) và huân tập bên ngoài (ngoại huân) của giáo pháp. Qua tiến trình tu tập tỷ quán ở hàng Tam hiền, khi bước lên hàng Thập địa mới chính thức tu hành như thật. Tại đây, hành giả trực quán Chân Tâm (Chân như), cứ đoạn một phần vô minh là chứng một phần Chân như (Pháp thân). Và, khi thực hiện pháp tu rốt ráo, chứng quả Bát địa thì thâm chứng Chân như, hành giả đoạn trừ dần dần A-lại-da (Thức hòa hiệp), và hủy diệt các pháp nhiễm của A-lại-da (Tâm liên tục), bấy giờ Chân Tâm ra khỏi mọi ô nhiễm, Pháp thân hiển lộ, Bản Thể của Giác hoàn toàn trong sáng (Trí tuệ trong sáng). 3- Sợ rằng thính giả sẽ hoài nghi cho rằng Khởi Tín chủ trương đoạn kiến khi bảo hủy diệt A-lại-da và Tâm liên tục. Nói khác hơn, hủy diệt cái sinh diệt (tướng) thì cái bất sinh diệt (Thể) có hủy diệt hay không? -Đại lược, Luận chủ giải đáp rằng, nương vào Giác (Tâm Thể) mà có vô minh, Giác và vô minh (Bất giác) là bất nhất bất dị, không tách rời nhau. Bất nhất bởi lẽ Giác là vô sinh diệt, vô minh là sinh diệt; Bất dị vì Bản Thể

Giác và vô minh đồng đẳng là Tánh Vô ngã không tách rời nhau, vì cùng Nhất Thể Tánh Vô ngã và hiện hữu đồng thời (vô thỉ). Chính ý nghĩa này, nên mới nói: Có thể và không thể hủy diệt vô minh. Tức là, hủy diệt là hủy diệt cái tướng sinh diệt của vô minh, không thể hủy diệt là vì Bản Thể vô minh là Vô ngã, đồng đẳng với Giác.

Tóm lại, hủy diệt tại đây là hủy diệt cái vọng tâm sinh diệt, khi vọng tâm vắng mặt chính là thời điểm hội nhập Tâm Thể (Như Lai tạng), và Tâm Thể (Pháp thân) hiển lộ trong sáng một cách trọn vẹn (Trí tuệ trong sáng).

4- Hoạt dụng siêu việt chính là cái Diệu Dụng của Trí tuệ trong sáng hay Diệu Dụng của Như Lai tạng. Khi hội nhập Như Lai tạng tức hội nhập kho tàng vốn sẵn vô lượng công đức vô lậu. Công đức này thường hằng bất diệt và phát khởi thành những Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian, tùy theo căn cơ chúng sinh mà làm lợi ích cho tất cả, Phẩm Phổ Môn diễn tả ba mươi hai hóa thân của Bồ-tát Quán Âm, chính là cái Diệu Dụng bất tư nghị này đây.

5- Hai trạng thái Trí tuệ trong sáng và Hoạt dụng siêu việt chính là Bản Thể và Diệu Dụng của Bản giác (Chân Tâm) sau khi xuất triền (Như Lai xuất triền) do Thỉ giác sửa trị.

B.III.1.c1.a1-2-3: Nói rõ thêm về sự trong sáng của Giác trước và sau khi hoàn thiện Thỉ giác. • ÂM:

Phục thứ, Giác Thể Tướng giả, hữu tứ chủng đại nghĩa, dữ hư không đẳng, do như tịnh cảnh. Vân hà vi tứ? -Nhất giả, như thật Không cảnh, viễn ly nhất thiết tâm cảnh giới tướng, vô pháp khả hiện, phi giác chiếu nghĩa cố. Nhị giả, Nhân huân tập cảnh, vị như thật Bất không, nhất thiết thế gian cảnh giới tất ư trung hiện; bất xuất bất nhập, bất thất bất hoại, thường trụ Nhất Tâm, dĩ nhất thiết pháp, tức chân thật tánh cố; hựu nhất thiết nhiễm pháp sở bất năng nhiễm, trí Thể bất động, cụ túc vô lậu huân chúng sinh cố. Tam giả, Pháp xuất ly cảnh, vị Bất không pháp, xuất phiền não ngại trí ngại, ly

hòa hiệp tướng, thuần tịnh minh cố. Tứ giả, Duyên huân tập cảnh, vị y Pháp xuất ly cố; biến chiếu chúng sinh chi tâm, linh tu thiện căn, tùy niệm thị hiện cố. • NGHĨA:

Nói thêm, nội dung Bản Thể của Giác có bốn sự vĩ đại, đồng đẳng như không gian và giống như đài gương sáng. Bốn sự vĩ đại ấy là gì? -Một là Đài gương Không như thật, tách rời tất cả mọi phân biệt (tâmcảnh, ngã-ngã sở); vì tại đó hoàn toàn không hiện hữu bất cứ một pháp nào (Chân không), nghĩa là phi nhận thức, phi đối tượng. Hai là Đài gương Nhân huân tập cho chúng sinh, tức Bất không như thật (Có như thật); toàn thể các cảnh giới đều biểu hiện ở trong đó; không xuất ra, không nhập vào, không biến đổi, không hủy diệt; toàn là Tâm Thể đồng nhất và bất biến; vì tất cả pháp đều là Tâm Thể, và tất cả các pháp ô nhiễm không nhiễm được Tâm Thể, Giác bất động nên đầy đủ mọi công đức vô lậu làm Nhân tố tác động cho chúng sinh tu tập. Ba là Đài gương Tâm Thể siêu thoát (Pháp xuất ly cảnh), tức Bất không như thật, siêu thoát phiền não chướng và sở tri chướng, tách rời trạng huống hòa hợp

với các pháp nhiễm (A-lại-da), nên Tâm Thể thuần tịnh trong sáng. Bốn là Đài gương Duyên huân tập cho chúng sinh, tức Tâm Thể siêu thoát nói trên, biểu hiện tùy Tâm mà soi chiếu cùng khắp cho Tâm thức chúng sinh, làm duyên hỗ trợ cho chúng sinh tu hành. • GIẢI:

Nội dung Bản giác (Giác) có bốn trạng thái như vừa đề cập trên, trạng thái nào cũng vĩ đại và trong sáng, hiện hữu khắp Pháp giới; chính ý nghĩa đó mới mệnh danh là tứ đại và tứ cảnh.

1- Đài gương Không như thật: Chỉ tự thân của Bản giác, Thể Bản giác là Không như thật tuyệt đối. Tại đây hoàn toàn tịch diệt, ly tứ cú, tuyệt bách phi, không có bất cứ một pháp nào hiện hữu. 2- Đài gương Nhân huân tập: Chỉ Phật tánh hay Như Lai tạng tiềm ẩn trong tâm chúng sinh. Phật tánh này là Có như thật, ở hữu tình thì gọi là Phật tánh, ở vô tình thì gọi là Pháp tánh, là Nhân tố căn bản tác động bên trong giúp chúng sinh chán ghét sinh tử, ưa thích Niết-bàn.

3- Đài gương Tâm Thể siêu thoát: Chỉ Bản giác

xuất triền (Như Lai xuất triền). Mọi phiền não chướng và sở tri chướng của A-lại-da đã được Thỉ giác sửa trị hoàn thiện rốt ráo, nên tánh Giác vốn sẵn (Bản giác) bừng sáng như xưa (Trí tịnh tướng).

4- Đài gương Duyên huân tập: Chỉ Diệu Dụng của Bản giác sau khi xuất triền, Diệu Dụng này chính là Hoạt dụng siêu việt đã nói ở phần (B.III.1.c1.a1-2-2). Sau khi đã hoàn toàn giác ngộ, Diệu Dụng tánh Giác này tùy tâm chúng sinh mà biểu hiện cùng khắp, làm trợ duyên giúp chúng sinh tu tập giải thoát (Như trường hợp ứng hiện 32 thân tướng của Bồ-tát Quán Âm đã nói ở trước).

Tóm lại, đài gương một và hai, trước hay sau khi Thỉ giác đều bất biến. Đài gương ba và bốn, sau khi hoàn thiện Thỉ giác mới có. Và, sự khác nhau giữa bốn trạng thái này là: Đài gương một và đài gương hai khác nhau ở ý nghĩa Không và Bất không (Chân không và Diệu hữu). Đài gương một và ba khác nhau ở ý nghĩa vốn có trong tự tâm và mới xuất triền. Đài gương một và bốn khác nhau ở nghĩa Phi Giác chiếu và Giác chiếu (Giác chiếu là tác động, trợ duyên cho

chúng sinh tu tập). Đài gương hai và bốn khác nhau ở ý nghĩa huân tập bên trong và huân tập bên ngoài (nội huân và ngoại huân).

B.III.1.c1.a1-3: Nói về Bất giác.

• ÂM:

Sở ngôn Bất giác nghĩa giả, vị bất như thật tri Chân như pháp nhất cố, Bất giác tâm khởi, nhi hữu kỳ niệm. Niệm vô tự tướng, bất ly Bản giác. Do như mê nhân, y phương cố mê; nhược ly ư phương, tắc vô hữu mê. Chúng sinh diệc nhĩ, y Giác cố mê; nhược ly Giác tánh, tắc vô Bất giác. Dĩ hữu Bất giác vọng tưởng tâm cố, năng tri danh nghĩa, vị thuyết Chân Giác. Nhược ly Bất giác chi tâm, tắc vô Chân Giác tự tướng khả thuyết.

Phục thứ, y Bất giác cố sinh tam chủng tướng, dữ bỉ Bất giác tương ưng bất ly. Vân hà vi tam? -Nhất giả, Vô minh nghiệp tướng, dĩ y Bất giác cố tâm động, thuyết danh vi Nghiệp; Giác tức bất động, động tức hữu khổ, Quả bất ly Nhân cố.

Nhị giả, Năng kiến tướng, dĩ y động cố Năng kiến, bất động tắc vô kiến. Tam giả, Cảnh giới tướng, dĩ y Năng kiến cố, Cảnh giới vọng hiện, ly kiến tắc vô cảnh giới.

Dĩ hữu Cảnh giới duyên cố, phục sinh lục chủng tướng. Vân hà vi lục? -Nhất giả, Trí tướng, y ư cảnh giới, tâm khởi phân biệt, ái dữ bất ái cố. Nhị giả, Tương tục tướng, y ư trí cố, sinh kỳ khổ lạc, giác tâm khởi niệm, tương ưng bất đoạn cố. Tam giả, Chấp thủ tướng, y ư tương tục, duyên niệm cảnh giới, trụ trì khổ lạc, tâm khởi trước cố. Tứ giả, Kế danh tự tướng, y ư vọng chấp, phân biệt giả danh ngôn tướng cố. Ngũ giả, Khởi nghiệp tướng, y ư danh tự, tầm danh thủ trước, tạo chủng chủng nghiệp cố. Lục giả, Nghiệp hệ khổ tướng, dĩ y nghiệp thọ báo, bất tự tại cố.

Đương tri vô minh năng sinh nhất thiết nhiễm pháp; dĩ nhất thiết nhiễm pháp giai thị Bất giác tướng cố.

• NGHĨA:

Được gọi Bất giác là không biết đúng như thật về

Chân như đồng nhất. Do Bất giác này mà có phân biệt; vì vậy, phân biệt ấy không phải biệt lập, không phải tách rời Bản giác. Tương tự như người lạc đường, vì có phương hướng mới có sự lạc đường, nếu không có phương hướng thì không có sự lạc đường. Chúng sinh cũng vậy, do Giác mà có Bất giác; nếu không có Giác thì không có Bất giác. Do sự phân biệt của Bất giác, nó có khả năng biết được danh từ, ý nghĩa, nên được nói về Giác (Chân Giác). Nếu không có sự phân biệt của Bất giác thì cũng không có cái Giác để có thể nói đến. Thêm nữa, do Bất giác mà sinh khởi ba trạng thái không tách rời nó. Ba trạng thái nào? -Một là Năng động, vì nương vào Bất giác nên vọng động và gọi là Nghiệp, Giác thì không vọng động, vọng động là khổ đau vì kết quả không rời nguyên nhân. Hai là, Năng kiến, do vọng động chuyển thành Nhận thức, không vọng động thì không có nhận thức. Ba là Năng hiện, do nhận thức hình thành Đối cảnh, tách rời nhận thức thì không có đối cảnh.

Rồi do Đối cảnh mà phát sinh sáu trạng thái nữa. Sáu trạng thái nào? -Một là Phân biệt, do dựa vào đối

cảnh mà phân biệt cái dễ yêu dễ ghét. Hai là Liên tục, do phân biệt mà sinh khởi khổ vui làm cho cảm giác liên tục. Ba là Chấp thủ, do sự liên tục mà bám níu đối cảnh, khổ vui giữ mãi trong lòng. Bốn là Chấp ngôn ngữ, do sự chấp thủ hình thành ngôn ngữ. Năm là Động tác, do ngôn ngữ mà tạo ra đủ thứ hành vi. Sáu là Khổ đau, do hành vi buộc phải nhận lấy hậu quả, không còn tự do.

Cần phải nhận thức rằng, Bất giác là đầu mối phát sinh mọi sự ô nhiễm; bởi vì mọi sự ô nhiễm là biểu thị của Bất giác.

• GIẢI:

Tổng quát, đoạn này nói về sự sinh khởi của Bất giác (vô minh). Theo Khởi Tín, Bất giác nương vào Giác (Như Lai tạng) mà sinh khởi; ngược lại, Giác cũng nương vào Bất giác mà có. Nội dung này có ba phần:

- Phần một: "Được gọi Bất giác… đến… có thể nói đến" là phần nói về uyên nguyên sinh khởi Bất giác. Theo Luận chủ, Bất giác là nương vào Giác mà hiện hữu, và Giác cũng nương vào Bất giác mà có.

Lý do Bất giác hiện hữu là không biết đúng như thật Chân như đồng nhất, chính trạng thái Bất giác này mà hiện hữu sự phân biệt (niệm).

Như thế, phân biệt chính là Bất giác, chính là tâm động, và vô phân biệt là Giác, là Tâm thanh tịnh. Đây là định đề của giáo nghĩa Khởi Tín, từ định đề này Khởi Tín thuyết minh về sự tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Phật và Chúng sinh mà trước đó chưa có trường phái nào giải thích rốt ráo.

Theo định đề này, sở dĩ Bất giác hiện hữu là do không biết Chân như đồng nhất, đây là trạng huống tâm động. Tuy nhiên, cái được gọi là tâm động vốn không có Thực Thể, vốn không phải là cái biệt lập tách rời Bản giác mà hiện hữu. Tương tự như mặt trời mọc ở hướng Đông, vì có hướng Đông mà lại đi theo hướng khác nên lạc đường, nếu hướng Đông không có thì sẽ không có vấn đề lạc đường. Cũng thế, chúng sinh vốn là Giác mà không thích ứng với Giác, trạng huống đó là Bất giác.

- Phần hai: "Thêm nữa… đến… không có đối cảnh" là nói về ba tế thuộc Chi mạt vô minh. Ba tướng

tế này là trạng huống vô minh sinh khởi từ Bất giác, chúng cực kỳ vi tế ở trong trạng thái tiềm năng, bởi ý nghĩa đó mà gọi là tế. Tướng thứ nhất là Năng động, Năng động là đặc tính của Bất giác (phân biệt), là tướng tối sơ của tâm động. Tướng Năng động này được gọi là Nghiệp, và khi đã có Nghiệp thì hẳn nhiên có khổ đau, vì Quả luôn gắn liền với Nhân. Phật giáo cho rằng sinh tử khổ đau là do tạo Nghiệp, với Khởi Tín, Nghiệp chính là cái Năng động tối sơ này đây. Nếu lìa động niệm là chấm dứt sinh tử. Tướng thứ hai là Năng kiến. Bởi do Năng động (phân biệt) nên hiện hữu chủ thể và đối tượng đối đãi nhau, chủ thể phân biệt chính là Năng kiến, và đối tượng bị phân biệt chính là tướng thứ ba Năng hiện. Thế là, từ tướng Năng động tách đôi thành ba tướng, cả ba tướng này là hành tướng của động niệm tối sơ của Bất giác (phân biệt), tất cả đều diễn biến trong nội tâm của chúng sinh, tức ở trạng thái tiềm năng.

- Phần ba: "Rồi do đối cảnh… đến hết" là nói về sáu tướng thô biểu hiện trên mặt hiện tượng, tức những phân biệt hiện rõ nét trong cảnh giới hiện thực.

Đầu mối của sáu tướng thô bắt nguồn từ tướng Năng hiện, do tướng Năng hiện làm duyên để hiện hữu tướng Phân biệt, trạng thái phân biệt chính là nội dung hiện hữu năng-sở đối đãi, vì có đối đãi mà hiện hữu tâm lý yêu ghét đối nghịch. Tâm lý này diễn tiến không ngừng để hiện hữu tướng Liên tục. Nội dung Liên tục là hiện tượng tâm lý mãi bám níu những đối cảnh vui buồn trong lòng, đó là sự hiện hữu tướng Chấp thủ. Từ Chấp thủ đối cảnh để hiện hữu Chấp thủ ngôn ngữ, danh xưng; do đây mà sinh khởi đủ mọi tướng Động tác mà cụ thể là miệng nói, thân làm. Ba nghiệp đã hiện hữu thì hẳn nhiên sẽ thọ lĩnh kết quả tướng Khổ đau trong sinh tử luân hồi, mất hết tự do.

- Tổng quát để nói, trong ba tế, sáu thô, thì tướng Chấp thủ và tướng Chấp ngôn ngữ thuộc chấp ngã phân biệt; tướng Phân biệt và tướng Liên tục thuộc chấp pháp phân biệt; tướng Năng kiến, Năng hiện thuộc câu sinh gồm cả chấp pháp và chấp ngã.

- Nếu phối kiểm với tiến trình tu tập bốn giai đoạn từ Phàm đến Thánh đã nói ở phần trước, thì ba tế, sáu thô tương ứng như sau:

+ Hai tướng thô năm và sáu là đối tượng giác phá của hàng phàm phu.

+ Hai tướng thô ba và bốn là đối tượng giác phá của Bồ-tát sơ phát tâm.

+ Hai tướng thô một và hai, tướng tế hai và tế ba là đối tượng giác phá của Bồ-tát Pháp thân. + Tướng tế một tức tướng Năng động là đối tượng giác phá của Bồ-tát địa tận.

- Nếu phối kiểm với thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi thì bốn tướng thô đầu thuộc Hoặc, tướng thô thứ năm thuộc Nghiệp và tướng thô sau cùng thuộc Khổ. Qua đây, cho chúng ta thấy rõ rằng, thuyết này chỉ mới giải thích được nguyên nhân trên mặt nổi của sinh tử luân hồi mà thôi. Với giáo nghĩa Khởi Tín, qua ba tế, sáu thô đã giải thích hoàn hảo ngọn nguồn của sinh tử. Cái uyên nguyên của sinh tử chính là cái động niệm tối sơ không biết như thật về Chân như, trạng huống này được gọi là Nghiệp tướng hay Sinh tướng vô minh. Do vậy, vấn đề được đặt ra cho bậc tu hành như thật là diệt niệm. Vô niệm chính là cánh cửa đi vào cảnh Phật thiên thu, và cũng chính thế nên câu đúc kết đoạn này

bảo rằng, tất cả pháp ô nhiễm đều là tướng của Bất giác (Niệm, Phân biệt), nhằm thức tỉnh hành giả diệt niệm để trở về suối nguồn vô niệm, vốn là cố hương xưa nay của mọi hành giả, mọi chúng sinh.

B.III.1.c1.a1-4: Đối quán Giác với Bất giác. • ÂM:

Phục thứ, Giác dữ Bất giác hữu nhị chủng tướng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Đồng tướng, nhị giả Dị tướng.

Đồng tướng giả, thí như chủng chủng ngõa khí, giai đồng vi trần tánh tướng. Như thị vô lậu vô minh, chủng chủng Nghiệp huyễn, giai đồng Chân như tánh tướng. Thị cố Tu-đa-la trung, y ư thử nghĩa, thuyết nhất thiết chúng sinh, bổn lai thường trụ, nhập ư Niết-bàn. Bồ-đề chi pháp, phi khả tu tướng, phi khả tác tướng, tất cánh vô đắc, diệc vô sắc tướng khả kiến. Nhi hữu kiến sắc tướng giả, duy thị tùy nhiễm Nghiệp huyễn sở tác, phi thị trí sắc bất không chi tánh, dĩ trí tướng vô khả kiến cố.

Dị tướng giả, như chủng chủng ngõa khí, các các bất đồng. Như thị vô lậu vô minh, tùy nhiễm huyễn sai biệt, tánh nhiễm huyễn sai biệt cố. • NGHĨA:

Thêm nữa, giữa Giác và Bất giác có hai sắc thái, đó là Đồng nhất và Dị biệt.

Đồng nhất: Như mọi thứ đồ gốm đều là tánh tướng của đất mịn; tương tự, Giác và Bất giác cũng như mọi huyễn dụng của chúng đều là Tánh Tướng của Chân như (đều là Chân như). Chính do ý nghĩa này nên trong Khế kinh bảo rằng, tất cả chúng sinh xưa nay vẫn thường trú trong Niết-bàn Bồ-đề. Niết-bàn Bồ-đề chẳng phải là cái do sửa chữa mà có, chẳng phải là cái do xây dựng mà có; tuyệt đối không thể nắm bắt được và cũng chẳng có cái sắc tướng để thấy được. Sở dĩ thấy có sắc tướng, đó là huyễn dụng của Phật-đà biểu hiện theo huyễn Nghiệp của chúng sinh, chứ không phải sắc tướng đúng sự thật của Tuệ giác, vì sắc tướng của Tuệ giác thì không thể thấy được. Dị biệt: Như mọi thứ đồ gốm không có cái nào giống cái nào; tương tự, Giác và Bất giác, huyễn dụng

của chúng sai khác nhau, vì sai khác là đặc tính của huyễn dụng.

• GIẢI:

1- Ở đoạn trước, Luận chủ đã giải thích, do nương Như Lai tạng mà có tâm sinh diệt. Và, vì cái bất sinh diệt hòa hợp với cái sinh diệt nên có Thức A-lại-da. Vấn đề bất sinh diệt và sinh diệt đã thuyết minh xong; đến đây, Luận Chủ thuyết minh cái sinh diệt ấy chính là cái bất sinh diệt bằng cách khảo sát hai phương diện Đồng-Dị giữa Giác và Bất giác. Qua khảo sát này, đã biểu thị sự tương thông giữa Giác và Bất giác hay giữa Phật và Chúng sinh, nhằm xiển dương giáo nghĩa Như Lai tạng Duyên khởi, giáo nghĩa chủ trương tánh Phật vốn sẵn trong cái tâm mê muội của chúng sinh. Để thính chúng dễ nhận chân sự Đồng-Dị giữa Giác và Bất giác, Luận chủ đã mượn các thứ đồ gốm để lý giải. Đứng trên mặt tánh để khảo sát, thì mọi đồ gốm đều xuất phát từ đất mịn, nghĩa là đồng Nhất Thể. Nhưng khảo sát theo mặt tướng thì mỗi đồ gốm hoàn toàn sai khác nhau. Tương tự, bản thân của Giác và Bất giác cũng như thế; khi xét trên mặt tánh thì đồng

Nhất Thể Chân như, còn khi xét trên mặt tướng (huyễn dụng) thì lại sai khác nhau. Do đồng Nhất Thể Chân như như thế, nên các kinh luận thường nói: "Tất cả chúng sinh xưa nay vốn thường trú trong Niết-bàn Bồ-đề" hay "Tâm, Phật, Chúng sinh, tam vô sai biệt". 2- Tại đây, Luận chủ nhấn mạnh Thực Thể Niếtbàn Bồ-đề là thực tại hiện hữu vô thỉ vô chung. Nó vốn như thế, nên không phải do tu sửa mà có hay do xây dựng mà thành; vì vậy, nó nằm ngoài phạm trù của ý niệm tướng ngã; chính thế, không thể thấy sắc tướng và nắm bắt được.

3- Nơi đây, cần nhận thức rõ từ Nghiệp huyễn trong câu: "Như thị vô lậu vô minh, chủng chủng Nghiệp huyễn…". Như thế, Nghiệp là gọi chung cả Nghiệp vô lậu và Nghiệp hữu lậu. Nghiệp vô lậu tức Nhân quả thiện xuất thế gian và thế gian phát khởi từ Như Lai tạng như đã đề cập ở mục Chủ thuyết; và, đây là Nghiệp dụng bất tư nghị của Bản giác. Nghiệp hữu lậu là Nhân quả được phát xuất từ Thức A-lại-da mà nguyên nhân tối sơ là sinh tướng vô minh (Nghiệp tướng). Đây là Nghiệp lực từ ba tế, sáu thô của Bất

giác đã nói ở trước. Như thế, sự sai khác giữa Giác và Bất giác chính là sự sai khác trên mặt Tướng và Dụng này đây. Và, khi đứng trên mặt tuyệt đối (Tánh) để xét, dù là Nghiệp vô lậu vẫn là huyễn, vì có tướng, có sinh diệt. Thế là, dù tịnh hay nhiễm, Niết-bàn hay sinh tử khi xét về hoạt dụng (Nghiệp dụng) đều là huyễn cả. Trên ý nghĩa này nên các kinh thường dạy: "Sinh tử và Niết-bàn đều là mộng huyễn". Tuy thế, Nghiệp vô lậu dù có sinh diệt nhưng không đoạn diệt; ngược lại, Nghiệp hữu lậu thì có đoạn diệt. Đây là điểm tế nhị, lắc léo mà người học cần ghi nhận minh bạch. Thêm nữa, khi nói Nghiệp vô lậu có sinh diệt là phương tiện để nói cho chúng ta, những kẻ chưa giác ngộ; chứ dưới nhãn quan của bậc giác ngộ thì Thể-Tướng-Dụng của Như Lai tạng là đồng Nhất Thể, bất sinh diệt. 4- Trong giáo nghĩa Khởi Tín, đây là đoạn rất quan trọng, đoạn giải thích vấn đề tương quan giữa tịnhnhiễm, giữa Phật và chúng sinh, để hiển thị giáo nghĩa Như Lai tạng Duyên khởi. Tức giáo nghĩa chủ trương mọi pháp tịnh nhiễm đều xuất phát từ Như Lai tạng và đồng Nhất Thể Chân như. Nói cách khác, giáo nghĩa

Khởi Tín là giáo nghĩa chủ trương: "Nhất thiết chúng sinh giai hữu Phật tánh". Và, qua nội dung đoạn này, Luận chủ cũng đã lý giải: Tại sao chúng sinh chỉ có Pháp thân (Phật tánh, Như Lai tạng) mà không có Báo thân và Hóa thân!

B.III.1.c1.a2: Nói yếu tố sinh diệt (Có 2 tiểu ý): B.III.1.c1.a2-1: Nói yếu tố làm cho ô nhiễm (Bất giác). • ÂM:

Phục thứ, sinh diệt nhân duyên giả, sở vị chúng sinh y Tâm, Ý, Ý thức chuyển cố. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ y A-lại-da thức, thuyết hữu vô minh, Bất giác nhi khởi, Năng kiến, Năng hiện, Năng thủ cảnh giới, Khởi niệm tương tục, cố thuyết vi Ý. Thử Ý phục hữu ngũ chủng danh. Vân hà vi ngũ? -Nhất giả danh vi Nghiệp thức, vị vô minh lực Bất giác tâm động cố. Nhị giả danh vi Chuyển thức, y ư động tâm Năng kiến tướng cố. Tam giả danh vi Hiện thức, sở vị năng hiện nhất thiết cảnh giới; do như minh cảnh hiện ư sắc tượng; Hiện thức diệc

nhĩ, tùy kỳ ngũ trần, đối chí tức hiện, vô hữu tiền hậu, dĩ nhất thiết thời nhậm vận nhi khởi, thường tại tiền cố. Tứ giả danh vi Trí thức, vị phân biệt nhiễm-tịnh pháp cố. Ngũ giả danh vi Tương tục thức, dĩ niệm tương ưng bất đoạn cố; trụ trì quá khứ vô lượng thế đẳng thiện ác chi Nghiệp, linh bất thất cố; phục năng thành thục hiện tại, vị lai khổ lạc đẳng báo, vô sai vi cố; năng linh hiện tại dĩ kinh chi sự, hốt nhiên nhi niệm vị lai chi sự, bất giác vọng lự. Thị cố, tam giới hư ngụy, duy tâm sở tác, ly tâm tắc vô lục trần cảnh giới. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ nhất thiết pháp, giai tùng tâm khởi, vọng niệm nhi sinh. Nhất thiết phân biệt tức phân biệt tự tâm. Tâm bất kiến tâm, vô tướng khả đắc. Đương tri thế gian nhất thiết cảnh giới, giai y chúng sinh vô minh vọng tâm, nhi đắc trụ trì. Thị cố, nhất thiết pháp, như cảnh trung tượng, vô thể khả đắc, duy tâm hư vọng; dĩ tâm sinh tắc chủng chủng pháp sinh, tâm diệt tắc chủng chủng pháp diệt cố.

Phục thứ, ngôn Ý thức giả, tức thử Tương tục thức, y chư phàm phu thủ trước chuyển thâm,

kế ngã, ngã sở, chủng chủng vọng chấp, tùy sự phan duyên, phân biệt lục trần, danh vi Ý thức; diệc danh Phân ly thức, hựu phục thuyết danh Phân biệt sự thức. Thử thức y kiến-ái phiền não tăng trưởng nghĩa cố.

• NGHĨA:

Lại nữa, yếu tố sinh diệt là do Tâm của chúng ta mà chuyển ra Ý và Ý thức. Ý nghĩa này thế nào? -Nghĩa là, do A-lại-da mà có Bất giác (vô minh), Năng kiến, Năng hiện, Cố thủ đối cảnh, Phân biệt liên tục, như vậy gọi là Ý.

Ý có năm tên. Năm tên ấy là gi? -Một là Nghiệp thức, tức sự kiện tâm động do Bất giác. Hai là Chuyển thức, tức sự Năng kiến do tâm động. Ba là Hiện thức, tức đối cảnh do Năng kiến hình thành; tương tự như gương sáng hiện ra các hình ảnh; Hiện thức cũng vậy, năm đối cảnh (năm trần) đối diện là biểu hiện, không có trước sau, vì Hiện thức lúc nào cũng tự chuyển động liên tục. Bốn là Phân biệt thức, tức phân biệt cái đáng yêu đáng ghét. Năm là Tương tục thức, tức phân biệt liên tục; chính sự phân biệt này duy trì những hành vi

thiện ác quá khứ làm cho không mất đi; đồng thời, làm thành thục không sai lệch những Quả báo vui khổ trong hiện tại và vị lai. Và, ngay trong hiện tại, chính Tương tục thức làm cho những gì đã qua bỗng nhiên nhớ lại, những gì chưa đến đột nhiên nghĩ ra. Do vậy mà ba cõi là hư dối, do tâm mà chuyển biến, tách rời tâm thì sáu cảnh (sáu trần) cũng không. Ý nghĩa này thế nào? -Vì hết thảy các pháp toàn do Tâm thức chuyển biến, do phân biệt mà hình thành. Do vậy, mọi sự phân biệt chỉ là tự phân biệt lấy tâm mình. Nhưng tâm không phải là sự phân biệt như vậy, không phải là đối tượng để thủ đắc. Cần nhận thức rằng, hết thảy các pháp thuộc lĩnh vực chúng sinh toàn do Bất giác của chúng sinh mà hiện hữu. Cho nên hết thảy các pháp ấy như bóng trong gương, không có Thực Thể chỉ do tâm mà vọng hiện. Do vậy, hễ tâm sinh thì các pháp sinh, tâm ngừng thì các pháp ngừng.

Bây giờ nói đến Ý thức, thì chính là Tương tục thức nói trên, mà hạng phàm phu cố chấp ngày càng sâu nặng, chấp tự ngã, chấp ngã sở, chấp đủ mọi cách, chấp lấy mọi sự, bủa rộng khắp cả sáu thứ đối cảnh,

nên có tên là Ý thức, cũng có tên là Phân ly thức, lại có tên là Phân biệt sự thức. Thức này nương vào ngã kiến, ngã ái mà tăng trưởng.

• GIẢI:

1- Khi nói về yếu tố (nhân duyên) sinh diệt tức xác định hiện tượng sinh diệt lấy gì làm Nhân, lấy gì làm Duyên; và, khi khảo sát hiện tượng sinh diệt thì có hai mặt (chiều). Đoạn này là thuyết minh hiện tượng sinh diệt theo chiều lưu chuyển, gọi là Vô minh lưu, tức đi từ sinh đến diệt. Đoạn tiếp theo sẽ trình bày hiện tượng sinh diệt theo chiều hoàn diệt, gọi là Hoàn tịnh lưu, tức đi ngược từ diệt đến sinh.

Mở đầu phần thuyết minh về hiện tượng sinh diệt theo chiều lưu chuyển, Luận chủ giải thích rằng, do nương nơi Tâm mà chuyển ra Ý và Ý thức. Tâm ở đây có hai nghĩa:

- Thứ nhất, Tâm chính là Như Lai tạng (Chân Tâm) mà Luận chủ đã nói ở phần mặt sinh diệt của tâm ở trước (tâm sinh diệt giả, y Như Lai tạng cố hữu sinh diệt tâm). Theo nghĩa này, hiện tượng sinh diệt tối sơ là lấy Như Lai tạng (Giác) làm Nhân và lấy vô minh

(Bất giác) làm Duyên mà sinh khởi ba tế, sáu thô (chín trạng thái Bất giác).

- Thứ hai, tâm chính là Thức A-lại-da (tâm thức, vọng tâm); với nghĩa này, hiện tượng sinh diệt tối sơ là lấy A-lại-da làm Nhân và lấy ba tế làm Duyên (ở trạng thái tiềm năng) mà sinh khởi sáu thô (ở hiện thực). Qua hai nghĩa trên, nghĩa thứ nhất là đứng trên mặt Tánh để thuyết minh, nghĩa thứ hai là đứng trên mặt Tướng để thuyết minh; và, tại đây một lần nữa, Luận chủ lại tiếp tục giải thích sự tương quan giữa Mê và Ngộ.

2- Phần Bất giác ở trước, Luận chủ đã phân tích nội dung Bất giác (vô minh) có ba tế, sáu thô. Căn bản vô minh là không biết đúng về Chân như đồng nhất; ba tế, sáu thô là thuộc Chi mạt vô minh. Đến đây, Luận chủ lại tóm lược ba tế và hai thô đầu thuộc phạm vi hoạt động của Ý qua năm tên gọi, bốn tướng thô còn lại thuộc phạm vi hoạt động của Ý thức qua ba tên gọi. Nếu đối chiếu với giáo nghĩa Duy thức thì Thức Mạtna tương đương với Ý, còn sáu thức thì bao hàm trong Ý thức. Như thế, theo luận này, sự hoạt động (sinh diệt)

của tâm lý chúng sinh gồm ba trung khu là Tâm, Ý và Ý thức, diễn tiến từ mặt Tánh ra mặt Tướng hay từ mặt tiềm năng ra mặt hiện thực. Trong ba trung khu này, Tâm là trung khu căn nguyên, Ý là trung khu khởi hoặc và Ý thức là trung khu tạo Nghiệp.

3- Đại lược để nói, nội dung đoạn này trình bày ba điểm:

- Điểm thứ nhất: Từ "Nghĩa là, do A-lại-da mà có... đến… sáu cảnh cũng không" là thuyết minh yếu tố sinh diệt ở trạng thái tiềm năng (sinh hoạt của Ý); nói cách khác, Luận chủ nêu lên tiến trình ô nhiễm sâu kín của vọng tâm (nội dung của hoặc). Như chúng ta đã biết, tiến trình của hiện tượng sinh diệt khởi sinh từ cái động tâm tối sơ (Năng động), tại đây được mệnh danh là Nghiệp thức, Nghiệp thức chính là bản thân của Ý. Tâm động tức nội dung hiện hữu của năng-sở, Chuyển thức chính là Năng kiến, là sự nhận thức của Ý, Hiện thức chính là Năng hiện, là đối tượng nhận thức của Ý. Do hiện hữu năng-sở đối đãi mà hiện hữu sự phân biệt cái đáng yêu đáng ghét, tức hiện hữu Phân biệt thức. Nhưng phân biệt không phải khởi lên một vài lần rồi

100

ngưng nghỉ, vì ở chúng sinh thì tâm động liên tục nên Thức Phân biệt hoạt động liên tục, sự phân biệt liên tục không dứt này chính là Tương tục thức. Tương tục thức không tách rời Nghiệp thức (động tâm) nên Tương tục thức hoạt động không ngừng, do đây mà ba hiện tượng tâm lý cụ thể hiện khởi trên tâm thức con người: + Duy trì các hành vi thiện ác có từ nhiều đời quá khứ làm cho không mất đi.

+ Làm thành thục không sai lệch những Quả báo vui khổ trong hiện tại và vị lai.

+ Bỗng nhiên làm nhớ lại những gì đã qua và nghĩ ra những gì chưa đến.

Qua ý nghĩa trên, tiến trình yếu tố sinh diệt trong nội tâm chúng sinh chỉ là những hiện tượng hư cấu mà đầu mối là "nhất niệm vọng động tối sơ". Nếu nhất niệm tối sơ ấy không có thì sáu trần cũng không. - Điểm thứ hai: Từ "Vì hết thảy các pháp… đến… tâm ngừng thì các pháp cũng ngừng" là giải thích vì sao có hiện tượng sinh diệt hay vì sao có các pháp sai biệt. Theo Khởi Tín, xét từ uyên nguyên (Bản Thể), hết thảy các pháp dấy khởi từ Như Lai tạng hay từ Chân Tâm.

101

Chân Tâm vốn vô sinh diệt, chỉ vì do "nhất niệm vô minh tối sơ" mà hiện hữu các pháp ô nhiễm hư dối của ba cõi, hòa hợp với Chân Tâm. Đây là cơ sở để Khởi Tín được mệnh danh là giáo nghĩa xiển dương Như Lai tạng Duyên khởi (Tam giới duy Tâm). Mặt khác, nếu xét theo mặt sinh diệt thì hết thảy các pháp (hữu vi) được xuất pháp từ cội nguồn là cái tâm động tối sơ (tâm thức). Đây là ý nghĩa Vạn pháp duy thức và do chính ý nghĩa này mà Khởi Tín bảo: "Tâm sinh thì pháp sinh, tâm ngừng thì pháp ngừng".

- Điểm thứ ba: Từ "Bây giờ nói đến ý thức… đến… ngã ái mà tăng trưởng" là giải thích ý nghĩa của Ý thức. Ý thức nghĩa là thức của ý, tức là sự nhận biết của ý. Ý thức không phải một thức nào khác mà chính là Thức tương tục nói trên, tức tâm lý cố chấp càng ngày càng sâu đậm mà đặc biệt chấp thủ tự ngã và ngã sở. Do vậy, trên phương diện tạo Nghiệp thì thức này đóng vai trò chủ chốt. Đồng thời, vì nội dung chấp thủ rất đa dạng nên thức này còn có tên Thức phân ly, tức cùng cộng tác với năm căn để phân biệt chấp thủ; cũng còn có tên là Thức phân biệt sự, tức phân biệt chấp thủ

102

đủ mọi sự kể cả sáu đối cảnh; thế nên, thức này càng ngày càng lớn mạnh do nương nào ngã kiến, ngã ái. 4- Qua nội dung lý giải về yếu tố sinh diệt của Khởi Tín cho chúng ta thấy rằng, trong sự tu tập, muốn chế ngự sự phát sinh ngã chấp và đoạn trừ ngã chấp, đối tượng cụ thể là ái và thủ. Quan điểm này cũng là cách tu quán của giáo nghĩa truyền thống mười hai nhân duyên.

B.III.1.c1.a2-2: Nói yếu tố làm cho trong sáng (Giác).

• ÂM:

Y vô minh huân tập sở khởi thức giả, phi phàm phu năng tri, diệc phi Nhị thừa Trí tuệ sở giác; vị y Bồ-tát, tùng sơ Chánh tín, phát tâm quán sát, nhược chứng Pháp thân, đắc thiểu phần tri. Nãi chí Bồ-tát, cứu cánh địa, bất năng tận tri; duy Phật cùng liễu. Hà dĩ cố? Thị Tâm tùng bổn dĩ lai, tự tánh thanh tịnh, nhi hữu vô minh, vi vô minh sở nhiễm, hữu kỳ nhiễm tâm; tuy hữu nhiễm tâm, nhi thường hằng

103

bất biến. Thị cố thử nghĩa, duy Phật năng tri; sở vị tâm tánh thường vô niệm cố, danh vi bất biến; dĩ bất đạt Nhất Pháp giới cố, tâm bất tương ưng, hốt nhiên niệm khởi, danh vi vô minh.

Nhiễm tâm giả, hữu lục chủng. Vân hà vi lục? -Nhất giả, Chấp tương ưng nhiễm, y Nhị thừa giải thoát, cập tín tương ưng địa viễn ly cố. Nhị giả, Bất đoạn tương ưng nhiễm, y tín tương ưng địa tu học phương tiện, tiệm tiệm năng xả, đắc tịnh tâm địa, cứu cánh ly cố. Tam giả, Phân biệt trí tương ưng nhiễm, y cụ giới địa tiệm ly, nãi chí vô tướng phương tiện địa cứu cánh ly cố. Tứ giả, Hiện sắc bất tương ưng nhiễm, y sắc tự tại địa năng ly cố. Ngũ giả, Năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm, y Tâm tự tại địa năng ly cố. Lục giả, Căn bản nghiệp bất tương ưng nhiễm, y Bồ-tát địa tận, đắc nhập Như Lai địa năng ly cố. Bất liễu Nhất Pháp giới nghĩa giả, tùng tín tương ưng địa, quán sát học đoạn, nhập tịnh tâm địa, tùy phần đắc ly, nãi chí Như Lai địa, năng cứu cánh ly cố.

Ngôn tương ưng nghĩa giả, vị tâm niệm pháp

104

dị, y nhiễm-tịnh sai biệt nhi tri tương duyên tương đồng cố.

Bất tương ưng nghĩa giả, vị tức tâm Bất giác, thường vô biệt dị, bất tri tương duyên tương đồng cố. Hựu nhiễm tâm nghĩa giả, danh vi phiền não ngại, năng chướng Chân như Căn bản trí cố. Vô minh nghĩa giả, danh vi trí ngại, năng chướng thế gian tự nhiên nghiệp trí cố. Thử nghĩa vân hà? -Dĩ y nhiễm tâm, Năng kiến Năng hiện, Vọng thủ cảnh giới, vi bình đẳng tánh cố; dĩ nhất thiết pháp thường tịnh, vô hữu khởi tướng, vô minh Bất giác, vọng dữ pháp vi; cố bất đắc tùy thuận thế gian nhất thiết cảnh giới chủng chủng tri cố.

• NGHĨA:

Cái thức (tâm nhiễm) do vô minh (Bất giác) huân tập mà hiện hữu, điều này không phải kẻ phàm phu biết được, cũng không phải Trí tuệ hàng Nhị thừa ngộ được, mà phải là Bồ-tát từ cấp Chánh tín7 tu tập quán chiếu đến khi thể chứng Pháp thân mới biết được ít phần. Nhưng dù Bồ-tát tận cùng địa vị cũng chưa biết 7 Bồ-tát từ cấp Chánh tín: Bồ-tát từ Sơ trụ trở lên.

105

được toàn triệt, chỉ có địa vị Phật-đà mới biết toàn triệt mà thôi. Tại sao như vậy? -Vì Tâm Thể xưa nay vốn thanh tịnh, nhưng lại có Bất giác, vì Bất giác mà có tâm nhiễm; có tâm nhiễm mà Tâm Thể vẫn bất biến. Sự kiện này chỉ đức Phật mới thấu triệt, đó là Tâm Thể siêu việt phân biệt nên gọi là bất biến; và vì không thấu triệt Pháp giới là cái Nhất Thể mà sinh khởi phân biệt gọi là Bất giác.

Tâm nhiễm có sáu thứ. Một là Sự cố chấp, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Nhị thừa và địa vị Bồ-tát Chánh tín (sự tin hoàn hảo). Hai là Sự liên tục, sẽ được hủy diệt dần dần từ địa vị Bồ-tát Chánh tín, cho đến đoạn tận trọn vẹn ở địa vị Bồ-tát Trí tuệ thanh tịnh8 . Ba là Sự

phân biệt, sẽ được đoạn diệt dần dần từ địa vị Bồ-tát giới pháp hoàn hảo9 cho đến đoạn triệt trọn vẹn ở địa vị Bồ-tát phương tiện vô tướng10. Bốn là Sự Năng hiện,

sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ-tát tự tại với cảnh11 . Năm

là Sự Năng kiến, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ-tát tự 8 Bồ-tát Trí tuệ thanh tịnh: Bồ-tát Địa thứ nhất (Hoan hỷ địa). 9 Bồ-tát giới pháp hoàn hảo: Bồ-tát Địa thứ hai (Ly cấu địa). Bồ-tát phương tiện vô tướng: Bồ-tát Địa thứ bảy (Viễn hành địa). 11 Bồ-tát tự tại với cảnh: Bồ-tát Địa thứ tám (Bất động địa).

106

tại với Tâm12. Sáu là Sự năng động, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ-tát tận cùng địa vị13, nhập vào địa vị Như Lai. Tóm lại, sự Bất giác Tâm Thể (không giác hiểu Pháp giới là cái Nhất Thể) từ địa vị Chánh tín thì tu tập đoạn diệt, đến địa vị Trí tuệ thanh tịnh thì đoạn diệt từng phần, cho đến địa vị Như Lai thì đoạn diệt toàn diện. Nói có thích ứng14 nghĩa là sự phân biệt của tâm (vọng tâm) khi ô uế, khi trong sạch khác nhau; tức là, khi nào nhận thức và đối tượng cũng tương đồng. Nói không thích ứng15 nghĩa là sự Bất giác của tâm liên tục không thay đổi; tức là, khi nào nhận thức và đối tượng cũng bất đồng (Trong sáu thứ tâm nhiễm trên, ba thứ trước là loại tâm nhiễm có thích ứng, ba loại sau là loại tâm nhiễm không thích ứng).

Thêm nữa, tâm nhiễm gọi là phiền não chướng, làm chướng ngại cái Trí căn bản, là Trí thể nhập Chân như; còn Bất giác gọi là sở tri chướng, làm chướng ngại cái Trí sự dụng (Nghiệp trí), là Trí toàn giác vạn 12 Bồ-tát tự tại với Tâm: Bồ-tát Địa thứ chín (Thiện huệ địa). 13 Bồ-tát tận cùng địa vị: Bồ-tát Địa thứ mười (Pháp vân địa). 14 Có thích ứng: Loại nhiễm tâm dễ thấy. 15 Không thích ứng: Loại nhiễm tâm khó thấy.

107

hữu (Trí biết rõ Bản tánh vạn pháp). Ý nghĩa này như thế nào? -Lý do là vì tâm nhiễm thì Năng kiến, Năng hiện, Cố thủ đối cảnh, trái với Tâm Thể đồng nhất; và, vì hết thảy các pháp xưa nay vốn thanh tịnh, bặt dứt mọi tướng ngã, mà Bất giác thì trái với đặc tính ấy, nên không thể thích ứng để biểu hiện mọi sự thể trong thế gian. • GIẢI:

Đại lược để nói, đoạn này diễn bày quá trình hoàn tịnh, tức quá trình hủy diệt tâm nhiễm làm cho các pháp thanh tịnh. Quá trình hủy diệt ở đây chính là Thỉ giác hủy diệt Bất giác, sáu địa vị giác ngộ ở đây chính là bốn sự giác ngộ của Thỉ giác, và sáu thứ tâm nhiễm ở đây là tóm lược ba tế, sáu thô ở trước. Nội dung này gồm ba điểm sau:

- Điểm thứ nhất: Từ "Cái thức… đến… gọi là Bất giác" là trình bày tổng quát các điểm chính của quá trình hoàn tịnh và nêu lý do tại sao khó biết cái thức này. + Cái Nghiệp thức này vốn cực kỳ vi tế sâu thẳm, thấy được nó không phải là khả năng của hàng phàm phu, nên phải từ địa vị Bồ-tát Chánh tín mới bắt đầu thấy được bóng dáng của nó. Từ đây dần dần trực diện

108

với nó để đoạn diệt từ thô đến tế. Tuy thế, đến địa vị tận cùng Bồ-tát (Địa thứ mười) vẫn chưa thấy biết và hủy diệt toàn triệt; duy chỉ chư Phật mới thấy biết và hủy diệt triệt để mà thôi.

+ Lý do khó biết được Nghiệp thức này bởi các diểm: s Tâm vốn thanh tịnh nhưng do Bất giác mà có tâm nhiễm. Như thế, uyên nguyên vốn không nhiễm mà thành nhiễm. Đây là cái khó biết thứ nhất. s Tuy hiện hữu tâm nhiễm nhưng Tâm Thể vẫn thanh tịnh, thường hằng bất biến. Đây là cái khó biết thứ hai.

s Hết thảy các pháp (Pháp giới) là đồng Nhất Thể Chân như, là trạng thái của vô tướng, vô niệm. Đây là cái khó biết thứ ba.

Nội dung hiện hữu của Tâm thanh tịnh bất biến và tâm ô nhiễm vô thường như thế là nội dung sự thật của Tâm: "Bất biến tùy duyên, tùy duyên bất biến". - Điểm thứ hai: Từ "Tâm nhiễm có sáu thứ… đến… đối tượng cũng bất đồng" là diễn bày quá trình hoàn tịnh một cách cụ thể căn cứ vào địa vị tu chứng từ thấp đến cao, tức sự thăng tiến tuần tự theo sáu địa

109

vị trực diện đoạn diệt dần dần sáu thứ tâm nhiễm từ thô đến tế:

- Trước hết, chính thức đoạn diệt tâm nhiễm là địa vị Nhị thừa và hàng Bồ-tát địa vị Sơ trụ; tại các địa vị này, hành giả tu pháp quán Ngã không, trực diện hai hoặc là kiến và tư (Ngã kiến, ngã ái), để đoạn diệt, tức đoạn diệt hai trạng thái Chấp ngôn ngữ và Chấp thủ trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự cố chấp (Chấp tương ưng nhiễm).

- Thứ hai, hàng Bồ-tát từ Sơ trụ đến Sơ địa; tại các địa vị này, hành giả tu thêm pháp quán Pháp không, dần dần đoạn diệt hai trạng thái Phân biệt là phân biệt chấp ngã và phân biệt chấp pháp, tức đoạn diệt Tướng liên tục trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự liên tục (Bất đoạn tương ưng nhiễm).

- Thứ ba, hàng Bồ-tát từ Nhị địa đến Thất địa; tại các địa vị này, hành giả vẫn tiếp tục tu quán Nhị không để đoạn diệt dần dần hai trạng thái Câu sinh là câu sinh chấp ngã và câu sinh chấp pháp, tức trạng thái Phân biệt, là tướng vi tế nhất trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự phân biệt (Phân biệt trí tương ưng nhiễm).

110

- Thứ tư, hàng Bồ-tát Bát địa; tại địa vị này, hành giả đã phá xong câu sinh chấp pháp nên tự tại với cảnh. Tức đã đoạn diệt Sự Năng hiện, là tế thứ ba trong ba tế (Hiện sắc bất tương ưng nhiễm).

- Thứ năm, là hàng Bồ-tát Cửu địa; tại địa vị này, hành giả đã phá xong Sự Năng kiến (Năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm), là tế thứ hai trong ba tế, nên tâm hành giả được tự tại.

- Thứ sáu, là hàng Bồ-tát Thập địa, đã quán phá Sự năng động, tức Tướng nghiệp, là tế thứ nhất trong ba tế (Căn bản nghiệp bất tương ưng nhiễm). Đến đây câu sinh chấp ngã vi tế mới hoàn toàn tuyệt diệt và hành giả chính thức trực nhập cõi Như Lai. Trong sáu thứ tâm nhiễm trên, ba thứ trước là loại tâm nhiễm có thích ứng, nghĩa là lúc nào nhận thức và đối tượng cũng tương đồng; còn ba thứ sau là loại tâm nhiễm không thích ứng, nghĩa là lúc nào nhận thức và đối tượng cũng bất đồng.

Ở trước, Luận chủ đã nêu tiền đề rằng, sở dĩ tâm sinh diệt hiện hữu (Bất giác) là do không thấu triệt Chân như đồng nhất (hay Pháp giới Nhất Thể).

111

Với giải thích về quá trình hoàn tịnh này Luận chủ đã minh xác cho tiền đề đó; tức là, khi thấu triệt Pháp giới Nhất Thể là trực nhập cõi Như Lai, là Giác. Tại đây, Bất giác hoàn toàn không có chỗ đứng. - Điểm thứ ba: Từ "Thêm nữa… đến… trong lĩnh vực thế gian" là giải thích thêm để rõ hơn về ý nghĩa của tâm nhiễm.

Tại đây, một lần nữa, Luận chủ khẳng định rằng, cái được gọi là tâm nhiễm hay cái gọi là ba tế, sáu thô có mặt, là do nương vào Bất giác (vô minh), tức nương cái "nhất niệm vô minh tối sơ" (Sơ tướng vô minh). Tâm nhiễm thì hoạt dụng ở mặt nổi nên được gọi là Chi mạt vô minh, còn Bất giác thì hoạt dụng ở trạng thái tiềm ẩn nên gọi là Căn bản vô minh. Tâm nhiễm và Bất giác tuy cùng Bản Thể nhưng tác dụng lại sai khác. Tác dụng của tâm nhiễm là gây phiền não khổ đau nên được gọi là phiền não chướng, làm trở ngại cái Trí căn bản (Như lý trí), là cái Trí hội nhập Chân như. Tác dụng của Bất giác là gây mê mờ hôn ám nên được gọi là sở tri chướng, làm trở ngại cái Trí sự dụng (Như lượng trí), là Trí toàn giác vạn hữu.

112

Đến đây, đã giải thích xong yếu tố sinh diệt của tâm cả hai mặt thuận và nghịch (Lưu chuyển, Hoàn tịnh). Tiếp theo đây, sẽ nói về sắc thái sinh diệt của tâm.

B.III.1.c1.a3: Nói sắc thái sinh diệt. • ÂM:

Phục thứ, sinh diệt tướng giả, hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả thô, dữ tâm tương ưng cố. Nhị giả tế, dữ tâm bất tương ưng cố. Hựu thô trung chi thô, phàm phu cảnh giới. Thô trung chi tế, cập tế trung chi thô, Bồ-tát cảnh giới. Tế trung chi tế, thị Phật cảnh giới.

Thử nhị chủng sinh diệt, y ư vô minh huân tập nhi hữu; sở vị y Nhân y Duyên. Y Nhân giả, Bất giác nghĩa cố. Y Duyên giả, vọng tác cảnh giới nghĩa cố. Nhược Nhân diệt tắc Duyên diệt. Nhân diệt cố bất tương ưng tâm diệt. Duyên diệt cố tương ưng tâm diệt.

Vấn viết: Nhược tâm diệt giả, vân hà tương tục? Nhược tương tục giả, vân hà thuyết cứu cánh diệt?

113

Đáp viết: Sở ngôn diệt giả, duy tâm tướng diệt, phi Tâm Thể diệt. Như phong y thủy nhi hữu động tướng, nhược thủy diệt giả, tắc phong tướng đoạn tuyệt, vô sở y chỉ. Dĩ thủy bất diệt, phong tướng tương tục; duy phong diệt cố, động tướng tùy diệt, phi thị thủy diệt. Vô minh diệc nhĩ, y Tâm Thể nhi động; nhược Tâm Thể diệt giả, tắc chúng sinh đoạn tuyệt, vô sở y chỉ, dĩ Thể bất diệt, tâm đắc tương tục; duy si diệt cố, tâm tướng tùy diệt, phi Tâm trí diệt. • NGHĨA:

Lại nữa, sắc thái sinh diệt thì có hai loại. Hai loại ấy như thế nào? -Một là thô, tức loại thích ứng với tâm; hai là tế, tức loại không thích ứng với tâm (nhận thức). Trong này, có loại thô trong thô, là lĩnh vực của hàng phàm phu; loại tế trong thô và loại thô trong tế là lĩnh vực của hàng Bồ-tát; loại tế trong tế là lĩnh vực của chư Phật. Hai sắc thái sinh diệt này sở dĩ có mặt là do vô minh huân tập, nghĩa là do nương vào Nhân tố và Duyên tố. Nhân tố chính là Bất giác, Duyên tố chính là đối cảnh do Bất giác hình thành. Nhân tố diệt thì Duyên tố diệt; Nhân tố diệt là loại không thích ứng

114

diệt, Duyên tố diệt là loại thích ứng diệt. Hỏi: Nếu tâm diệt thì tại sao có sự liên tục? Có sự liên tục thì tại sao nói diệt hoàn toàn? Đáp: Diệt ở đây chỉ là diệt cái tướng của tâm, chứ không phải diệt cái Thể của Tâm. Như gió tác động với nước mà có sóng, giả như nước diệt thì gió phải diệt vì không có đối tượng để tác động. Nhưng nước thì không bao giờ diệt nên gió vẫn tác động liên tục, chỉ có trường hợp gió lặng thì sóng mới ngừng và nước thì vẫn như cũ. Vô minh cũng vậy, nương Tâm Thể mà vọng động, giả như Tâm Thể diệt thì chúng sinh đoạn diệt vì không chỗ nương tựa. Nhưng sự thật, Tâm Thể thì bất diệt nên vọng tâm vẫn liên tục; chỉ khi vô minh diệt thì vọng tâm mới hủy diệt, và Tâm Thể thì bất diệt.

• GIẢI:

Đoạn này có hai phần:

1. Phần thứ nhất: Từ "Lại nữa… đến… loại thích ứng diệt" là lược nói về sắc thái sinh diệt của tâm nhiễm, tức sắc thái của ba tế, sáu thô ở trước, và nói về địa vị hủy diệt các tâm nhiễm ấy.

115

Để rõ nghĩa hơn, nơi đây Luận chủ phân tích ba tế, sáu thô thành ba sắc thái. Tuy vậy, hai tướng thô thứ năm và thứ sáu (Động tác, Khổ đau) vì quá thô ai cũng rõ biết, nên không nói đến.

- Trước hết là sắc thái thô, tức chỉ hai tướng Chấp thủ và Chấp ngôn ngữ. Đây là đối cảnh mà ở địa vị Nhị thừa và Tam hiền giác ngộ.

- Thứ đến có hai sắc thái, đó là sắc thái tế trong thô, tức chỉ tướng Phân biệt và tướng Liên tục. Sắc thái thô trong tế, tức chỉ Chuyển tướng và Hiện tướng. Đây là đối cảnh mà hàng Bồ-tát từ Sơ địa đến Thập địa giác ngộ. - Thứ ba là sắc thái tế, tức chỉ Vô minh Nghiệp tướng (Sơ tướng vô minh). Đây là đối cảnh mà Bồ-tát cấp Đẳng giác giác ngộ để hoàn thành quả vị Phật-đà. - Sắc thái thô là sắc thái dễ thấy nên gọi là sắc thái thích ứng, nghĩa là giữa chủ-khách, năng-sở luôn luôn khế hợp nhau. Tức khi tâm nhiễm thì các pháp (đối tượng) ô nhiễm, khi Tâm trong sáng thì các pháp nhiễm ô vắng mặt. Sắc thái tế là sắc thái khó thấy nên gọi là sắc thái không thích ứng. Nghĩa là tính chất ô nhiễm luôn luôn hiện hữu dù tâm ở trạng thái nào.

116

Sở dĩ có những sắc thái trên là do vô minh huân tập, nghĩa là lấy vô minh làm gốc. Chính vô minh là Nhân để sinh khởi ba tướng tế, rồi chính tướng tế thứ ba (Hiện tướng) làm Duyên mà sinh khởi sáu thô. Vì thế, khi vô minh diệt (Nhân) thì Hiện tướng (Duyên) diệt; và Duyên diệt thì sáu thô diệt.

2. Phần thứ hai: Từ "Hỏi… đến… bất diệt" là xác minh cái gì hủy diệt. Phần trên trình bày rằng, khi vô minh diệt thì ba tế, sáu thô diệt, tức là tâm nhiễm hủy diệt; sợ rằng sẽ có người cho giáo nghĩa Khởi Tín chủ trương đoạn diệt, chính thế mới có phần này. Nói đại lược, Luận chủ giải thích rằng, đoạn diệt ở đây là đoạn diệt cái tướng hư vọng của tâm, chứ không phải đoạn diệt Bản Thể của Tâm. Để dễ hiểu, Luận chủ đưa ra ví dụ: Vì có gió (vô minh) nên nước (Tâm Thể) nổi sóng (vọng tâm) tiếp nối liên tục (Tướng tương tục). Nếu gió hết (vô minh diệt) thì sóng lặng (vọng tâm diệt) mà nước không diệt (Tâm Thể).

Tiếp theo trình bày sự sinh diệt liên tục để biểu thị Thể-Tướng-Dụng vĩ đại của Tâm ở hai lĩnh vực Mê và Ngộ.

117

B.III.1.c1.b: Nói sự sinh diệt liên tục (có 4 ý): B.III.1.c1.b1: Nói tổng quát.

B.III.1.c1.b2: Nói pháp nhiễm liên tục như thế nào. B.III.1.c1.b3: Nói pháp tịnh liên tục như thế nào. B.III.1.c1.b4: Nói pháp nào bất diệt.

B.III.1.c1.b1: Nói tổng quát.

• ÂM:

Phục thứ, hữu tứ chủng pháp huân tập nghĩa cố, nhiễm pháp tịnh pháp khởi bất đoạn tuyệt. Vân hà vi tứ? -Nhất giả Tịnh pháp, danh vi Chân như. Nhị giả nhất thiết Nhiễm nhân, danh vi Vô minh. Tam giả Vọng tâm, danh vi Nghiệp thức. Tứ giả Vọng cảnh giới, sở vị Lục trần.

Huân tập nghĩa giả, như thế gian y phục, thật vô ư hương, nhược nhân dĩ hương nhi huân tập cố, tắc hữu hương khí. Thử diệc như thị, Chân như tịnh pháp thật vô ư nhiễm, đản dĩ Vô minh huân tập cố, tắc hữu nhiễm tướng. Vô minh nhiễm pháp thật vô tịnh nghiệp, đản dĩ Chân như nhi huân tập cố, tắc hữu tịnh dụng.

118

• NGHĨA:

Lại nữa, có bốn pháp liên quan đến huân tập làm cho pháp nhiễm và pháp tịnh hoạt dụng liên tục. Bốn pháp đó là gì? -Một là Pháp tịnh, tức Chân như. Hai là Tâm nhiễm, tức Vô minh (Bất giác). Ba là Vọng tâm, tức Nghiệp thức. Bốn là Vọng cảnh, tức Sáu cảnh. Huân tập nghĩa là, ví như y phục vốn không có mùi thơm, nhưng xông ướp với mùi hương gì thì y phục sẽ có mùi thơm của hương ấy. Ở đây cũng vậy, Chân như vốn không có sắc thái ô nhiễm, nhưng vì Vô minh huân tập, nên có sắc thái ô nhiễm. Vô minh vốn không có hoạt dụng trong sáng, nhưng vì Chân như huân tập nên có hoạt dụng trong sáng. • GIẢI:

Đoạn này là giới thiệu tổng quát về sự sinh diệt liên tục của Tâm ở hai lĩnh vực Mê và Ngộ. Tổng quát để nói, trong quá trình sinh diệt có bốn pháp tham dự huân tập qua lại giữa Tịnh và Nhiễm liên tục không ngừng. Đó là bốn pháp "Chân như huân tập", "Vô minh huân tập", "Vọng tâm huân tập" và "Vọng cảnh huân tập". Bốn pháp huân tập này tạo

119

thành hai loại huân tập là huân tập nhiễm và huân tập tịnh (sẽ được giải thích ở phần kế tiếp). Thực tại Chân như vốn thanh tịnh, nhưng vì Vô minh huân tập mà thành nhiễm. Vô minh vốn ô nhiễm, nhưng vì Chân như huân tập mà có hoạt dụng thanh tịnh.

B.III.1.c1.b2: Nói pháp nhiễm liên tục như thế nào. • ÂM:

Vân hà huân tập khởi nhiễm pháp bất đoạn? -Sở vị dĩ y Chân như pháp cố, hữu ư vô minh; dĩ hữu vô minh nhiễm pháp Nhân cố, tức huân tập Chân như; dĩ huân tập cố, tắc hữu vọng tâm; dĩ hữu vọng tâm, tức huân tập vô minh, bất liễu Chân như pháp cố, Bất giác niệm khởi, hiện vọng cảnh giới; dĩ hữu vọng cảnh nhiễm pháp duyên cố, tức huân tập vọng tâm, linh kỳ niệm trước, tạo chủng chủng Nghiệp, thọ ư nhất thiết thân tâm đẳng khổ. Thử vọng cảnh giới huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả tăng trưởng niệm huân tập. Nhị giả tăng trưởng thủ huân tập.

120

Vọng tâm huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả Nghiệp thức căn bản huân tập, năng thọ A-la-hán, Bích-chi Phật, nhất thiết Bồ-tát sinh diệt khổ cố. Nhị giả tăng trưởng Phân biệt sự thức huân tập, năng thọ phàm phu Nghiệp hệ khổ cố. Vô minh huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả căn bản huân tập, dĩ năng thành tựu Nghiệp thức nghĩa cố. Nhị giả sở khởi ái huân tập, dĩ năng thành tựu Phân biệt sự thức nghĩa cố. • NGHĨA:

Pháp nhiễm được huân tập liên tục như thế nào? -Nghĩa là, vì nương vào Chân như nên có vô minh; vì có Vô minh, là Nhân tố của pháp nhiễm nên huân tập lại Chân như; vì có sự huân tập này nên có Vọng tâm; vì có vọng tâm nên huân tập lại vô minh làm cho Bất giác Chân như lại càng Bất giác thêm mà hình thành Vọng cảnh. Vì có vọng cảnh, là Duyên tố của pháp nhiễm, nên huân tập lại vọng tâm làm cho vọng tâm phân biệt, chấp thủ, tạo đủ thứ Nghiệp, chịu đủ thứ khổ sở thân tâm.

Ý nghĩa huân tập của Vọng cảnh có hai: Một là

121

huân tập làm lớn thêm Phân biệt, hai là huân tập làm lớn thêm Chấp thủ.

Ý nghĩa huân tập của Vọng tâm có hai: Một là huân tập củng cố thêm Căn bản Nghiệp thức (Động thức) làm cho A-la-hán, Duyên giác và Bồ-tát chịu cái khổ sinh diệt (Biến dịch sinh tử). Hai là huân tập làm lớn thêm Phân biệt sự thức, làm cho phàm phu chịu cái khổ Nghiệp buộc (Phần đoạn sinh tử). Ý nghĩa huân tập của Vô minh cũng có hai: Một là huân tập căn bản làm lớn thêm và hoàn thành bản thân Nghiệp thức. Hai là huân tập xuất phát từ kiến-ái làm lớn thêm và hoàn thành Phân biệt sự thức. • GIẢI:

Đoạn này trình bày về sự huân tập liên tục của các pháp nhiễm. Gồm có 2 phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Pháp nhiễm… đến… khổ thân tâm" là trình bày đại lược sự huân tập các pháp nhiễm vào Chân như.

Khế kinh dạy: "Vô minh là cái không có Thực Thể, nó nương vào Chân như mà khởi". Nói khác hơn, vì có Thực Thể Chân như mà không biết như thật về Chân

122

như, đây là trạng huống vô minh. Vì có Vô minh nên nó làm Nhân tố huân tập vào Chân như, do huân tập này mà Chân Tâm (Chân như) biến thành vọng tâm. Vọng tâm lại huân tập vô minh làm tăng thêm sự vô minh về Chân như, mà có mặt vọng cảnh. Vọng cảnh này lại làm Duyên tố huân tập lại vọng tâm, làm cho vọng tâm phân biệt, chấp thủ tạo tác đủ thứ để nhận lấy mọi khổ đau về thân và tâm.

Đây chỉ là những nét đại cương sự huân tập các pháp nhiễm; nếu phối hợp ba tế, sáu thô, năm ý, sáu nhiễm để triển khai thì sự huân tập vô minh vào Chân như thật là phức tạp. Chính thế, nên luận văn bảo rằng, chỉ có hàng Bồ-tát Pháp thân trở lên mới thấy và đoạn diệt được.

- Phần thứ hai: Từ "Ý nghĩa… đến… Phân biệt sự thức" là trình bày tác dụng huân tập của ba pháp nhiễm trên, đó là Vọng cảnh, Vọng tâm và Vô minh: + Vọng cảnh huân tập: Vọng cảnh chính là sáu trần, vọng cảnh này huân tập vào vọng tâm làm tăng thêm Chi mạt vô minh. Thứ nhất, làm tăng thêm Trí tướng và Tương tục tướng (Phân biệt + Liên tục), nghĩa

123

là vốn chúng đã được phát sinh từ vô minh, giờ đây do Vọng cảnh huân tập nữa, nên càng lớn mạnh thêm. Thứ hai, làm tăng thêm Chấp thủ (Chấp thủ + Chấp ngôn ngữ). Tóm lại, Vọng cảnh huân tập vào vọng tâm làm tăng thêm sức mạnh bốn thô đầu trong sáu thô. + Vọng tâm huân tập: Vọng tâm chính là Nghiệp thức (Ý), vọng tâm này huân tập vào Căn bản vô minh làm cho Thánh-Phàm chịu cái khổ sinh diệt. Thứ nhất, vì vọng tâm huân tập vào vô minh củng cố thêm sức mạnh của vô minh, làm cho A-lại-da liên tục bất đoạn, nên các bậc Nhị thừa, Bồ-tát phải chịu cái khổ sinh diệt (Biến dịch sinh tử). Thứ hai, làm tăng thêm sức mạnh của Phân biệt sự thức (Ý thức), tức tăng thêm sức mạnh ngã kiến, ngã ái làm tăng cường độ chấp thủ sáu trần, rồi tạo tác đủ mọi sự càng thêm sâu dày, đây là hoàn cảnh của hàng phàm phu phải chịu cái khổ của Nghiệp ràng buộc là vậy (Phần đoạn sinh tử). + Vô minh huân tập: Vô minh là trạng thái không biết như thật về Chân như. Sự huân tập của vô minh có hai: Thứ nhất là huân tập Căn bản vô minh, tức trạng huống Vô minh huân tập vào Chân như biến Chân như

124

thành Nghiệp thức (A-lại-da thức). Chính do sự huân tập này mà có ba tế, sáu thô, năm ý, sáu nhiễm; tất cả đều là kết quả của vô minh hoặc trực tiếp hay gián tiếp. Thứ hai là huân tập Chi mạt vô minh, Chi mạt vô minh chính là ngã kiến, ngã ái; chúng vốn được sinh khởi từ Căn bản vô minh. Kiến và ái này huân tập vào vọng tâm (biến thái của Chân như) mà hình thành Phân biệt sự thức (Ý thức tức bảy thức trước); vì phân biệt và phân biệt liên tục nên có mọi đối cảnh ngàn sai muôn biệt.

B.III.1.c1.b3: Nói pháp tịnh liên tục như thế nào. (Đoạn này khá dài, tạm chia nhiều phần để dễ nhận thức). • ÂM:

Vân hà huân tập khởi tịnh pháp bất đoạn? -Sở vị dĩ hữu Chân như pháp cố, năng huân tập vô minh; dĩ huân tập nhân duyên lực cố, tắc linh vọng tâm yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết-bàn. Dĩ thử vọng tâm hữu yếm cầu nhân duyên cố, tức huân tập Chân như, tự tín kỷ tánh, tri tâm vọng động, vô tiền cảnh giới, tu viễn ly pháp; dĩ như thật tri vô

125

tiền cảnh giới, cố chủng chủng phương tiện, khởi tùy thuận hạnh, bất thủ bất niệm. Nãi chí cửu viễn, huân tập lực cố, vô minh tắc diệt. Dĩ vô minh diệt cố, Tâm vô hữu khởi; dĩ vô khởi cố, cảnh giới tùy diệt; dĩ nhân duyên câu diệt cố, Tâm tướng giai tận, danh đắc Niết-bàn, thành tự nhiên nghiệp. • NGHĨA:

Pháp tịnh huân tập liên tục như thế nào? Đó là, vì có Chân như nên huân tập vào vô minh; do sức mạnh của sự huân tập này mà làm cho vọng tâm chán ghét cái khổ sinh tử, cầu mong cái vui Niết-bàn. Vì vọng tâm có sự chán ghét và cầu mong này, lại huân tập vào Chân như làm cho chúng sinh tự tin Chân như, nhận thức được vọng tâm, không theo vọng cảnh và tu tập các pháp viễn ly. Nghĩa là, vì biết một cách đúng như thật rằng, vọng cảnh không thật có, nên vận dụng mọi phương tiện tu tập thích ứng với Chân như không còn chấp thủ, phân biệt nữa. Tu tập lâu ngày như thế, sức mạnh của sự huân tập này sẽ làm vô minh hủy diệt. Vô minh hủy diệt thì tâm không còn vọng động; tâm không vọng động nên vọng cảnh diệt theo; vì Nhân tố

126

và Duyên tố đều diệt nên tất cả các tướng của tâm đều diệt hết, như thế gọi là chứng đắc Niết-bàn, thành tựu Diệu Dụng.

• GIẢI:

- Dù là huân nhiễm hay huân tịnh, đầu mối duy nhất của Nhất Tâm vẫn là Chân như. Trường hợp ở huân nhiễm, Chân như bị sương mù hư ảo của vô minh che phủ, đó là mặt trái của sự thật Chân như; nhưng ở mặt phải, Chân như tự nó luôn có tác lực huân tập trở lại vào vô minh, phải và trái hay thuận và nghịch là hai mặt của Nhất Tâm, chúng tương phản hỗ tương mà hiện hữu; và vô minh sẽ hủy diệt khi hành giả chính thức hội nhập Chân như, tại đây thì không dung chứa bất cứ một tánh ngã nào.

- Trên đây là phần mở đầu nói về Chân như huân tập vô minh. Đại lược, do Chân như huân tập vào vô minh giúp hành giả khởi tâm (vọng tâm) chán ghét khổ đau sinh tử, cầu mong cái vui Niết-bàn. Do năng lực sự khởi tâm này, nó huân tập trở lại Chân như, làm cho hành giả tự tin tánh Phật (Chân như) của mình; đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ-tát Thập tín. Nhờ đức tin

127

này, dần dần hành giả nhận thức ra rằng, chính do tâm mình vọng động mà hiện hữu mọi hiện tượng (cảnh giới); đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ-tát Thập trụ. Do nhận thức trên, hành giả hạ quyết tâm tu tập hạnh xả ly khỏi các pháp nhiễm ô; đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ-tát Thập hạnh và Thập hướng. Khi đã biết rõ vọng cảnh là hư huyễn (Sơ địa) nên vận dụng nhiều phương pháp tu tập để thích ứng với Chân như (từ Nhị địa đến Cửu địa) không còn chấp thủ, phân biệt nữa (lìa bốn tướng thô đầu). Tu tập lâu ngày như thế đến thời điểm nhuần nhuyễn (Thập địa) thì vô minh hủy diệt. Tóm lại, nhờ sức huân tập của Chân như làm cho vô minh hủy diệt (Nghiệp tướng). Vô minh đã hủy diệt ắt hẳn tâm không còn vọng động (Chuyển tướng) và vọng cảnh cũng bặt dứt (Hiện tướng). Vậy là, khi Nhân tố (vô minh) và Duyên tố (cảnh giới) diệt hết thì tất cả tướng trạng của tâm (sáu thô) đều hủy diệt; đây là thời điểm hành giả trực nhập Niết-bàn (Chân như) với sự viên mãn vô lượng Diệu Dụng bất tư nghị. Tựu trung, quá trình hoàn tịnh theo diễn biến Nhân quả trên, quy kết vào ba điểm chính sau:

128

+ Nhân vô minh diệt thì ba tâm nhiễm không thích ứng diệt (ba tế).

+ Duyên cảnh giới diệt thì ba tâm nhiễm thích ứng diệt (sáu thô).

+ Các tâm nhiễm diệt là hội nhập Chân như, thành tựu Phật-đà.

• ÂM:

Vọng tâm huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhi? -Nhất giả, Phân biệt sự thức huân tập, y chư phàm phu Nhị thừa nhân đẳng, yếm sinh tử khổ, tùy lực sở năng, dĩ tiệm thú hướng vô thượng đạo cố. Nhị giả, Ý huân tập, vị chư Bồ-tát, phát tâm dõng mãnh, tốc thú Niết-bàn cố.

Chân như huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? -Nhất giả, tự Thể Tướng huân tập. Nhị giả, Dụng huân tập. Tự Thể Tướng huân tập giả, tùng vô thỉ thế lai, câu vô lậu pháp, bị hữu bất tư nghị nghiệp, tác cảnh giới chi tánh. Y thử nhị nghĩa, hằng thường huân tập, dĩ hữu lực cố, năng linh chúng sinh, yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết-bàn, tự tín kỷ thân hữu Chân như pháp, phát tâm tu hành.

129

• NGHĨA:

Sự huân tập của vọng tâm có hai loại: Một, sự huân tập của Phân biệt sự thức (Ý thức), làm cho phàm phu và hàng Nhị thừa chán ghét cái khổ sinh tử, tùy năng lực mà tiệm tiến về Tuệ giác vô thượng. Hai, sự huân tập của Ý, làm cho các vị Bồ-tát phát tâm dõng mãnh, tiến nhanh về Niết-bàn vô thượng. Sự huân tập của Chân như cũng có hai loại: Một, Thể và Tướng huân tập. Hai, Dụng huân tập. Thể và Tướng của Chân như huân tập là từ vô thỉ đến nay, Chân như đầy đủ các pháp thuần tịnh (Vô lậu) và đầy đủ mọi Hoạt dụng siêu việt. Chính vì có sẵn hai sự đầy đủ này nên Chân như thường xuyên huân tập, và sự huân tập này có sức mạnh làm cho chúng sinh chán ghét cái khổ sinh tử, cầu mong cái vui Niết-bàn, với niềm tự tin rằng, mình có Tâm Thể Chân như mà phát tâm tu hành Tâm Thể ấy.

• GIẢI:

Đoạn này gồm hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ "Sự huân tập… đến… Niết-bàn vô thượng" là giải thích Vọng tâm huân tập vào Chân như.

130

Trước tiên, vấn đề thắc mắc tại đây cần được đáp án; đó là, đã vọng tâm thì làm sao sự huân tập của nó vào Chân như mà trở thành Chân được? -Sự thật, bất cứ hiện tượng nào hiện hữu, luôn luôn có hai mặt (luật tương phản hỗ tương); vọng tâm cũng thế, nó có hai mặt, đó là tịnh và nhiễm; vọng tâm tịnh hay nhiễm (thiện, bất thiện) là tùy thuộc tương quan Nhân quả của nó. Thực tế, khi vô minh (Nhân) huân tập Chân như (Duyên) thì vọng tâm (Quả) là pháp nhiễm; nhưng khi Chân như huân tập vô minh thì vô minh đã bị Chân như chi phối nên vọng tâm sẽ nhận kết quả chi phối đó (pháp tịnh).

Nội dung Vọng tâm huân tập chính là sự huân tập của Ý thức và Ý:

+ Ý thức (tương đương Thức thứ sáu) huân tập Chân như (Phật tánh): Nghĩa là vốn đã được Chân như huân tập nên Ý thức đã được phản tỉnh, Ý thức phản tỉnh này trở lại huân tập vào Chân như, làm cho hàng Nhị thừa và Bồ-tát Thập tín chán ghét khổ đau sinh tử mà mong cầu an vui Niết-bàn, do đây mà phát tâm tu tập tiến dần về Tuệ giác vô thượng.

131

Nguồn: Kinh · Luật · Luận Đại thừa bản Việt — Không Hoa tập hợp. Bốn bộ A-hàm đã gỡ khỏi gói ngày 8/9/2026: gói Nikāya có đúng bốn bộ ấy, chia theo từng bài và kèm chú thích của dịch giả. Hai mục còn bản quyền đã chuyển sang gói cài tay, không phát hành lại. Tác phẩm của mình có trong gói mà không muốn, xin báo, sẽ gỡ ngay. Đợt 13 (9/2026): thêm các bộ kinh · luật · luận bản Việt phổ biến trên mạng (bộ chưa có trong gói), ghi công theo dịch giả từng bộ. Đợt 20 (10/2026): thêm và thay bản chép một số bộ kinh · luận bản Việt từ ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org), ghi công theo dịch giả từng bộ. Luật tạng (Tứ Phần Luật, Ma-ha Tăng-kỳ Luật): Bản tiếng Việt: HT. Thích Minh Châu, Bhikkhu Indacanda, HT. Tuệ Sỹ, HT. Thích Đức Thắng, HT. Tịnh Sự, HT. Thích Thanh Từ, HT. Thích Đỗng Minh, HT. Thích Phước Sơn, Nguyễn Văn Ngân, Tỳ kheo Thiện Minh, Tâm An – Minh Tuệ và các dịch giả khác. Bản tiếng Anh: Bhikkhu Sujato, Bhikkhu Brahmali, Bhikkhu Bodhi, I.B. Horner, T.W. Rhys Davids, Thanissaro Bhikkhu, Marcus Bingenheimer, Samuel Beal và các dịch giả khác. Dữ liệu từ SuttaCentral, budsas.net (Bình Anson) và tamtangpaliviet.net.