Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

Đắc, không đắc và trú Với mình và với người Có thuyết và không thuyết Có mạn và mạn đoạn Chưa thục, đã thành thục Mười một thứ như vậy Tất cả đều năng giác Cho nên gọi bồ tát. Giải thích:

Lại do có mười một tuệ giác mà gọi là bồ tát: Đắc, không đắc và trú: Là tuệ giác về quá khứ, vị lai và hiện tại. Với mình và với người: Là tuệ giác ở trong và tuệ giác ở ngoài. Có thuyết và không thuyết: Là tuệ giác thô trọng và tuệ giác vi tế. Có mạn và mạn đoạn: Là tuệ giác hạ liệt và tuệ giác thù thắng. Chưa thục, đã thành thục: Là tuệ giác ở xa và tuệ giác ở gần (bồ đề); tuệ giác của bậc chưa thành thục nghĩa là vị ấy còn rất lâu xa mới đạt đến toàn giác; tuệ giác của bậc đã thành thục nghĩa là vị ấy đến rất gần sự toàn giác. Phẩm Công Đức trọn vẹn. 576

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Mười Ba 577

Phẩm Hai Mươi Ba

HÀNH TRÚ

Giải thích:

Đã nói công đức của bồ tát, kế nói năm sắc thái bồ tát. Kệ tụng:

Nội tâm có lân mẫn Ái ngữ và dũng kiện Khai thủ và thích nghĩa Năm sắc thái bồ tát. Giải thích:

Bồ tát có năm sắc thái: 1. Thương xót; 2. Lời nói từ ái; 3. Dũng mãnh; 4. Mở bàn tay; 5. Giải thích nghĩa lý. Thương xót, là dùng tâm bồ đề nhiếp hóa lợi ích chúng sanh. Lời nói từ ái, là làm cho chúng sanh có chánh tín nơi Phật pháp. Dũng mãnh, là không thoái lui, khuất phục trước những khổ hạnh khó làm. Mở bàn tay, là lấy tiền của mà nhiếp hóa. Giải thích nghĩa lý, là lấy giáo pháp mà nhiếp hóa. Năm sắc thái này cần phải biết, sắc thái đầu là tâm, bốn sắc thái sau là hành. Đã nói năm sắc thái bồ tát, kế nói phần bồ tát tại gia và bồ tát xuất gia. Kệ tụng:

Bồ tát tất cả thời Hằng sống luân vương vị 578

Làm lợi ích chúng sanh Phần tại gia như vậy. Giải thích:

Bồ tát tại gia thường làm như vị luân vương, phụng hành giáo hóa mười điều thiện, rời xa mười điều ác, đó là làm lợi ích. Kệ tụng:

Thọ đắc và pháp đắc Cùng với thị hiện thành Ba thứ phần xuất gia Ở trong tất cả địa. Giải thích:

Bồ tát xuất gia có ba phần: 1. Phần thọ đắc, là từ người mà tiếp nhận sự phòng hộ 1116; 2. Phần pháp đắc, là được sự phòng hộ vô lưu 1117; 3. Phần thị hiện, là làm ra sự biến hóa 1118. Phần thọ đắc là bồ tát ở tín giải hành địa; phần pháp đắc và phần thị hiện là bồ tát đã nhập đại địa. Kệ tụng:

Nên biết phần xuất gia Đủ vô lượng công đức So với phần tại gia 1116 Tức sự phòng hộ của giới bổn Ba la đề mộc xoa. 1117 Phòng hộ vô lưu = tịnh giới vô lưu. 1118 Là bồ tát thị hiện tướng thanh văn, như đức Địa Tạng bồ tát. 579

Tối thắng không đồng bậc. Giải thích:

So sánh hai phần thì phần xuất gia hơn hẳn, do đầy đủ vô lượng công đức. Đã nói phần bồ tát tại gia và bồ tát xuất gia, kế nói năm tâm cực đại của bồ tát.

Kệ tụng:

Quả khả ái, thiện căn Niết bàn muốn có được Chưa tịnh, tịnh, cực tịnh Là ở trong các địa. Giải thích:

Năm tâm cực đại là: 1. Tâm cực đại an vui; 2. Tâm cực đại lợi ích; 3. Tâm cực đại chưa thanh tịnh; 4. Tâm cực đại đã thanh tịnh; 5. Tâm cực đại cực thanh tịnh.

Quả khả ái là tâm cực đại an vui, nghĩa là làm cho các chúng sanh được quả khả ái ở đời sau. Thiện căn là tâm cực đại lợi ích, nghĩa là làm cho các chúng sanh thực hành các điều thiện trong hiện tại và được niết bàn. Chưa tịnh là tâm cực đại chưa thanh tịnh, chỉ cho bồ tát ở tín hành địa. Tịnh là tâm cực đại đã thanh tịnh, chỉ cho bồ tát từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy. Cực tịnh là tâm cực đại cực thanh tịnh, chỉ cho bồ tát ở ba địa sau cùng. Đã nói năm tâm cực đại của bồ tát, kế nói bốn thứ nhiếp thọ chúng sanh của bồ tát.

580

Kệ tụng:

Dục lạc và bình đẳng Tăng thượng và đồ chúng Bốn tâm nơi các địa Nhiếp thọ các chúng sanh. Giải thích:

Bốn thứ nhiếp thọ chúng sanh là: 1. Nhiếp thọ bằng tâm dục lạc 1119, là lấy tâm bồ đề để nhiếp hóa; 2. Nhiếp thọ bằng tâm bình đẳng, là nhập địa đầu tiên, được tâm bình đẳng mình người để nhiếp hóa; 3. Nhiếp thọ bằng tâm tăng thượng, là ở cư chủ vị 1120, lấy tự tại lực để nhiếp hóa; 4. Nhiếp thọ bằng tâm đồ chúng, là nhiếp hóa để thành đệ tử của mình. Đã nói bốn thứ nhiếp thọ chúng sanh của bồ tát, kế nói bốn thứ thọ sanh của bồ tát.

Kệ tụng:

Nghiệp lực và nguyện lực Định lực và thông lực Nương bốn thứ lực này Mà bồ tát thọ sanh. Giải thích:

1119 Dục lạc = ý lạc: chỉ cho bồ tát ở tịnh thắng ý lạc địa, tức bồ tát đã xác lập ý hướng thành tựu chúng sanh và thành tựu đại bồ đề. 1120 Cư chủ vị: chỉ cho bồ tát ở địa thứ ba, có được sự thanh tịnh do tâm tăng thượng. 581

Bốn thứ thọ sanh là: 1. Nghiệp lực thọ sanh; 2. Nguyện lực thọ sanh; 3. Định lực thọ sanh; 4. Thông lực thọ sanh. Nghiệp lực thọ sanh là bồ tát ở tín hành địa, có nghiệp lực tự tại, tùy ý chọn lựa xứ sở thọ sanh. Nguyện lực thọ sanh là bồ tát nhập đại địa, có nguyện lực tự tại, vì thành thục chúng sanh mà có thể thọ sanh loài súc sanh v.v… Định lực thọ sanh là bồ tát chứng đắc các định, có định lực tự tại, xả cảnh giới bậc cao thọ sanh cảnh giới bậc thấp. Thông lực thọ sanh là bồ tát chứng đắc thần thông, có thông lực tự tại, có thể thọ sanh ở cung trời đâu suất v.v…, thị hiện các sắc tướng. 1121

Đã nói bốn thứ thọ sanh của bồ tát, kế nói mười một sắc thái an trú của bồ tát.

Kệ tụng:

Chứng không, chứng nghiệp quả

Trú thiền, trú giác phần

Quán đế, quán duyên khởi

Vô tướng, vô công dụng

Hóa lực, tịnh hai môn

Cùng thanh tịnh bồ đề

Với những gì được nói

Lập sắc thái các địa.

Giải thích:

1121 Phật tánh luận, quyển 2: "Có bốn hình thái thọ sanh khác nhau của bồ tát: 1. Do ảnh hưởng của nghiệp, những vị thuộc tín hành địa thọ sanh tùy theo sự chi phối của nghiệp lực; 2. Tùy theo nguyện, những vị đã chứng nhập bồ tát địa nhưng vì muốn thành thục hết thảy chúng sanh nên thọ sanh vào các chỗ thấp kém như súc sanh; 3. Do năng lực thiền định, những vị sau khi xả các định thọ sanh xuống Dục giới; 4. Do uy lực thần thông, những vị do biến hóa có thể xuất hiện thọ sanh những cõi như Đâu-suất vv…" 582

Mười một sắc thái an trú tức là mười một địa

1122, vì an trú còn được gọi là

địa.

Chứng không, hiển thị sắc thái an trú đầu tiên, là phần nhiều an trú nhân vô ngã và pháp vô ngã 1123. Chứng nghiệp quả, hiển thị sắc thái an trú thứ hai, là chứng nghiệp và chứng quả bất hoại 1124 thì có năng lực phòng hộ tịnh giới. Trú thiền, hiển thị sắc thái an trú thứ ba, là năng lực thọ sanh cõi Dục mà không thoái lui các thiền định. Trú giác phần, hiển thị sắc thái an trú thứ tư, là năng lực đi vào sanh tử mà không xả giác phần 1125. Quán đế, hiển thị sắc thái an trú thứ năm, là lấy (vô lượng) ánh sáng trí giác 1126 mà giáo hóa chúng sanh, rằng chỉ có cái tâm bị phiền não (nhiễm ô) chứ không có tự ngã 1127. Quán duyên khởi, hiển thị sắc thái 1122 Mười một địa: Cực hỷ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa và Như lai địa. 1123 Chứng không chỉ đoạn trừ được phần phân biệt hai chấp nhân ngã, phá hủy kiến hoặc nên không còn hoài nghi nơi không tánh, không phải chứng không là đã đoạn được ba độc tham, sân, si.

1124 Chứng nghiệp là tịnh lự quán sát, bao gồm những nhân tố đưa đến tịch diệt và sự thắng giải đối với giáo pháp Phật dạy tu tập. Chứng quả bất hoại là không khi cuống đối với sự hòa hợp tuệ giác và phương tiện (= tu tập du già) đưa đến chân như và tán thán kết quả của sự thắng giải đối với chân như.

1125 Giác phần là 37 bồ đề phần pháp.

1126 Chỉ cho 10 pháp minh và 10 trí tâm. Mười pháp minh là: 1. Tư lương chúng sanh tánh; 2. Tư lương pháp tánh; 3. Tư lương thế giới tánh; 4. Tư lương hư không tánh; 5. Tư lương thức tánh; 6. Tư lương Dục giới tánh; 7. Tư lương Sắc giới tánh; 8. Tư lương Vô sắc giới tánh; 9. Tư lương khoái tín giải tánh; 10. Tư lương đại tâm tánh. Mười trí tâm là: 1. Bất thối chuyển tâm; 2. Đối trong Ba ngôi báu, đắc trí cứu cánh bất hoại tín thanh tịnh; 3. Tu tập quán sanh diệt; 4. Tu tập các pháp bản lai bất sanh; 5. Thường tu tập chuyển hoàn thế gian hành; 6. Tu tập biết nghiệp nhân duyên cho nên có sanh; 7. Tu tập phân biệt sanh tử niết bàn môn sai biệt; 8. Tu tập sự khác nhau của nghiệp chúng sanh; 9. Tu tập sự khác nhau của đời trước và đời sau; 10. Tu tập hiện tại thường diệt bất trụ hành.

1127 Kinh Thắng man: "Cái Như lai tạng bản tánh thanh tịnh, theo chỗ con hiểu, thì dầu bị phiền não ô nhiễm, cũng vẫn là bất khả tư nghị, là lĩnh vực của đức Thế tôn. Tại sao, bạch đức Thế tôn, tại vì trong mỗi đơn vị thì gian, những tâm lý thiện và bất thiện, những phiền não đều không thể ô nhiễm (Như lai tạng): phiền não không chạm đến tâm, tâm không chạm đến phiền não, không chạm nhau thì làm sao ô nhiễm? Bạch đức Thế tôn, có phiền não thì có cái tâm nhiễm theo, cái583

an trú thứ sáu, là năng lực không khởi nhiễm tâm 1128 mà vẫn y theo duyên khởi thọ sanh. Vô tướng, hiển thị sắc thái an trú thứ bảy, là sự tu hành tuy có dụng công, nhưng trên hết thể nhập con đường duy nhất 1129 mà phần nhiều là an trú tu tập vô tướng. Vô công dụng, hiển thị sắc thái an trú thứ tám, là tuy làm sạch thế giới của Phật mà không khởi lên tác ý 1130, phần nhiều an trú tu tập vô công dụng. Hóa lực, hiển thị sắc thái an trú thứ chín, là bốn biện tự tại vô ngại có năng lực thành thục tất cả chúng sanh. Thanh tịnh hai môn, hiển thị sắc thái an trú thứ mười, là tam muội môn và đà la ni môn thì cực kỳ thanh tịnh. Thanh tịnh bồ đề, hiển thị sắc thái an trú thứ mười một, là diệt trừ vĩnh viễn tất cả trí chướng. Đã nói mười một sắc thái an trú của bồ tát, kế nói dựa vào các địa mà thiết lập danh xưng của bồ tát.

Kệ tụng:

Đầu ba, ba hành tịnh

Kế ba, ba mạn đoạn

tâm nhiễm theo phiền não ấy mà đã khó hiểu khó biết, chỉ đức Thế tôn, bậc làm mắt, làm trí, làm gốc của Pháp, làm tôn cao, làm dẫn đạo, làm chỗ dựa của Pháp, mới thấy biết đúng như sự thật." (H.T Thích Trí Quang dịch)

1128 Khởi tín luận nói: "Nhiễm tâm thì gọi là phiền não chướng, chướng ngại cho cái trí căn bản là trí hội nhập chân như". Nhiễm tâm có 6: 1. Chấp nhiễm: nhiễm tâm do cố chấp gây nên; 2. Bất đoạn nhiễm: nhiễm tâm do niệm niệm tương tục; 3. Phân biệt trí nhiễm: nhiễm tâm do sự phân biệt gây nên; 4. Hiện sắc nhiễm: nhiễm tâm do tướng năng hiện (đối cảnh) gây nên; 5. Năng kiến tâm nhiễm: nhiễm tâm do tướng năng kiến (chuyển thức) gây nên; 6. Căn bản nghiệp nhiễm: nhiễm tâm do tướng nghiệp thức (vô minh bất giác) gây nên. Ba nhiễm tâm đầu là loại dễ thấy, khi tâm dơ bẩn thì nó có, khi tâm trong sáng thì nó không. Ba nhiễm tâm sau là loại khó thấy, tâm dơ bẩn, trong sáng và trung tính, khi nào chúng cũng có và làm tâm thức nhiễm ô, gọi là bất cộng vô minh.

1129 Con đường duy nhất (nhất đạo) có thể hiểu là con đường đơn thuần, không có ngã rẽ, là con đường đưa đến một mục tiêu là đại niết Bàn; có thể hiểu là con đường trực tiếp, thẳng đến đại bồ đề.

1130 Tức không còn tác ý về vô tướng.

584

Sau ba, giác, xả, hóa

Thứ mười có bốn tên.

Giải thích:

Ở trong mười địa thiết lập mười tên gọi bồ tát.

Đầu ba, ba hành tịnh: Ở địa đầu tiên gọi là bồ tát kiến tịnh, vì có được cái trí đối trị hai kiến chấp (sai lầm) về nhân và pháp. Ở địa thứ hai gọi là bồ tát giới tịnh, vì mọi sự phạm giới dơ bẩn rất nhỏ vĩnh viễn không tồn tại. Ở địa thứ ba gọi là bồ tát định tịnh, vì các thiền và tam muội 1131 chứng đắc thì không thoái chuyển. Kế ba, ba mạn đoạn: Ở địa thứ tư gọi là bồ tát đoạn pháp môn dị mạn 1132, vì phá hủy được sự sanh khởi mạn sai biệt đối với các kinh pháp. Ở địa thứ năm gọi là bồ tát đoạn tương tục dị mạn, vì nhập mười tâm bình đẳng 1133 nên trong mọi sự tương tục đều thấy bình đẳng. Ở địa thứ sáu gọi là bồ tát đoạn nhiễm tịnh dị mạn, vì đặc tánh chân như có hai mặt là bản tịnh và khách trần, cho nên ở mặt nhiễm ô, bồ tát có thể an trú nơi pháp duyên khởi; ở mặt chân như, bồ tát không khởi cái thấy sai biệt trắng đen.

Sau ba, giác, xả, hóa: Ở địa thứ bảy gọi là bồ tát đắc giác, vì an trú trong năng lực vô tướng nên trong mỗi ý nghĩ có thể tu tập ba mươi bảy giác phần. Ở địa thứ tám gọi là bồ tát hành xả, vì an trú vô công dụng đối với vô tướng; cũng gọi là bồ tát làm sạch quốc độ, vì những diệu hạnh phương tiện (ở địa thứ bảy) thích hợp 1131 Các thiền là 4 thiền. Các tam muội là 4 vô sắc định.

1132 Dị mạn: tên khác của phiền não.

1133 Theo kinh Thập địa, mười tâm bình đẳng là: 1. Quá khứ Phật pháp bình đẳng; 2. Vị lai Phật pháp bình đẳng; 3. Hiện tại Phật pháp bình đẳng; 4. Giới tịnh bình đẳng; 5. Tâm tịnh bình đẳng; 6. Trừ kiến nghi hối bình đẳng; 7. Tri đạo phi đạo tịnh bình đẳng; 8. Hành tri kiến tịnh bình đẳng; 9. Chư bồ đề phần pháp chuyển thắng tịnh bình đẳng; 10. Đẳng hoá chúng sanh tịnh bình đẳng.

585

với bồ tát bất thoái địa 1134. Ở địa thứ chín gọi là bồ tát giáo hóa chúng sanh, vì có năng lực thành thục tất cả chúng sanh. Ở địa thứ mười có bốn tên gọi bồ tát: 1. Bồ tát đại thần thông, vì chứng đắc đại thần thông; 2. Bồ tát viên mãn pháp thân, vì đầy đủ tam muội môn và đà la ni môn; 3. Bồ tát năng hóa hiện thân, vì trú ở cung trời Đâu suất v.v…, thị hiện các sắc tướng và thân hình 1135; 4. Bồ tát thọ chức, vì được thọ chức từ Phật.

Đã nói dựa vào các địa mà thiết lập danh xưng của bồ tát, kế nói sự tu học và quả của sự tu học dựa theo các địa của bồ tát.

Kệ tụng:

Tuần tự theo sáu trước

Thấy tánh tu ba học

Tuần tự theo bốn sau

Được quả có bốn thứ.

Giải thích:

Tuần tự theo sáu trước, Thấy tánh tu ba học: Bồ tát ở địa đầu tiên thông đạt chân như; ở địa thứ hai tu học giới tăng thượng; ở địa thứ ba tu học tâm tăng thượng; ở địa thứ tư, địa thứ năm và địa thứ sáu tu học tuệ tăng thượng. Tuệ có hai đối cảnh: 1. Sự thật của các pháp, là bốn đế khổ, tập, diệt, đạo; 2. Duyên khởi, là quán sát thuận nghịch mười hai nhân duyên. Hai cảnh này cũng có trong địa thứ 1134 Bồ tát bất thoái địa: được hiểu là bồ tát ở địa thứ tám, còn gọi là bồ tát a bệ bạt trí, bồ tát bất thoái chuyển.

1135 Thị hiện các sắc tướng và thân hình: là phóng đại quang minh tên An lạc trang nghiêm, thị hiện những công hạnh đã làm từ xưa đến nay, thị hiện 8 tướng thành đạo (trước khi giáng sanh), hiện ra các việc hy hữu, "thị hiện những sắc, những tướng, những hình thể, những oai nghi, những sự nghiệp, những phương tiện, những ví dụ, những ngôn thuyết, tùy tâm chúng sanh đều làm cho họ hoan hỷ." (Xem kinh Hoa Nghiêm, phẩm Ly thế gian, H.T Thích Trí Tịnh dịch)586

hai và địa thứ ba, cho nên hai địa này cũng được xây dựng bởi tuệ tăng thượng. Tuy nhiên, ở địa thứ tư là tuệ tăng thượng về ba mươi bảy bồ đề phần pháp, ở địa thứ năm là tuệ tăng thượng về quán bốn đế và ở địa thứ sáu là tuệ tăng thượng về quán duyên khởi, vì vậy ba địa này được xây dựng trên nền tảng của tu học tuệ tăng thượng.

Tuần tự theo bốn sau, Được quả có bốn thứ: Theo địa thứ bảy, bồ tát được sự an trú hữu công dụng 1136 đối với vô tướng, là quả thứ nhất. Theo địa thứ tám, bồ tát được sự an trú vô công dụng đối với vô tướng, là quả thứ hai. Theo địa thứ chín, bồ tát được sự thành thục chúng sanh, là quả thứ ba. Theo địa thứ mười, bồ tát được hai môn thành thục, là quả thứ tư.

Đã nói sự tu học và quả của sự tu học dựa theo các địa của bồ tát, kế nói sự tu tập năm uẩn vô lưu dựa theo các địa của bồ tát.

Kệ tụng:

Thấy tánh sạch ba thân

Cũng ở sáu địa trước

Địa khác sạch hai khác

Rời xa năm chướng vậy.

Giải thích:

Sự thấy tánh ở địa đầu tiên đã giải thích. Ở địa thứ hai, bồ tát được giới thân thanh tịnh. Ở địa thứ ba, bồ tát được định thân thanh tịnh. Ở địa thứ tư, địa thứ năm và địa thứ sáu, bồ tát được tuệ thân thanh tịnh. Bốn địa còn lại và Phật địa, bồ tát được giải thoát thân và giải thoát tri kiến thân thanh tịnh, do rời xa năm chướng 1136 Hữu công dụng là tu nhiều về tác ý đối với vô tướng, rồi tiếp tục tu cái tác ý không còn thiếu sót và gián đoạn về vô tướng, tiếp cận vị trí thanh tịnh. (Kinh Giải thâm mật)587

ngại. Năm chướng ngại là, ở địa thứ bảy lấy sự không biết chấp tướng làm chướng ngại; ở địa thứ tám lấy sự không biết công dụng làm chướng ngại; ở địa thứ chín lấy sự không biết không có năng lực giáo hóa chúng sanh làm chướng ngại; ở địa thứ mười lấy sự không biết chưa thanh tịnh hai môn làm chướng ngại; ở Phật địa lấy sự không biết sự trở ngại làm chướng ngại; sự trở ngại ấy là sự không biết cảnh giới trí tuệ của thanh văn và duyên giác có thể làm sự trở ngại; chư Phật biết tất cả cảnh giới không có trở ngại nên giải thoát chướng ngại này. Đã nói sự tu tập năm uẩn vô lưu dựa theo các địa của bồ tát, kế nói sự thành tựu và chưa thành tựu dựa theo các địa của bồ tát.

Kệ tụng:

Chưa thành tựu, thành tựu

Thành có chưa thành, thành

Như thiết lập địa biết

Phân biệt, vô phân biệt.

Giải thích:

Chưa thành tựu, thành tựu: Bồ tát ở tín hành địa gọi là chưa thành tựu. Từ tín hành địa trở lên các địa gọi là thành tựu.

Thành có chưa thành, thành: Ở trong các địa được gọi là thành tựu lại có hai loại là chưa thành tựu và thành tựu. Bồ tát từ địa thứ bảy trở xuống gọi là chưa thành tựu, vì còn hữu công dụng hành; từ địa thứ tám trở lên gọi là thành tựu, vì được vô công dụng hành.

như thế nào?

Hỏi: Trước có nói bồ tát ở Hoan hỷ địa cũng được gọi là thành tựu, nghĩa ấy 588

Đáp: Như thiết lập địa biết, Phân biệt, vô phân biệt. Đó là do trong sự thiết lập địa này, bồ tát biết chỉ là sự phân biệt (ngã chấp và pháp chấp); nơi sự phân biệt ấy cũng không có phân biệt, nghĩa là sở chấp và năng chấp đều không có tự thể. Căn cứ theo nghĩa ấy mà nói (bồ tát ở Hoan hỷ địa) là thành tựu. Kệ tụng:

Nên biết trong các địa Tu tập và thành tựu Hai đây không nghĩ bàn Là cảnh giới chư Phật. Giải thích:

Bồ tát ở trong mỗi địa đều có sự tu tập và sự thành tựu; nên biết sự tu tập và sự thành tựu ở mỗi địa đều không thể nghĩ bàn, vì các bồ tát tự chứng tuệ giác tự nội, chính là sở tri của chư Phật, không phải cảnh giới của các bậc khác. Đã nói sự thành tựu và chưa thành tựu dựa theo các địa của bồ tát, kế nói mười sắc thái nhập địa của bồ tát. Kệ tụng:

Minh tín, không thấp kém Không khiếp sợ, không đợi Thông đạt và bình đẳng Rời thiên lệch, dính mắc Cùng với biết phương tiện Đồ chúng từ Phật sanh Như vậy mười sắc thái 589

Mỗi địa đều viên mãn.

Giải thích:

Bồ tát nhập địa ở mỗi địa đều có mười sắc thái. Những gì là mười? 1. Minh tín; 2. Không thấp kém; 3. Không khiếp sợ; 4. Không đợi; 5. Thông đạt; 6. Bình đẳng; 7. Rời thiên lệch; 8. Rời dính mắc; 9. Biết phương tiện; 10. Đồ chúng từ Phật sanh.

Minh tín là ở địa của mình thì có được sáng suốt, vì trừ được sự vô tri đối với các pháp; đối với địa khác thì có được đức tin, vì sanh ước nguyện ưa thích đối với các địa ở sau. Không thấp kém là nghe được giáo pháp vi diệu sâu xa mà không kinh sợ. Không khiếp sợ là thực hành rất dũng mãnh hạnh khó làm. Không đợi là khởi sự tu hành địa của mình mà không đợi dạy bảo. Thông đạt là có năng lực sanh khởi phương tiện của địa khác. Bình đẳng là chúng sanh khắp cả cùng một tự tâm. Rời thiên lệch là tai nghe khen chê mà tâm không có cất cao hay hạ thấp. Rời dính mắc là được các địa vị như chuyển luân vương v.v… vẫn không lưu luyến và nhiễm ô. Biết phương tiện là biết các pháp không thể thủ đắc làm 590

phương tiện của Phật 1137. Đồ chúng từ Phật sanh là đồ chúng luôn được sanh ra từ chư Phật 1138. Mười sắc tướng này mỗi một địa đều có đủ. Đã nói mười sắc thái nhập địa của bồ tát, kế nói sắc thái của mười độ ở các địa của bồ tát.

Kệ tụng:

Có dục, không sáu chướng

Tiếp đến không loạn tuệ

Không nổi, không trở lui

Thờ thiện hữu, cúng dường

Hồi hướng, sanh thù thắng

Tu thiện, du hý thông

Tạng công đức như vậy

Phật tử mười sáu tướng.

Giải thích:

1137 Biết các pháp không thể thủ đắc = vô sở đắc. Bồ tát lấy vô sở đắc làm phương tiện hỗ trợ cho sự tu tập sáu độ từ địa này đến địa khác, cho đến thành tựu 20 công đức tối thanh tịnh của Phật. Kinh Đại Bát nhã ba la mật đa, phẩm Học quán, quyển 3: "Các đại bồ tát an trú bát nhã ba la mật, đem vô sở đắc mà làm phương tiện để viên mãn 10 địa, 10 hạnh, 10 nhẫn và 20 ý lạc tăng thượng, 4 món như thế đều không thể thủ đắc. Các đại bồ tát an trú bát nhã ba la mật, đem vô sở đắc mà làm phương tiện để viên mãn 10 lực, 4 vô sở úy, 4 vô ngại giải, 18 pháp Phật bất cộng, 32 tướng đại sĩ và 80 món tùy hình hảo của Như lai, 6 món như thế đều không thể thủ đắc. Các đại bồ tát an trú bát nhã ba la mật, đem vô sở đắc mà làm phương tiện để viên mãn pháp không quyên mất, tánh hằng trú xả, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí và nhất thiết tướng vi diệu trí, 6 pháp như thế đều không thể thủ đắc. Các đại bồ tát an trú bát nhã ba la mật, đem vô sở đắc mà làm phương tiện để viên mãn đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả và cón có bao nhiêu vô lượng vô biên Phật pháp, các pháp như thế đều không thể thủ đắc." 1138 Nghĩa là các bồ tát không nương tựa chư Phật thì khó thành tựu Phật quả, vì "quy y Thế tôn là quy y một cách chân thật." (Kinh Thắng Man)591

Các bồ tát ở trong các địa có mười sáu sắc thái tu tập mười độ. Những gì là mười sáu? 1. Có dục tâm, là ưa thích thực hành các độ; 2. Không keo lẫn, là rời xa chướng ngại của thí; 3. Không trái phạm, là rời xa chướng ngại của giới; 4. Không giận dữ, là rời xa chướng ngại của nhẫn; 5. Không biếng nhác, là rời xa chướng ngại của tiến; 6. Từ bi, là rời xa chướng ngại của định; từ bi có năng lực cho vui cứu khổ, là phương cách đối trị giận dữ và bực tức, từ bi do định mà có được 1139; 7. Không ác tuệ, là rời xa chướng ngại của tuệ; ác tuệ có ba loại: phân biệt tự tánh, phân biệt tùy ức và phân biệt hiển thị 1140, ba loại này có thể đoạn trừ; 8. Không loạn tuệ, là rời xa tâm hướng về thừa khác; 9. Không nổi trôi, là không bị ngũ dục của con người và thắng lạc của cõi trời làm cho tâm mình say đắm; 10. Không trở lui, là không bị cái khổ vì không thành tựu và cái khổ vì khó thực hành làm cho tâm mình thoái chuyển; 11. Thờ thiện hữu, là nương tựa sự thị hiện như bậc thiện tri thức của Phật để được nghe pháp đại thừa; 12. Cúng dường, là cúng dường Tam bảo; 13. Hồi hướng, là phương tiện thiện xảo; 14. Sanh thù thắng, là hiển thị sắc thái của nguyện ba la mật, là rời xa tám nạn xứ 1141, không rời xa chư Phật bồ tát; 15. Tu thiện, là hiển thị sắc thái của lực ba la mật, là tu tập không ngừng nghỉ các thiện căn; 16. Thần thông du hý, là hiển thị sắc thái của trí ba la mật, là vận dụng vô ngại các đại thần thông và công đức (của trí tuệ); bồ tát có những sắc thái này 1139 Thiền định nhắm đến hai mục tiêu là nuôi duỡng lòng từ bi và tu tập khả năng quán chiếu sâu xa vào bản chất của thực tại, thường được đề cập đến như là sự kết hợp của từ bi và trí tuệ. 1140 Du già sư địa luận, quyển 62: "Ác tuệ là an trú nơi kiến thủ của mình, chấp chặc sự bất bình đẳng, khó buông xả lý luận, ngôn từ." Câu xá, 10: "Tuệ nhiễm ô gọi là ác tuệ". Ba ác tuệ, theo đó, phân biệt tự tánh là phân biệt theo đặc tánh; phân biệt tùy ức là phân biệt theo theo sự nhớ nghĩ quá khứ; phân biệt hiển thị là phân biệt theo sự bày ra hiện tại. 1141 Tám nạn xứ: tám trường hợp không may mắn, chướng nạn cho sự thấy Phật nghe pháp: 1. Địa ngục; 2. Ngạ quỷ; 3. Súc sanh (1,2,3 là ba đường dữ); 4. Bắc câu lô châu (sống quá sướng); 5. Trời Trường thọ (sống quá lâu); 6. Làm người mà đui, điếc, câm, ngọng; 7. Làm người mà thế trí biện thông; 8. Làm người mà sanh trước hay sau Phật xuất thế và nhằm chỗ hay lúc không có Phật pháp.

592

thì thường làm bậc thượng thủ trong tất cả chúng. Đây gọi là mười sáu sắc thái của người con Phật.

độ của bồ tát.

Đã nói sắc thái của mười độ ở các địa của bồ tát, kế nói năm công đức ở mỗi Kệ tụng:

Mỗi địa khi thăng tiến

Mỗi độ có năm đức

Hai cùng hai và một

Tu tập chỉ và quán.

Giải thích:

Mỗi địa khi thăng tiến, Mỗi độ có năm đức: Bồ tát ở mỗi một địa tu tập mỗi một độ, và trong mỗi một độ có đủ năm thứ công đức. Những gì là năm? 1. Diệt tập khí; 2. Được khinh an; 3. Tròn sáng; 4. Tướng khởi; 5. Nhân tố rộng lớn. Diệt tập khí là trong từng sát na diệt trừ khối tập khí dựa vào. Được khinh an 1142 là rời xa mọi thứ ấn tượng 1143 để an trú pháp lạc. Tròn sáng là biết tất cả chủng 1144,

không có tác ý phần đoạn 1145. Tướng khởi là khi nhập đại địa thì vô phân biệt 1142 Khinh an là trạng thái quân bình, nhẹ nhàng ổn định của cơ thể và tâm trí, là nói đến cảm giác được chế ngự, thuần hóa, không có nặng nề và hôn trầm, cho đến siêu thoát, an trú pháp lạc ngay trong hiện tại.

1143 Chánh văn là chủng chủng tướng, nghĩa là rời xa mọi đối cảnh, kể cả ấn tượng trong định. 1144 Nhất thiết chủng = nhất thiết chủng không giải thoát môn: Đây là nói tắt của ba giải thoát môn: nhất thiết chủng không, vô tướng và vô nguyện.

1145 Phần đoạn: nhát cắt, mảnh cắt, một bộ phận. Tác ý phần đoạn là có cái nhìn bị bóp méo, cắt xén, đóng khung, đối tượng hóa thực tại. Chính lý: "Các pháp hữu vi đều có ba phần đoạn là quá khứ, hiện tại và vị lại."

593

tướng 1146 sanh khởi. Nhân tố rộng lớn là làm viên mãn và thanh tịnh tất cả sắc thái của pháp thân 1147, là làm cho cả hai khối phước trí được tăng trưởng. Hai cùng hai và một, Tu tập chỉ và quán: Ở đây nên biết, hai công đức đầu là phần chỉ, hai công đức tiếp theo là phần quán, công đức thứ năm là gồm hai phần chỉ quán.

Đã nói năm công đức ở mỗi độ của bồ tát, kế giải thích danh xưng mười địa của bồ tát.

Kệ tụng:

Thấy chân, thấy lợi vật Xứ này được Hoan hỷ. Xuất phạm, xuất dị tâm Gọi là Ly cấu địa. Sức cầu pháp, trì pháp Phát ánh sáng gọi Minh. Củi hoặc chướng, trí chướng Thiêu đốt là Diệm tuệ. Hai khó làm thoái lui Thoái lui nên Nan thắng. Quán không trú hai pháp Hằng hiện gọi Hiện tiền. Nhiều đường gần nhất thừa 1146 Vô phân biệt tướng là cảnh giới không còn hý luận phân biệt, là đối tượng của tuệ giác thanh tịnh.

1147 Pháp thân chư Phật có 5 sắc thái là: chuyển y, bạch pháp thành tựu, vô nhị, thường trú và bất khả tư nghị. (Nhiếp luận) 594

Đi xa gọi Viễn hành.

Tưởng tướng, tưởng vô tướng

Không động, Bất động địa.

Bốn biện trí lực xảo

Thuyết thiện gọi Thiện tuệ.

Hai môn như mây giăng

Mưa pháp gọi Pháp vân.

Giải thích:

Thấy chân, thấy lợi vật, Xứ này được Hoan hỷ: Bồ tát ở trong địa đầu tiên có hai cái thấy: một là thấy chân như, nghĩa là thấy sự lợi mình: thấy mình đi đến gần với bồ đề, xưa chưa từng thấy, nay mới vừa thấy; hai là thấy lợi vật, nghĩa là thấy sự lợi người: trong từng sát na có năng lực thành thục hàng trăm chúng sanh. Do hai cái thấy này, bồ tát khởi lên sự hoan hỷ thù thắng, nên gọi là Hoan hỷ địa. Xuất phạm, xuất dị tâm, Gọi là Ly cấu địa: Bồ tát ở trong địa thứ hai có thứ dơ bẩn: một là ra khỏi sự phạm giới dơ bẩn, hai là ra khỏi sự khởi tâm dị thừa dơ bẩn. Do ra khỏi hai sự dơ bẩn này mà gọi là Ly cấu địa. Như kinh Thập địa nói: "Chúng con siêng năng tinh tiến để được tịnh giới, thành mãn sự thanh tịnh của nhất thiết chủng trí. 1148 "

Sức cầu pháp, trì pháp, Phát ánh sáng gọi Minh: Bồ tát ở trong địa thứ ba có được sức tự tại của tam muội nên có thể cầu, có thể thừa tự 1149, có thể gìn giữ vô 1148 Phật thuyết thập địa kinh, ĐTK 287, Bồ tát Ly cấu địa, phẩm 2. 1149 Chánh văn là năng cầu (vô lượng Phật pháp), dịch là thừa tự, vì như kinh Thừa tự pháp trong kinh Trung bộ nói: "Hãy là những kẻ thừa tự Pháp của Ta, chớ đừng là kẻ thừa tự tài vật." Trong Trung A hàm, kinh Cầu pháp nói: "Các ngươi nên thực hành sự cầu pháp, đừng thực hành sự cầu ẩm thực. Vì sao? Vì Ta thương tưởng các đệ tử, muốn các đệ tử nên thực hành sự cầu pháp, chứ không thực hành sự cầu ẩm thực. Nếu các ngươi thực hành cầu ẩm thực, không thực hành sự cầu pháp, không những các ngươi tự xấu xa, mà Ta cũng không được danh dự gì.595

lượng Phật pháp, được ánh sáng chánh pháp lớn lao 1150, vì người mà làm chỗ dựa ánh sáng trí giác. Do có thể lấy chánh pháp soi sáng cho mình, soi sáng cho người nên gọi là Minh địa 1151.

Củi hoặc chướng, trí chướng, Thiêu đốt là Diệm tuệ: Bồ tát ở trong địa thứ tư lấy trí giác của pháp bồ đề phần làm tự tánh của ngọn lửa, lấy hoặc chướng và trí chướng 1152 làm tự tánh của củi. Bồ tát ở địa này có thể khởi lên ngọn lửa trí giác đốt tiêu củi hai chướng nên gọi là Diệm tuệ địa.

Hai khó làm thoái lui, Thoái lui nên Nan thắng: Bồ tát ở trong địa thứ năm có hai thứ khó: khó thứ nhất là siêng năng giáo hóa chúng sanh mà tâm không phiền não, khó thứ hai là chúng sanh không làm theo sự giáo hóa mà tâm không phiền não. Bồ tát ở địa này có thể thoái lui vì hai thứ khó, phải khó khăn lắm mới vượt thắng nên gọi là Nan thắng địa.

Quán không trú hai pháp, Hằng hiện gọi Hiện tiền: Bồ tát ở trong địa thứ sáu dựa vào tuệ ba la mật mà có năng lực không trú hai pháp là sanh tử và niết bàn. Tuệ quán như vậy hằng hiện ở trước mắt nên gọi là Hiện tiền địa. Nhiều đường gần nhất thừa, Đi xa gọi Viễn hành: Bồ tát ở trong địa thứ bảy thì đã tiếp cận với đạo nhất thừa, cho nên gọi là đi xa.

Nếu các thầy thực hành sự cầu pháp, chứ không thực hành sự cầu ẩm thực, không những các thầy đã tự tốt đẹp mà Ta cũng được danh dự." (Thích Tuệ Sỹ dịch) 1150 Ánh sáng chánh pháp lớn lao (đại pháp minh): 10 loại pháp minh có được ở địa thứ ba là do tu tập không thoái chuyển 4 thiền và 4 vô sắc định. Từ địa thứ ba, bồ tát dùng 10 pháp minh này để nhập vào địa thứ tư. Minh là trí giác, là thắng trí.

1151 Minh địa = Phát quang địa: Phật thuyết Thập địa kinh, 9 quyển, ngài Thi la đạt ma dịch là Minh địa. Thập trú kinh, 4 quyển, ngài Cưu ma la thập dịch là Phát quang địa. 1152 Hoặc chướng và trí chướng = phiền não chướng và sở tri chướng. Phiền não chướng chính là những tâm lý xấu và ác, làm chướng ngại cho giải thoát niết bàn. Sở tri chướng cũng gọi là trí chướng, là sự ngu si làm chướng ngại cho tuệ giác bồ đề. Sở tri là các pháp, đối với các pháp ấy mà không biết hay biết sai là vì ngu si, nên sự ngu si được gọi là sở tri chướng. Ngoài ra, sự biết chưa hoàn toàn nhưng lại tự mãn cho là đủ, thì chính sự tự mãn ấy cũng chướng ngại cho sự toàn giác, nên cũng gọi là sở tri chướng, và vì vậy sở tri chướng cũng gọi là trí chướng (trí ở đây là trí biết chưa hoàn toàn).

596

Hỏi: Cái gì là đi xa?

Đáp: Phương tiện (thiện xảo) cho sự cứu cánh tuy còn hữu công dụng 1153 nhưng vẫn có khả năng đưa bồ tát đi xa. Do sự đi xa này mà gọi là Viễn hành địa. Tưởng tướng, tưởng vô tướng, Không động, Bất động địa: Bồ tát ở trong địa thứ tám đối với ấn tượng 1154 hữu tướng và ấn tượng hữu công dụng về vô tướng, cả hai ấn tượng này đều không thể dao động. Do không có sự dao động này nên gọi là Bất động địa.

Bốn biện trí lực xảo, Thuyết thiện gọi Thiện tuệ: Bồ tát ở trong địa thứ chín được bốn vô ngại tuệ 1155 thuộc loại thù thắng nhất, nên ở trong khoảng một sát na, hết thảy người trời có chủng loại khác nhau nơi ba ngàn thế giới, cùng hỏi những câu hỏi khác nhau bằng tiếng nói khác nhau và nghĩa lý khác nhau, vậy mà bồ tát ở địa này có thể dùng một tiếng nói trả lời khắp cả những câu hỏi của mọi loài, đoạn trừ những hoài nghi. Do sự thuyết pháp một cách khéo léo như vậy nên gọi là Thiện tuệ địa.

Hai môn như mây giăng, Mưa pháp gọi Pháp vân: Bồ tát ở trong địa thứ mười nhờ tam muội môn và đà la ni môn mà nhiếp thọ tất cả nhân tố đa văn huân tập làm đầy khắp trong thức a lại da, giống như mây lớn giăng che khắp cả hư không 1156. Bồ tát ở địa này có thể lấy đám mây đa văn huân tập, ở trong từng sát 1153 Phương tiện là bồ tát thấy rõ chân tánh và thực tướng của vạn hữu, bấy giờ là giai đoạn phát triển các khả năng xảo diệu, thành tựu phương tiện ba la mật. Cứu cánh là đạo nhất thừa hay nói theo Nhiếp luận là "bồ tát chứng được 3 thân thể thanh tịnh và thành được 10 tự tại tối thượng". Đi xa vì đến địa thứ bảy là "đã đến giới hạn cuối cùng của hữu công dụng hành." (Nhiếp luận) 1154 Ấn tượng: chánh văn là tưởng = tác ý.

1155 Bốn vô ngại tuệ = 4 vô ngại trí: pháp vô ngại, nghĩa vô ngại, từ vô ngại và biện vô ngại. 1156 Đa văn huân tập là đa văn giáo pháp của pháp giới tối thanh tịnh, nói theo Khởi tín luận, là chân như và đẳng lưu của chân như, là dụng huân tập của chân như. Đa văn huân tập như vậy là khởi đầu của sự tu chứng ngộ nhập, ký thác nơi a lại da để rồi đối trị chuyển y a lại da. Thức a lại da được ví như hư không và sự đa văn huân tập vô lậu được ví như đám mây. A lại da có năng tánh hàm tàng rộng lớn như hư không, và chủng tử sanh hiện hành như mây đổ mưa xuống. Lấy sự huân tập tam muội và đà la ni để nhiếp trừ sự huân tập hữu lậu, do đó bồ tát khi khởi hiện597

na, ở mỗi một tướng hảo, ở mỗi một vẻ đẹp tùy hình, ở mỗi lỗ chân lông, đổ mưa xuống vô lượng vô biên cơn mưa giáo pháp, làm sung mãn tất cả chúng sanh có thể hóa độ. Do như đám mây đổ mưa giáo pháp nên gọi là Pháp vân địa.

Đã giải thích danh xưng riêng biệt rồi, thế nào gọi là trú, thế nào gọi là địa? Kệ tụng:

Vì tập các thiện căn

Lạc trú nên nói trú

Số đếm, số, vô úy

Lại lấy địa làm tên.

Giải thích:

Vì tập các thiện căn, Lạc trú nên nói trú: Các bồ tát vì thành tựu mọi thứ thiện căn nên ở trong tất cả thời gian an trú ý lạc trong tất cả địa, vì vậy các địa còn được gọi là các trú 1157.

hành thì có thể thuyết pháp, nên nói "nhờ tam muội môn và đà la ni môn mà nhiếp thọ tất cả nhân tố đa văn huân tập".

1157 Có 11 địa, nên có 11 trú. Theo Du già sư địa luận, phẩm Bồ tát tướng, có 13 trú: 1. Bồ tát chủng tánh trú; 2. Thắng giải hành trú; 3. Cực hoan hỷ trú (Hoan hỷ địa); 4. Tăng thượng giới trú (Ly cấu địa); 5. Tăng thượng tâm trú (Phát quang địa); (6-8) Tăng thượng tuệ trú có 3: một là, giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú (Diệm tuệ địa); hai là, chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú (Nan thắng địa); ba là, duyên khởi chỉ tức tương ưng tăng thượng tuệ trú (Hiện tiền địa); 9. Hữu gia hành, hữu công dụng, vô gián khuyết đạo chuyển vận vô tướng trú (Viễn hành địa); 10. Vô gia hành, vô công dụng, vô gián khuyết đạo chuyển vận vô tướng trú (Bất động địa); 11. Vô ngại giải trú (Thiện tuệ địa); 12. Tối thượng thành mãn bồ tát trú (Pháp vân địa); 13. Như lai trú. Cũng luận này nói đến 7 địa: 1. Chủng tánh địa; 2. Thắng giải hành địa; 3. Tịnh thắng ý lạc địa; 4. Hành chánh hành địa; 5. Quyết định địa; 6. Quyết định hành địa; Chí cứu cánh địa. Trong 13 trú, trú (1) thuộc Chủng tánh địa, trú (2) thuộc Thắng giải hành địa, trú (3) thuộc Tịnh thắng ý lạc địa, trú (4), (5), (6), (7), (8) và (9) thuộc Hành chánh hành địa, trú (10) thuộc Quyết định địa, trú (11) thuộc Quyết định hành địa, trú (12) và (13) thuộc Chí cứu cánh địa. Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa (ĐTK 246), phẩm Bồ đề hành, thứ 3: "Nhập lý bát nhã gọi là trú, Trú sanh đức hạnh gọi là địa" (Nhập lý bát nhã danh vi trú, Trú sanh đức hạnh danh vi địa.)598

Số đếm, số, vô úy, Lại lấy địa làm tên: Bộ di da 1158 gọi là địa. Bộ là nghĩa của số đếm 1159. Di là nghĩa của số thật 1160. Da là nghĩa không sợ hãi. Các bồ tát muốn tiến lên địa ở trên thì ở trong mỗi một địa phải đoạn trừ số đếm chướng ngại, có được số đếm công đức, nên gọi là nghĩa của số đếm. Địa lấy mười số làm lượng. Các bồ tát ở trong tất cả địa đều biết phải đoạn trừ những chướng ngại như thế, biết phải có được những công đức như thế, biết những điều đó là không giả dối, nên gọi là nghĩa của số thật. Các địa ở trên là trú xứ không sợ hãi. Các bồ tát e sợ rằng nếu ở mãi trong địa của mình thì sẽ thoái mất những công đức lợi mình lợi người, nên mong muốn tiến lên các địa ở trên, gọi đó là nghĩa không sợ hãi. Do ba nghĩa đây nên gọi là địa.

Đã nói danh xưng mười địa của bồ tát, kế nói bốn sự thủ đắc các địa sai biệt của bồ tát.

Kệ tụng:

Tin hiểu và chánh hành

Thông đạt và thành mãn

Nên biết các bồ tát

Đắc địa có bốn sự.

Giải thích:

Nhập là chứng ngộ. Lý là lý thật tướng. Bát nhã là trí vô phân biệt. Trú là bất động. Đức hạnh là công đức hữu vi và công đức vô vi. Địa là gồm đủ 2 công đức. 1158 Bộ di da (步彌耶).

1159 Chánh văn là số số. Số đếm thì từ số 1 cho đến số vô cực. 1160 Chánh văn là thật số. Số thật thì không phải số ảo, không phải hư dối, cho nên, bồ tát thì không thể không đoạn trừ chướng ngại, không thể không dồn chứa công đức.599

Bốn sự thủ đắc các địa là: 1. Thủ đắc nhờ tin hiểu; 2. Thủ đắc nhờ chánh hành; 3. Thủ đắc nhờ thông đạt; 4. Thủ đắc nhờ thành mãn. Thủ đắc nhờ tin hiểu, là lấy sự tin hiểu (sâu xa) để thủ đắc các địa, như nói đến trong tín địa 1161. Thủ đắc nhờ chánh hành, là lấy chánh hành 1162 để thủ đắc các địa. Các bồ tát đối với pháp đại thừa có mười chánh hành: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho; 4. Nghe nhận; 5. Dở đọc; 6. Chỉ dạy; 7. Phúng tụng; 8. Giảng nói; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập. Mười chánh hành này có năng lực sanh ra khối công đức vô lượng. Mười chánh hành này thủ đắc các địa nên gọi là thủ đắc nhờ chánh hành. Thủ đắc nhờ thông đạt, là thông đạt đệ nhất nghĩa đế, cho đến bồ tát ở địa thứ bảy được gọi là thông đạt. Thủ đắc nhờ thành mãn, là bồ tát từ địa thứ tám đến Phật địa được gọi là thủ đắc nhờ thành mãn.

Đã nói bốn sự thủ đắc các địa sai biệt của bồ tát, kế nói bốn sự tu hành sai biệt của bồ tát.

Kệ tụng:

Các độ, các giác phần

Các thần thông, nhiếp sanh

Vì đại thừa, tiểu thừa

Cùng thể nhập, thành thục.

Giải thích:

Nói tổng quát, tất cả hành bồ tát không qua bốn sự: 1. Hành ba la mật; 2. Hành bồ đề phần pháp; 3. Hành thần thông; 4. Hành nhiếp hóa chúng sanh. 1161 Tín địa chỉ cho địa vị 10 tín, 10 hành, 10 hướng và 4 gia hành. Nhiếp luận thích: "Trong ba vô số kiếp tu hành, ở đại kiếp thứ nhất, bồ tát thuộc hàng thắng giải hành, chưa chứng chân như nên sự tu tập tập chỉ dựa vào đức tin."

1162 Chánh hành = chánh pháp hành: việc làm đối với chánh pháp. 600

Hành ba la mật là nói về chúng sanh cầu đại thừa. Hành bồ đề phần pháp là nói về chúng sanh cầu tiểu thừa. Hành thần thông là làm cho hai loại chúng sanh thể nhập được Phật pháp. Hành nhiếp hóa chúng sanh là làm cho hai loại chúng sanh thành thục Phật pháp.

Phẩm Hành Trú trọn vẹn.

601

Phẩm Hai Mươi Bốn KÍNH PHẬT

Giải thích:

Đã nói hành trú của bồ tát, kế nói công đức lễ Phật. Kệ tụng:

Tâm hòa đồng, xa lìa Tâm không mất, lợi ích Thương xót các chúng sanh Cứu đời, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai, đấng công đức vô lượng. Tâm hòa đồng, là tâm từ, vì muốn mang lại niềm vui. Tâm xa lìa, là tâm bi, vì muốn lấy đi nỗi khổ. Tâm không mất, là tâm hỷ, vì muốn chúng sanh luôn được hoan hỷ. Tâm lợi ích, là tâm xả, vì muốn chúng sanh không bị nhiễm ô. 1163 Kệ tụng:

Giải thoát hết thảy chướng Thắng hơn các thế gian Cùng khắp tất cả xứ 1163 Nhiếp luận tán dương 4 vô lượng tâm của Phật như sau: Kính lạy đấng thương xót chúng sanh, phát khởi 4 thứ ý lạc: muốn chúng sanh hòa đồng cái vui, muốn chúng sanh xa lìa nỗi khổ, muốn chúng sanh không mất hoan hỷ, muốn chúng sanh hưởng mọi lợi lạc602

Tâm thoát, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của ba xứ.

Giải thoát hết thảy chướng: Tán dương sự thù thắng của giải thoát 1164, là được giải thoát vì không còn tất cả hoặc chướng và tất cả trí chướng. Thắng hơn các thế gian: Tán dương sự thù thắng của chế ngự thể nhập 1165 ,

là tâm tự tại với cảnh sở duyên, tùy ý chuyển hóa.

Cùng khắp tất cả xứ: Tán dương sự thù thắng của biến xứ thể nhập 1166, là trí cùng khắp trong tất cả cảnh.

1164 Sự thù thắng của giải thoát: chỉ cho 8 giải thoát: 1. Bên trong có sắc tưởng, quán ngoại sắc giải thoát; 2. Bên trong không có sắc tưởng, quán ngoại sắc giải thoát; 3. Với tịnh giải thoát, tự thân chứng ngộ, thành tựu an trụ; 4. Vượt qua tất cả sắc tưởng, diệt trừ hữu đối tưởng, không tư duy các loại tưởng, vào vô lượng không xứ, thành tựu an trụ vô lượng không xứ; 5. Vượt qua tất cả vô lượng không xứ, vào vô lượng thức xứ, thành tựu an trụ vô lượng thức xứ; 6. Vượt qua tất cả vô lượng thức xứ, vào Vô sở hữu xứ, thành tựu an trụ Vô sở hữu xứ; 7. Vượt qua tất cả Vô sở hữu xứ, vào Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, thành tựu an trụ Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ; 8. Vượt qua tất cả Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, tưởng thọ diệt giải thoát, tự thân chứng ngộ, thành tựu an trú.

1165 Sự thù thắng của chế ngự thể nhập (chế nhập): chỉ cho 8 thắng xứ, tức 8 pháp thiền định giúp người tu đoạn trừ và siêu việt tham ái mà có thắng tri, thắng kiến đưa đến giải thoát, nên gọi là thắng xứ. Tám thắng xứ bao gồm: 1. Bên trong có sắc tưởng, bên ngoài quán sắc lượng nhỏ; 2. Bên trong có sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vô lượng; 3. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc lượng nhỏ; 4. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vô lượng; 5. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc xanh; 6. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vàng; 7. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc đỏ; 8. Bên trong tướng sắc tưởng, bên ngoài quán sắc trắng.

1166 Sự thù thắng của biến xứ thể nhập (biến nhập): chỉ cho 10 biến xứ: 1. Biến xứ đất; 2. Biến xứ nước; Biến xứ lửa; 4. Biến xứ gió; 5. Biến xứ xanh; 6. Biến xứ vàng; 7. Biến xứ đỏ; 8. Biến xứ trắng; 9. Biến xứ ánh sáng; 10. Biến xứ hư không. Như trong Trung A Hàm, kinh Đệ nhất đắc nói: "Lại nữa, có Mười biến xứ. Thế nào là mười? Các tỳ kheo tu tập nơi một biến xứ đất, tư duy trên, dưới, các phương là không hai, vô lượng. Tu tập nơi một biến xứ nước, một biến xứ lửa, một biến xứ gió, một biến xứ xanh, một biến xứ vàng, một biến xứ đỏ, một biến xứ trắng, một biến xứ hư không, một biến xứ thức là thứ mười. Tu tập một biến xứ, tư duy trên, dưới, các phương là không hai, vô lượng. Nhưng các chúng sanh có thắng ý nơi biến xứ lạc này cũng lệ thuộc vào sự biến dịch, lệ thuộc sự thay đổi. Đa văn Thánh đệ tử quán tưởng như vậy ắt sanh ra603

Ba nghĩa này nói về tâm được giải thoát đối với ba xứ, nên tán dương là đấng tâm giải thoát. 1167

Kệ tụng:

Ngăn chận phiền não khởi

Diệt tổn hại mê hoặc

Thương chúng sanh ô nhiễm

Đấng bi, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của vô tránh. Ngăn chận phiền não khởi: Tất cả chúng sanh sanh khởi phiền não, mọi việc làm của Như lai đều làm cho chúng sanh không sanh khởi phiền não. Diệt tổn hại mê hoặc: Tất cả mê hoặc nếu đã sanh khởi thì Như lai cũng có thể giúp cho chúng sanh sanh khởi phương tiện đối trị. Bậc khác có đức tánh không tranh cãi thì đó là duyên tố làm cho người khác không sanh khởi mê hoặc, chứ không thể làm cho người khác sanh khởi đối trị. Sự vô tránh của Như lai không phải như vậy, chẳng những làm cho chúng sanh không khởi mê hoặc mà còn khiến cho chúng sanh sanh khởi sự đối trị mê hoặc, cho nên gọi là vô tránh thù thắng.

Thương chúng sanh ô nhiễm, Đấng bi, con đảnh lễ: Tam muội vô tránh của Như lai thì nghiêng về sự sanh khởi lòng thương xót đối với tất cả chúng sanh còn có ô nhiễm, cho nên đối với chúng sanh, Như lai được gọi là đấng đại bi. 1168 nhàm tởm sự ấy. Nhàm tởm rồi, đối với cái đệ nhất còn không muốn, huống nữa là cái hạ tiện." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

1167 Bốn vô lượng tâm, 8 giải thoát, 8 thắng xứ và 10 biến xứ là nói công đức dựa vào định mà có. Định ở đây là 4 tịnh lự, 4 định vô sắc, 8 đẳng chí, 4 tịnh định và 8 cận phần định.604

Kệ tụng:

Không dụng công, không vướng Không ngại, hằng tịch tĩnh Giải đáp tất cả nghi Thắng trí, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của nguyện trí. Nguyện trí của Như lai có năm sự thù thắng: 1. Không còn khởi dụng công; 2. Không vướng mắc ở đối cảnh; 3. Không bị ngăn ngại ở trong tâm; 4. Thường xuyên tịch tĩnh; 5. Giải đáp các hoài nghi. Do có năm nghĩa này nên gọi là thù thắng. Nguyện trí của bậc khác là: 1. Không phải không dụng công, vì còn khởi tác ý; 2. Không phải không vướng mắc, vì có định lực giả dối; 3. Không phải không ngăn ngại, vì sự thấy biết chút phần; 4. Không phải thường xuyên tịch tĩnh, vì không phải là định thường tịch; 5. Không giải đáp các hoài nghi, vì có chỗ không biết tới.

Kệ tụng:

Sở y và năng y

Ngôn từ và trí tuệ Sự thuyết tuệ vô ngại Khéo thuyết, con đảnh lễ. 1168 Sự vô tránh của Phật là hủy diệt sự tranh cãi của chúng sanh mà cội nguồn là phiền não, mê hoặc và nhiễm ô.

605

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của bốn trí vô ngại. Sự được thuyết có hai thứ: 1. Sở y, là giáo pháp; 2. Năng y, là nghĩa lý. Công cụ thuyết pháp có hai thứ: 1. Ngôn từ thông suốt; 2. Trí tuệ khéo léo. Như lai đối với sự được thuyết và công cụ thuyết pháp đều sử dụng tuệ giác vô ngại, cho nên gọi là thù thắng. Sự thuyết, hiển thị nghiệp dụng vô ngại. Khéo thuyết, là vận dụng phương tiện để khai mở, chỉ thị. Kệ tụng:

Qua lại và nghe biết

Biết tâm hành, đến, đi

Khiến người được xuất ly

Giáo hóa, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của sáu thần thông. Qua lại, là như ý thông, là năng lực qua lại mọi xứ sở. Nghe biết, là thiên nhĩ thông, là năng lực nghe biết mọi ngôn âm. Biết tâm hành, là tha tâm thông, là năng lực biết rõ tâm hành sai biệt của người. Biết từ đâu đến, là túc trú thông 1169 ,

là năng lực biết rõ đời trước người kia từ nhân nào đến. Biết đi về đâu, là sanh tử thông 1170, là biết rõ người kia đời nay từ nhân nào đi. Khiến người được xuất ly 1171, là lậu tận thông, là đúng với chân thật vì người thuyết pháp. 1169 Túc trú thông = túc mạng thông. 1170 Sanh tử thông = thiên nhãn thông. 1171 Xuất ly là ra khỏi phiền não. 606

Kệ tụng:

Chúng sanh nhìn thấy Ngài Biết chắc là trượng phu Tâm tịnh tín sâu xa Phương tiện, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của tướng hảo 1172 .

Tất cả chúng sanh một phen nhìn thấy Ngài thì biết chắc Như lai là bậc đại trượng phu, và khởi lên sự tin tưởng trong sáng và sâu xa nơi Như lai, vì Ngài dùng tướng hảo làm phương tiện. Kệ tụng:

Giữ bỏ trú, biến hóa Định, trí được tự tại Như vậy bốn thanh tịnh Thế tôn, con đảnh lễ. Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của bốn tướng thanh Giải thích:

tịnh 1173.

Đó là: 1. Thân thanh tịnh; 2. Duyên thanh tịnh; 3. Tâm thanh tịnh; 4. Trí thanh tịnh. Giữ bỏ trú, hiển thị thân thanh tịnh, là năng lực giữ, bỏ hay trú ở sự sống lâu của thân mạng một cách tự tại. Biến hóa, hiển thị duyên thanh tịnh, là 1172 Tướng hảo là 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp của Phật. 1173 Bốn tướng thanh tịnh là thân thanh tịnh, độ thanh tịnh, định thanh tịnh và trí thanh tịnh.607

năng lực chuyển đổi và biến hóa các cảnh giới một cách tự tại. Định, hiển thị tâm thanh tịnh, là năng lực xuất nhập các định một cách tự tại. Trí, hiển thị trí thanh tịnh, là năng lực biết các cảnh giới vô ngại một cách tự tại. Kệ tụng:

Phương tiện và qui y

Thanh tịnh và xuất ly

Đây phá bốn lừa dối

Hàng ma, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của mười lực. Ma vương dựa vào bốn sự để phá hoại chúng sanh. Bốn sự là gì? 1. Dựa vào phương tiện 1174 để lừa dối, mê hoặc chúng sanh, nói thọ dụng năm trần thì được sanh đường lành, không đọa đường dữ; 2. Dựa vào quy y để lừa dối, mê hoặc chúng sanh, nói chúa trời Tự tại v.v… 1175 là nơi chốn quy y, quy y nơi khác là sai lầm; 3. Dựa vào thanh tịnh 1176 để lừa dối, mê hoặc chúng sanh, nói chỉ có các định của thế gian mới là thanh tịnh, các định khác không phải thanh tịnh; 4. Dựa vào 1174 Phương tiện là nguyên nhân. Ma vương nói sai nguyên nhân. 1175 Quan niệm Tự tại thiên của phái Thú chủ (Bát thâu bát đa) và Xuất gia ngoại đạo (Ba lị đát la câu ca). Quan niệm Thiên chúa của phái ngoại đạo Bôi tro (Đồ hôi ngoại đạo). Ngoại đạo ban đầu nói chỉ chúa trời Đại phạn hay chúa trời Đại Tự tại mới có trước, nghĩa là tự có rồi sanh ra và chi phối tất cả. Chúa trời mới chính là ngã. Chúa trời ấy biến thành phiếm thần, nghĩa là bản thể phổ biến của chúa trời ấy phú cho mỗi người mỗi vật đều có một phần, và phần ấy đồng nhất với chúa trời. Từ đó, chúa trời chính là bản ngã, chính là tự ngã. Tự ngã còn được gọi là thắng ngã hay thần ngã. Muốn trở về với thần ngã thì phải quy y và tôn thờ chúa trời. 1176 Thanh tịnh là sự giải thoát.

608

xuất ly 1177 để lừa dối, mê hoặc chúng sanh, nói chỉ có đạo quả của tiểu thừa mới có thể xuất ly, chẳng phải đại thừa có được.

Phật vì phá bốn sự của ma vương mà hiển thị mười lực: 1. Phật dùng trí lực thị xứ phi xứ 1178 để phá sự thứ nhất của ma vương, do phương tiện thiện lành có thể được sanh cõi trời, không phải phương tiện xấu ác làm được; 2. Phật dùng trí lực tam thế nghiệp báo 1179 để phá sự thứ hai của ma vương, do nghiệp lực của mình khiến được sanh cõi trời, không phải dựa vào năng lực của chúa trời Tự tại v.v…; 3. Phật dùng trí lực thiền định giải thoát 1180 để phá sự thứ ba của ma vương, do biết hết các thiền định 1181, giải thoát tam muội 1182 và tam ma bạt đề 1183; 4. Phật dùng bảy trí lực khác 1184 mà phá sự thứ tư của ma vương, do rời bỏ căn tánh thấp kém v.v… để đứng yên nơi căn tánh cao tột.

1177 Xuất ly là sự giải thoát cứu cánh của đại thừa.

1178 Trí lực thị xứ phi xứ: biết rõ tánh khả thi và tánh bất khả thi trong mọi trường hợp. Chánh văn là thị phi trí lực.

1179 Trí lực tam thế nghiệp báo: biết rõ luật nhân quả, tức biết nghiệp nhân nào tạo quả báo nào. Chánh văn là tự nghiệp trí lực.

1180 Trí lực thiền định giải thoát (chư thiền giải thoát tam muội trí lực): biết tất cả các cách thiền định. Chánh văn là thiền định trí lực.

1181 Các thiền định: chỉ cho tứ thiền bát định cũa cõi Sắc và cõi Vô sắc. 1182 Giải thoát tam muội = tam giải thoát môn, tam tam muội: không tam muội, vô tướng tam muội và vô nguyện tam muội.

1183 Tam ma bạt đề (samapati) = đẳng trì: chỉ cho vô tưởng định và diệt tận định, là định mà không còn thọ tưởng. Đẳng là đều đều, liên tục, giống nhau, không có phân biệt. Trì là duy trì giữ gìn cho lâu dài.

1184 Bảy trí lực khác: trí lực nhất thiết sở đạo (biết tướng trạng của chỗ đạt đến của hết thảy đạo, biết tu theo giáo pháp nào, đạo phẩm nào sẽ được địa vị nào), trí lực chủng chủng giới (biết đúng như thật hết thảy cảnh giới sai khác của chúng sanh trong thế gian), trí lực chủng chủng giải (biết các căn tánh của chúng sanh là thượng hay hạ, giáo hóa tùy theo căn cơ), trí lực nhất thiết chúng sanh tâm tánh (biết hết thảy các thứ tri giải, các điều ưa thích của chúng sanh sai khác thế nào), trí lực túc mạng vô lậu (biết từ một đời cho đến trăm ngàn vạn đời của chúng sanh: tên, họ, thọ yểu, khổ, vui v.v…), trí lực thiên nhãn vô ngại (thấy chúng sanh thọ sanh xả báo, sống chết, từ nẻo nào sanh ra, sẽ sanh vào đường nào và các nghiệp duyên thiện ác, khổ vui một cách vô609

Kệ tụng:

Trí đức và đoạn đức

Xuất ly và chướng ngại

Thuyết pháp lợi mình người

Dẹp tà, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của bốn vô úy. Trí đức là nói về nhất thiết trí vô úy. Đoạn đức là nói về lậu tận vô úy. Xuất ly là nói về thuyết tận khổ đạo vô úy. Chướng ngại là nói về thuyết chướng đạo vô úy. Ở đây, trí đức và đoạn đức là nói về công đức lợi mình, xuất ly và chướng ngại là nói về công đức lợi người. Các ngoại đạo nạn vấn rằng: Sa môn Cù đàm chẳng có đủ nhất thiết trí, chẳng diệt hết tất cả lậu, thuyết đạo (xuất thế) mà không thể hết khổ, thuyết chướng pháp mà không thật có trở ngại đạo 1185. Như lai đối với bốn nạn vấn này đều có thể bác bỏ, cho nên gọi là vô úy 1186.

chướng ngại) và trí lực vĩnh đoạn tập khí (vĩnh viễn đoạn dứt chẳng sanh khởi các vọng hoặc, tập khí, biết được một cách chân thật, chẳng còn thọ thân hậu hữu). 1185 Thành thật luận, phẩm Tứ vô úy: "Phật nói các món dục là thứ chướng đạo, mà có người thọ dục cũng vẫn được đạo. Và trong luật có chế ra pháp ngăn chận, mà có người hủy hoại pháp ấy cũng vẫn được đạo. Cũng vì vậy mà kẻ tiểu trí nghi Phật chẳng biết chướng pháp. Lại có kẻ tu đạo mà vẫn có tội lỗi, nên kẻ tiểu trí nghi bảo tu Thánh đạo mà không thể hết tội, tội đã chẳng hết làm sao hết khổ?" Phật bài bác: "Dục chẳng phải chướng pháp: Như lai nói dục thật là chướng pháp, nếu dục còn ở nơi tâm thì không tu đạo được, cần trước trừ dục đã, nhiên hậu mới đắc đạo. Kẻ tuy phạm pháp ngăn chận cũng vẫn đắc đạo: kẻ thật sự phá pháp ngăn chận, chắc không đắc đạo; nếu chẳng phải thật tội vì trọng duyên nên Phật tự cho người ấy trở lại, chứ người ấy chẳng phá hoại pháp ngăn chận. Nói kẻ tu đạo cũng còn tội: Thánh đạo năng phá trừ tất cả tội lỗi, vì chưa đầy đủ nên chẳng có thể phá hết, ví như tính chất của dầu tô có thể chữa được bệnh nóng, mà vì uống ít nên chẳng lành bệnh. Tu đạo cũng vậy nên không có lỗi." 1186 Khi thuyết pháp, Phật có bốn sự tự tin, không sợ hãi, dũng mãnh: 1. Phật nói rõ, Ta là bậc Nhất thiết trí, đó là nhất thiết trí vô úy; 2. Phật nói rõ, Ta đã đoạn tận tất cả phiền não, đó là lậu tận vô úy; 3. Phật nói chánh đạo đưa đến sự diệt tận khổ đau như giới, định, tuệ v.v… mà không610

Kệ tụng:

Trong chúng nói trị phạt

Không giữ gìn cái gì

Rời hai bẩn, chánh trú

Nhiếp chúng, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của ba bất hộ. Trong chúng nói trị phạt, Không giữ gìn cái gì: Nếu Phật còn có cái gì để giữ gìn thì ở trong đại chúng Phật không thể nói ra sự trị phạt tới cùng 1187 .

Rời hai bẩn, chánh trú: Rời bỏ hai sự dơ bẩn là không có vui mừng và buồn ghét. Chánh trú là không có quên mất chánh niệm. Do hai thứ công đức này mà gọi là thù thắng, có năng lực nhiếp hóa tất cả đồ chúng 1188. Đây chính là nghiệp dụng của Phật.

Kệ tụng:

Đi đứng ở mọi nơi

sợ hãi, đó là thuyết tận khổ đạo vô úy; 4. Phật nói các pháp chướng ngại như hoặc, nghiệp v.v… mà không sợ hãi, đó là thuyết chướng đạo vô úy. Hai vô úy trước là trí đức và đoạn đức thuộc công đức lợi mình. Hai vô úy sau là tu tập trí đức và tu tập đoạn đức thuộc công đức lợi người. 1187 Hai câu kệ này nói về 3 bất hộ của Phật. Thân miệng ý của Phật thuần tịnh thuần trí, nên không có gì cần phải giữ gìn, và khi thuyết pháp cho đại chúng thì điều phục họ bằng thân miệng ý ấy.

1188 Câu kệ này nói về 3 niệm trú của Phật. Phật vĩnh viễn sống trong chánh niệm và chánh trí, cho nên, một là, ai khen cũng không vui mừng; hai là, ai chê cũng không buồn ghét; ba là, ai khen chê cũng không vui mừng, cũng không buồn ghét. Thành thật luận, phẩm Ba bất hộ: "Mỗi khi thuyết pháp, thính giả có lắng nghe, Phật chẳng lấy làm mừng, hay thính giả không lắng nghe, Phật cũng chẳng lấy làm buồn, vì Phật thường tu xả tâm. Vì sao? Vì tập khí tham sân của Phật không còn chút mảy may."

611

Toàn là nhất thiết trí Đoạn tất cả tập khí Thật nghĩa, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của đoạn trừ tập khí. Như lai trong mọi lúc, ở mọi nơi, đi đứng nằm ngồi toàn là sự dụng thể hiện uy nghi của nhất thiết trí, vì Như lai đã đoạn trừ tất cả phiền não và cả tập khí. Nếu không có nhất thiết trí thì phiền não tuy hết nhưng tập khí chưa hết. Khi đi đứng mà gặp phải xe ngựa chạy nhanh rồi bị tổn hại là vì không có uy nghi của nhất thiết trí. Như lai không mắc phải việc này vì thật sự có nhất thiết trí. Kệ tụng:

Việc lợi ích chúng sanh Đúng lúc không lỡ thời Việc làm thường không sót Không quên, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của sự không lãng quên.

Trong sự lợi ích yên vui cho chúng sanh, việc Như lai làm thường xuyên đúng lúc và không bỏ lỡ cơ hội; đây là nghiệp dụng của pháp không lãng quên. Trong mọi thời gian, việc Như lai làm đều không có hư dối 1189; đây là tự tánh của pháp không lãng quên. 1189 Không có hư dối = đều có hiệu quả. 612

Kệ tụng:

Ngày đêm sáu buổi quán Tất cả cõi chúng sanh Đầy đủ tâm đại bi Ý lợi, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của đại bi. Bằng tâm đại bi, Như lai ngày đêm sáu buổi quán sát chúng sanh, ai thoái, ai tiến: người chưa khởi thiện căn, Ngài làm cho người ấy khởi thiện căn; người đã khởi thiện căn, Ngài làm cho người ấy tăng tiến thiện căn. Tuy một ngày có sáu buổi mà thật ra Ngài thường chuyển pháp luân trong mọi thời gian, vì Ngài có đầy đủ tâm đại bi; đây chính là nghiệp dụng của tâm đại bi. Như lai thường khởi tâm ý lợi lạc cho tất cả chúng sanh; đây là tự tánh của tâm đại bi. Kệ tụng:

Do hành và do chứng Do trí và do nghiệp Hơn tất cả nhị thừa Cao tột, con đảnh lễ. Giải thích:

bất cộng.

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của mười tám pháp 613

Như lai có mười tám pháp bất cộng: 1. Thân không lầm lỗi; 2. Miệng không lầm lỗi; 3. Ý không lầm lỗi; 4. Không có ý tưởng riêng khác; 5. Không lúc nào tâm không trú định; 6. Không có sự không biết mà đã xả; 7. Nguyện dục không giảm; 8. Tinh tiến không giảm; 9. Niệm không giảm; 10. Tuệ không giảm; 11. Giải thoát không giảm; 12. Giải thoát tri kiến không giảm; 13. Trí biết đời quá khứ không vướng mắc, không chướng ngại; 14. Trí biết đời vị lai không vướng mắc, không chướng ngại; 15. Trí biết đời hiện tại không vướng mắc, không chướng ngại; 16. Thân nghiệp hành động theo trí tuệ; 17. Khẩu nghiệp hành động theo trí tuệ; 18. Ý nghiệp hành động theo trí tuệ 1190.

1190 Mười tám pháp bất cộng: 1. Thân không lầm lỗi: Phật từ vô lượng kiếp đến nay thường dùng giới định tuệ, trí tuệ và từ bi để tu dưỡng thân, do công đức đầy đủ nên tát cả phiền não diệt tận; 2. Miệng không lầm lỗi: Phật đủ vô lượng biện tài, thuyết pháp thích ứng căn cơ chúng sanh khiến được chứng ngộ; 3. Ý không lầm lỗi: Phật tu các thiền định sâu xa, tâm không tán loạn, tâm không vướng mắc các pháp, được sự yên ổn đệ nhất nghĩa; 4. Không có ý tưởng riêng khác: Phật độ chúng sanh khắp cả bằng tâm bình đẳng, tâm không lựa chọn; 5. Không lúc nào tâm không trú định: Phật đi đứng ngồi nằm thường không rời thắng định sâu xa; 6. Không có sự không biết mà đã xả: Phật đối với tất cả các pháp thảy đều chiếu tri rồi mới xả, không có việc liễu tri một pháp mà không xả; 7. Nguyện dục không giảm: Phật có đủ các thiện pháp, thường muốn độ hóa chúng sanh mà tâm không biết chán đủ; 8. Tinh tiến không giảm: Phật luôn tinh tiến thân tâm một cách đầy đủ, thường hóa độ chúng sanh không có ngừng nghỉ; 9. Niệm không giảm: Phật đối với pháp của chư Phật ba đời, tất cả trí tuệ đều thích ứng đầy đủ, không có thoái chuyển; 10. Tuệ không giảm: Phật có đủ tất cả trí tuệ vô lượng vô biên không cùng tận; 11. Giải thoát không giảm: Phật rời xa tất cả chấp trước, có đủ hai thứ giải thoát: một là, giải thoát hữu vi, là trí tuệ vô lậu thích ứng giải thoát; hai là, giải thoát vô vi, là tất cả phiền não sạch hết không sót; 12. Giải thoát tri kiến không giảm: Phật ở trong tất cả sự giải thoát, tri kiến rõ ràng, phân biệt không ngại; 13. Trí biết đời quá khứ không vướng mắc, không chướng ngại: Phật dùng trí tuệ chiếu tri đời quá khứ có bao nhiêu pháp, như là pháp chúng sanh, pháp phi chúng sanh, thảy đều biết khắp không có trở ngại; 14. Trí biết đời vị lai không vướng mắc, không chướng ngại: Phật dùng trí tuệ chiếu tri đời vị lai có bao nhiêu pháp, như là pháp chúng sanh, pháp phi chúng sanh, thảy đều biết khắp không có trở ngại; 15. Trí biết đời hiện tại không vướng mắc, không chướng ngại: Phật dùng trí tuệ chiếu tri đời hiện tại có bao nhiêu pháp, như là pháp chúng sanh, pháp phi chúng sanh, thảy đều biết khắp không có trở ngại; 16. Thân nghiệp hành động theo trí tuệ: Phật thị hiện các thắng tướng điều phục chúng sanh, xứng với trí tuệ mà diễn thuyết tất cả các pháp, mỗi một pháp đưa đến giải thoát chứng nhập; 17. Khẩu nghiệp hành động theo trí tuệ: Phật dùng lời nói thanh tịnh vi diệu theo trí tuệ mà chuyển hóa lợi ích tất cả chúng sanh; 18. Ý nghiệp hành động theo trí tuệ: Phật dùng ý nghiệp thanh tịnh theo trí tuệ mà chuyển nhập nơi tâm chúng sanh.614

Mười tám pháp ấy chia ra bốn loại: hành, gồm sáu bất cộng đầu tiên; chứng, gồm sáu bất cộng kế tiếp; trí, gồm ba bất cộng tiếp theo; nghiệp, gồm ba bất cộng cuối cùng. Tất cả thanh văn, duyên giác đối với hết thảy chúng sanh khác là bậc cao. Như lai do có bốn sự bất cộng, so với bậc cao ấy là bậc cao hơn, nên được gọi là đấng cao tột.

Kệ tụng:

Ba thân đại bồ đề

Đắc nhất thiết chủng trí Chúng sanh mọi nơi nghi Trừ diệt, con đảnh lễ. Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của nhất thiết chủng trí.

Ba thân: 1. Tự tánh thân; 2. Thọ dụng thân; 3. Hóa thân. Đây là nói tự tánh của nhất thiết chủng trí 1191 .

Hỏi: Trí này biết tất cả chủng loại trong tất cả cảnh là thế nào? Đáp: Tất cả chúng sanh ở khắp mọi nơi sanh nghi hoặc, trí này có thể đoạn diệt những nghi hoặc ấy. Đây là nghiệp dụng của nhất thiết chủng trí. Kệ tụng:

Không dính mắc, không lỗi Không dơ bẩn, không ngưng 1191 Chứng đắc nhất thiết chủng trí tức có đủ mọi phẩm chất của đại bồ đề, nghĩa là thủ đắc 3 thân.

615

Không động, không hý luận

Thanh tịnh, con đảnh lễ.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của sáu độ viên mãn. Không dính mắc, là không bị dính mắc tiền của. Không lỗi, là ba nghiệp thân miệng ý vĩnh viễn không vẩn đục. Không dơ bẩn, là các khổ của pháp thế gian không làm nhuốm bẩn tâm. Không ngưng, là có chút sở đắc không chịu ngưng nghỉ, trú ở. Không động, là tâm hằng tịch tĩnh, không có tán loạn. Không hý luận, là đối với tất cả pháp mà khởi phân biệt đều không phải chỗ sở hành 1192 .

Như lai viên mãn sáu độ nên hoàn toàn rời sáu chướng, được gọi là đấng thanh tịnh.

Kệ tụng:

Thành tựu đệ nhất nghĩa

Xuất ly tất cả địa

Đến vị trí cực tôn

Giải thoát các chúng sanh.

Công đức vô tận đẳng

Hiện đời đều đầy đủ

1192 Kinh Đại bảo tích, phẩm Pháp hội pháp giới thể tánh vô phân biệt: "Nếu có bồ tát huệ nhãn thanh tịnh thấy biết như thật, với tất cả pháp, tùy thấy pháp nào đều không chỗ thấy, không có động lay, được trí vô động, không hành không nhân không duyên. Hành cũng chẳng hành các pháp oai nghi, cũng chẳng phải chẳng hành. Chẳng hành nhân duyên biết các pháp bình đẳng chẳng cứu chẳng hành. Tại sao vậy? Nếu chẳng hành là vô phân biệt dứt diệt các vọng tưởng mong cầu tham trước, đó là bồ tát rời lìa các sở hữu. Bồ tát cũng hành tất cả chỗ hành của chúng sanh, vì muốn giáo hóa họ, vì muốn chứa họp tất cả pháp trợ bồ đề, vì nhiếp thủ chánh pháp, vì chẳng dứt mất giống Tam bảo. Chỗ sở hành của Như lai, nơi thể tánh thanh tịnh tất cả pháp không có phân biệt." (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

616

Thế gian thấy, chúng thấy

Trời người đều không thấy.

Giải thích:

Kệ tụng này là kính lạy Như lai về công đức thù thắng của pháp thân Phật. Ở đây lược nói pháp thân Phật có sáu đức: 1. Thể; 2. Nhân; 3. Quả; 4. Nghiệp; 5. Tương ứng; 6. Sai biệt. Do sáu đức này biểu hiện mà biết đó chính là Phật, nên gọi là pháp thân Phật.

Thành tựu đệ nhất nghĩa: Đây là thể của pháp thân, do viên thành đệ nhất nghĩa, chứng đắc chân như thanh tịnh tột cùng.

Xuất ly tất cả địa: Đây là nhân của pháp thân, do tu tập tất cả địa vị bồ tát mà xuất ly.

Đến vị trí cực tôn: Đây là quả của pháp thân, do đạt đến vị trí trên hết tất cả chúng sanh.

Giải thoát các chúng sanh: Đây là nghiệp của pháp thân, do có năng lực làm cho chúng sanh được giải thoát.

Công đức vô tận đẳng, Hiện đời đều đầy đủ: Đây là tương ứng của pháp thân, do thích ứng với các đức vừa vô tận vừa vô đẳng 1193 .

Thế gian thấy, chúng thấy, Trời người đều không thấy: Đây là sai biệt của pháp thân. Thế gian thấy, là mọi loài trong các thế giới đều thấy hóa thân. Chúng thấy, là chúng bồ tát trong đại hội của Phật thấy được thọ dụng thân. Không thấy, 1193 Do thích ứng với các đức vừa vô tận vừa vô đẳng: chánh văn không có, dựa vào Nhiếp luận thêm vào cho rõ nghĩa.

617

là nhân loại, chư thiên v.v… trong mọi thời gian đều không thể thấy được tự tánh thân. Đây là sự sai biệt của ba thân. Phẩm Kính Phật trọn vẹn. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh được thuyết trọn vẹn trong thời gian cực kỳ thanh tịnh.

Quảng Minh dịch chú (7/1/2010 - 2/11/2012) 618