Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

khác là hoàn toàn không thể có, vì đầu tiên không có biến khác thì sau đó cũng không biến khác. Đầu tiên không có biến khác, sau đó có giai đoạn chín muồi, điều đó cũng không thể có, vì trước có biến khác thì sau mới chín muồi. Thành lập sát na hiện khởi thấp kém và hiện khởi tốt đẹp: Cho rằng các hành có dừng trú nên có sự huân tập thiện, ác và thứ tự cho ra quả, điều đó không đúng. Các hành không dừng trú, thứ tự tương tục, mỗi nhân (thiện, ác) đều cho ra quả, nghĩa này là vậy. Thành lập sát na hiện khởi sáng suốt và hiện khởi không sáng suốt: Cho rằng các hành có dừng trú nhưng hiện khởi sáng suốt lại không dừng trú, tức có ra (hữu) 968 do tâm thức chuyển biến. Cũng vậy, không có hiện khởi không sáng suốt nếu ở hậu thời không có biến khác 969.

Thứ sáu, đi rồi: Nhân này thành lập hiện khởi xứ khác. Cho rằng các hành đến xứ khác được gọi là đi, điều đó không đúng. Nay tôi hỏi ông, các hành đi là đã hiện khởi các hành đến xứ khác, hay là chưa hiện khởi các hành đến xứ khác? Đã hiện khởi các hành đến xứ khác: xứ này đã hiện khởi, xứ khác chưa hiện khởi, nghĩa là các hành dừng trú, mà nói là đi, nghĩa này trái ngược. Chưa hiện khởi các hành đến xứ khác: chưa hiện khởi tức là vốn chưa có đi, mà nói là đi, lời này vô nghĩa. Lại nữa, cho rằng các hành ở xứ này vừa đi, vừa dừng trú, tức là năng tác và sở tác đều làm cho các hành đi, điều đó không đúng, vì dừng trú tức không đến được xứ khác. Nếu các hành đến xứ khác mới có năng tác và sở tác, điều đó cũng không đúng, vì không thể rời sự đi mà có các hành đến xứ khác. Nếu các hành dừng trú xứ này, các hành dừng trú xứ khác, rời ngoài các hành mà cầu năng tác thì tuyệt đối không thể được. Vậy là, các hành không khác mà vẫn tương tục có sự đi. Năng tác sự đi đã vô thể, tức nghĩa sát na thành lập. Ông nói nếu thật không có đi thì tại sao người đời thấy có đi? Phải nói rằng do tương tục không gián đoạn 968 Hữu: Ba cõi đều gọi là hữu, vì đều là cảnh giới sanh tử liên tục, có nhân có quả mà có ra. 969 Không có biến khác thì làm sao thân người khác với thân ngạ quỷ.501

nên giả thuyết là đi, kỳ thật sự đi là vô thể. Nếu ông hỏi có những nhân gì làm các hành tương tục đi, thì phải nói có vô lượng nhân duyên: Có tâm lực tự tại như uy nghi v.v… nên đi. Có nghiệp đời trước tự tại như trong thân trung ấm nên đi. Có sức tay tự tại như bắn tên, ném đá nên đi. Có y chỉ tự tại như ngồi xe, đi thuyền nên đi. Có sức tác động tự tại như gió thổi vật nên đi. Có tự thể tự tại như tánh gió đi ngang, tánh lửa đi lên, tánh nước đi xuống. Có sức phép thuật tự tại như thần chú, linh dược, đi trên không. Có đá từ trường tự tại có thể làm cho cục sắt dịch chuyển. Có sức thần tự tại như nương thần thông đi đến. Như vậy thảy, có vô lượng nhân duyên có thể làm cho các hành tương tục mà giả thuyết là đi. Nghĩa ấy nên biết.

Thứ bảy, không dừng trú: Nhân này thành lập hiện khởi chủng tử. Nếu các hành có dừng trú, vậy thì ở thời gian khác lại có hiện khởi chủng tử là không đúng, vì trong từng sát na không có nhân nào khác. Nếu các hành không có dừng trú, thì ở hậu thời có sự hiện khởi chủng tử, nghĩa này đúng đắn.

Thứ tám, có chết: Nhân này thành lập hiện khởi không chủng tử. Cho rằng, không có sát na (diệt) mà có chết, khi đó không có chủng tử hiện khởi là không đúng. Cho rằng, trước có chủng tử hiện khởi, ở hậu thời mạng chung, khi đó mới không có chủng tử hiện khởi, điều đó cũng không đúng. Do trong từng sát na, nhân là vô thể, cho nên sát na tử tâm 970 không thể đắc thành. 970 Trong tâm người sắp lâm chung có ba loại tâm hay thức làm nhiệm vụ vào sát na tử: thức tục sanh, dòng tâm thụ động hay dòng thức hữu phần, và tử tâm hay thức tách rời kiếp sống hiện tại. Vào sát na cuối cùng của kiếp hiện tại, tâm tục sanh hay kiết sanh thức khởi lên, lấy một trong ba tướng (nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng) làm đối tượng của nó. Tâm tục sanh tồn tại trong tiến trình nhận thức chỉ năm sát na tốc hành (thay vì bảy như bình thường) và rồi chìm vào dòng hữu phần. Cuối dòng hữu phần tâm tử phát sanh, tách rời kiếp hiện tại và chìm lại vào hữu phần. Ngay sát na tử tâm này kiếp hiện tại chấm dứt. Cuối sát na hữu phần ấy, tâm tục sanh khác sanh lên trong kiếp kế và ngay từ sát na này đời sống mới bắt đầu. Đây là tiến trình của sự chết và tái sanh theo đạo Phật. (Nghiệp là gì? K.Sri Dhammananda, Pháp Thông dịch)502

Thứ chín, tùy tâm tướng: Nhân này thành lập hiện khởi ảnh tượng. Do tâm tự tại, trong từng sát na những ảnh tượng kia hiện khởi. Nếu không sát na mà có ảnh tượng hiện khởi thì thật vô lý.

Hỏi: Như vậy, đã thành lập riêng về sát na của nội pháp hữu vi, còn có nhân gì có thể thành lập ngoại pháp là bốn đại 971 và bốn đại chủng (sở) tạo sắc 972 là sát na?

Kệ tụng:

Thấm ướt và khô cạn

Tánh động, tăng và giảm

Hai khởi và bốn biến

Sức củi và nhỏ dần

Cũng nói tùy tâm khởi

Cho đến nạn vấn thành

Tất cả các ngoại pháp

Đều là thể sát na.

971 Bốn đại = bốn đại chủng: Vì châu biến toàn thể sắc pháp (đại) và năng tạo sắc pháp ấy (chủng), nghỉa là cơ thể và vũ trụ vật lý đều là đại chủng. Bốn đại chủng có 2 loại: 1. Bốn đại chủng giả, là đất nước lửa gió theo nghĩa thông thường, và thứ nào cũng do 4 đại chủng thật và sắc hương vị xúc của chúng mà có; 2. Bốn đại chủng thật, là thể cứng (kiên tánh), thể lỏng (thấp tánh), sức nóng (noãn tánh) và sức động (động tánh); ngài Thái Hư gọi là cố thể, dịch thể, nhiệt lực và động lực. Luận Ngũ uẩn: "Bốn đại chủng là gì? Là địa giới, thuỷ giới, hoả giới và phong giới. Địa giới là gì? Là thành tố cứng rắn, mềm mại. Thuỷ giới là gì? Là thành tố ẩm ướt và liên tục kết dính. Hoả giới là gì? Là thành tố nhiệt độ như nóng, lạnh.... Phong giới là gì? Là thành tố nhẹ, vừa và lưu chuyển."

972 Chánh văn là tứ đại cập lục chủng tạo sắc, ngờ là tứ đại cập đại chủng tạo sắc, vì chữ đại với chữ lục gần giống nhau. Đại chủng tạo sắc hay tứ đại chủng sở tạo sắc là vật chất hay sắc pháp được tạo thành bởi tứ đại chủng. Luận Ngũ uẩn: "Các sắc do bốn đại chủng tạo thành là gì? Đó là nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, sắc trần, thanh trần, hương trần, vị trần và một phần của xúc trần và vô biểu sắc."

503

Giải thích:

Hai kệ tụng này lấy mười bốn nhân để thành lập ngoại pháp là sát na. Nước có hai nhân: 1. Thấm ướt; 2. Khô cạn. Nếu không có sát na, thì hiện tượng nước có lúc thấm ướt cho sự sanh trưởng hay có khi khô cạn không thể xảy ra. Có người hỏi như vầy, nếu không có sát na thì nước do nhân gì mà thấm ướt và do nhân gì mà khô cạn? Câu hỏi đó không có câu trả lời. Hiện tại thấy nước có thấm ướt hay khô cạn, cho nên biết sát na là nhân của nước thấm ướt hay khô cạn. Gió có ba nhân: 1. Tánh động; 2. Tăng mạnh; 3. Giảm ngưng. Nếu tánh của gió là dừng trú, tức là khi gió không động thì (rõ ràng) các hành là vô thể, và cũng vì dừng trú mà gió không có tăng mạnh, không có giảm ngưng 973 .

Đất có sáu nhân, là hai hiện khởi và bốn biến khác. Hai hiện khởi, là do có nước và có gió mà có được sự hiện khởi của đất 974. Ở chu kỳ sanh thành, đất là

quả của nước và gió, cho nên biết đất cũng là sát na. Bốn biến khác, là do có bốn thứ làm cho đất biến khác: 1. Nghiệp lực tạo tác, là do nghiệp lực của chúng sanh có sai biệt; 2. Con người tạo tác, là như việc đào lấp (đất) v.v…; 3. Các đại tạo tác, là do lửa, nước và gió (hỗ trợ hình thành) 975; 4. Thời tiết tạo tác, là do thời tiết chuyển đổi mà xuất hiện những hình thái khác nhau 976. Nếu không có sát na thì 973 Dừng trú không phải tánh chất của gió. Tánh chất của gió là sức động hay động lực. 974 Đất được nêu ở đây được hiểu là đất mà trên đó có sự sống. Nước là yếu tố quan trọng bậc nhất để giúp duy trì sự sống. Chu trình thay đổi hơi nước trong khí quyển và sự trao đổi qua lại giữa hai bán cầu nhờ gió tạo nên thời tiết và chuyển hóa lớp đất trên bề mặt địa cầu. 975 Bề mặt của trái đất liên tục tự thay đổi theo thời gian dưới tác dụng của các quá trình kiến tạo và xói mòn. Các hình thái của bề mặt được tạo nên và biến dạng bởi các mảng kiến tạo liên tục bị phong hóa bởi giáng thủy, các chu trình nhiệt và các tác nhân hóa học. 976 Sự hình thành đất là một quá trình lâu dài và phức tạp. Có thể chia các quá trình hình thành đất thành ba nhóm: quá trình phong hoá, quá trình tích luỹ và biến đổi chất hữu cơ trong đất, quá trình di chuyển khoáng chất và vật liệu hữu cơ trong đất. Tham gia vào sự hình thành đất có các yếu tố: đá gốc, sanh vật, chế độ khí hậu, địa hình, thời gian. Các yếu tố trên tương tác phức tạp với nhau tạo nên sự đa dạng của các loại đất trên bề mặt thạch quyển. Bên cạnh quá trình hình thành đất, địa hình bề mặt trái đất còn chịu sự tác động phức tạp của nhiều hiện tượng tự nhiên504

bốn biến khác không thể xảy ra, vì nhân là vô thể. Như vậy, đất có sáu nhân đều được biết là sát na. Sáu nhân của sắc, hương, vị và xúc 977 cũng như vậy, đều là sát na.

Lửa có một nhân, đó là sức củi. Lửa sanh khởi được là nhờ có củi. Sức củi làm cho lửa cháy mạnh. Đã cùng với lửa cháy nên củi cũng không thể dừng trú. Lửa đốt hết củi thì lửa cũng không dừng trú. Nếu lửa không do củi mà có thì ở hậu thời không có củi, lửa cũng phải còn mãi.

Theo nghĩa tương đồng với lửa mà âm thanh được nói ngay sau. Âm thanh có một nhân, đó là nhỏ dần. Thí như tiếng chuông, ở hậu thời tiếng chuông nhỏ dần. Nếu không có sát na thì ở hậu thời không thể có âm thanh nhỏ yếu. khác như động đất, núi lửa, nâng cao và sụt lún bề mặt, tác động của nước mưa, dòng chảy, sóng biển, gió, băng hà và hoạt động của con người.

977 Thành thật luận được biên soạn bởi ngài Ha lê bạt ma, và được ngài Cưu ma la thập dịch từ Phạn ngữ sang Hán ngữ. Nhằm vào học thuyết hữu bộ, luận này đưa ra sắc ấm một định nghĩa khá mới mẻ. Trong phẩm Sắc tướng, thứ 36, có nói: "Sắc ấm là tứ đại và tứ đại sở nhân thành pháp, cũng vì tứ đại sở thành pháp, gọi chung là sắc. Tứ đại là đất, nước, lửa và gió. Vì, sắc, hương, vị và xúc, cho nên thành tứ đại. Vì vậy, tứ đại tạo nên ngũ căn như nhãn căn,…" (Sắc ấm giả. Vị tứ đại cập tứ đại sở nhân thành pháp. Diệc nhân tứ đại sở thành pháp. Tổng danh vị sắc. Tứ đại giả. Địa thủy hỏa phong. Nhân sắc hương vị xúc cố. Thành tứ đại. Nhân thử tứ đại thành nhãn đẳng ngũ căn). Tứ đại và nhân tứ đại sở thành pháp là một quan điểm lâu đời trong truyền thống Phật giáo, nhưng "tứ đại sở nhân thành pháp" chính là thuyết mới của ngài Ha lê bạt ma. Ông cho rằng, tứ đại không phải là cái nhân sau cùng của sắc thân hay thế giới vật chất, bởi vì tứ đại cũng là kết quả của nhiều yếu tố, vẫn còn tồn tại nhân sau cùng hình thành tứ đại. Những cái cụ thể này chính là bốn loại đặc trưng của sự vật khách quan (ngoại cảnh) gồm sắc, hương, vị và xúc. Sắc ở đây là chỉ cho nhãn thức sở duyên; hương, vị và xúc thì phân biệt với các đối tượng cảm giác là tỷ, thiệt và thân. Sắc tạo nên 6 giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) và đối tượng của chúng (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp). Tuy nhiên, có thể làm nhân cho tứ đại, chỉ có tứ trần (sắc, hương, vị và xúc). Ở đây, không tính đến thanh trần, bởi vì giữa vật với vật tiếp xúc nhau, mới có thể phát ra âm thanh, nó đặc biệt không có tính tồn tại độc lập của chính nó. Xem ra, bản tính của nó là không thực hữu, chính vì vậy, ở đây không liệt nó vào nguyên nhân tối hậu tạo nên vạn pháp. Như vậy tứ đại chủng thật thuộc về xúc xứ và thân căn, nghĩa là chỉ xúc giác của thân mới biết cứng, lỏng, nóng và động mà thôi. Khác với tứ đại chủng giả, chúng không phải là đối tượng của xúc giác. Thành thật luận nói hết thảy pháp hình chất đều do tứ đại hòa hợp.

505

Pháp nhập sắc 978 có một nhân, đó là tùy tâm khởi; như khi thọ giới, tùy tâm phát khởi là thượng, trung hay hạ 979. Nhân khởi tâm là sát na nên quả của khởi tâm cũng là sát na.

Như vậy là mười bốn nhân thành lập sát na của ngoại pháp.

Tổng kết lại bằng nạn vấn. Tôi nay hỏi ông: Vì sao ông muốn cho rằng các hành là vô thường, nhưng không muốn cho rằng các hành là sát na diệt? Nếu ông nói rằng không thể biết được từng sát na diệt (nơi các hành), điều đó không đúng. Thí như ngọn đèn 980, trong trường hợp ngọn đèn không di động, ta cũng không thể 978 Pháp nhập sắc = Pháp xứ qui vào sắc. Xá lợi phất A tỳ đàm luận (ĐTK 1548), quyển 3: "Thế nào là sắc ấm? Là mười sắc nhập và pháp nhập sắc … Thế nào là mười sắc nhập? Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân nhập và sắc, thanh, hương, vị, xúc nhập, đó gọi là mười sắc nhập. Thế nào là pháp nhập sắc? Những phi giới vô giáo của thân và khẩu, những giới vô giáo hữu lậu của thân và khẩu, thân tiến hữu lậu, thân trừ hữu lậu, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh thân tiến, chánh thân trừ, đó gọi là pháp nhập sắc." Tuy luận này không dùng thuật ngữ vô biểu sắc nhưng rõ ràng đã đề cập đến loại này, hay nói rõ hơn, luận này đã xác định một phần nhỏ của pháp xứ có tính chất vô kiến vô đối, đó cũng chính là vô biểu sắc. Vô biểu là cái không biểu hiện ra ngoài thành các hình dạng để có thể nhận biết được, nó là phần bảo tồn lại sau khi các biểu hiện của thân và khẩu được thực hiện. Nó tiềm tàng trong ta và có một năng lực nhất định và sẽ phát huy tác dụng khi đủ nhân duyên.

979 Giới sư khi khai thị cho giới tử luôn luôn khích lệ: "Nên phát tâm thượng phẩm, cầu được giới thượng phẩm." Phát tâm có ba phẩm vị là thượng, trung và hạ. Thứ nhất, phát tâm hạ phẩm, tức ngay lúc thọ giới, trí huệ mờ mịt, hạ liệt, thệ nguyện không rộng, hoặc tâm tán loạn, duyên cảnh không chu toàn. Tuy thọ trì giới tướng, nhưng không thể phát khởi công dụng của giới thể, tức phát tâm hạ phẩm, tức chỉ được giới thể hạ phẩm. Thứ hai, phát tâm trung phẩm, tức ngay khi thọ giới, tâm duyên đến tất cả cảnh giới tình cùng vô tình. Song, tại những cảnh duyên này, có phát khởi phần đoạn các việc ác, phần tu các việc thiện, lại chỉ muốn tự giải thoát sanh tử, mà hoàn toàn không có thệ nguyện độ khắp chúng sanh, tức phát tâm trung phẩm, tức đắc giới thể bậc trung. Thứ ba, phát tâm thượng phẩm, tức ngay nơi thọ giới, tâm tâm tương tục, thấy cảnh sáng trong thanh tịnh, duyên đến tất cả cảnh giới hữu tình lẫn vô tình. Ngay nơi cảnh duyên này, có thể quyết định phát đại thệ nguyện, tức nguyện đoạn tất cả ác, nguyện tu tất cả thiện, nguyện độ tất cả chúng sanh. Đó là phát tâm bậc thượng, tức đắc giới thể bậc thượng. Vì vậy, nếu muốn đắc được giới thể thượng phẩm, phải nên phát tâm thượng phẩm.

980 Ngọn đèn là thí dụ cho thức uẩn. Trong bài kệ quán chiếu về tính chất vô thường của các pháp hữu vi nơi kinh Kim Cang Bát nhã, bản Phạn, ghi ra 9 thí dụ: tinh tú, mắt bệnh, ngọn đèn, huyễn thuật, sương mai, bọt nước, chiêm bao, điện chớp, vầng mây. Bản Hán, do ngài Cưu ma la thập dịch, thì chỉ có 6 thí dụ: Hết thảy pháp hữu vi/ Như chiêm bao, huyễn thuật/ Như bọt nước, ảo ảnh/ Như suơng mai, điện chớp/ Hãy quán chiếu như vậy.506

biết sát na diệt của ngọn đèn. Vì sao ông không muốn cho rằng thể của ngọn đèn là không sát na? Nếu ông nói rằng thể của ngọn đèn là có sát na (diệt) nhưng vi tế quá, không thể biết được, vậy thì các hành cũng như ngọn đèn, vì sao ông không muốn cho rằng các hành là có sát na (diệt)? Nếu ông nói rằng ngọn đèn và các hành thì không tương tự, điều đó không đúng. Không tương tự có hai thứ: 1. Tự tánh không tương tự; 2. Thời phần không tương tự. Qua tự tánh không tương tự, thí dụ này được thành lập, vì lấy phi tự thể làm thí dụ; không phải như lấy cây đèn dụ cho cây đèn, lấy con bò dụ cho con bò, thì thí dụ này không thành. Qua thời phần không tương tự, thí dụ này cũng được thành lập, vì ngọn đèn và các hành đều tương tự trong nghĩa sát na. Nếu không có nghĩa sát na tương tự thì thí dụ này không thành. Tôi lại hỏi ông, như có người cưỡi một cỗ xe, nếu cỗ xe dừng thì người ấy có đi không? Đáp, không. Như vậy, căn sở y thì trú, còn thức năng y thì đi là không hợp lý. Nếu ông nói, vì sao hiện thấy ngọn đèn trong mỗi niệm diệt mà tim đèn vẫn trú như vậy? Phải nói rằng, ông thấy mà không thấy. Tim đèn tương tục trong từng sát na có hoại, có khởi mà ông không biết đúng như thật. Nếu ông nói các hành là sát na như ngọn đèn, nhưng tại sao người đời không biết? Phải nói rằng, các hành là vật điên đảo mà tương tục tùy chuyển trong từng sát na. Điều này khó có thể nhận ra nhưng thật sự là chúng riêng biệt sanh khởi. Người đời đối với sự vật hiện tiền mà sanh cái biết điên đảo; nếu không phải vậy thì người đời đã không có sự điên đảo: các hành vô thường mà chấp là thường. Nếu tự thể của điên đảo là không nhiễm ô, cũng không tồn tại, thì từ chỗ nào mà có giải thoát. Từ nạn vấn như vậy mà thành lập các hành là sát na.

Đã thành lập nghĩa của vô thường, kế thành lập nghĩa của vô ngã. Hỏi: Có thể nói rằng con người là có hay không có?

507

Kệ tụng:

Con người không thật có

Nói thật bất khả đắc

Điên đảo và nhiễm ô

Nhiễm nhân được thành lập.

Giải thích:

phải thật thể mà có. Con người không thật có: Có thể nói, con người là giả danh mà có, không Hiểu như vậy thì không rơi vào sự chấp một bên, tức rời xa có và không.

Hỏi: Con người là thật có nhưng vì sao phải hiểu là không tồn tại? Đáp: Thật sự bất khả đắc, do con người không thể nơi sắc, thọ, v.v… mà thủ đắc là có thật, vì không phải (bậc) giác trí chứng 981 (vô ngã). Hỏi: Con người không phải giác trí không chứng 982, và đức Phật nói về ngã mà hiện tại khả đắc 983, vậy mà ngài nói bất khả đắc, điều đó không đúng.

981 Có giác trí chứng mới biết các pháp không thật. Luận Đại trí độ, quyển 20: "Biết là vô ngã, ngã sở; tại sao chúng sanh đối với các pháp sanh tâm ưa đắm? Hành giả suy nghĩ rằng: Các pháp do nhân duyên sanh, không có pháp thật, chỉ có tướng; các chúng sanh thủ lấy tướng ấy chấp là ngã, ngã sở. Nay ta hãy quán tướng ấy là có thể có thật hay chăng? Quán xét kỹ càng đều thấy không thể có được. Hoặc tướng nam, tướng nữ, tướng nhất, dị v.v... các tướng ấy thật sự đều không thể có, vì cớ sao? Vì các pháp vô ngã, ngã sở cho nên không; không cho nên không có pháp nam, nữ, nhất dị. Trong ngã, ngã sở có danh tự là nhất, là dị. Vì thế pháp nam, nữ, nhất, dị thật sự không thể có được." (H.T Thích Thiện Siêu dịch) 982 Tức nói con người có khả năng chứng ngộ giác trí. Đức Phật cũng xác nhận như vậy. Có khả năng nhưng chưa chứng ngộ, nên nói còn nhận thức điên đảo. 983 Kinh Đại bát niết bàn, phẩm Như lai tánh: "Ngài Ca Diếp bạch đức Phật rằng: Thưa đức Thế Tôn! Hai mươi lăm cõi Hữu có ngã không vậy? Đức Phật dạy rằng: Này thiện nam tử! Ngã tức là nghĩa của Như Lai tạng. Tất cả chúng sanh đều có Phật tính, tức là nghĩa của ngã. Như vậy nghĩa của ngã từ xưa đến nay thường bị sự che phủ bởi vô lượng phiền não, cho nên chúng sanh chẳng thể thấy được."

508

Đáp: Ông nói khả đắc nhưng thật sự bất khả đắc, do vì nhận thức điên đảo. Đức Phật nói vô ngã, chúng sanh kế đạt ngã 984 cho nên gọi là điên đảo. Hỏi: Vì sao biết nhận thức là điên đảo?

Đáp: Do nhiễm ô. Thân kiến là nhiễm ô, nghĩa là chấp ngã và ngã sở. Không điên đảo tức không có nhiễm ô.

Hỏi: Vì sao biết ngã chấp là nhiễm ô?

Đáp: Do nhân của nhiễm ô. Do ngã chấp làm nhân nên tham, sân, v.v… được sanh khởi, vì vậy biết ngã chấp là nhiễm ô. Hỏi: Như ngài có nhận rằng nơi năm uẩn là sắc, thọ, v.v… mà nói con người là giả có, vậy con người và năm uẩn là một hay là khác? Kệ tụng:

Người giả và uẩn thật

Không thể nói một khác

Nếu nói một hay khác

Là có hai lỗi sanh.

Giải thích:

Người giả và uẩn thật thì không thể nói là một, không thể nói là khác. Nếu nói là một hay khác thì hai lỗi liền sanh. Hai lỗi là: 1. Nếu nói người và uẩn là một, thì uẩn chính là người, và người là thật; 2. Nếu nói người và uẩn là khác, thì uẩn tuy không phải là người, người cũng là thật. Cho nên nói, người là (giả) thi 984 Kế ngã: phân biệt chấp ngã. Kế ngã có 2: ngay thân chấp ngã và lìa thân chấp ngã. Ngay thân chấp ngã có 4 thứ: 1, Chấp thân là thật ngã (sắc, tâm là thật); 2. Chấp tứ đại; 3. Chấp năm ấm; 4. Chấp mười hai nhập. Lìa thân chấp ngã là như ngoại đạo chấp "trong thân riêng có thần ngã".

509

thiết (tên gọi) mà có, không thể nói là một hay khác. Như vậy, chỉ ký luận 985 của Như lai thành tựu.

Kệ tụng:

Nếu chấp người là thật

Có thể nói một, khác

Không thể nói một, khác

Nói ra không đạo lý.

Giải thích:

Nếu ai đi ngược với lời dạy của bậc đại sư, chấp có người thật, thì có thể nói rằng người thật và uẩn vừa là một, vừa là khác. Nhưng nói như vậy là không có đạo lý. Nếu ông nói con người là bất khả thuyết, như lửa và củi không phải khác, cũng không phải không khác, điều đó không đúng.

Kệ tụng:

Tướng khác, cái thấy đời

Thánh thuyết cũng không đúng

985 Chỉ ký luận: Đức Phật dùng 4 thứ ký luận vì chúng sanh thuyết pháp: Nhất hướng là đáp thẳng, phân biệt là đáp rành rẽ, cật vấn là đáp bằng cách vấn nạn lại và chỉ luận là đáp bằng cách gác lại. Tạp A tỳ đàm tâm luận, quyển 1: "1. Nhất hướng ký luận: Có người hỏi, có phải tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết? Nên trả lời một hướng, tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết; 2. Phân biệt ký luận: có người hỏi, tất cả đều sẽ chết, chết rồi sanh lại không? Nên trả lời bằng sự phân biệt, nếu người có phiền não thì chết rồi lại sanh, người không còn phiền não thì chết rồi không sanh nữa; 3. Cật vấn ký luận: có người hỏi, con người là thù thắng chăng? Trả lời bằng cách hỏi lại, ông từ cõi nào đến đây, nếu người ấy nói, từ cõi trời đến, thì trả lời con người là xấu kém, nếu người ấy nói, từ nẻo ác đến đây, thì trả lời con người là thù thắng; 4. Chỉ ký luận: có người hỏi, ấm và chúng sanh là dị hay đồng, nên gác lại câu trả lời, vì câu hỏi không thích ứng; giống như câu hỏi, đứa con của thạch nữ có khéo cung kính chăng? Thạch nữ không có con nên không thể trả lời là khéo cung kính hay không khéo cung kính được. Như vậy, có ấm thì có chúng sanh sanh, làm sao có đồng hay dị, vì không thích ứng nên không trả lời."510

Lửa củi không thể nói

Có hai có thể được.

Giải thích:

Tướng khác: Lửa là hỏa đại, củi là đại khác. Lửa và củi đều có sắc thái riêng biệt, cho nên lửa và củi khác nhau. Cái thấy đời: Người đời lìa lửa mà thấy củi, củi ấy chỉ là một loại cây có thể đốt cháy; cũng vậy, lìa củi mà thấy lửa, lửa ấy bị gió thổi thì tắt; cho nên lửa và củi khác nhau.

Thánh thuyết cũng không đúng: Đức Phật Thế tôn không chỗ nào nói rằng không thể nói lửa và củi là một hay khác, cho nên ông chấp rằng không thể nói lửa và củi là một hay khác, nói như vậy là không có đạo lý. Nếu ông nói, không phải lìa củi mà thấy lửa, thì gió tức là củi, điều đó không đúng. Có hai có thể được: Do lửa và gió là hai sắc thái riêng biệt. Lại nữa: Kệ tụng:

Hai có nên thức khởi

Người duyên thì phi nghĩa

Tốt diệt và xấu sanh

Nói sanh càng phi lý.

Giải thích:

Nếu ai chấp con người là có thật, nghĩa là có sự thấy, nghe, cảm giác, nhận thức, ăn, tri giác, nói năng, như vậy là có các thức của mắt, tai, v.v… sanh khởi. Do lấy người làm duyên mà nói người là tác giả hay do lấy người là chủ mà nói người là tác giả?

511

Lấy người làm duyên: Hai có nên thức khởi, Người duyên thì phi nghĩa: Trong lúc các thức sanh khởi, con người không có một chút năng lực để biết chúng.

Lấy người là chủ: Tốt diệt và xấu sanh, Nói sanh càng phi lý: Nếu người là chủ, thì khi nhận thức khả ái 986 đã sanh, muốn nhận thức ấy hoàn toàn không diệt, không muốn diệt mất, và khi nhận thức không khả ái chưa sanh, muốn nhận thức ấy hoàn toàn không sanh, không muốn sanh khởi. Vì lẽ đó, ông không nên chấp rằng con người là sự thấy cho đến sự nhận thức. Lại nữa: Kệ tụng:

Ông chấp trong người thật

Nghiệp dụng gì thành lập

Không thật cưỡng cho thật

Trái ba bồ đề Phật.

Giải thích:

Nếu con người là thật có thì ông lấy nghiệp dụng gì để thành lập. Hễ là thật có, ắt có tác dụng, như các tịnh sắc căn 987 là mắt, tai, v.v… lấy tác dụng là thấy, 986 Trung bộ kinh, kinh Giáo giới Phú lâu na, số 145: "Này Punna, có những sắc do mắt nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Nếu tỳ kheo hoan hỷ tán thưởng, chấp thủ và an trú trong ấy, thời do hoan hỷ tán thưởng, chấp thủ và an trú, dục hỷ sanh; và này Punna, Ta nói rằng, từ sự tập khởi của dục hỷ, là sự tập khởi của khổ. Này Punna, có những tiếng do tai nhận thức; có những hương do mũi nhận thức; có những vị do lưỡi nhận thức; có những cảm xúc do thân nhận thức; có những pháp do ý nhận thức; khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý liên hệ đến dục, hấp dẫn. Nếu tỳ kheo hoan hỷ, tán thưởng, chấp thủ và an trú trong ấy, thời do hoan hỷ, tán thưởng, chấp thủ và an trú tham đắm, dục hỷ sanh; và này Punna. Ta nói rằng, từ sự tập khởi của dục hỷ, là sự tập khởi của khổ." (H.T Thích Minh Châu dịch) 987 Năm căn do phần vật chất tinh tế (tịnh sắc) cấu tạo thành, gọi là tịnh sắc căn. Tịnh sắc (淨色, rūpaprasāda): tính chất minh tịnh, trong suốt của vật chất.512

nghe v.v… để có thể được thành lập. Con người không có tác dụng như các tịnh sắc căn để có thể được thành lập 988, vì vậy con người không phải thật có. Lại nữa, ông đối với con người không thật mà cưỡng muốn cho là con người có thật, tức là làm trái với ba thứ bồ đề của Như lai: 1. Bồ đề sâu xa; 2. Bồ đề không chung; 3. Bồ đề xuất thế. Nếu thấy con người là thật có, tức là không phải bồ đề sâu xa, không phải bồ đề không chung với ngoại đạo, không phải bồ đề cho người thế gian không tu tập. Cho nên sự chấp này là đối tượng nắm bắt của người thế gian, là xứ sở dính mắc của ngoại đạo, là sự huân tập liên tục cho sanh tử. Lại nữa, nếu con người là sự thấy cho đến sự nhận thức, thì các căn mắt, tai, v.v… có tác dụng, hay không có tác dụng? Nếu có tác dụng, thì các căn tự nhiên khởi hay do con người khởi? Có những nghi điểm nào?

Kệ tụng:

Tác dụng tự nhiên khởi

Là có ba lỗi sanh

Nếu lấy người làm duyên

Các căn đều vô dụng.

Giải thích:

Nếu nói tác dụng của các căn mắt, tai, v.v… tự nhiên khởi, thì con người đối với các căn mắt, tai v.v… không có tạo tác sự nghiệp, ở đây có ba lỗi sanh. Nếu 988 Ngoại đạo chủ trương tự thể của ngã là thường hằng, mà thường hằng thì không thể chuyển động, như vậy không thể tùy theo thân tạo tác các nghiệp. Luận Thành duy thức: "Thể của ngã được quan niệm là thực hữu ấy có tác dụng, hay không có tác dụng? 1. Nếu có tác dụng, thì như tay hay chân (tay với tác dụng chuyển biến, chân với tác dụng hoại diệt), phải là vô thường; 2. Nếu không có tác dụng, như sừng thỏ, tất không phải là thực ngã. Do đó, hai quan niệm về ngã này đều bất thành." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

513

nói lấy con người làm duyên để tác dụng được sanh khởi, thì các căn mắt, tai, v.v… hoàn toàn không có công dụng. Hỏi: Ba lỗi của tác dụng do tự nhiên khởi là gì? Kệ tụng:

Người không phải tác giả Dụng không phải thường khởi Khởi không phải một lúc Tự khởi là không đúng. Giải thích:

Nếu tác dụng của các căn mắt, tai v.v… tự nhiên khởi, không cần đợi con người tạo tác, thì con người không phải là tác giả, vì sao gọi con người thấy v.v… cho đến nhận thức? Đó là lỗi thứ nhất. Nếu tác dụng của các căn mắt, tai v.v… tự nhiên khởi, thì các căn phải thường khởi, không phải có lúc khởi, có lúc không khởi. Đó là lỗi thứ hai. Nếu tác dụng của các căn mắt, tai v.v… là thường khởi, thì các căn phải cùng khởi một lúc, vì sao các căn không cùng khởi được? Đó là lỗi thứ ba. Qua những nghĩa này, nói các căn tự nhiên khởi là không đúng. Hỏi: Lấy con người làm duyên thì có lỗi gì? Kệ tụng:

Người trú, dụng trước không Người hoại thì người đoạn Có tự thể thứ ba

Làm duyên, không nghĩa này. 514

Giải thích:

Nếu nói con người dừng trú và có tác dụng 989 làm duyên, thì con người đã phải thường hiện hữu; vì sao tác dụng ở giai đoạn trước thì không có, ở giai đoạn sau thì có? Nghĩa này không đúng.

Nếu nói con người hủy hoại làm duyên, thì rơi vào nghĩa vô thường, vì con người đang hoại, nghĩa này cũng không đúng.

Nếu nói con người không dừng trú, cũng không hủy hoại, lấy tự thể thứ ba này làm duyên, thì không có nghĩa này.

Như vậy, không thể dựa vào đạo lý mà nói con người là thật. Lại nữa: Kệ tụng:

Các pháp vô ngã ấn

Và nói chân thật không

Có ngã, có năm lỗi

Cho nên biết vô ngã.

Giải thích:

Trong kinh Pháp ấn 990, đức Phật dạy: "Tất cả pháp vô ngã 991." Trong kinh Chân thật không 992, đức Phật dạy: "Có nghiệp có báo mà không tác giả. Bỏ uẩn 989 Luận sư Pháp Xứng (dharmakīrti), một trong những luận sư quan trọng nhất của triết học đạo Phật, đại điện quan điểm của Duy thức tông và Nhân minh học, sống trong thế kỷ thứ 7 (~ 600-650) tại Nam Ấn Độ và là môn đệ của Hộ Pháp tại Na lan đà, nói rằng: "Cái gì thực hữu, cái đó có tác dụng. Cái gì có tác dụng, cái đó thực hữu." Thực hữu ở đây chỉ là biểu hiện như thật có, là nơi tánh y tha mà chấp ngã pháp thật có. Như Du già sư địa luận nói: "Lại nữa, hết thảy pháp hoàn toàn không tác dụng. Không có một pháp nào sanh một pháp nào, do đó nói: cái này hữu nên cái kia hữu ... Đây chỉ ở trong pháp nhân quả, y trên thế tục đế mà giả lập tác dụng, tuyên thuyết rằng pháp này (làm) sanh (khởi) pháp kia."

990 Phật thuyết thánh pháp ấn kinh, ĐTK 103, do Trúc Pháp Hộ dịch. Phật thuyết pháp ấn kinh, ĐTK 104, do Thi Hộ dịch. Tạp A Hàm, ĐTK 99, kinh thứ 80, Cầu Na Bạt Đà La dịch. Trong kinh tạng Pali, là kinh số 43 của Trung bộ kinh.

515

trước, khởi uẩn sau, khởi diệt tương tục, trừ pháp tục số." Trong kinh Tăng ngũ 993 có nói: "Nếu chấp hữu ngã thì có năm lầm lỗi: 1. Rơi vào kiến xứ 994 mà khởi ngã kiến, mạng giả kiến; 2. Giống với ngoại đạo; 3. Thực hành tà vạy; 4. Không muốn, không tin, không trú đối với nghĩa lý không; 5. Thánh pháp 995 không được thanh tịnh." Như vậy, dựa vào những gì được nói trong các kinh A hàm, sự thể có con người thật cũng bất khả đắc.

991 Tất cả pháp có năm món: 1. Tâm pháp (8); 2. Tâm sở hữu pháp (51); 3. Sắc pháp (11); 4. Tâm bất tương ưng hành pháp (24); 5. Vô vi pháp (6). Tổng cộng tất cả là 100 pháp. Vô ngã gồm có nhân vô ngã và pháp vô ngã.

992 Chân thật không kinh = Thắng nghĩa không kinh (Đệ nhất nghĩa không kinh), kinh số 335 của Tạp a hàm: "Thế nào là kinh Đệ nhất nghĩa không? Này các tỳ kheo, khi mắt sanh thì nó không có chỗ đến; lúc diệt thì nó không có chỗ đi. Như vậy mắt chẳng thật sanh, sanh rồi diệt mất; có nghiệp báo mà không tác giả. Ấm này diệt rồi, ấm khác tương tục, trừ pháp tục số (: pháp nói theo tục đế). Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng nói như vậy, trừ pháp tục số. Pháp tục số, tức là nói, cái này có thì cái kia có, cái này khởi thì cái kia khởi, như vô minh duyên hành, hành duyên thức, nói chi tiết đầy đủ cho đến thuần một khối khổ lớn tập khởi. Lại nữa, cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt, vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt. Như vậy, nói rộng cho đến thuần một khối khổ lớn tụ diệt. Này các tỳ kheo, đó gọi là kinh Đệ nhất nghĩa không." (Thích Đức Thắng dịch)

993 Kinh Tăng ngũ được nhắc đến trong Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da, do Nghĩa Tịnh dịch: "Hoặc là muốn tụng Đại kinh, hay đang tụng Đại kinh, tức là kinh Tiểu không Đại không, kinh Tăng ngũ, Tăng tam, kinh Huyền võng, kinh Ảnh Thắng vương, kinh Nghinh Phật, kinh Thắng Phan."

994 Kiến xứ: Nhận thức sai lầm, có 6 kiến xứ: Chấp thủ năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức là của ta, là ta, là tự ngã của ta (ngã kiến), và kiến xứ thứ sáu (mạng giả kiến): "Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết, ta sẽ sống, thường hằng, thường tại, sống như vậy mãi mãi không có biến hoại" (kinh Xà dụ, số 22, Trung bộ kinh)

995 Thánh pháp: Thánh pháp là bốn niệm xứ, như kinh Cam lộ, Tạp a hàm ghi: "Nếu tỳ kheo nào lìa bốn niệm xứ, là lìa Thánh pháp như thật. Người nào lìa Thánh pháp như thật, là sẽ lìa Thánh đạo. Ai lìa Thánh đạo, là lìa pháp cam lộ. Người nào lìa pháp cam lộ, là không thoát khỏi sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não. Ta nói người này không thoát được khổ." Tăng chi bộ kinh cũng nói đến phi Thánh pháp như sau: "Này các tỳ kheo, thế nào là phi Thánh pháp? - Tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định, tà giải thoát, tà tri kiến giải thoát gọi là phi Thánh pháp". Ngược lại mười phi Thánh pháp kể trên gọi là Thánh pháp.516

Hỏi: Nếu không có con người thật, vì sao trong kinh điển, đức Thế tôn ở nơi này, nơi kia, xác nhận có con người, như là bậc trí 996 , kẻ mang gánh nặng 997 ,

cũng như kiến lập các bậc tùy tín hành, v.v… 998 ?

Kệ tụng:

Do dựa pháp nhiễm tịnh

Vị, đoạn nói có khác

Hạnh khác, tương tục khác

Không thật giả nói người.

Giải thích:

Do dựa vào pháp nhiễm ô và pháp thanh tịnh mà có phần vị sai biệt 999 và phần đoạn sai biệt 1000, cho nên kiến lập con người giả có sai biệt. Nếu không có 996 Tương ưng bộ kinh, chương Tương ưng uẩn, phẩm Gánh nặng, mục Liễu tri: "Và này các Tỳ kheo, thế nào là các pháp cần phải liễu tri? Sắc, này các tỳ kheo, là pháp cần phải liễu tri, thọ là pháp cần phải liễu tri, tưởng là pháp cần phải liễu tri, các hành là pháp cần phải liễu tri, thức là pháp cần phải liễu tri. Những pháp này, này các tỳ kheo, là những pháp cần phải liễu tri. Và này các tỳ kheo, thế nào là liễu tri? Này các tỳ kheo, sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si, này các tỳ kheo, được gọi là liễu tri."

997 Tương ưng bộ kinh, chương Tương ưng uẩn, phẩm Gánh nặng, mục Gánh nặng: "Và này các tỳ kheo, thế nào là kẻ mang gánh nặng? Người là câu trả lời. Vị Tôn giả này có tên như thế này, dòng họ như thế này. Này các tỳ kheo, đây gọi là kẻ mang gánh nặng!" (H.T Thích Minh Châu dịch)

998 Tùy tín hành, tùy pháp hành. Bậc dự lưu (tu đà hoàn) có thể là một bậc tùy tín hành, do nương vào tín mà được giải thoát, hay tùy pháp hành, do nương vào quán chứng mà được giải thoát. Pháp tu của bậc dự lưu là: thân cận bậc chân nhân, biết nghe diệu pháp, như lý tác ý và thực hành pháp (hộ trì các căn, 4 niệm trú, 7 giác chi, minh giải thoát)

999 Phần vị sai biệt: Theo Du già sư địa luận, quyển 81, tiết 14, có 25 thứ phần vị sai biệt, đó là: hạ, trung và thượng; khổ, lạc và bất khổ bất lạc; thiện, bất thiện và vô ký; văn, tư và tu; tăng thượng giới, tăng thượng tâm và tăng thượng tu; nội và ngoại; sở thủ và năng thủ; sở trị và năng trị; hiện tiền và bất hiện tiền; nhân và quả. Một bổ đặc già la (pudgala, số thủ thú) là một con người, ngã, cá ngã, cá nhân, linh hồn … mà có những phần vị sai biệt vừa kể ở trên.517

con người sai biệt thì không thể nói rằng có hành sai biệt và tương tục sai biệt. Như trong kinh Tri 1001 nói: "Thế nào là các pháp (sở tri)", chỉ cho pháp nhiễm ô; "thế nào là trí 1002 ", chỉ cho pháp thanh tịnh. Như trong kinh Gánh nặng 1003 nói: "Ai mang gánh nặng lên", chỉ cho pháp nhễm ô; "ai đặt gánh nặng xuống", chỉ cho pháp thanh tịnh. Nếu không có hành sai biệt và tương tục sai biệt thì không thể 1000 Phần đoạn sai biệt: Do bất giác mà phát sanh 3 trạng thái không tách rời bất giác (gọi là 3 tế): năng động, năng kiến và năng hiện. Do đối cảnh mà phát sanh ra 6 trạng thái nữa (gọi là 6 thô): phân biệt, liên tục, cố thủ, từ ngữ, động tác và khổ não. Chín trạng thái bất giác ấy gọi là nhiễm tâm. Đầu mối của nhiễm tâm là ý và ý thức, được gọi bằng 5 tên: động thức, chuyển thức, hiện thức, phân biệt thức và tương tục thức. Thức ấy là sự tự ý thức về tự ngã, lấy tự ngã làm đối tượng. Tâm thức phản ánh tự ngã ấy thành ra nhiễm ô, sanh phân biệt ghét ưa. Ngã ái nên thấy cái này đáng ưa vì hợp với ngã, cái kia đáng ghét vì trái với ngã. Ưa ghét dẫn đến chiếm đoạt hay chống cự, tức từ ái dẫn ra thủ. Hủy diệt nhiễm tâm là làm cho các pháp thanh tịnh, gọi là đoạn trừ phiền não.

1001 Kinh Tri (知經), tức là kinh Tri pháp, số 72, Tạp a hàm: "Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ đà, nước Xá vệ. Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ kheo: "Ta sẽ nói về các pháp sở tri, trí và trí giả. Hãy lắng nghe, và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì ngươi mà nói. "Thế nào là các pháp đã sở tri? Là năm thọ ấm, đó là: Sắc thọ ấm, và thọ, tưởng, hành, thức thọ ấm. Đó gọi là những pháp sở tri. "Thế nào là trí? Là sự điều phục dục tham, đoạn trừ dục tham, siêu việt dục tham. Đó gọi là trí. "Thế nào gọi là trí giả? Đó là A la hán. A la hán chẳng phải tồn tại sau khi chết, chẳng phải không, chẳng phải có không tồn tại sau khi chết, chẳng phải chẳng có không tồn tại sau khi chết. Nói rộng ra vô lượng, các số đã vĩnh viễn dứt sạch. Đó gọi là nói về các pháp sở tri, trí và trí giả." Phật nói kinh này xong, các Tỳ kheo nghe những gì đức Phật đã dạy, hoan hỷ phụng hành." (Thích Đức Thắng dịch)

1002 Chánh văn là tri. Tương ưng bộ kinh, kinh Liễu tri, H.T Thích Minh Châu dịch là liễu tri (parinna). Dựa vào Tạp a hàm dịch là trí.

1003 Kinh Trọng đảm (gánh nặng), số 73, Tạp a hàm: "Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ đà, nước Xá vệ. Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ kheo: "Nay Ta sẽ nói về gánh nặng, thủ gánh nặng, xả gánh nặng, và người đang gánh nặng. Hãy lắng nghe, và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì ngươi mà nói. Thế nào là gánh nặng? Là năm thọ ấm, đó là: Sắc thọ ấm, và thọ, tưởng, hành, thức thọ ấm. Thế nào là thủ gánh nặng? Đó là ái, ái về hữu đương lai đi đôi với tham hỷ, đắm trước cái này hay cái kia. Thế nào là xả gánh nặng? Tức là ái này, ái về hữu đương lai đi đôi với tham hỷ, đắm trước cái này hay cái kia, tất cả đều được đoạn trừ, diệt tận khổ, ly dục, tịch diệt, tĩnh chỉ. Thế nào là người đang gánh nặng? Chính là con người. Con người này có tên như vậy, thọ sanh như vậy, dòng họ như vậy, ăn uống như vậy, cảm thọ khổ lạc như vậy, tồn tại như vậy, thọ mạng như vậy, giới hạn thọ mạng sống như vậy. Đó gọi là gánh nặng, thủ gánh nặng, xả gánh nặng, và người đang gánh nặng." Năm uẩn đồng nghĩa với gánh nặng (phụ đảm, trọng đảm).

518

nói, trong hai pháp này, ai là bậc trí, ai là kẻ mang gánh nặng. Các pháp bồ đề phần là đa vị sai biệt, đó là phương tiện đạo, kiến đạo, tu đạo và cứu cánh đạo. Nếu không có hành sai biệt và tương tục sai biệt thì không thể nói, các pháp bồ đề phần có các bậc tùy tín hành, v.v… sai biệt.

Do không có con người thật, theo tính ước lệ về các pháp sai biệt mà giả nói là có con người. Từ đạo lý này, nên biết, những gì nói về con người chỉ là con người giả. Nếu đức Phật không nói con người là người giả, mà nói con người là người thật, thì ý của Phật không có tác dụng, vì chúng sanh (sẽ chấp vào đó mà) sanh khởi ngã kiến.

Kệ tụng:

Không làm khởi ngã kiến

Vì kiến đã sanh khởi

Vô thỉ đã huân tập

Vô dụng nên giải thoát.

Giải thích:

Đức Phật không làm khởi ngã kiến của chúng sanh mà nói có con người thật, vì ngã kiến của chúng sanh đã sanh khởi từ trước. Đức Phật cũng không làm cho chúng sanh huân tập ngã kiến mà nói có con người thật, vì ngã kiến của chúng sanh đã huân tập từ trước. Các vị tu không dụng công thì tu tập bằng cách để cho diễn tiến tự nhiên (không cần tác ý) nên được giải thoát. Các vị chưa kiến đế thì vì còn có ngã kiến nên không giải thoát.

Không phải như thể của khổ, ở giai đoạn trước không thấy khổ, ở giai đoạn sau mới thấy khổ. Con người không phải vậy, không phải trước không thấy con người, sau mới thấy con người. Lại như thể của khổ, ở giai đoạn trước không thấy 519

khổ, ở giai đoạn sau cũng không thấy khổ. Thể của người không giải thoát cũng vậy, giai đoạn trước thấy hữu ngã, giai đoạn sau cũng thấy hữu ngã, tức không được giải thoát. Nếu thật có ngã thì nhất định có ngã sở. Từ hai chấp đó mà khởi ngã ái và các phiền não khác, vậy là không được giải thoát. Do đó, không nên ước muốn có được con người thật, vì lầm lỗi từ ngã kiến v.v… thảy đều sanh khởi. Như vậy, đã nói riêng về bồ đề phần xong, kế tổng kết những nghĩa ở trước. Kệ tụng:

Hổ thẹn các công đức Bồ tát thường đầy đủ Lợi mình đã không bỏ Làm cho lợi người thành. Giải thích:

Những nghĩa này ở trước đã trình bày, ở đây chỉ tóm lược. Phẩm Giác Phần trọn vẹn. 520

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Mười Hai 521

Phẩm Hai Mươi Hai

CÔNG ĐỨC

Giải thích:

Đã nói các giác phần của bồ tát, kế nói các công đức của bồ tát. Kệ tụng:

Xả thân và thắng vị Nhẫn thấp, siêng năng lâu Không vị, không phân biệt Sáu hạnh nói hy hữu. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự hy hữu của các hạnh. Hạnh bố thí: Có thể thí xả thân mạng mình là hy hữu, các thí khác không phải hy hữu.

Hạnh trì giới: Có thể từ bỏ địa vị tôn quí mà mộ đạo xuất gia là hy hữu, các giới khác không phải hy hữu. Hạnh nhẫn nhục: Có thể không đoái hoài đến thân mạng mà nhẫn chịu trước chúng sanh thấp kém là hy hữu, các nhẫn khác không phải hy hữu. Hạnh tinh tiến: Có thể ở trong thời gian lâu xa siêng năng tinh cần, cho đến tận cùng bờ mé của sanh tử vẫn không ngưng nghỉ là hy hữu, các tiến khác không phải hy hữu.

522

Hạnh thiền định: Có thể ở trong cái vui thắng định mà không tham đắm thiền vị là hy hữu, vì tham đắm thì không chịu thọ sanh 1004, các định khác không phải hy hữu.

Hạnh trí tuệ: Có thể khởi trí vô phân biệt là hy hữu, các tuệ khác không phải hy hữu.

Các bậc thanh văn phân biệt bốn đế mà sanh tâm chán lìa, các bồ tát thì không như vậy. Đó gọi là sáu hạnh hy hữu.

Kệ tụng:

Sanh vào nhà Như lai

Được thọ ký, thọ chức

Cho đến được bồ đề

Bốn quả nói hy hữu.

Giải thích:

Kê tụng này hiển thị sự hy hữu của các quả. Bồ tát có bốn loại quả: 1. Khi vào địa đầu tiên tức sanh vào nhà Như lai, là quả Tu đà hoàn; 2. Vào trong địa thứ tám mà được thọ ký, là quả Tư đà hàm; 3. Vào trong địa thứ mười mà được thọ chức, là quả A na hàm; 4. Phật địa là quả A la hán. Ba quả đầu là quả của các vị tu học tiếp tục; quả thứ tư là quả của các vị tu học hoàn tất. Đã nói những sự hy hữu của bồ tát, kế nói những sự không phải hy hữu của bồ tát.

1004 Phật tính luận, quyển 2: "Có bốn hình thái thọ sanh khác nhau của bồ tát: 1. Do ảnh hưởng của nghiệp, những vị thuộc tín hành địa thọ sanh tùy theo sự chi phối của nghiệp lực; 2. Tùy theo nguyện, những vị đã chứng nhập bồ tát địa nhưng vì muốn thành thục hết thảy chúng sanh nên thọ sanh vào các chỗ thấp kém như súc sanh; 3. Do năng lực thiền định, những vị sau khi xả các định thọ sanh xuống Dục giới; 4. Do uy lực thần thông, những vị do biến hóa có thể xuất hiện thọ sanh những cõi như Đâu suất v.v…"

523

Kệ tụng:

Ly dục, được tâm bi Thắng tu và bình đẳng Dựa đây tu các độ

Là hạnh phi hy hữu. Giải thích:

Bồ tát đã được ly dục mà thực hành bố thí thì không phải là hy hữu, vì không đắm nhiễm tiền tài nên dễ xả bỏ tiền tài. Bồ tát có được tâm đại bi mà trì giới, nhẫn nhục thì không phải là hy hữu. Bồ tát đã được thắng tu, tức bồ tát đã vào địa thứ tám, có được trí vô phân biệt không dụng công (về vô tướng) mà thực hành tinh tiến, thiền định và trí tuệ thì không phải là hy hữu. Bồ tát có được tâm mình người bình đẳng mà thực hành tất cả các độ cũng không phải là hy hữu, vì khi lợi người tức là lợi mình, và vì không có tâm lý lùi bước và khuất phục. 1005 Đã nói những cái không phải hy hữu của bồ tát, kế nói tâm bình đẳng của bồ tát.

Kệ tụng:

Bồ tát thương chúng sanh Không giống sanh năm ái Bản thân và quyến thuộc Con, bạn và người thân. 1005 Bồ tát chưa ly dục mà tu thí, chưa có tâm đại bi mà tu giới và nhẫn, chưa vào địa thứ 8 mà tu tiến, định và tuệ, chưa có tâm bình đẳng mà tu các độ; bồ tát tu tập như vậy thật là hy hữu.524

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị bồ tát có tâm bình đẳng đối với các chúng sanh. Chúng sanh có năm thứ ái tâm nên không có được tâm bình đẳng: 1. Yêu bản thân; 2. Yêu quyến thuộc 1006 ; 3. Yêu con cái; 4. Yêu bạn bè; 5. Yêu người thân thiết 1007 .

Do năm thứ ái này mà chúng sanh không thể có được tâm bình đẳng, và cũng không phải tình thương rốt ráo, như con người ta có một lúc nào đó (vì ái mà) hành xử làm hại chính mình. Bồ tát thương chúng sanh bằng cái tâm bình đẳng, không ruồng bỏ chúng sanh, không thoái lui sanh tử. Kệ tụng:

Không thiên lệch, không phạm

Nhẫn khắp, khởi thiện lợi

Thiền định, vô phân biệt

Sáu độ tâm bình đẳng.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị bồ tát thực hành sáu độ bằng tâm bình đẳng. Không thiên lệch: Bố thí bằng tâm bình đẳng là đối với người cầu xin không rơi vào tâm thương ghét 1008 .

Không phạm: Trì giới bằng tâm bình đẳng là hành trì giới luật không thiếu sót, dẫu là giới điều nhỏ nhặt chi tiết. 1006 Quyến thuộc: còn gọi là lục thân: cha, mẹ, anh, em, vợ, con. 1007 Người thân thiết: chỉ cho những người mình có tình cảm thân thiết, gắn bó trong đời sống, như bà con, thầy cô giáo, hàng xóm, người làm công, nghệ sĩ v.v…, kể cả những con vật yêu thích.

1008 Kinh Bát đại nhân giác nói: "Bồ tát thực hành bố thí, bình đẳng nghĩ đến kẻ oán người thân, không nhớ lỗi cũ, không ghét người ác." 525

Nhẫn khắp: Nhẫn nhục bằng tâm bình đẳng là đối với chúng sanh tôn quí hay thấp kém đều có thể nhẫn chịu khắp cả. Khởi thiện lợi: Tinh tiến bằng tâm bình đẳng là siêng năng tu tập để khởi tất cả thiện căn và khởi tất cả lợi ích cho mình và người. Thiền định: Học định bằng tâm bình đẳng là bồ tát tu tập thiền định một cách tinh tiến cũng là để khởi các thiện căn và khởi các lợi ích. Vô phân biệt: Tu tuệ bằng tâm bình đẳng là từ lúc mới phát tâm cho đến khi đạt địa vị cứu cánh, sự tu hành các độ của bồ tát đều là ba luân thanh tịnh. Đó là sự thực hành sáu độ bằng tâm bình đẳng. Đã nói tâm bình đẳng của bồ tát, kế nói việc làm lợi ích chúng sanh của bồ tát.

Kệ tụng:

Thành đồ đựng, thành cấm

Nhẫn ác và giúp thiện

Nhập pháp và đoạn nghi

Sáu hạnh sự lợi ích.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị các bồ tát lấy sáu ba la mật làm lợi ích cho chúng sanh. Thành đồ đựng: Lấy sự lợi ích của thí làm cho chúng sanh thành tựu đồ đựng tu tập thiện pháp.

Thành cấm: Lấy sự lợi ích của giới làm cho chúng sanh biết giữ giới cấm tùy theo khả năng của họ.

Nhẫn ác: Lấy sự lợi ích của nhẫn làm cho chúng sanh tu tập khả năng tiếp nhận những việc trái nghịch.

526

Giúp thiện: Lấy sự lợi ích của tiến trợ giúp chúng sanh xây dựng nghiệp thiện.

Nhập pháp: Lấy sự lợi ích của định, tức bằng năng lực thần thông, làm cho chúng sanh quay lưng với tà hạnh mà đi vào chánh pháp. Đoạn nghi: Lấy sự lợi ích của trí để đoạn trừ bao nhiêu lưới nghi của phàm, của thánh.

Đã nói sự lợi ích sáu độ của bồ tát, kế nói bảy lợi ích tương tự của bồ tát: 1. Lợi ích tựa như người mẹ; 2. Lợi ích tựa như người cha; 3. Lợi ích tựa như thiện hữu; 4. Lợi ích tựa như bạn đồng hành; 5. Lợi ích tựa như người giúp việc khỏe mạnh; 6. Lợi ích tựa như vị a xà lê; 7. Lợi ích tựa như vị hòa thượng. Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như người mẹ?

Kê tụng:

Tâm bình, sanh thánh địa

Trưởng thiện, phòng các ác

Giáo tập để đa văn

Năm nghiệp như mẹ hiền.

Giải thích:

Giống như người mẹ hiền làm năm nghiệp lợi ích cho các con: 1. Mang thai; 2. Sanh đẻ; 3. Nuôi nấng; 4. Ngăn hại; 5. Dạy dỗ. Bồ tát cũng có năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh: 1. Tâm bình đẳng hướng về chúng sanh; 2. Đưa chúng sanh sanh vào thánh địa; 3. Giúp chúng sanh trưởng dưỡng thiện căn; 4. Giúp chúng sanh phòng hộ các ác hạnh (của ba nghiệp thân, miệng và ý); 5. Giáo hóa chúng sanh tu tập đưa đến đa văn. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như người mẹ.

527

Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như người cha?

Kệ tụng:

Khởi tín, học giới định

Giải thoát, khuyến thỉnh Phật

Ngăn chướng ngại về sau

Năm nghiệp như cha lành.

Giải thích:

Giống như người cha lành làm năm nghiệp lợi ích cho các con: 1. Gieo chủng tử; 2. Dạy công xảo 1009 ; 3. Giúp con cái chọn bạn đời; 4. Giao phó bạn tốt; 5. Dứt nợ nần không để con cái gánh chịu. Bồ tát cũng có năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh: 1. Làm sanh khởi đức tin cho chủng tử của Phật tính; 2. Giúp tu học giới tăng thượng và định tăng thượng, lấy giới định làm sự nghiệp; 3. Làm cho có được sự hỷ lạc của giải thoát, lấy giải thoát làm người phối ngẫu; 4. Làm cho biết khuyến thỉnh chư Phật, lấy chư vị Như lai làm thiện hữu; 5. Giúp ngăn chận các chướng ngại để chấm dứt nợ nần. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như người cha.

Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như thiện hữu?

Kệ tụng:

Sâu kín và quở phạm

Khen giữ và dạy bảo

1009 Công xảo bao gồm nghề nghiệp, toán học, khoa học, văn chương, triết lý thuộc ngoại điển. Cha mẹ trong thời đức Phật còn tại thế không có nhiều lựa chọn trong việc chuẩn bị cho con cái họ có một nghề nghiệp. Họ có thể trực tiếp trao truyền lại cho con cái sự hiểu biết riêng của mình hoặc họ có thể gửi con cái đến học với những người có khả năng.528

Khiến hiểu các ma sự

Năm nghiệp như thiện hữu.

Giải thích:

Giống như thiện hữu làm cho mình năm thứ nghiệp lợi ích: 1. Che chở bằng lời nói sâu sắc; 2. Giúp dứt việc làm ác; 3. Khen ngợi việc làm thiện; 4. Trợ giúp công việc làm; 5. Ngăn ngừa tập quen việc ác. Việc ác có bốn thứ: 1. Săn bắn; 2. Gian dâm; 3. Uống rượu; 4. Cờ bạc. Bồ tát cũng có năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh: 1. Người không phải đồ đựng chánh pháp thì bồ tát kín đáo nói pháp sâu xa; 2. Người phạm giới thì bồ tát quở trách đúng pháp; 3. Người đầy đủ giới hạnh thì bồ tát khéo léo khen ngợi; 4. Người đang tu tập thì bồ tát dạy cách tu mau chóng chứng đắc; 5. Người hành động theo ma vương thì bồ tát làm cho họ hiểu biết. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như thiện hữu. Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như bạn đồng hành?

Kệ tụng:

Cho vui và lợi ích

Luôn cho vui, lợi ích

Cho đến không chia ly

Năm nghiệp như đồng hành.

Giải thích:

Giống như người bạn đồng hành có trí làm cho mình năm thứ nghiệp lợi ích: 1. Cho sự an vui; 2. Cho sự lợi ích; 3. Luôn cho sự an vui; 4. Luôn cho sự lợi ích; 5. Không chia tay rời bỏ. Bồ tát cũng có năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh: 1. Cho sự an vui không điên đảo: thành tựu thế gian gọi là lạc, do thành tựu thế 529

gian mà có được cảm thọ dễ chịu; 2. Cho sự lợi ích không điên đảo: thành tựu xuất thế gọi là lợi, do thành tựu xuất thế mà đối trị được căn bịnh phiền não; ba phần còn lại có thể tự hiểu. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như người bạn đồng hành.

Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như người giúp việc khỏe mạnh? Kệ tụng:

Thành sanh khai xuất yếu

Nhẫn, hại và hai thành

Bày ra phương tiện khéo

Năm nghiệp như kiện nô.

Giải thích:

Giống như người giúp việc khỏe mạnh vì người chủ mà làm năm thứ nghiệp lợi ích: 1. Hết lòng làm công việc; 2. Không có lừa dối; 3. Nhịn chịu sự đánh mắng; 4. Việc làm tươm tất, sạch đẹp; 5. Biết phương cách khéo léo. Bồ tát cũng có năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh: 1. Thành thục chúng sanh; 2. Khai thị sự xuất yếu

1010; 3. Nhẫn các việc ác; 4. Cho thế gian sự an vui; 5. Cho xuất thế 1010 Xuất yếu: con đường chính yếu để xuất ly sanh tử. Trung A hàm, phẩm Nhân, kinh Khổ ấm có ghi: "Lại nữa, vì chúng sanh nhân nơi dục, duyên nơi dục, lấy dục làm gốc nên thân làm ác, khẩu và ý làm ác. Kẻ đó vì thân làm ác, khẩu và ý làm ác nên nhân nơi đó, duyên nơi đó mà khi thân hoại mạng chung phải đến chỗ ác, sanh vào địa ngục. Đó là những nỗi khổ ở đời sau nhân nơi dục, duyên nơi dục, lấy dục làm gốc. Như vậy là tai họa của dục. Thế nào là sự xuất yếu của dục? Nếu đoạn trừ dục, xả ly dục, diệt tận dục, vượt qua khỏi dục mà thoát ly. Như vậy gọi là sự xuất yếu của dục. Nếu Sa môn, Phạm chí nào mà không biết đúng như thật vị ngọt của dục, tai họa của dục, sự xuất yếu của dục, thì không bao giờ có thể tự mình đoạn dục, huống nữa là đoạn dục cho kẻ khác." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

530

gian sự lợi ích. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như người giúp việc khỏe mạnh.

Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như vị a xà lê? Kệ tụng:

Truyền khắp, bày tốc yếu Tươi cười và ái ngữ Không mong người báo ơn Năm nghiệp như xà lê. Giải thích:

Bậc đắc vô sanh nhẫn gọi là a xà lê. Giống như vị a xà lê làm năm nghiệp lợi ích cho đệ tử: 1. Dạy các pháp thức cho đệ tử; 2. Chỉ bày yếu chỉ tu tập mau tiến bộ; 3. Thân toát vẻ ung dung vui tươi; 4. Miệng nói lời từ bi hòa ái; 5. Tâm không mong cầu đệ tử báo ơn. Năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh của bồ tát cũng như vậy.

Hỏi: Thế nào là lợi ích tựa như vị hòa thượng? Kệ tụng:

Làm viên mãn, giải thoát Đoạn chướng, cho đời vui Và cho lợi xuất thế Năm nghiệp như hòa thượng. Giải thích:

531

Giống như vị hòa thượng làm năm nghiệp lợi ích cho đệ tử: 1. Độ cho xuất gia; 2. Cho phép đệ tử thọ giới; 3. Ngăn chận các lầm lỗi; 4. Nắm giữ bằng của cải; 5. Dạy bảo bằng giáo pháp. Năm nghiệp làm lợi ích cho chúng sanh của bồ tát cũng như vậy: 1. Làm cho viên mãn hai khối phước đức và trí tuệ; 2. Làm cho có được giải thoát; 3. Làm cho đoạn trừ các chướng ngại; 4. Cho thế gian sự an vui; 5. Cho xuất thế gian sự lợi ích. Đó là năm thứ tác nghiệp của bồ tát tựa như vị Hòa thượng.

Đã nói bảy lợi ích tương tự của bồ tát, kế nói sáu thứ báo ơn của chúng sanh. Kệ tụng:

Không dính và không phạm

Biết tác ý, khéo hành

Như vậy tu sáu độ

Là báo ơn bồ tát.

Giải thích:

Như bồ tát làm lợi ích chúng sanh, chúng sanh báo ơn bồ tát cũng vậy. Không đắm trước là báo ơn bằng bố thí. Không trái phạm là báo ơn bằng trì giới. Biết tác ý là báo ơn bằng tu nhẫn. Bồ tát ưa nhẫn nhịn người nên biết cách tác ý 1011, tức là báo ơn. Khéo léo thực hành là báo ơn bằng ba độ còn lại, tức lấy tinh tiến tu hành định và tuệ để có được giải thoát. Ba độ sau gọi chung là thiện hành. Đã nói sáu thứ báo ơn của chúng sanh, kế nói năm thứ mong cầu của bồ tát. Kệ tụng:

Sáu tăng và sáu giảm

1011 Biết tác ý là biết cách cách sống yên ổn cho mình, cho người. 532

Thành sanh, tiến các địa

Đại giác: là năm xứ

Mong cầu có năm thứ.

Giải thích:

Các bồ tát đối với năm xứ thường khởi mong cầu: 1. Mong cầu sáu độ tăng trưởng; 2. Mong cầu sáu tế 1012 tổn giảm; 3. Mong cầu thành thục chúng sanh; 4. Mong cầu thắng tiến các địa; 5. Mong cầu Vô thượng bồ đề. Đó gọi là năm thứ mong cầu.

Đã nói năm thứ mong cầu của bồ tát, kế nói bốn thứ quả bất không của bồ tát.

Kệ tụng:

Đoạn bố và phát tâm

Trừ nghi và khởi hạnh

Bốn sự hóa chúng sanh

Hẳn mong quả bất không.

Giải thích:

Các bồ tát có bốn nghiệp làm lợi ích chúng sanh với mong muốn đưa đến quả bất không 1013 : 1. Vì chúng sanh nói những pháp sâu xa, mong chúng sanh không còn có sự sợ hãi; 2. Làm cho chúng sanh phát tâm bồ đề, mong chúng sanh đắc quả Phật đà; 3. Vì chúng sanh đoạn nghi ngờ, mong chúng sanh không khởi 1012 Sáu tế: sáu thứ ngăn che, sáu thứ phiền não chướng, chướng ngại sáu độ: tham lam, phá giới, giận dữ, biếng nhác, tán loạn và ngu si. (nói ở sau) 1013 Quả bất không: là thu hoạch được vô tận tạng công đức. Quả ấy do tu tập nhân bất không mà được, tức tu tập phước trí, định tuệ, phương tiện và giải thoát.533

lên nghi ngờ nữa; 4. Vì chúng sanh nói sáu độ, mong chúng sanh có khả năng tu tập. Đó gọi là bốn nghiệp đưa đến quả bất không. Đã nói bốn thứ quả bất không của bồ tát, kế nói sáu thứ chánh hạnh của bồ tát.

Kệ tụng:

Rời cầu, rời hậu hữu

Khắp khởi các công đức

Tu thiền xả Vô sắc

Trí hợp phương tiện hạnh.

Giải thích:

hữu

1014.

Rời cầu: Chánh hạnh của bố thí, là không mong cầu báo đáp. Rời hậu hữu: Chánh hạnh của trì giới và nhẫn nhục, là không cầu thọ hậu Khắp khởi các công đức: Chánh hạnh của tinh tiến. Tu thiền xả Vô sắc: Chánh hạnh của thiền định. Trí hợp phương tiện hạnh: Chánh hạnh của trí tuệ. Ba luân thanh tịnh là trí tuệ. Hồi hướng bồ đề là phương tiện. Như kinh Bảo tích nói: "Làm việc bố thí thì không mong cầu báo đáp … 1015 ", nói rộng như vậy. 1014 Hậu hữu: là cách nói khác của vô dư niết bàn. Diệt 5 hạ phần kiết, không còn trở lại đây nữa là Hữu dư niết bàn, diệt hữu lậu, không còn thọ hậu hữu nữa là vô dư niết bàn. 1015 Kinh Đại bảo tích, Pháp hội Phổ Minh bồ tát, thứ 43: "Lại nầy Đại Ca Diếp! Gọi là bồ tát ấy chẳng phải chỉ danh tự là bồ tát mà người hay thật hành pháp lành, thật hành tâm bình đẳng thì gọi là bồ Tát. Lược nói người thành tựu được ba mươi hai pháp thì gọi là bồ tát: một là thường vì chúng sanh thâm cầu an lạc đều làm cho họ được an trụ trong Nhứt thiết trí, hai là lòng chẳng ganh ghét trí huệ của người, ba là phá hoại kiêu mạn, bốn là rất thích Phật đạo, năm là yêu kính không luống thân hậu cứu cánh, sáu là ở trong oán thân tâm mình đồng đều đến nơi Niết bàn, bảy là lúc nói thường mỉm cười để ý thăm hỏi trước, tám là công việc được làm chẳng nghỉ giữa534

Đã nói sáu thứ chánh hạnh của bồ tát, kế nói phần tiến thoái của sáu độ của bồ tát.

Kệ tụng:

Ham tiền, hủy giới cấm

Ngã mạn, bỏ rơi thiện

Đắm thiền vị, phân biệt

Là thoái, ngược là tiến.

Giải thích:

Cái bị đối trị bởi sáu độ là những nguyên nhân làm cho thoái lui. Trái với những cái bị đối trị kia là sự đối trị, và chính đó là những nguyên nhân làm cho tiến lên.

Đã nói phần tiến thoái của sáu độ của bồ tát, kế nói công đức chân thật và tương tự của sáu độ của bồ tát.

Kệ tụng:

chừng, chín là khắp vì chúng sanh mà bình đẳng hành đại bi lòng không nhàm mỏi, mười là đa văn không chán, mười một là tự tìm lỗi mình chẳng nói lỗi người, mười hai là dùng tâm Bồ đề hành các oai nghi, mười ba là ban ơn cho người chẳng cầu báo đáp, mười bốn là chẳng y nơi chỗ sanh mà hành trì giới, mười lăm là ở trong các chúng sanh hành vô ngại nhẫn, mười sáu là vì tu tất cả thiện căn mà hành tinh tiến, mười bảy là rời lìa sanh cõi Vô sắc mà phát khởi thiền định, mười tám là hành phương tiện huệ ứng dụng bốn nhiếp pháp, mười chín là với chúng sanh thiện hay ác đều từ tâm vô úy, hai mươi là nhứt tâm nghe pháp, hai mươi mốt là tâm an trụ viễn ly, hai mươi hai là tâm chẳng thích ham các sự thế gian, hai mươi ba là chẳng tham Tiểu thừa, hai mươi bốn là ở trong Đại thừa thường thấy lợi ích lớn, hai mươi lăm là lìa ác tri thức thân cận thiện hữu, hai mươi sáu là thành bốn phạm hạnh, hai mươi bảy là du hí thần thông, hai mươi tám là thường y chơn trí, hai mươi chín là ở nơi chánh hạnh được các chúng sanh thật hành đều chẳng vứt bỏ, ba mươi là lời nói thường quyết định, ba mươi mốt là quí pháp chơn thiệt, ba mươi hai là tất cả việc làm đều lấy Bồ đề làm đầu. Nếu người có ba mươi hai pháp nầy thì gọi là bồ tát." (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

535

Hứa dối, tướng giả vờ

Vui gượng, siêng giả tạo

Thân tĩnh, miệng thiện thuyết

Tương tự, ngược là chân.

Giải thích:

Giải thích:

Hứa dối: Bố thí tương tự, nghĩa là nói với người cầu xin rằng tha hồ lấy gì cũng được nhưng khi người ấy đến thì keo kiết (không muốn cho). Tướng giả vờ: Trì giới tương tự, nghĩa là che đậy các điều ác bằng cách giả vờ dáng vẻ uy nghi tốt lành.

Vui gượng: Nhẫn nhục tương tự, nghĩa là nói lời ngon ngọt, giả bộ vui vẻ để chờ dịp hại người.

Siêng giả tạo: Tinh tiến tương tự, nghĩa là nói dối rằng mình cầu quả vị Phật đà, thật ra là có tâm mong cầu quả báo thế gian.

Thân tĩnh: Thiền định tương tự, nghĩa là thân đoan chính, miệng im lặng nhưng những ác giác 1016 đang nhiễu loạn trong tâm.

Miệng thiện thuyết: Trí tuệ tương tự, nghĩa là vì người mà thiện thuyết 1017 ,

nhưng chính bản thân không có thực hành.

1016 Ác giác: Tư tưởng, tâm niệm xấu ác như dục, sân, hại v.v... làm trở ngại việc tu tập thiền định. Sách Đại thừa nghĩa chương, quyển 5, nói: "Cái tâm suy tưởng, gọi là giác; trái với chánh lý, gọi là ác. Song, ác giác nó có những tánh cách bất đồng với nhau nên riêng rời có tám thứ". Sách Chỉ quán, cuốn 5, nói: "Tám gió ác giác, là chỗ chẳng thể vào". Tám gió là: lợi và suy (được hay mất sự vừa ý), hủy và dự (khen hay chê sau lưng), xưng và cơ (khen hay chê trước mặt), khổ và lạc (khổ hay vui tâm ý). Sách Đại tạng pháp số chép: "Tám điều ấy, người trong thế gian chỗ ưa, chỗ ghét, và nó hay phiến hoặc lòng người, nên gọi là gió." 1017 Thiện thuyết: "Thành tựu năm chi phần, này các Tỷ kheo, các lời là thiện thuyết, không phải ác thuyết, không có phạm tội và không bị những người có trí chỉ trích. Thế nào là năm? Nói đúng thời, nói đúng sự thật, nói lời nhu hòa, nói lời liên hệ đến lợi ích, nói với lời từ tâm." (Tăng Chi Bộ II, chương 5, phẩm Bà la môn, phần Lời nói - H.T Thích Minh Châu dịch) Thiện thuyết536

Sáu thứ này là hạnh không chân thật. Trái ngược với hạnh không chân thật là hạnh chân thật. chúng sanh đoạn trừ sáu tế. Đã nói công đức chân thật và tương tự của sáu độ của bồ tát, kế nói bồ tát vì Kệ tụng:

Trao người hạnh sáu độ Trừ chướng ngại sáu tế Bồ tát hóa chúng sanh Mỗi địa đều như vậy. Giải thích:

Chúng sanh có sáu tế có khả năng làm chướng ngại sáu ba la mật, đó là: tham lam, phá giới, giận dữ, biếng nhác, tán loạn và ngu si. Theo thứ tự đó, bồ tát cung cấp cho chúng sanh những nhu cầu, làm cho chúng sanh thực hành bố thí, cho đến thực hành trí tuệ, khiến cho chúng sanh trừ được sáu chướng bằng cách dạy cho bố thí, cho đến dạy cho trí tuệ. Đã nói bồ tát vì chúng sanh đoạn trừ sáu tế, kế nói chư Phật thọ ký cho bồ tát.

Kệ tụng:

Thọ ký có hai thứ Người khác và thời khác đến như vậy mà không thực hành những gì mình nói, chưa kể những gì mình hiểu biết, thì vẫn là trí tuệ tương tự. 537

Chuyển ký và đại ký

Đây cũng có hai thứ.

Giải thích:

Thọ ký có hai thứ: 1. Người sai biệt; 2. Thời gian sai biệt. Thọ ký người sai biệt có bốn thứ: 1. Thọ ký cho người chưa phát tâm; 2. Thọ ký cho người đã phát tâm; 3. Thọ ký cho người ở hiện tiền; 4. Thọ ký cho người không ở hiện tiền 1018.

Thọ ký thời gian sai biệt có hai thứ: 1. Thọ ký thời gian có thể tính đếm; 2. Thọ ký thời gian không thể tính đếm. 1019

Lại có hai thứ thọ ký: 1. Thọ ký không thoái chuyển; 2. Thọ ký đại bồ đề 1020. Thọ ký không thoái chuyển 1021 là thọ ký cho một vị bồ tát ở sau một đức Như lai như vậy hay ở vào thời tiết như vậy được thọ ký không thoái chuyển (đối với Vô thượng bồ đề).

Hỏi: Thế nào là thọ ký đại bồ đề?

1018 Luận Đại trí độ, quyển 76: "Người không được thọ ký trong hiện tiền có hai: 1. Người đầy đủ nhân duyên thọ ký; 2. Người chưa đầy đủ nhân duyên thọ ký. Người đầy đủ nhân duyên thọ ký là người biết thực tướng các pháp, đầy đủ sáu ba la mật. Người không đầy đủ nhân duyên thọ ký là người chỉ biết thực tướng các pháp, được một phần Bát nhã ba la mật, còn các ba la mật khác chưa đầy đủ." (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

1019 Thọ ký thời gian khác biệt là nói tính chất nhất định hoặc không nhất định đối với khoảng thời gian đến khi thành Phật, được chia thành hữu số thời thọ ký và vô số thời thọ ký. 1020 Chánh văn là chuyển thọ ký và đại thọ ký. Theo văn ý ở đây được hiểu là thọ ký bất thoái chuyển và thọ ký đại bồ đề. Thọ ký bất thoái chuyển là thọ ký cho một vị bồ tát đi vào địa vị bất thoái. Luận Thành duy thức ghi: "Bồ tát từ Bất động địa trở lên mới được gọi là bồ tát bất thoái, vì ở đó hết thảy phiền não vĩnh viễn không còn hiện hành; vì vận chuyển một cách tự nhiên trong dòng chảy của pháp; vì có thể khởi lên các hành trong các hành; và vì càng lúc càng tăng tiến trong từng sát na."

1021 Không thoái chuyển: chính yếu là không thoái chuyển đối với tuệ giác vô thượng, gồm có: không còn đọa lạc ác đạo, được vô sanh pháp nhẫn và quyết định sẽ thành Phật.538

Kệ tụng:

Bát địa được vô sanh Đoạn mạn, đoạn công dụng Chư Phật và Phật tử Một thể đồng như thế. Giải thích:

Thọ ký đại bồ đề là bồ tát ở địa thứ tám, khi chứng được vô sanh pháp nhẫn, nên đoạn trừ được ngã mạn, tự nói ta sẽ làm Phật, từ bỏ tất cả phân biệt hữu tướng, hữu công dụng hành, nghĩa là được đồng một thể với tất cả chư Phật, bồ tát. Hỏi: Thế nào là đồng một thể? Đáp: Không thấy chư Phật, các bồ tát cùng với bản thân mình có gì sai biệt. Vì sao? Đồng một chân như vậy. Kệ tụng:

Quốc độ và danh hiệu Thời tiết và kiếp danh Quyến thuộc cùng pháp trụ Thọ ký có sáu thứ. Giải thích:

Ở đây lại có sáu thứ thọ ký: 1. Nơi quốc độ như vậy; 2. Có danh hiệu như vậy; 3. Trải qua thời tiết như vậy; 4. Có kiếp danh như vậy; 5. Được quyến thuộc như vậy; 6. Thời kỳ chánh pháp trụ thế như vậy 1022.

1022 Kinh Diệu pháp liên hoa, quyển 3, Phẩm thọ ký thứ 6, đức Phật thọ ký cho ngài Đại Ca Diếp: "Đức Thế Tôn tuyên cáo với toàn thể đại hội các chúng: Đại đệ tử của Như Lai là tôn giả Đại Ca539

Đã nói sự thọ ký của chư Phật, kế nói sáu thứ quyết định của bồ tát. Kệ tụng:

Tiền tài thành, sanh thắng

Không thoái và tu tập

Định nghiệp, vô công dụng

Sáu sự quyết định thành.

Giải thích:

Do sáu độ tăng thượng mà bồ tát có sáu thứ quyết định: 1. Quyết định thành tựu tiền tài, do thí có năng lực thành tựu tiền tài (địa vị) rộng lớn; 2. Quyết định sanh chỗ thù thắng, do giới có năng lực thủ đắc sự tùy ý thọ sanh; 3. Quyết định không thoái lui, do nhẫn các khổ mà thường được sự không thoái lui; 4. Quyết định tu tập, do tiến trong mọi thời gian nên tu tập được thiện pháp không có gián đoạn và ngừng nghỉ; 5. Quyết định nghiệp dụng của định, do thiền mà thành tựu sự nghiệp hóa độ chúng sanh, vĩnh viễn không thoái lui (trước những cái khổ sanh tử); Diếp đây, trong thì vị lai, sẽ được phụng sự ba trăm vạn ức chư Phật Như Lai, hiến cúng cung kính tôn trọng tán dương, tuyên thuyết rộng rãi vô số chánh pháp vĩ đại của các ngài, rồi thân cuối cùng thành đức Phật đà danh hiệu Quang Minh Như Lai, đủ mười đức hiệu. Quốc độ tên Quang Đức, thời kỳ tên Đại trang nghiêm. Quang Minh Như Lai sống lâu mười hai thời kỳ bậc nhỏ, giáo pháp nguyên chất tồn tại thế gian hai mươi thời kỳ bậc nhỏ, giáo pháp tương tự cũng tồn tại hai mươi thời kỳ bậc nhỏ. Quốc độ huy hoàng, không có những thứ dơ và xấu như ngói sỏi gai góc và đại tiểu tiện lợi. Quốc độ ấy lại bằng thẳng, không có cao thấp, hầm hố gò đống. Đất bằng lưu ly, cây ngọc thành hàng, dây hoàng kim phân chia lề đường. Rải các hoa quí, đâu cũng sạch sẽ. Trong quốc độ ấy chúng bồ tát vô số ngàn ức, chúng thanh văn cũng vô lượng như vậy. Không có việc ma; vua ma và dân ma tuy có, nhưng toàn là những kẻ hộ trì Phật pháp." (H.T Thích Trí Quang dịch)

540

6. Quyết định vô công dụng, do trí mà được vô sanh nhẫn, được trí vô phân biệt, an trú một cách tự nhiên 1023.

Đã nói sáu thứ quyết định của bồ tát, kế nói sáu việc bồ tát cần phải làm. Kệ tụng:

Cúng dường và học giới

Tu bi, siêng làm thiện

Rời ồn náo, ưa pháp

Sáu việc cần phải làm.

Giải thích:

Các bồ tát vì thành tựu sáu độ nên ở trong các địa quyết định phải làm sáu việc: 1. Cần phải cúng dường: Đây là thành tựu thí độ. Nếu không cúng dường trong thời gian dài lâu thì thí độ không được tròn đầy. Nghĩa của cúng dường thì ở phẩm Cúng dường đã nói. 2. Cần phải học giới: Đây là thành tựu giới độ. Nếu không học giới trong thời gian dài lâu thì giới độ không được tròn đầy. 3. Cần phải tu tập tâm bi: Đây là thành tựu nhẫn độ. Nếu không nhẫn các sự không lợi ích trong thời gian dài lâu thì nhẫn độ không được tròn đầy. 4. Cần phải siêng tu thiện pháp: Đây là thành tựu tiến độ. Nếu tâm phóng dật, không tu các thiện pháp thì tiến độ không được tròn đầy. 5. Rời xa sự ồn náo 1024: Đây là thành tựu định độ. Nếu ở nơi tụ lạc, nơi có nhiều tranh cãi, nơi náo động nội tâm, thì định độ không được tròn đầy. 6. Cần phải ưu thích chánh pháp: Đây là thành tựu tuệ độ. Nếu không trải khắp các quốc độ có Phật để nghe pháp không biết chán, như biển 1023 Chỉ cho sự thành tựu việc làm, tức sự vận dụng tự nhiên và liên tục về 6 ba la mật mà vị bồ tát đã viên mãn.

1024 Ồn náo: chỉ cho sự ồn ào ngoại cảnh và sự náo động nội tâm. 541

cả thu nhận nước các dòng sông mà không bao giờ đầy, thì tuệ độ không được tròn đầy.

Đã nói sáu việc bồ tát cần phải làm, kế nói sáu việc bồ tát phải thường làm. Kệ tụng:

Chán trần, tự cảnh tỉnh

Chịu khổ, tu thiện pháp

Không đắm, không phân biệt

Sáu hạnh phải thường khởi.

Giải thích:

Các bồ tát vì thành tựu sáu độ nên phải thường làm sáu việc: 1. Chán trần lao: Biết năm dục là tội lỗi, giống như phẩn uế, dù một chút xíu cũng là hôi thúi. Quả báo của bố thí dù được nhiều cũng là đau khổ 1025 , do đó bồ tát rời xa sự đắm trước 1026 mà thực thi ba sự bố thí 1027. Bồ tát thường tu việc này thì thí độ tròn đầy. 2. Tự thức tỉnh: Ngày đêm sáu thời thường tự thức tỉnh, quán sát ba nghiệp đã làm, biết lỗi thì sửa đổi. Bồ tát thường tu việc này thì giới độ tròn đầy. 3. Chịu đựng khổ: Chịu đựng các sự không lợi ích 1028 của chúng sanh, khi mình đi cầu pháp và các khổ lạnh, nóng v.v… Bồ tát thường tu việc này thì nhẫn độ tròn đầy. 4. Tu thiện pháp: Thiện pháp là sáu ba la mật. Ở trong các địa, bồ tát thường tu việc này thì tiến độ được tròn đầy. 5. Không đắm mùi vị thiền: Không có tham 1025 Bố thí mà cầu quả dị thục khả ái. Nhân bố thí là hữu lậu nên quả bố thí cũng hữu lậu, tức còn sanh tử đau khổ.

1026 Sự đắm trước của bố thí có bảy thứ: 1. Đắm trước của cải; 2. Đắm trước trì hoãn; 3. Đắm trước thiên chấp; 4. Đắm trước trả ơn; 5. Đắm trước quả báo; 6. Đắm trước chướng ngại; 7. Đắm trước tán loạn. (Xem phẩm Độ nhiếp, thứ 17)

1027 Ba sự bố thí: 1. Thí chánh pháp; 2. Thí tài sản; 3. Thí vô úy. 1028 Sự không lợi ích = sự tổn hại bức bách và quấy rối.542

đắm đối với thắng lạc ở trong thiền định 1029 , không thường nghĩ đến thọ sanh cõi Dục 1030 . Bồ tát thường tu việc này thì định độ tròn đầy. 6. Không phân biệt: Không khởi phân biệt đối với ba luân và trạng thái dị biệt 1031 . Bồ tát thường tu việc này thì tuệ độ tròn đầy.

Đã nói sáu việc bồ tát phải thường làm, kế nói thắng loại của sáu độ của bồ tát.

Kệ tụng:

Pháp thí và thánh giới

Vô sanh, khởi đại thừa

Định bi, trí như thật

Sáu hạnh đây làm thắng.

Giải thích:

1029 Kinh Duy Ma, phẩm Thăm bịnh: "Tham đắm mùi thiền là sự ràng buộc của bồ tát." 1030 Luận Đại trí độ, cuốn 93: "Hỏi: Nếu như thế thời (tức đã dứt các bất thiện pháp) có thể không sanh trong ba đường ác. Vậy là phước đức của bồ tát ấy nhiều, cớ sao không sanh trong cõi trời sống lâu? Đáp: Bồ tát vì thương xót chúng sanh mà hành sáu ba la mật, tuy có thể vào thiền định, hòa hợp với tâm từ bi tu hành, song không đắm thiền vị, nên khi mạng sắp hết, nghĩ đến cõi Dục nên thoái mất thiền đạo, vì trong cõi trời sống lâu không có khổ não, đắm sâu thiền vị thời khó có thể được độ, nên không sanh vào trong ấy."

1031 Trạng thái dị biệt (dị tướng): Chỉ cho sự phân biệt mâu thuẫn với tâm thể, và sự phân biệt đó đặt căn bản trên ngã chấp. Như luận Đại thừa khởi tín ghi: "Các vị nhị thừa và bồ tát mới phát tâm, giác ngộ cái phân biệt mâu thuẫn với tâm thể, nên chỉ theo cái phân biệt không mâu thuẫn, như vậy là xả bỏ sự cố chấp của phân biệt thô nhất, nên gọi là tuệ giác tương tự." (H.T Thích Trí Quang dịch) Các bồ tát giác ngộ các phạm trù đối kháng nhau không phải tâm thể, cho nên chỉ phân biệt tâm thể mà thôi. Không phân biệt dị tướng là hủy diệt cái phân biệt lấy tâm thể làm đối tượng hóa, tức hủy diệt sự đối tượng hóa ấy.

543

Thí có nhiều loại nhưng bồ tát lấy bố thí chánh pháp làm tối thượng. Giới có nhiều loại 1032 nhưng bồ tát lấy tịnh giới vô lưu 1033, giới mà các bậc thánh ưa thích, làm tối thượng. Nhẫn có nhiều loại 1034 nhưng bồ tát lấy vô sanh nhẫn ở địa thứ tám làm tối thượng. Tiến có nhiều loại 1035 nhưng bồ tát lấy sự sanh khởi cái tâm đại thừa để độ thoát chúng sanh làm tối thượng. Định có nhiều loại 1036 nhưng bồ tát lấy đệ tứ thiền thuộc xuất thế gian 1037 hòa hợp với tâm đại bi làm tối thượng. Tuệ có nhiều loại 1038 nhưng bồ tát lấy trí như thật 1039 thông đạt các pháp làm tối thượng.

Đã nói thắng loại của sáu độ của bồ tát, kế nói bốn thứ giả danh thiết lập. Kệ tụng:

Lập pháp và lập đế

1032 Giới có 3 loại: tịnh giới diệt ác, tịnh giới sanh thiện và tịnh giới lợi ích chúng sanh. (Kinh Giải thâm mật)

1033 Tịnh giới vô lưu = vô lậu giới, đạo cộng giới: Vô lưu là vĩnh viễn xa lìa mọi dòng chảy, các dòng sanh tử không còn sanh ra nữa, không phải là nơi có vết tích dòng chảy. Luật nghi này thuộc vô lậu giới, có năng lực phòng hộ tự nhiên do không còn phiền não nhiễm ô, chúng liên hệ đến các bậc thánh giả đạt được từ kiến đạo trở lên, tức là luật nghi có được khi vào trong định vô lậu.

1034 Nhẫn có 3 loại: nhẫn chịu oán hại, nhẫn chịu khổ cực và nhẫn chịu chân lý (pháp nhẫn). (Kinh Giải thâm mật)

1035 Tiến có 3 loại: tinh tiến áo giáp (tinh tiến thệ nguyện), tinh tiến sanh thiện và tinh tiến lợi ích chúng sanh. (Kinh Giải thâm mật)

1036 Định có 3 loại: tịnh lự dẫn ra pháp lạc (tịnh lự không phân biệt), tịnh lự dẫn ra công đức và tịnh lự dẫn ra lợi ích chúng sanh. (Kinh Giải thâm mật)

1037 Đệ tứ thiền thuộc xuất thế gian: còn gọi là xuất thế gian thượng thượng thiền, chỉ cho pháp tu thiền định của các hàng bồ tát.

1038 Tuệ có 3 loại: tuệ giác vin thế tục đế, tuệ giác vin thắng nghĩa đế và tuệ giác vin lợi ích chúng sanh. (Kinh Giải thâm mật)

1039 Trí như thật: như thật biết đúng cộng tướng, tự tướng của hết thảy pháp, không có quái ngại. (luận Đại trí độ) Tự tướng (đặc tính riêng) là sắc uẩn có đặc tính chất ngại, cho đến thức uẩn có đặc tính liễu biệt. Cộng tướng (đặc tính chung) là chân như vô ngã (: có bảy chân như) hay thắng nghĩa của các pháp.

544

Lập lý và lập thừa Năm, bảy, bốn, ba thứ Kiến lập giả sai biệt. Giải thích:

Có bốn thứ giả danh thiết lập: 1. Giả danh thiết lập giáo pháp; 2. Giả danh thiết lập bốn đế; 3. Giả danh thiết lập đạo lý; 4. Giả danh thiết lập ba thừa. Hỏi: Mỗi giả danh thiết lập có bao nhiêu thứ? Đáp: Giả danh thiết lập giáo pháp có năm thứ sai biệt. Giả danh thiết lập bốn đế có bảy thứ sai biệt. Giả danh thiết lập đạo lý có bốn thứ sai biệt. Giả danh thiết lập ba thừa có ba thứ sai biệt. Năm thứ sai biệt của giả danh thiết lập giáo pháp là: Kệ tụng:

Đó là năm minh xứ Đều là chủng đại thừa Tu đa la, kỳ dạ

Chủng loại có sai biệt. Giải thích:

Năm thứ của giả danh thiết lập giáo pháp là năm minh luận 1040. Năm minh luận này là chủng loại sai biệt của đại thừa như tu đa la, kỳ dạ v.v… 1041 Năm

minh xứ này đã nói trong phẩm Giác phần. 1040 Năm minh luận = năm minh xứ: 1. Nội minh: Phật học; 2. Nhân minh: luận lý học; 3. Thanh minh: sanh ngữ; 4. Y phương minh: y học; 5. Công nghiệp minh: kỹ thuật. Năm minh xứ chỉ cho thế tục đế.

545

Bảy thứ sai biệt của giả danh thiết lập bốn đế là:

Kệ tụng:

Luân chuyển và không tướng

Duy thức và y chỉ

Tu hành và thanh tịnh

Chánh hạnh là bảy thứ.

Giải thích:

Bảy thứ sai biệt là bảy chân như: 1. Chân như nơi luân chuyển; 2. Chân như nơi không tướng; 3. Chân như nơi duy thức; 4. Chân như nơi y chỉ; 5. Chân như nơi tà hạnh; 6. Chân như nơi thanh tịnh; 7. Chân như nơi chánh hạnh 1042 .

1041 Chỉ cho 12 bộ kinh: Thể văn và sự lý trong tất cả các kinh chia ra 12 loại (bộ = bộ phận, hay chi = thành phần), mà có bộ hay cuốn kinh đủ cả 12 loại, có bộ hay cuốn chỉ là 1 loại cho đến 11 loại. Đó là: 1. Tu đa la (Sutra = khế kinh, vì khế hợp chân lý và tâm lý) là thể văn trường hàng trong các kinh, nói thẳng pháp nghĩa; 2. Kỳ dạ (Geya = ứng tụng hay trùng tụng) là thể văn chỉnh cú ứng với văn trường hàng mà lặp lại pháp nghĩa ở trước; 3. Già đà (Gatha = phúng tụng hay cô khởi) là thể văn chỉnh cú không theo trường hàng mà tự nói pháp nghĩa; 4. Ni đà na (Nidana = nhân duyên) là thuật lại lý do thấy Phật nghe pháp, lý do và địa điểm Phật thuyết pháp giáo hoá; 5. Y đế mục đa (Itivutaka = bản sự) là Phật thuật lại nhân duyên quá khứ của đệ tử; 6. Xà đa già (Jataka = bản sanh) là Phật nói về nhân duyên quá khứ của ngài; 7. A phù đạt ma (Adbhutadharma = vị tằng hữu) là ghi lại những việc bất tư nghị của thần lực Phật thị hiện; 8. A ba đà na (Avadana = thí dụ) là nói những ví dụ; 9. Ưu bà đề xá (Upadesa = luận nghĩa) là vấn đáp thảo luận về pháp nghĩa; 10. Ưu đà na (Udana = tự thuyết) là Phật tự nói chứ không ai hỏi được; 11. Tỳ phật lược (Vaipulya = phương quảng) nói về chân lý chính xác và rộng lớn; 12. Hoà già la (Vyakarana = thọ ký) thọ ký thành Phật cho bồ tát. Tựu trung, 3 loại đầu là chia theo thể văn, 9 loại sau là chia theo sự lý của thể văn ấy.

1042 Kinh Giải thâm mật: "Chân như ấy có bảy: một là chân như nơi sự lưu chuyển, tức cái tánh không mở đầu không chấm hết của các hành; hai là chân như nơi các tướng, tức cái tánh nhân vô ngã và pháp vô ngã của các pháp; ba là chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy thức của các hành; bốn là chân như nơi sự an lập, tức thánh đế về khổ mà Như lai nói; năm là chân như nơi sự tà hành, tức thánh đế về tập mà Như lai nói; sáu là chân như nơi sự thanh tịnh, tức thánh đế về diệt mà Như lai nói; bảy là chân như nơi sự chánh hành, tức thánh đế về đạo mà Như lai nói. Nên biết trong đây do chân như nơi sự lưu chuyển, nơi sự an lập và nơi sự tà hành nên tất cả chúng sanh rất là bình đẳng; do chân như nơi các tướng và nơi sự liễu biệt nên tất cả các pháp rất là546

Chân như nơi luân chuyển là đường sanh tử, tức là tâm và tâm pháp trong ba cõi. Tâm và tâm pháp ấy từ sự phân biệt mà sanh khởi. Sự phân biệt ấy từ nhân duyên mà sanh khởi, không phải từ Tự tại thiên sanh khởi 1043, không phải từ các nguyên nhân khác sanh khởi 1044, cũng không phải không có nguyên nhân sanh khởi. Cảnh giới của sự phân biệt vốn là tánh không, cho nên trong tất cả thời gian chỉ có hai tánh luân chuyển là tánh phân biệt và tánh y tha. Chân như nơi không tướng là pháp vô ngã 1045, nghĩa là tất cả các pháp đồng nhất với tánh không của chân như, lấy tánh không ấy làm thật tánh. Chân như nơi duy thức là trí vô phân biệt. Chân như nơi y chỉ là khổ đế. Khổ đế có hai thứ: 1. Khí thế gian; 2. Chúng sanh thế gian. Chân như nơi tà hạnh là tập đế. Tập đế tức là ái. Chân như nơi thanh tịnh là diệt đế. Diệt đế có hai thứ: 1. Thanh tịnh phiền não chướng; 2. Thanh tịnh trí chướng. Chân như nơi chánh hạnh là đạo đế.

Bảy chân như này được gọi là giả danh thiết lập bốn đế. Ở đây nên biết, ba thứ chân như thuộc về hai tánh phân biệt và y tha là: chân như nơi luân chuyển, chân như nơi y chỉ và chân như nơi tà hạnh; bốn thứ chân như thuộc về tánh chân thật là: chân như nơi không tướng, chân như nơi duy thức, chân như nơi thanh tịnh và chân như nơi chánh hạnh. Những gì thuộc về hai tánh phân biệt và y tha là tục đế. Những gì thuộc về tánh chân thật là chân đế.

bình đẳng; do chân như nơi sự thanh tịnh nên Thanh văn bồ đề, Độc giác bồ đề và Vô thượng bồ đề rất là bình đẳng; do chân như nơi sự chánh hành nên cái tuệ của chỉ quán siêu việt vin vào pháp tổng quát, sau khi nghe giáo pháp, rất là bình đẳng." (H.T Trí Quang dịch). Luận Thành duy thức: "Bảy thật tính (chân như) này được bao hàm trong viên thành thật, vì là đối tượng của hai trí căn bản và hậu đắc." (Tuệ Sỹ dịch). Bảy chân như này chỉ cho thắng nghĩa đế. 1043 Có thuyết cho rằng có một vị Tự tại thiên mà tự thể là thật, phổ biến, thường hằng, sanh ra các pháp.

1044 Các nguyên nhân khác như: do thời gian tác thành mọi vật, từ các phương sanh người đời, từ khởi điểm tối sơ sanh sản hết thảy hữu tình, từ tự nhiên sanh ra hết thảy pháp, hư không là nguyên nhân của mọi vật. Đó là những quan điểm về pháp của các học thuyết ngoại đạo. (luận Thành duy thức)

1045 Pháp vô ngã bao gồm nhân vô ngã.

547

Bốn thứ sai biệt của giả danh thiết lập đạo lý là:

Kệ tụng:

Chánh tư, quả chánh kiến

Trạch pháp, các hiện lượng

Cũng nói bất tư nghị

Đạo lý có bốn thứ.

Giải thích:

Giả danh thiết lập đạo lý có bốn thứ: 1. Đạo lý tương đãi; 2. Đạo lý nhân quả; 3. Đạo lý thành tựu; 4. Đạo lý pháp nhiên. 1046

Đạo lý tương đãi là chánh tư duy. Tại vì có chánh tư duy cho nên mới có chánh kiến xuất thế 1047 sanh khởi. Rời chánh tư duy thì không có phương tiện nào khác có thể sanh khởi chánh kiến. Đạo lý nhân quả là chánh kiến và quả của chánh kiến. Đạo lý thành tựu là lấy hiện lượng v.v… 1048 để giản trạch các pháp. Đạo lý 1046 Trong 4 đạo lý, đạo lý 1, 2 và 3 là sự thật tương đối; đạo lý 4 là sự thật tuyệt đối. Kinh Giải thâm mật giải thích: "Thứ 1, đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sanh các hành và phát sanh ngôn từ liên quan các hành. Thứ 2, đạo lý tác dụng là do nhân tố và duyên tố mà các pháp sanh, các pháp thành, các pháp sanh thành rồi tác dụng. Thứ 3, đạo lý chứng thành là do nhân tố và duyên tố mà làm cho ý nghĩa nói ra được xác lập và làm cho người nghe hiểu biết chính xác. Thứ 4, đạo lý pháp nhĩ là Như lai xuất thế hay không xuất thế, pháp tánh các pháp vẫn an lập, pháp giới các pháp vẫn an trú." (H.T Thích Trí Quang dịch) 1047 Chánh kiến xuất thế: là tuệ tăng thượng, tức đa văn huân tập cùng tác ý đúng lý (nhân) mà cứu cánh là trí vô phân biệt (quả).

1048 Hiện lượng, tỷ lượng và thánh giáo lượng là 3 công cụ nhận thức các pháp. Hiện lượng là nhận thức bằng trực giác. Tỷ lượng là nhận thức loại suy hay luận lý học. Thánh giáo lượng là nhận thức được truyền bởi thánh giáo.

548

pháp nhiên là trú xứ không thể nghĩ bàn 1049; pháp này thành tựu rồi gọi là chân như.

Hỏi: Vì sao chánh tư duy có thể sanh khởi chánh kiến? Chánh kiến thành tựu rồi thì không cần phải tư duy nữa. Vì sao chánh kiến có năng lực đoạn trừ phiền não và đưa đến diệt độ 1050? Đoạn trừ phiền não thành tựu rồi thì không cần phải tư duy nữa. Các nghĩa lý như vậy đều là đạo lý pháp nhiên. Bốn thứ như vậy gọi là giả danh thiết lập đạo lý.

Ba thứ sai biệt của giả danh thiết lập ba thừa là: Kệ tụng:

Tâm, thuyết, hành, tụ, quả

Năm có thấp, vừa, cao

Dựa đây ba phẩm khác

Thiết lập có ba thừa.

Giải thích:

Dựa vào năm nghĩa và ba phẩm để thiết lập ba thừa. Năm nghĩa là: 1. Tâm; 2. Thuyết; 3. Hành; 4. Tụ; 5. Quả. Ba phẩm là bậc thấp, bậc vừa và bậc cao. Năm sự của hàng thanh văn đều là bậc thấp. Tâm bậc thấp là tâm cầu giải thoát cho mình. Thuyết bậc thấp là thuyết giáo pháp lợi mình. Hành bậc thấp là thực hành hạnh lợi mình. Tụ bậc thấp là phước trí ít nhỏ do chỉ tu tập trong ba đời 1049 Trú xứ không thể nghĩ bàn (bất khả tư nghị xứ): là pháp tánh ly ngôn, tức chân như vô ngã. Trú xứ ấy là sở duyên của trí vô phân biệt. 1050 Diệt độ = niết bàn, giải thoát.

549

v.v…

1051 Quả bậc thấp là đắc quả thanh văn. Năm sự của hàng duyên giác thuộc về bậc vừa. Năm sự của hàng bồ tát thuộc về bậc cao. Tâm bậc cao là nói bốn thứ tâm báo ơn 1052, như kinh Kim cương bát nhã có nói đến. Thuyết bậc cao là đem cái tâm báo ơn mà làm sự thuyết pháp như vậy. Hành bậc cao là qua sự thuyết pháp ấy mà thực thi cái hạnh như vậy. Tụ bậc cao là với sự thực thi cái hạnh ấy mà có được khối phước trí viên mãn như vậy. Quả bậc cao là có khối phước trí viên mãn ấy thì đắc quả Vô thượng bồ đề.

Lại nữa, thanh văn thừa thì nghe pháp từ người khác, tư duy nội tâm, dùng trí phân biệt mà đắc quả. Duyên giác thừa thì không nghe pháp từ người khác, tư duy nội tâm, cũng dùng trí phân biệt mà đắc quả. Bồ tát thừa thì không nghe pháp từ người khác, dùng trí vô phân biệt mà đắc quả. Ba thứ này gọi là giả danh thiết lập ba thừa.

Đã nói bốn thứ giả danh thiết lập, kế nói bốn thứ suy tìm hiểu biết 1053 của bồ tát.

1051 Hàng thanh văn tu tập trải qua 3 đời hay 60 kiếp thì chứng được đạo quả. Hàng duyên giác tu tập trải qua 4 đời hay 100 kiếp thì chứng được đạo quả. Hàng bồ tát tu tập trải qua 3 vô số kiếp thì chứng được Vô thượng bồ đề.

1052 Bốn thứ tâm báo ơn (tứ chủng ân tâm): Kinh Kim cương bát nhã ghi: "Như lai sẽ nói cho các vị biết thiện nam thiện nữ phát tâm bồ đề thì bằng cách nào trú ở tâm ấy, và bằng cách nào sửa chữa tâm mình. Trưởng lão thưa rằng, dạ, bạch Thế tôn, chúng con ước muốn được nghe Ngài dạy. Trưởng lão Thiện hiện, Bồ tát thì phải sửa chữa tâm mình bằng tuệ giác này." "Bằng cách nào sửa chữa tâm mình" (vân hà hàng phục kỳ tâm), tâm ấy, theo ngài Thế thân, chính là bốn tâm báo ơn mà bồ tát phát nguyện, được chư Phật khen ngợi. Bốn tâm báo ơn là: 1. Tâm quảng đại; 2. Tâm đệ nhất nghĩa; 3. Tâm thường; 4. Tâm bất điên đảo. Ngài Thế thân nói: "Nếu bồ tát có bốn cái tâm sâu xa lợi ích bồ đề, thì đó chính là trú xứ đại thừa của bồ tát." Đại thừa lấy tâm bồ đề làm căn bản nên gọi là trú xứ. Bốn tâm ấy, 2 tâm đầu thuộc về từ bi, 2 tâm sau thuộc về trí tuệ. Tâm quảng đại là tâm từ bi không có hạn lượng, vì có sự phát tâm rộng xa. Tâm đệ nhất nghĩa là tâm từ bi làm lợi ích không gì đồng đẳng, vì phàm phu, tiểu thừa không thể làm được sự lợi ích lớn lao. Tâm thường là trí tuệ không biến khác, là tâm thường hằng, vì thể hội pháp môn bất nhị. Tâm bất điên đảo là trí tuệ như thật, là tâm không điên đảo với 4 tướng ngã, nhân, chúng sanh và thọ giả, là cái tâm như thật.

1053 Suy tìm hiểu biết (cầu tri = tầm tư) bằng quán trí để ngộ nhập đạo lý duy thức.550

Kệ tụng:

Danh, vật làm khách nhau

Hai tánh đều là giả

Hai biệt bất khả đắc

Đó là nghĩa bốn cầu.

Giải thích:

Các bồ tát có bốn thứ suy tìm về các pháp: 1. Suy tìm danh; 2. Suy tìm vật; 3. Suy tìm tự tánh; 4. Suy tìm sai biệt. 1054

Suy tìm danh là quán sát danh đối với vật chỉ là khách thể, gọi đó là suy tìm danh. Suy tìm vật là quán sát vật đối với danh chỉ là khách thể, gọi đó là suy tìm vật. Suy tìm tự tánh là quán sát tự tánh của danh và tự tánh của vật, biết chúng chỉ là giả thiết, gọi đó là suy tìm tự tánh. Suy tìm sai biệt là quán sát sai biệt của danh và sai biệt của vật, biết chúng toàn là không thật nên không thể thủ đắc, gọi đó là suy tìm sai biệt.

Đã nói bốn thứ suy tìm hiểu biết, kế tiếp phân biệt bốn tri kiến như thật 1055 .

1054 Danh và vật là danh và nghĩa của các pháp. Tự tánh và khác biệt là đặc tánh và chi tiết của danh và của vật, nên gọi là tự tánh của danh, tự tánh của vật, khác biệt của danh, khác biệt của vật. Nhiếp luận nói về quán trí ngộ nhập duy thức như sau: "Do cái gì và làm thế nào để được ngộ nhập? Do cái ý thức thuộc chủng loại đa văn huân tập và thuộc về tác ý đúng lý, mà kiến phần của nó có cái ấn tượng tương tự pháp và nghĩa, (do cái ý thức ấy mà phân thành 4 tầm tư và 4 thật trí). Bốn tầm tư là suy tìm chỉ là giả thiết về danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt. Bốn thật trí là biết chắc chỉ là giả thiết về danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt. Cả 4 tầm tư và 4 thật trí như vậy đồng là không thể thủ đắc. Chư vị bồ tát muốn ngộ nhập duy thức một cách đúng như sự thật, nên nỗ lực mà tu - tức là đem cái ý thức có cái ấn tượng tương tự về danh và nghĩa mà suy tìm danh chỉ là ý thức, suy tìm nghĩa dựa vào danh cũng chỉ là ý thức, suy tìm tự tánh và sai biệt của danh và nghĩa cũng chỉ là giả thiết. Bao giờ chứng được chỉ là ý thức, thì bấy giờ chứng biết danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt, toàn là không thật, đồng là không thể thủ đắc. Như vậy, do 4 tầm tư và do 4 thật trí mà chính nơi cái ý thức có ấn tượng tương tự danh và nghĩa mà ngộ nhập được đạo lý duy thức." (H.T Thích Trí Quang dịch)

551

Kệ tụng:

Chân trí có bốn thứ

Danh, vật bất khả đắc

Hai lợi làm đại nghiệp

Thành tựu trong các địa.

Giải thích:

Các bồ tát đối với các pháp có bốn tri kiến như thật: 1. Tri kiến như thật duyên danh; 2. Tri kiến như thật duyên vật; 3. Tri kiến như thật duyên tự tánh; 4. Tri kiến như thật duyên sai biệt. 1056 Tri kiến như thật là biết (đúng như sự thật) về danh, vật, tự tánh và sai biệt đều không thể thủ đắc.

Hai lợi làm đại nghiệp, Thành tựu trong các địa: Các bồ tát ở trong các địa sanh khởi đại sự lợi mình, lợi người, gọi đó là nghiệp dụng của tri kiến như thật. Kệ tụng:

Trú giữ và thọ dụng

Chủng tử hợp ba nhân

Y chỉ và tâm pháp

Chủng tử bị kia buộc.

1055 Chánh văn là như thật tri, tức là như thật trí. 1056 Tri kiến như thật duyên (= vin theo) danh là như thật liễu tri danh ngôn của các pháp. Tri kiến như thật duyên vật là như thật liễu tri thể sự của các pháp. Tri kiến như thật duyên tự tánh là như thật liễu tri tự tánh của các pháp chính là ý thức giả thiết nên không thật. Tri kiến như thật duyên khác biệt là như thật liễu tri sai biệt của các pháp là khả ngôn thuyết tánh: do không thật sự thành nên chẳng phải có; là ly ngôn thuyết tánh: do thật sự thành nên chẳng phải không có.552

Giải thích:

Ba nhân tố là: 1. Nhân tố trú giữ; 2. Nhân tố thọ dụng; 3. Nhân tố chủng tử. Nhân tố trú giữ là khí thế giới 1057. Nhân tố thọ dụng là (6 thức trước thọ dụng 1058) cảnh giới ngũ dục. Nhân tố chủng tử là thức a lại da 1059, do thức này làm nhân cho chủng tử của các pháp ở trong và ở ngoài 1060. Ba nhân tố này ví như sợi dây có năng tánh trói buộc.

Hỏi: Sợi dây này trói buộc cái gì?

Đáp: Y chỉ và tâm pháp, Chủng tử bị kia buộc. Cái bị trói buộc có ba thứ: 1. Y chỉ; 2. Tâm pháp; 3. Chủng tử nơi thức a lại da 1061 .

Hỏi: Y chỉ là những gì?

Đáp: Là sáu căn: mắt, tai, v.v…

Hỏi: Chủng tử nơi thức a lại da là gì?

Đáp: Là chủng tử của các pháp ở trong và ở ngoài trong ba cõi. Trong ba cõi, chỉ có thức a lại da mới có khả năng trói buộc, không có ai khác hay bản thân có khả năng trói buộc. Đó là tri kiến như thật về sự trói buộc. Kệ tụng:

1057 Khí thế giới = khí thế gian: chỉ cho quốc độ mà tất cả chúng sanh đang sống. Duy thức cho khí thế gian là cảnh do thức a lại da biến hiện.

1058 Sáu thức trước, còn được gọi là thức thọ dụng, thọ dụng quả báo khổ vui qua 3 tâm sở chính yếu là thọ (thọ dụng), tưởng (phân biệt) và hành (suy nghĩ tán động). 1059 Thức a lại da có năng tánh tiếp nhận huân tập và duy trì chủng tử. Chủng tử, căn thân và khí thế giới đều là cảnh sở duyên của thức a lại da.

1060 Nội ngoại chư pháp: các pháp ở trong là ngã, tức căn thân, thuộc hữu tình thế gian; các pháp ở ngoài là pháp, tức khí thế giới, thuộc vô tình thế gian. 1061 Chánh văn là a lại da thức. Ở đây được hiểu là chủng tử nơi thức a lại da, bởi lẽ thức a lại da có đặc tánh tiếp nhận huân tập (thọ huân). Chủng tử có 2 lực: lực năng sanh, là sanh ra hiện hành, và lực năng dẫn, là duy trì hiện hành. Hiện hành là nói hiện hành tự tánh khác nhau và tự thể khác nhau. Tự tánh là đặc tánh khác nhau của các pháp. Tự thể là sanh mạng khác nhau và thế giới của sanh mạng, tức quả báo dị thục trong 3 cõi.553

Tướng yên ổn nơi tâm

Và an trú tự nhiên

Tất cả cùng quan sát

Đến được đại bồ đề.

Giải thích:

Tướng yên ổn nơi tâm: Sắc thái yên ổn là phương tiện cho ba tuệ văn, tư, tu, nghĩa là làm sở duyên cho người khởi phân biệt, gọi là tướng yên ổn. Và an trú tự nhiên: Sắc thái tự nhiên là tự tánh hiện tiền, không phải sự phân biệt, gọi là an trú tự nhiên.

Tất cả cùng quan sát: Thể của hai sắc thái kia, sở duyên và phi sở duyên 1062, là vô phân biệt. Lấy hai sắc thái ấy làm phương tiện để đối trị các tướng. Nên quán sát hai sắc thái ấy theo thứ tự: trước quán sát sắc thái yên ổn, sau quán sát sắc thái an trú tự nhiên. Hai sắc thái này là thể của phi duyên 1063 . Chúng sanh

khởi bốn điên đảo 1064, tu tập theo hai sắc thái này mà chúng được diệt trừ. 1062 Sắc thái yên ổn làm đối tượng cho văn, tư, tu. Sắc thái tự nhiên không phải là đối tượng của tự tánh.

1063 Trung luận nói: "Nhân pháp ấy sanh quả, pháp ấy gọi là duyên; nếu quả ấy chưa sanh, sao không gọi phi duyên." (Nhân thị pháp sanh quả, thị pháp danh vi duyên; nhược thị quả vị sanh, hà bất danh phi duyên). Ví dụ, khi thấy hồ ta biết do nước và bột quấy lên mà thành. Hồ là quả, nhờ thấy quả mà biết được bột và nước là duyên của nó. Như thế khi chưa có hồ sao không gọi nước và bột là phi duyên. Thể của phi duyên là sắc thái vô tánh của các pháp. Các pháp do nhân duyên sanh là chỉ rõ các pháp không có thực thể, không có thật ngã độc lập ngoài các duyên, chứ không phải do nhân duyên sanh ra cái gì khác với nó, nằm riêng ngoài nó, mà chỉ hiện có giả tạm trên các duyên, nên nói do duyên sanh mà kỳ thật không sanh ra cái gì thật có độc lập. Nếu do duyên sanh ra cái gì độc lập thì đó là hữu ngã, chứ không phải duyên sanh vô ngã. Nhưng đã do duyên sanh chỉ hữu ngã giả chứ không thể là hữu ngã thật như mọi người thường chấp. Như vậy duyên không sanh ra được cái gì khác với nó, nên nói không có nhân duyên sanh. 1064 Bốn điên đảo: bốn cái thấy thác loạn: vô thường tưởng là thường, khổ tưởng là lạc, vô ngã tưởng là ngã, bất tịnh tưởng là tịnh.

554

Đến được đại bồ đề: Người tu hành nếu chỉ quán sát nhân tướng 1065 thì chỉ đắc thanh văn, duyên giác bồ đề; nếu quán sát tất cả pháp tướng 1066 thì đắc Vô thượng bồ đề. Như vậy, tùy theo chỗ trói buộc khác nhau mà có sự giải thoát khác nhau. Đó là tri kiến như thật về sự giải thoát. Hỏi: Sự giải thoát ở đây là do cái gì được nhận thức 1067, là do cái gì được hủy diệt 1068?

Kệ tụng:

Nếu trí duyên chân như

Rời xa hai chấp kia

Biết nhân khối huân tập

Tánh y tha liền mất.

Giải thích:

Nếu biết đủ ba tánh thì hủy diệt được tánh y tha. Nếu trí duyên chân như: Là biết tánh chân thật. Rời xa hai chấp kia: Là biết tánh phân biệt. Biết nhân khối huân tập: Là biết tánh y tha. 1065 Hiện quán của thanh văn chỉ thông suốt nhân vô ngã. 1066 Hiện quán của bồ tát thì thông suốt cả nhân vô ngã và pháp vô ngã. 1067 Nhiếp luận sớ, ngài Thế thân nói: "Cái có thể được nhận thức, gọi là sở tri. Đó là các pháp tạp nhiễm và thanh tịnh, tức ba tự tánh." 1068 Kinh Giải thâm mật: "Bồ tát do đúng như sự thật mà biết biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh, nên cũng đúng như sự thật mà nhận biết sự vô tướng, sự tạp nhiễm và sự thanh tịnh. Đúng như sự thật mà nhận biết sự vô tướng nên hủy diệt sự tạp nhiễm, hủy diệt sự tạp nhiễm nên chứng đắc sự thanh tịnh: ngang đây gọi là vị Bồ tát khéo biết tánh của các pháp". (H.T Thích Trí Quang dịch)

555

Tánh y tha liền mất: Biết ba tánh tức là khối huân tập không còn. Khối huân tập là thức a lại da 1069.

Hỏi: Tánh y tha mất thì có những công đức gì?

Kệ tụng:

Trí duyên chân như ấy

Quán sát không dị tướng

Hữu, phi hữu hiện thấy

Tưởng tác tự tại thành.

Giải thích:

Quán sát không dị tướng: Là cái thấy không sai biệt về biệt tướng và chân như; do đây mà nói nhị thừa và bồ tát khác nhau. Hàng nhị thừa thì thấy hữu tướng và vô tướng có sai biệt; thấy như vậy rồi nên xả hết các tướng, đối với cảnh giới vô tướng sanh khởi tác ý duyên (vào diệt), nhập vô tướng tam muội. Hàng bồ tát thì không thấy như vậy, đối với cảnh giới ngoài chân như không thấy các tướng hiện hữu riêng biệt, đối với cảnh giới vô tướng cũng thấy vô tướng 1070, do bồ tát quán trí tu tập vô chủng chủng tướng 1071.

1069 Thức a lại da vừa là chủng tử của các pháp, vừa là hiện hành của các pháp. Nói cách khác, các pháp được nhận thức đều phát sanh từ thức a lại da. Các pháp ấy là tánh y tha. Ngộ nhận các pháp như vậy là ngã pháp; hai chấp ngã pháp ấy là tánh phân biệt. Giác ngộ thức a lại da như vậy vẫn chân như; chân như ấy là tánh chân thật. Như ngọc trong suốt hiện ra đủ màu sắc là tánh y tha, lầm màu ấy cho là thật là tánh phân biệt, biết ngọc vẫn trong suốt (hay biết màu sắc ấy không thật) là tánh chân thật.

1070 Vô tướng là trong pháp tánh, quán các pháp không thễ thủ đắc, vì các pháp không thật và giả tạm.

1071 Vô chủng chủng tướng là không thấy các pháp có mỗi mỗi tướng, chỉ thấy một tướng, đó là vô tướng. Thấy như vậy thì thành tựu vô chủng chủng tướng tam muội.556

Hữu, phi hữu hiện thấy: Cảnh giới chân như có danh ngôn 1072 và cảnh giới hữu tướng không có danh ngôn 1073 đều là sự hiện thấy các pháp 1074 .

Tưởng tác tự tại thành: Tác ý dẫn ra các sự thần thông mà tất cả sự đó thành tựu là do dứt sạch ức tưởng phân biệt 1075 .

Đây là sự lợi ích của tri kiến như thật. Hỏi: Cái thấy của phàm phu và cái thấy của bồ tát hiển thị thế nào? Kệ tụng:

Che thật, thấy không thật

Nên biết là phàm phu

Thấy thật, che không thật

Như vậy gọi bồ tát.

Giải thích:

Vô công dụng của phàm phu là không thấy chân như, không thấy sắc thái chân thật 1076. Vô công dụng của bồ tát là thấy chân như, không thấy sắc thái không chân thật 1077.

1072 Cảnh giới chân như có danh ngôn: là chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy thức của các hành.

1073 Cảnh giới hữu tướng không có danh ngôn: là cảnh giới trong định. 1074 Kinh Duy ma cật ghi: "Trí tuệ là đạo tràng, vì hiện thấy các pháp". Hiện thấy các pháp chỉ cho tri kiến như thật, là cái thấy không có biến kế phân biệt. 1075 Chánh văn là ức tưởng phân biệt, xét văn ý nên thêm "dứt sạch", vì thần thông có ra từ định tăng thượng.

1076 Không thấy sắc thái chân thật là không thấy được tánh chân thật, như người bị bịnh màng mắt chỉ thấy cảnh vật thác loạn mà không thấy được cảnh vật không thác loạn. 1077 Không thấy sắc thái không chân thật là không thấy bằng tánh phân biệt, nói cách khác là thấy tánh phân biệt không thật có.

557

Hỏi: Đã biết sự sai biệt giữa phàm phu và bồ tát, làm thế nào để chuyển y và được giải thoát?

Kệ tụng:

Nên biết không thấy, thấy

Cảnh không nghĩa, có nghĩa

Chuyển y và giải thoát

Là để được tự tại.

Giải thích:

Cảnh giới không có thắng nghĩa 1078 là các tướng. Không thấy, là không thấy thắng nghĩa 1079. Cảnh giới có thắng nghĩa 1080 là chân như. Thấy, là thấy thắng nghĩa 1081. Như vậy gọi là chuyển y 1082.

Thấy cảnh giới sở chấp (bởi tánh phân biệt) là không thật thể 1083 và thấy chân như là có thật thể 1084. Như vậy gọi là giải thoát. 1078 Chánh văn là vô nghĩa cảnh giới.

1079 Không thấy thắng nghĩa tức là chỉ thấy thế tục đế, là thấy theo ý tưởng bình thường của tâm thức. Cách hiểu khác, không thấy thắng nghĩa là chỉ thấy biết về tâm ý thức, gọi là chưa khéo thấy.

1080 Chánh văn là hữu nghĩa cảnh giới.

1081 Thấy thắng nghĩa tức là thấy đúng như thắng nghĩa đế, là thấy chân như thắng nghĩa của các pháp. Cách hiểu khác, thấy thắng nghĩa là thấy tâm thức tự siêu việt, gọi là khéo thấy. 1082 Chân như là nền tảng cho sự tu hành chuyển y của Như lai tạng, từ nhiễm ô trở thành thanh tịnh.

1083 Tánh phân biệt là vọng hữu, tức là có một cách sai lầm, gọi là vô thể. 1084 Tánh chân thật là thật hữu, tức là có một cách đích thực, gọi là hữu thể. Khởi tín luận ghi: "Chân như mà phân tách theo ngôn ngữ thì có hai mặt: một là Không một cách đúng như sự thật (như thật không), vì biểu thị thật thể một cách trọn vẹn; hai là Có một cách đúng như sự thật (như thật bất không), vì thật thể sung mãn mọi phẩm chất sẵn có mà thuần túy. Không một cách đúng như sự thật là chân như xưa nay không thích hợp với mọi sự ô nhiễm, vì chân như thì phi phạm trù đối kháng nhau, siêu phân biệt không chính xác. Hãy nhận thức chân như phi khẳng558

Vì sao gọi là giải thoát? Là để được tự tại. Tự tại nghĩa là theo ý mình chuyển hóa một cách tự nhiên, không làm gì cả đối với các cảnh giới. Như trong kinh có nói: "Nếu thấy có các tướng tức là bị trói buộc, bị trói buộc tức là không giải thoát." Không làm gì cả đối với các cảnh giới tức là giải thoát. Hỏi: Thế nào là tri kiến như thật về phương tiện sanh tịnh độ? Kệ tụng:

Chúng sanh đồng một chủng

Địa cảnh đều thấy khắp

Là chướng ngại tịnh độ

Biết vậy cần phải xả.

Giải thích:

Chúng sanh đồng một chủng, Địa cảnh đều thấy khắp: Khí thế giới là đại cảnh giới. Tất cả chúng sanh thấy cùng một chủng loại, đều nói đây là đại địa. Là chướng ngại tịnh độ: Có cái thấy như vậy tức là làm chướng ngại cho phương tiện sanh tịnh độ 1085.

Biết vậy cần phải xả: Bồ tát biết những ức tưởng này là chướng ngại, thì tinh cần xả bỏ những tưởng ấy, gọi đó là đối trị.

định, phi phủ định, phi cả khẳng định phủ định, phi không khẳng định phủ định; phi đồng nhất, phi biệt lập, phi cả đồng nhất biệt lập, phi không đồng nhất biệt lập. Nói tổng quát, chúng sanh thì hay phân biệt, phân biệt liền liền và đủ cách, nhưng mọi sự phân biệt ấy toàn không thích hợp với chân như, nên nói là Không. Như vậy tách rời phân biệt thì thật không có gì phải làm cho không đi. Có một cách đúng như sự thật là thật thể đã không vì không phân biệt, thật thể ấy chính là tâm thể chân như, bất biến, sung mãn mọi sự trong sáng, nên gọi là Có. Có như vậy cũng không phải là cái có có thể thủ đắc, vì đó là lĩnh vực siêu việt phân biệt mà thực chứng mới thích ứng." (H.T Thích Trí Quang dịch)

1085 Ngài La thập nói: "Đầy đủ 3 phương tiện này thì được sanh tịnh độ: 1. Khéo léo nơi sự tu tập mà không thủ đắc các tướng; 2. Không thủ đắc quả chứng; 3. Khéo léo giáo hóa chúng sanh."559

Đã nói bốn thứ tri kiến như thật của bồ tát, kế nói năm sự vô lượng của bồ tát.

Kệ tụng:

Nên giáo hóa, làm sạch Nên chứng đắc, hoàn thành Thuyết pháp, là năm sự Vô lượng của bồ tát. Giải thích:

Năm sự vô lượng là: 1. Sự giáo hóa vô lượng, là nhiếp tất cả chúng sanh giới; 2. Sự làm sạch vô lượng, là nhiếp tất cả khí thế giới; 3. Sự chứng đắc vô lượng, là nhiếp tất cả pháp giới 1086; 4. Sự hoàn thành vô lượng, là nhiếp tất cả chúng sanh có thể hóa độ; 5. Sự thuyết pháp vô lượng, là nhiếp mười hai bộ kinh, chính là phương tiện hóa đạo chúng sanh. Đã nói năm sự vô lượng của bồ tát, kế nói sự thuyết pháp của bồ tát có tám quả.

Kệ tụng:

Phát tâm và đắc nhẫn Tịnh nhãn và tận lậu Pháp trụ, học và đoạn 1086 Pháp giới là Nhất chân pháp giới, chính là tâm thanh tịnh bản nguyên của chư Phật và chúng sanh, cũng gọi là Nhất tâm pháp giới hay Nhất chân vô ngại pháp giới. Pháp giới được chia làm 4 nghĩa, gọi là tứ pháp giới: sự pháp giới, lý pháp giới, lý sự vô ngại pháp giới và sự sự vô ngại pháp giới. Theo đó tất cả các pháp, mỗi pháp là chân như, nên một là tất cả, tất cả là một, hỗ tương nhiếp nhập, trùng trùng duyên khởi. 560

Thọ dụng là tám quả.

Giải thích:

Bồ tát tinh cần thuyết pháp thì đứa đến tám quả (cho người nghe pháp): 1. Người nghe pháp phát tâm bồ đề; 2. Người nghe pháp đắc vô sanh nhẫn; 3. Người nghe pháp rời xa trần cấu, đối với các pháp được mắt pháp trong sáng, và ở đây được nhiếp vào thừa bậc thấp 1087; 4. Người nghe pháp được các lậu diệt tận 1088; 5. Làm cho chánh pháp tồn tại lâu dài, vì nhờ sự thuyết pháp mà chánh pháp được triển chuyển thọ trì; 6. Người chưa học giáo nghĩa (đại thừa) thì làm cho học được giáo nghĩa (đại thừa); 7. Người chưa dứt hoài nghi (về đại thừa) thì làm cho hết hoài nghi (về đại thừa); 8. Người đã hết hoài nghi (về đại thừa) thì làm cho thọ dụng mùi vị chánh pháp với sự vui mừng lớn lao, không có chướng ngại Đã nói sự thuyết pháp của bồ tát có tám quả, kế nói bảy nghĩa lớn lao của đại thừa.

Kệ tụng:

Duyên, hành, trí, cần, xảo

Quả, sự đều đầy đủ

Theo bảy nghĩa lớn này

Thiết lập nơi đại thừa.

Giải thích:

1087 Pháp nhãn tịnh (mắt pháp trong sáng) có 2 loại: 1. Pháp nhãn của tiểu thừa (= thừa bậc thấp) là thấy được pháp tứ đế, chứng quả Tu đà hoàn; 2. Pháp nhãn của đại thừa là ngộ pháp Vô sanh, vào địa đầu tiên.

1088 Quả a la hán.

561

Có đầy đủ bảy nghĩa lớn lao sau đây thì gọi là đại thừa: 1. Duyên tố lớn lao, vì lấy vô lượng giáo pháp rộng lớn sâu xa là các tu đa la v.v… làm duyên tố 1089; 2. Tu hành lớn lao, vì thực hành sự lợi mình, lợi người một cách đầy đủ; 3. Trí tuệ lớn lao, vì cùng một lúc thông suốt nhân vô ngã và pháp vô ngã; 4. Tinh cần lớn lao, vì trải qua ba vô số kiếp tu hành không có ngừng nghỉ; 5. Thiện xảo lớn lao, vì không bỏ sanh tử mà không nhiễm sanh tử 1090; 6. Thành quả lớn lao, vì có được mười lực, bốn vô sở úy, mười tám pháp bất cộng; 7. Hiện sự lớn lao, vì thị hiện đại bồ đề và đại niết bàn ở trong vô lượng quốc độ.

Đã nói bảy nghĩa lớn lao của đại thừa, kế nói tám pháp tổng nhiếp đại thừa. Kệ tụng:

Tánh, tín, tâm, hành, nhập

Thành, tịnh, bồ đề thắng

Như vậy tám chủng sự

Tổng nhiếp các đại thừa.

Giải thích:

Ở đây lấy tám sự để tổng nhiếp tất cả pháp đại thừa. Tám sự là: 1. Chủng tánh, như trong phẩm Chủng tánh (thứ tư) đã nói; 2. Đức tin chánh pháp, như trong 1089 Duyên tố đi vào đại thừa và giáo hóa chúng sanh. Kinh Giải thâm mật có ghi: "Các vị bồ tát trước tiên ở Giải hành địa dùng mười pháp hạnh mà rất khéo tu tập về thắng giải và thắng nhẫn, nên vượt qua địa ấy mà nhập vào chánh tánh ly sanh của bồ tát." Mười pháp hạnh, theo luận Du già sư địa, quyển 74 nói: "Trong đại thừa có 10 pháp hạnh làm cho bồ tát giáo hóa được chúng sanh, đó là đối với 12 loại giáo pháp đại thừa mà biết (1) sao chép, (2) ghi nhớ, (3) hiến cúng, (4) trao cho người, (5) ai nói thì kính nghe, (6) hoặc đọc, (7) hoặc học, (8) rồi lớn tiếng mà tụng, (9) hoặc giảng cho người, (10) hay ở một mình chỗ thanh vắng mà tư duy và tu tập." Chánh tánh ly sanh là Kiến đạo vị của bồ tát.

1090 Nhiếp luận nói: "Niết bàn vô trú của bồ tát là xả bỏ tạp nhiễm mà không xả bỏ sanh tử." (H.T Thích Trí Quang dịch)

562

phẩm Minh tín (thứ mười một) đã nói; 3. Phát tâm, như trong phẩm Phát tâm (thứ năm) đã nói; 4. Thực hành các hạnh, như trong phẩm Độ nhiếp (thứ mười bảy) đã nói; 5. Nhập đạo, như trong phẩm Giáo thọ (thứ mười lăm) đã nói; 6. Thành thục chúng sanh, là bồ tát từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy; 7. Làm sạch thế giới của Phật, là bồ tát bất thoái từ địa thứ tám trở lên; 8. Bồ đề thù thắng, là Phật địa. Bồ đề có ba loại khác nhau, đó là Thanh văn bồ đề, Duyên giác bồ đề và Phật bồ đề. Phật bồ đề thì vĩ đại, nên nói là thù thắng 1091 . Ở Phật địa thì có sự thị

hiện (viên mãn) đại bồ đề và đại niết bàn.

Đã nói tám pháp tổng nhiếp đại thừa, kế nói năm hạng bồ tát sai biệt. Kệ tụng:

Tín hành và tịnh hành

Tướng hành, vô tướng hành

Cho đến vô tác hành

Sai biệt y các địa.

Giải thích:

Bồ tát có năm hạng sai biệt: 1. Hạng tín hành: là bồ tát trước khi nhập các địa, ở vô số kiếp thứ nhất 1092; 2. Hạng tịnh tâm hành: là bồ tát nhập sơ địa 1093; 3. 1091 Thù thắng có nghĩa là Vô thượng bồ đề thì viên mãn 4 trí (Đại viên cảnh trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quán sát trí và Thành sở tác trí) mà Thiên thai tông gọi là Thật trí bồ đề. 1092 Còn gọi là địa vị bồ tát đức tin (tín địa). Nhiếp luận thích ghi: "Trong ba vô số kiếp tu hành, ở đại kiếp thứ nhất, bồ tát thuộc hàng thắng giải hành, chưa chứng chân như nên sự tu tập tập chỉ dựa vào đức tin."

1093 Đây chỉ bồ tát chứng Vô sanh pháp nhẫn, còn gọi là địa vị bồ tát tuệ giác trong suốt (tịnh tâm địa).

563

Hạng hữu tướng hành: là bồ tát ở địa thứ hai cho đến địa thứ sáu 1094; 4. Hạng vô tướng hành: là bồ tát ở địa thứ bảy

1095; 5. Hạng vô tác hành: là bồ tát ở ba địa sau cùng 1096.

Đã nói năm hạng bồ tát sai biệt, kế nói các sắc thái sai biệt của bồ tát. Kệ tụng:

Không đắm trước, thanh tịnh

Kềm chế giận, siêng đức

Không động và thấy thật

Có dục gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ lợi mình để nói sắc thái bồ tát. Không đắm trước là có năng lực thực hành bố thí mà không đắm trước các dục. Thanh tịnh là có năng lực trì giới. Kềm chế giận dữ là có năng lực nhẫn nhục. Siêng năng tu đức là có năng lực tinh tiến. Không động là có năng lực tu tập thiền định. Thấy đúng chân thật 1097 là có năng lực tu tập trí tuệ. Có dục tâm 1094 Còn gọi là địa vị bồ tát năm độ hoàn hảo: địa thứ 2 là cụ giới địa, địa thứ 3 là cụ nhẫn địa, địa thứ 4 là cụ tiến địa, địa thứ 5 là cụ định địa, địa thứ 6 là cụ tuệ địa. 1095 Còn gọi là địa vị bồ tát phương tiện vô tướng (vô tướng phương tiện địa). 1096 Địa thứ 8 là địa vị bồ tát tự tại với cảnh (sắc tự tại địa); địa thứ 9 là địa vị bồ tát tự tại với tâm (tâm tự tại địa); địa thứ 10 là địa vị bồ tát tận cùng địa vị (cứu cánh địa). 1097 Thấy đúng chân thật là trí căn bản. Chân thật là tánh như sở hữu, tức tuệ giác vốn có (bản giác).

564

1098 là có năng lực phát khởi chí nguyện ưa thích đại bồ đề. Thực hành bảy cửa ngõ này gọi là sắc thái bồ tát. Kệ tụng:

Tùy nhiếp, không não hại Chịu oán hại, dũng lực Không phóng dật, đa văn Lợi người gọi bồ tát. Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ lợi người để nói sắc thái bồ tát. Tùy nhiếp là thí, là thường lấy bốn pháp nhiếp để nhiếp hóa chúng sanh. Không não hại là giới, là mình tin tưởng nơi người, không có ý niệm não hại ai. Chịu tổn hại là nhẫn, là người đem đến những trái nghịch mà không ôm lòng oán thù. Dũng lực là tiến, là ở trong cảnh khổ hóa độ chúng sanh mà không có cái tâm thoái lui khuất phục. Không phóng dật là định, là không đắm mùi vị thiền, không màng đời sau thọ sanh vào nơi nào. Đa văn là tuệ, là có năng lực đoạn trừ tất cả hoài nghi của chúng sanh. Tinh cần thực hành sự lợi người như vậy là sắc thái của bồ tát.

Kệ tụng:

Chán tiền của, bỏ dục Quên oán, siêng làm lành 1098 Dục tâm = bồ đề tâm: Dục tâm sở ở đây thuộc thiện tánh. Đó là sự ham thích, mong cầu bồ đề, làm động lực cho mọi điều thiện phát sanh. Có thể nói đây là công việc phát đại tâm, lập đại nguyện của sự phát bồ đề tâm. 565

Khéo tướng, không ác kiến

Nội trú gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ an trú công đức để nói sắc thái bồ tát. Chán tiền của, là an trú công đức của thí, vì biết tội lỗi của sự tham lam tiền của là sẽ rơi vào đường dữ hay đời sau nghèo túng. Bỏ dục, là an trú công đức của giới, vì biết mê đắm năm dục thì không thể xuất gia, thọ trì tịnh giới. Quên oán, là an trú công đức của nhẫn, là người đem lại tổn hại cho mình vẫn không sanh tâm oán thù; người oán thù thì giống như người khắc vào tảng đá, sẽ rơi vào đường dữ; người không oán thù thì giống như người vẽ trên mặt nước, sẽ sanh vào nẻo lành. Siêng làm lành, là an trú công đức của tiến, là vì lợi mình và lợi người mà thực hành sáu ba la mật. Khéo tu hữu tướng, là an trú công đức của định, là có khả năng khéo léo phân biệt ba tướng: tịnh chỉ, sách cử và xả 1099. Không có ác kiến 1100, là an trú công đức của tuệ, là không thủ đắc tất cả các tướng. Nội trú, là an trú công đức của nguyện, là tự nội an trú bất động, như trong luận đại thừa nói 1101 .

Kệ tụng:

Đủ bi, sanh hổ thẹn

Chịu khổ sở, xả lạc

1099 Phẩm Giác phần, thứ 21, phần 1 nói: "Tu tập hữu tướng: Là hợp tu ba tướng, tịnh chỉ, sách cử và xả." Tịnh chỉ là nếu tâm trạo cử hay sợ trạo cử nổi lên thì nên tu tập tịnh chỉ, đối với cảnh sở duyên cực sanh chán ghét. Sách cử là nổi lên sự cảnh giác khi tâm bị hôn trầm, làm cho tâm phấn chấn lên. Xả là rời xa hôn trầm, trạo cử, tâm trú nơi xả." 1100 Ác kiến: Kiến thức sai lầm, trí tuệ ác hại (ác tuệ). Ác tuệ lấy nhiễm tuệ làm tánh, nó làm chướng ngăn kiến giải thiện. Sự tán loạn làm phát sanh ác tuệ. 1101 Như trong Nhiếp đại thừa luận: "Tại sao địa thứ tám gọi là bất động, vì ở đây hết thảy hữu tướng, hữu công dụng hành, đều không thể dao động." (H.T Thích Trí Quang dịch)566

Trì niệm, khéo tập định

Không xả gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ không thoái lui để nói sắc thái bồ tát. Đầy đủ đại bi là thí không thoái lui, là thương xót cái khổ của người làm động lực cho sự thực hành bố thí. Sanh khởi hổ thẹn là giới không thoái lui, là quán sát (nhân quả) đời này đời khác, quán sát về con người và các pháp để không tạo tác các lầm lỗi. Chịu đựng khổ sở là nhẫn không thoái lui, là gió mưa lạnh nóng v.v… và những trái nghịch, tổn hại do người khác đem lại, tất cả khổ sở ấy đều có thể nhận chịu. Xả lạc là tiến không thoái lui, là người có năng lực thực hành chánh cần, không đắm trong sự hỷ lạc của mình 1102. Trì niệm là định không thoái lui, là người có năng lực khéo nhiếp tâm, do trước đã có niệm lực 1103. Khéo tập định là tuệ không thoái lui, là đầy đủ trí vô phân biệt. Không xả bỏ là nguyện không thoái lui, là không xả bỏ đại thừa.

Kệ tụng:

Trừ khổ, không gây khổ

Ôm khổ, không sợ khổ

Thoát khổ, không nhớ khổ

Muốn khổ gọi bồ tát.

Giải thích:

1102 Chỉ cho tứ thiền bát định và diệt thọ tưởng định. 1103 Niệm là nhớ nghĩ đến những pháp câu hữu với giải thoát, gọi là niệm căn. Niệm lực là sức mạnh do niệm căn sanh ra, có khả năng phá hủy mọi thứ tà niệm, bằng cách dùng pháp tứ niệm xứ để giữ gìn chánh niệm. Niệm là sở y của tâm sở định.567

Kệ tụng này lấy cửa ngõ lìa khổ để nói sắc thái bồ tát.

Trừ khổ là thí, là thí cho người tài vật để trừ khử sự nghèo túng. Không gây khổ là giới, là khi bồ tát sống trong tịnh giới thì không gây khổ não cho người. Ôm khổ là nhẫn, là khi làm việc lợi mình lợi người thì cần có năng lực chấp nhận khổ đau. Không sợ khổ là tiến, là khi làm việc khó làm thường không thoái lui. Thoát khổ là định, là khi rời xa những ham muốn của cõi Dục thì giải thoát khổ khổ 1104. Không nhớ khổ là tuệ, là khi ba luân thanh tịnh thì không còn sanh khởi phân biệt. Muốn khổ là nguyện, là vì hóa độ chúng sanh mà bồ tát ưa thích trú trong sanh tử.

Kệ tụng:

Pháp ưa, pháp tự tánh

Pháp quở, pháp siêng năng

Pháp tự tại, pháp sáng

Pháp hướng gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ pháp tu để nói sắc thái bồ tát.

Pháp tu ưa thích là thí, là ưa thích tu tập các pháp môn như bố thí v.v… Pháp tu tự tánh là giới, là lấy tự tánh giới 1105 mà hộ trì (thân tâm). Pháp tu quở 1104 Khổ có 3 loại: 1. Khổ khổ (dục khổ): khổ sở vì nóng lạnh, đói khát, bịnh tật v.v…; 2. Hành khổ: khổ sở vì sự biến động của pháp hữu vi, trong đó, 5 uẩn bao gồm thân tâm và thế giới của thân tâm; 3. Hoại khổ (biến dịch khổ): khổ sở vì cái vui mất đi. Luận Thanh tịnh đạo nói: "Cảm thọ khổ về thân và tâm gọi là khổ khổ, vì tự tính nó là khổ, tên nó là khổ, và vì nó đau đớn thực sự. Cảm thọ lạc về thân và tâm gọi là hoại khổ vì đó là nhân sanh ra khổ khi cảm thọ ấy biến hoại. Xả thọ và các hành khác trong ba cõi là hành khổ, vì chúng bị bức bách trong sanh diệt." (Thích Nữ Trí Hải dịch)

1105 Kinh Pháp bảo đàn: "Tâm địa không có lầm lỗi là tự tánh giới." Hay như kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: "Khi tâm tưởng nhớ đến Phật thì tâm ấy là Phật, tâm ấy làm Phật."568

trách là nhẫn, là pháp tu đối trị chê bai, oán ghét, giận dữ. Pháp tu siêng năng là tiến, là siêng năng thực hành giáo pháp đại thừa. Pháp tu tự tại là định, là xuất nhập các thiền định một cách tự tại. Pháp tu sáng tỏ là tuệ, là đầy đủ tuệ giác tuyệt bậc. Pháp tu một hướng là nguyện, là một bề ưa thích đại bồ đề. Hỏi: Vì sao gọi là pháp tu?

Đáp: Vì tất cả các pháp ba la mật đều triển chuyển theo nhau (mà tu tập). Kệ tụng:

Tài, chế, hộ, thiện, lạc

Pháp tánh và đại thừa

Bảy thứ không phóng dật

Cho nên gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ không phóng dật để nói sắc thái bồ tát. 1. Không phóng dật tài sản: Đây là nói về bố thí; tiền của không thí thì không vững chắc, tiền của đã thí thì vững chắc 1106; 2. Không phóng dật cấm chế: Đây là nói về trì giới; như Phật dạy, có điều cần phải làm thì làm, điều không nên 1106 Kinh Đại bảo tích, Pháp hội Úc Già trưởng giả, thứ 19: "Bồ Tát ở tại gia khéo điều phục bố thí phân biệt nhu nhuyến. Phải quan niệm rằng nếu của đem bố thí cho người rồi đó là của tôi, của còn lại trong nhà thì chẳng phải của tôi, của đã bố thí thì vững chắc, của chưa thí thì chẳng vững chắc, của đã thí thì vui ngày sau, của chưa thí thì vui hiện tại, của đã thí khỏi giữ gìn, của còn lại phải giữ gìn, của đã thí thì khỏi bị tham ái trói buộc, của còn lại thì thêm tham ái. của đã thí chẳng phải bận lòng, của còn lại bận lòng, của đã thí chẳng lo sợ, của còn lại phải lo sợ, của đã thí là cột chánh đạo, của còn lại là cột ma, của đã thí thì vô tận, của còn lại thì hữu tận, của đã thí thì vui, của còn lại phải gìn giữ nên khổ, của đã thí thì lìa gút trói, của còn lại thì thêm gút trói, của đã thí là lộc, của còn lại chẳng phải lộc, của đã thí là sự nghiệp đại trượng phu, của còn lại chẳng phải sự nghiệp đại trượng phu, của đã thí được chư Phật khen, của còn lại được phàm phu khen. Vì thế nên Bồ Tát phải bền vững bố thí." (H.T Thích Trí Tịnh dịch)569

làm thì không làm 1107; 3. Không phóng dật hộ trì: Đây là nói về nhẫn nhục; hộ trì cái tâm của mình, cái tâm của người, không cho cả hai bị tổn hại 1108; 4. Không phóng dật thiện pháp: Đây là nói về tinh tiến; thường khởi (bốn) chánh cần, tu hành sáu ba la mật; 5. Không phóng dật lạc thọ: Đây là nói về thiền định; khi tu các thiền định thì tâm có lạc thọ nhưng không tham đắm mùi vị của nó; 6. Không phóng dật pháp tánh: Đây là nói trí tuệ; là biết đúng như sự thật về pháp tánh chân như (đồng nhất) 1109; 7. Không phóng dật đại thừa: Đây là nói về đại nguyện; ma vương có đến phá hoại người tu thì tâm bồ đề cũng không thoái chuyển. Kệ tụng:

Không toại ý, tội nhỏ

Chưa nhẫn, thoái, tán động

Thấy nhỏ hẹp, thừa khác

Bảy thẹn gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ có hổ thẹn để nói sắc thái bồ tát.

1107 Đình chỉ là giữ, hành động là phạm (chỉ trì tác phạm) là nguyên tắc đối với điều ác, như giới sát, đạo, dâm, vọng v.v…; ngược lại, đối với điều thiện thì hành động là giữ, đình chỉ là phạm (tác trì chỉ phạm), như bố tát, tụng giới, yết ma, tự tứ, phóng sanh, bố thí v.v… 1108 Tạp A hàm, kinh Tư đà già, số 619: "Tâm tự thân cận, tu tập; tùy sự hộ trì mà tác chứng. Đó gọi là tự hộ trì mình tức là hộ trì người. Thế nào là tự hộ trì mình tức là hộ trì người? Không khủng bố người khác, không chống trái người khác, không hại người khác, có từ tâm thương xót người. Đó gọi là tự hộ trì mình tức là hộ trì người. Cho nên các tỳ kheo cần phải học như vậy. Người tự hộ trì là tu tập bốn niệm xứ. Hộ trì người cũng là tu tập bốn niệm xứ." (Thích Đức Thắng dịch)

1109 Luận Khởi tín: "Pháp tánh ấy là tâm thể phi sanh diệt. Hết thảy các pháp chỉ do phân biệt mà có sai biệt, tách rời phân biệt thì đối tượng cũng không có. Do vậy mà biết các pháp xưa nay phi ngôn ngữ, phi văn tự, phi nhận thức, tuyệt đối nhất quán, không hề chuyển biến, không thể phá hủy, toàn là tâm thể đồng nhất nên mệnh danh chân như." (H.T Thích Trí Quang dịch)570

1. Hổ thẹn không toại ý: hổ thẹn vì còn tâm keo lẫn, tham lam; 2. Hổ thẹn tội nhỏ: hổ thẹn vì còn những tội lỗi nhỏ nhặt, thấy được mà lòng lo sợ; 3. Hổ thẹn chưa nhẫn: hổ thẹn vì chưa nhẫn chịu được; 4. Hổ thẹn thoái lui: hổ thẹn vì còn biếng nhác; 5. Hổ thẹn tán động: hổ thẹn vì thoái lui khi tu tập thiền định; 6. Hổ thẹn thấy nhỏ hẹp: hổ thẹn vì còn kiến chấp nhỏ hẹp nên chưa thông suốt pháp vô ngã; 7. Hổ thẹn thừa khác: hổ thẹn vì khởi tâm tiểu thừa, bỏ đại bồ đề. Kệ tụng:

Đời này, đời sau, xả

Khởi tinh cần, đắc thông

Bình đẳng thuyết, đại quả

Bảy nhiếp gọi bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này lấy cửa ngõ nhiếp hóa chúng sanh để nói sắc thái bồ tát. 1. Nhiếp hóa đời này: là lấy bố thí để nhiếp hóa chúng sanh hiện tại; 2. Nhiếp hóa đời sau: là lấy trì giới để nhiếp hóa chúng sanh vị lai, vì có được chỗ sanh thù thắng mới đủ năng lực nhiếp hóa; 3. Nhiếp hóa buông xả: là lấy nhẫn nhục để nhiếp hóa chúng sanh bức não, vọng động; 4. Nhiếp hóa khởi tinh cần: là lấy tinh tiến để nhiếp hóa chúng sanh biếng nhác; 5. Nhiếp hóa đắc thần thông: là lấy thiền định để nhiếp hóa chúng sanh ở phương khác, qua lại mà giáo hóa; 6. Nhiếp hóa bình đẳng thuyết pháp: là lấy trí tuệ để nhiếp hóa chúng sanh bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, bằng cái tâm bình đẳng mà thuyết (chân như) không có thêm 571

lên hay bớt đi 1110; 7. Nhiếp hóa đại quả: là lấy đại nguyện chứng đắc quả vị Phật đà để nhiếp hóa chúng sanh không bỏ sót (một loài nào). Ý nghĩa của các kệ tụng trên là lấy những cửa ngõ khác nhau để nói về sáu độ và đại nguyện. Đó là những sắc thái bồ tát cần phải biết. Đã nói các sắc thái sai biệt của bồ tát, kế nói các danh sai biệt của bồ tát. Kệ tụng:

Nên biết các bồ tát Cũng gọi ma ha tát Cũng gọi hữu tuệ giả Cũng gọi thượng thành tựu Cũng gọi hàng phục tử Cũng gọi hàng phục trì Cũng gọi năng hàng phục Cũng gọi hàng phục nha Cũng gọi là dũng mãnh Cũng gọi là thượng thánh Cũng gọi là đạo sư Cũng gọi là đại danh xưng Cũng gọi là hữu bi Cũng gọi là đại phước đức Cũng gọi tự tại hành Cũng gọi chánh thuyết giả. 1111

1110 Khởi tín luận: "Thể và tướng của chân như thì nơi người thường, nơi Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, nơi Phật đà, chân như không hề thêm lên hay bớt đi, không phải tối sơ phát sanh, không phải tối hậu hủy diệt, mà là tuyệt đối thường trú, bản lai tự sung mãn mọi tánh đức." (H.T Thích Trí Quang)

572

Giải thích:

Mười sáu tên gọi này đều dựa vào nghĩa mà lập ra. Tất cả bồ tát có chung những tên gọi này. Nếu ai nghe những tên gọi này thì phải biết đó là bậc bồ tát. Đã nói các danh sai biệt của bồ tát, kế nói các nghĩa sai biệt của bồ tát. Kệ tụng:

Thật giác, đại nghĩa giác

Nhất thiết giác, hằng giác

Và cùng phương tiện giác

Năm giác gọi bồ tát.

Giải thích:

Do có năm tuệ giác mà gọi là bồ tát: 1. Tuệ giác thật nghĩa: là giác ngộ nhân vô ngã và pháp vô ngã; 2. Tuệ giác đại nghĩa: là giác ngộ nghĩa lợi ích mình người; 3. Tuệ giác nhất thiết: là giác ngộ nghĩa nhất thiết chủng

1112; 4. Tuệ giác hằng hữu:

1111 Trong kinh điển có nhiều danh xưng về bồ tát như: khai sĩ (bồ đề tát đỏa), đại sĩ (ma ha tát đỏa), tôn nhân (đệ nhất tát đỏa), thánh sĩ (thắng tát đỏa), siêu sĩ (tối thắng tát đỏa), thượng nhân (thượng tát đỏa), vô thượng (vô thượng tát đỏa), lực sĩ (lực tát đỏa), vô song (vô đẳng bồ tát), vô tư nghị (bất tư nghị tát đỏa), Phật tử, Phật trì, đại sư, đại thánh, đại công đức, đại tự tại, chánh sĩ, thỉ sĩ, cao sĩ, đại đạo tâm thành chúng sanh, pháp thần, pháp vương tử, thắng sanh tử, quảng đại tát đỏa, cực diệu tát đỏa, thắng xuất nhất thiết tam giới tát đỏa, thân nghiệp vô thất ngữ nghiệp vô thất ý nghiệp vô thất, thân nghiệp thanh tịnh ngữ nghiệp thanh tịnh ý nghiệp thanh tịnh, thân nghiệp vô động ngữ nghiệp vô động ý nghiệp vô động, thành tựu giác tuệ (hữu tuệ giả), tối thượng chiếu minh (thượng thành tựu), tối thắng chân tử (tối thắng chi tử, hàng phục tử), tối thắng nhiệm trì (tối thắng sở y, hàng phục trì), phổ năng hàng phục (tối thắng sở sử, năng hàng phục), tối thắng manh nha (tối thắng nha), dũng kiện (mãnh kiện, dũng mãnh), tối thánh (thượng quỹ phạm sư, thượng thánh), thượng chủ (đạo sư), đại xưng (cụ đại danh xưng, đại danh xưng), liên mẫn (thành tựu từ bi, hữu bi), đại phước (đại phước đức), tự tại (phú tự tại, tự tại hành), pháp sư (đại pháp sư, chánh thuyết giả).

1112 Nhất thiết chủng là thức a lại da, còn gọi là thức dị thục, thức nhất thiết chủng. Luận Thành duy thức ghi: "Thức này chấp trì hạt giống của các pháp không để cho thất tán, do đó, được gọi573

là tuy thị hiện niết bàn nhưng tuệ giác thì vô tận; 5. Tuệ giác phương tiện: là hiểu rõ đối tượng, căn cơ mà làm các phương tiện. Kệ tụng:

Tùy ngã và tiểu kiến

Cùng với các thức thân

Và bất chân phân biệt

Bốn giác gọi bồ tát.

Giải thích:

Lại do có bốn tuệ giác mà gọi là bồ tát: 1. Tuệ giác tùy ngã: là giác ngộ về tâm; tâm ấy là thức a lại da; 2. Tuệ giác tiểu kiến: là giác ngộ về ý; ý ấy là (hoạt động tư duy, đắn đo, ước lượng, phán đoán) tương ưng với bốn hoặc là ngã si, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái mà vin theo thức a lại da; 3. Tuệ giác thức thân: là giác ngộ về thức; thức ấy là các thức thân; 4. Tuệ giác bất chân phân biệt: là giác ngộ về bất chân phân biệt 1113; bất chân phân biệt là ở trước tâm, ý và thức, tất cả bồ tát chỉ có tuệ giác, đó gọi là bất chân phân biệt. Kệ tụng:

Vô cảnh và chân nghĩa

Vĩnh vô và viên mãn

Cũng nói bất khả đắc

là nhất thiết chủng. Ngoài thức này ra, không thể có cái gì chấp trì một cách phổ biến hạt giống của các pháp." (Thích Tuệ Sỹ dịch) 1113 Một trong 4 chủng trí của bồ tát đối với tất cả cảnh giới. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 4, phẩm Minh Tín, thứ 11 ghi: "Bất chân là bất chân phân biệt trí, do không tùy thuận xuất thế trí mà sanh phân biệt." 574

Năm giác gọi bồ tát. Giải thích:

Lại do có năm tuệ giác mà gọi là bồ tát: 1. Tuệ giác vô cảnh: là giác ngộ tánh y tha; 2. Tuệ giác chân nghĩa: là giác ngộ tánh chân thật; 3. Tuệ giác vĩnh vô: là giác ngộ tánh phân biệt; 4. Tuệ giác viên mãn: là giác ngộ nhất thiết cảnh, nhất thiết chủng

1114; 5. Tuệ giác bất khả đắc: là giác ngộ ba luân thanh tịnh; ba luân: một là tuệ giác thích ứng, là cảnh giới của bồ tát; hai là tuệ giác y chỉ, là thân của bồ tát; ba là tánh giác, là trí của bồ tát; ba luân này không thể thủ đắc nên gọi là tuệ giác bất khả đắc.

Kệ tụng:

Thành tựu và xứ sở Thai tạng, tùy thứ hiện Và đã đoạn nghi sâu Năm giác gọi bồ tát. Giải thích:

Lại do có năm tuệ giác mà gọi là bồ tát: 1. Tuệ giác thành tựu: là thành tựu quả vị Phật đà; 2. Tuệ giác xứ sở: là trú cung trời Đâu suất; 3. Tuệ giác thai tạng: là nhập thai mẹ; 4. Tuệ giác tùy thứ hiện: là xuất thai, thọ dục, xuất gia, tu hành và thành đạo; 5. Tuệ giác đoạn nghi sâu: là vì các chúng sanh mà chuyển đại pháp luân. 1115

1114 Trí huệ toàn hảo biết được tất cả khía cạnh của các pháp. 1115 Tám tướng thành đạo: giáng thần, nhập thai, trú thai, xuất thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập niết bàn. 575

Kệ tụng: