Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

810 Cũng có nghĩa là chưa có tri kiến như thật về khổ đau, về bản chất của khổ đau. Như kinh Tận Trí, Trung A hàm có ghi: "Bấy giờ, đức Thế tôn nói với các tỳ kheo rằng: Có tri, có kiến, mới có chứng đắc lậu tận, chứ không phải không tri, không kiến. Thế nào là có tri, có kiến mới chứng đắc lậu tận? Tri kiến như thật về sự Khổ liền chứng đắc lậu tận. Tri kiến như thật về Khổ tập, tri kiến như thật về Khổ diệt và tri kiến như thật về Khổ diệt đạo liền chứng đắc lậu tận." 811 Tịnh tâm địa (địa vị tuệ giác trong suốt): Chỉ cho sơ địa trong thập địa, tức hoan hỷ địa, cũng gọi là tịnh tâm địa. Đây là giai vị của bồ tát đã giải thoát, thủ chứng thanh tịnh do đoạn trừ phiền não chướng.

421

Bi khổ rất hy hữu: Từ cái khổ của chúng sanh mà sanh khởi tâm đại bi, từ tâm đại bi mà sanh khởi cái khổ cho mình. Như vậy, bồ tát có tâm bi và có cái khổ cho mình, đó là một sự hy hữu. Vượt lên trên cái bi khổ ấy gọi là rất hy hữu. Khổ thắng tất cả lạc: Cái bi khổ này thắng hơn tất cả dục lạc thế gian. Hỏi: Vì sao?

Đáp: Càng vui vì bi sanh: Các bồ tát lấy bi khổ làm niềm vui, vì cái khổ ấy từ tâm đại bi sanh ra.

Làm xong chẳng có gì: Đối với niềm vui từ việc làm (lợi sanh) hoàn tất, bồ tát còn thấy không, huống là những gì khác của thế gian mà bồ tát thấy có hay sao. Đã nói sự thù thắng của đại bi và khổ, kế nói sự thù thắng của đại bi và thí. Kệ tụng:

Thí và bi cùng khởi

Làm cho bồ tát vui

Lạc thọ trong ba cõi

So đây chẳng chút phần.

Giải thích:

Nếu sự thí và tâm đại bi cùng sanh thì có năng lực khởi thắng lạc của bồ tát. Ở trong ba cõi có những lạc thọ được tạo tác, nếu đem so với thắng lạc được tạo tác từ tâm đại bi và sự thí thì những lạc thọ ấy không có được một phần tương tự. Đã nói sự thù thắng của đại bi và thí, kế nói sự nhẫn khổ của tâm đại bi. Kệ tụng:

Sanh tử tự tánh khổ

Không bỏ nhờ tâm bi

422

Khởi khổ vì lợi người

Sao bỏ không tu tập.

Giải thích:

Tất cả khổ đau đều nằm trong nỗi khổ sanh tử. Các bồ tát không bỏ sanh tử là nhờ có tâm đại bi. Bồ tát lấy sự khởi khổ làm nhân tố của lợi người. Bồ tát không bỏ sanh tử tức là không từ bỏ tất cả khổ (cho mình) 812 .

Đã nói sự nhẫn khổ của tâm đại bi, kế nói quả của đại bi và thí. Kệ tụng:

Đại bi hằng tăng trưởng

Bi thí tài ba quả

Ái sanh và nhiếp sanh

Tư sanh gồm ba vui.

Giải thích:

Đại bi hằng tăng trưởng, Bi thí tài ba quả: Tâm đại bi của bồ tát có năng lực làm tăng trưởng ba thứ quả: 1. Tăng bi, do tu tập mà làm cho tự thể (đại bi) tăng trưởng; 2. Tăng thí, do tâm bi tự tại 813 mà làm cho sự thí được tăng trưởng; 3. Tăng tài, do sự thí tự tại mà làm cho của cải được tăng trưởng. Ái sanh và nhiếp sanh, Tư sanh gồm ba vui: Từ ba quả này sanh ra ba niềm vui: 1. Từ tâm bi làm nhân sanh ra niềm vui thương yêu chúng sanh; 2. Từ thí làm 812 Cũng tức là nói nhẫn khổ: chấp nhận khổ sở vì lợi người. 813 Tự tại: Không chướng ngại, bất động, tâm thái an nhiên, chỗ muốn tùy tâm, rỗng rang ứng vật.

423

nhân sanh ra niềm vui nhiếp hóa chúng sanh; 3. Từ của cải làm nhân sanh ra niềm vui giúp đỡ chúng sanh. Đã nói quả tăng trưởng từ tâm đại bi, kế nói sự khuyến tiến của tâm đại bi. Kệ tụng:

Bi trưởng và thí tăng Thành thục sanh, lạc khởi Dẫn đến và đưa đi Đại bi khuyên như vậy. Giải thích:

Tâm đại bi khuyến tiến bồ tát thực hành sáu thứ công đức. Nghĩa lý của đại bi là: Bồ tát tu tập tâm đại bi thì tâm đại bi càng sanh trưởng. Bồ tát thí xả của cải thì sự thí càng thêm lên. Bồ tát cần lấy sự thí để thành thục chúng sanh. Bồ tát cần lấy sự thí để sanh khởi an lạc cho mình. Sự thí của bồ tát chiêu dẫn hai khối (phước trí) của đại bồ đề (cho mình), ngoài ra hướng chúng sanh đi đến với mình. Sự thí của bồ tát dẫn đưa hai khối (phước trí) của đại bồ đề (cho chúng sanh), ngoài ra hướng chúng sanh đi đến đại bồ đề. Đã nói sự khuyến tiến của tâm đại bi, kế nói sự thù thắng của đại bi và lạc. Kệ tụng:

Khổ là bi cảm khổ Không thí làm sao vui Lấy thí làm niềm vui Cho vui cứu người khổ. 424

Giải thích:

Khổ là bi cảm khổ: Các bồ tát sanh khởi bi cảm trước các khổ đau, gọi đó là nỗi khổ (của bồ tát).

Không thí làm sao vui: Với tâm đại bi, các bồ tát lấy khổ đau của người làm khổ đau của mình. Nếu bồ tát không cho người niềm vui thì làm sao có được niềm vui cho mình. Để có được niềm vui cho mình, bồ tát cho người niềm vui, cứu người nỗi khổ. Khi bồ tát cho chúng sanh niềm vui, cứu chúng sanh nỗi khổ, tức là bồ tát đang tạo tác sự an lạc.

Đã nói sự thù thắng của đại bi và lạc, kế nói sự dạy bảo về tâm đại bi. Kệ tụng:

Bi là dạy tự thí

Thí người chớ tự cầu

Quả thí xin không nhận

Có nguyện lại đem thí.

Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí không mong cầu. Bi là dạy tự thí, Thí người chớ tự cầu: Nghĩa lý của đại bi là: Khi bồ tát thực hành thí cho người thì chớ mong cầu niềm vui cho mình. Không có niềm vui của người thì cũng không có niềm vui của mình. Vì sao? Niềm vui không có riêng biệt.

Quả thí xin không nhận, Có nguyện lại đem thí: Nếu có quả của thí thì bồ tát xin không tiếp nhận; nếu có tiếp nhận quả của thí thì bồ tát lại dùng đó để tiếp tục thí.

425

Kệ tụng:

Thí và thí quả thí Thí khắp cho tất cả Người vui nên mình vui Cho người, mình không cần. Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí và thí quả của thí, nghĩa là thí và thí quả của thí mà mình có đuợc, thí khắp cho tất cả chúng sanh. Vì sao? Tâm bi là lấy niềm vui của người làm niềm vui của mình, cho nên bồ tát được quả của thí đều nên thí cho tất cả chúng sanh. Phải làm sự dạy bảo về tâm đại bi như vậy. Kệ tụng:

Khinh của cải đem thí Đến nhiều lại đến tốt Không dùng mà tự đến Dùng lại tiếp nối thí. Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí chán của cải. Nếu người chán của cải mà thực hành thí thì người ấy tuy không muốn của cải mà của cải tự đến. Đạo lý cực rộng, cực diệu như vậy là do có cái tâm rộng lớn. Nếu có được của cải như vậy thì dùng lại đem thí. Đó là của cải đến rồi lại đến. Bồ tát thí của cải rồi lại thí của cải. Vì sao? Bồ tát không mong cầu niềm vui cho mình, chỉ muốn thí, thí không cùng tận.

426

Kệ tụng:

Bi là đem đại bi

Thí hết, thí thường xuyên Nên làm thí như vậy Không nên cầu quả thí. Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí không có ngừng nghỉ, nên biết như vậy. Kệ tụng:

Nếu tôi không vui thí Thí quả, lúc không thí 814 Thí không một sát na 815 Do không thí, không ái 816 .

Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí không có biết chán, nên biết như vậy. Kệ tụng:

Không làm, không cho quả 814 Bất thí thời = vô hữu bất thí thời: Không có lúc nào không thí, nghĩa là tất cả thời đều thí. 815 Thí vô nhất sát na = triển chuyển tương tục vô nhất sát na hữu thoái hữu đoạn: Thí liên tục, không một sát na có lúc thoái lui, có khi ngừng nghỉ. 816 Dĩ vô thí ái cố = dĩ (phi) vô thí, vô ái cố: Vì không cho rằng không thí dữ, không ái lạc, nghĩa là không có phỉ báng nhân. Phỉ báng nhân là tà kiến, cho rằng không thí dữ, không ái lạc, không thờ tự, không diệu hạnh, không ác hạnh. Vì không có tà kiến nên bồ tát mới thực hành thí không có biết chán.

427

Cho quả, cho sự làm

Là lỗi ông thấy ơn

Còn tôi không giống ông. 817

Giải thích:

Kệ tụng này dạy thực hành thí buông xả ban ơn. Lời nói của bồ tát về thí như sau: Nếu có người đi đến ông, ông mới cho quả, vậy là ông mắc cái lỗi mong đợi sự trả ơn. Tôi thì không như vậy, cho nên ông không giống tôi. Lại nữa, nếu có người đi đến ông, ông chỉ cho người này quả, vậy ông là người mong đợi trả ơn. Tôi thì không như vậy, đem quả của sự hành thí cho tất cả chúng sanh, cho nên ông không giống tôi. Đã nói tâm đại bi và sự chỉ dạy thí, kế nói tâm đại bi và sự thực hành thí. Kệ tụng:

Không chướng và tịnh cú

Lợi người và tự lượng

Không cầu, không vướng mắc

Bi là thí như vậy.

Giải thích:

Không chướng, là không chiếm đoạt tài vật của người mà làm việc thí. Tịnh cú, là lấy tài vật đúng chánh pháp mà thực hành thí, nghĩa là không lấy các chất độc hại, khí giới chiến đấu, rượu v.v… mà thí. Lợi người, là khi lấy sự thí để 817 Không làm, không cho quả: là không thí và không hồi hướng phước báo của thí. Cho quả, cho sự làm: là hồi hướng vô thượng bồ đề và thí cả nội tài và ngoại tài. Là lỗi ông thấy ơn: là thí mà thấy mình ban ơn. Còn tôi không giống ông: là bồ tát thì tu tập thí, hồi hướng thí, thí mà không thấy ban ơn và mong đền đáp. 428

nhiếp hóa người thì mục tiêu phải là thiết lập thiện căn. Tự lượng, là không cho quyến thuộc của mình phải thiếu thốn. Không cầu, là ở trước chúng sanh mà không có lòng cầu xin hay không mở miệng cầu xin, bồ tát thấy họ nghèo thiếu thì tự nhiên thí, và thí thì không có lựa chọn phước điền 818. Không vướng mắc, là không cầu đền ơn và không lấy quả báo.

Kệ tụng:

Hết, rộng, thắng, thường, hỷ

Rời vướng mắc, thanh tịnh

Hồi hướng vào hai xứ

Bồ đề và thiện căn.

Giải thích:

Hết, là thí cả nội tài và ngoại tài 819. Rộng, là thí nhiều tài vật. Thắng, là thí đồ quí tốt. Thường, là thí thường xuyên. Hỷ, là thí mà rời xa giận dữ, nghĩa là khi người cầu xin làm việc không lợi ích vẫn nhẫn chịu mà hoan hỷ thí. Rời vướng mắc, là không có tâm mong cầu, như không vướng mắc đã nói ở trên. Thanh tịnh, là thí đúng như chánh pháp, như (thí) tịnh cú đã nói ở trên. Hồi hướng bồ đề, là 818 Không lựa chọn phước điền là thí không kể kẻ oán, người thân, người hiền, kẻ dữ, người giữ giới, kẻ phá giới, người giàu sang, kẻ nghèo khó. Đây là nói cái hạnh bình đẳng trong thí. Kinh Bát đại nhân giác dạy: "Bồ tát thực hành thí, bình đẳng nghĩ đến kẻ oán người thân, không nhớ lỗi cũ, không ghét người ác."

819 Tài thí là cho người bằng của, nhưng của có hai loại: của ở ngoài, theo nghĩa đen, gọi là ngoại tài, và của thật, tức thân mạng, sức lực, nhiệt tình, gọi là nội tài.429

hồi hướng Vô thượng bồ đề. Hồi hướng thiện căn, là hồi hướng tùy thuận 820 thiện căn khí 821.

Đã nói tâm đại bi và sự thực hành thí, kế nói tâm đại bi và sự thọ dụng sai biệt.

Kệ tụng:

Có của để tự dùng Và dùng thí chúng sanh Được hỷ, thí hỷ thắng Ba lạc nuôi dưỡng tâm. Giải thích:

Bồ tát sanh hỷ khi thọ dụng của cải của mình và chúng sanh sanh hỷ khi được bồ tát lấy của cải thí cho. Sự hoan hỷ của thí so với hai hỷ ấy thì thắng hơn. Vì sao? Ba lạc nuôi dưỡng tâm. Ba lạc là: 1. Hoan hỷ vì thí; 2. Hoan hỷ vì nhiếp hóa chúng sanh; 3. Hoan hỷ vì đầy đủ bồ đề tụ 822.

Đã nói tâm đại bi và sự thọ dụng sai biệt, kế nói tâm đại bi và sự tăng trưởng các độ.

Kệ tụng:

Xan, ác, sân, phóng dật 820 Tùy thuận: Đại bồ tát nếu có thể lấy tất cả thiện căn mà hồi hướng thì tùy thuận tất cả chư Phật, tùy thuận pháp, tùy thuận trí, tùy thuận bồ đề, tùy thuận nghĩa, tùy thuận hồi hướng, tùy thuận hạnh, tùy thuận chân thật, tùy thuận thanh tịnh. (Kinh Hoa Nghiêm, quyển 19) 821 Thiện căn khí: Một trong 32 chủng pháp hay khí của bồ tát. Thiện căn khí chỉ cho sự tăng trưởng chí ý.

822 Bồ đề tụ = bồ đề nhị tụ: chỉ cho hai khối phước và trí. 430

Vướng duyên và vướng tà Như vậy sáu ngăn che

Bi khiến sáu độ tăng. Giải thích:

Xan, là không thể xả bỏ chút ít đồ vật. Ác, là phá hủy tịnh giới và não hại người khác. Sân, là đối với một chút không lợi ích (cho mình) cũng nổi cơn giận dữ. Phóng dật, là không siêng năng làm các thiện pháp. Vướng duyên, là vướng vào năm dục 823 làm loạn tâm trí. Vướng tà, là vướng vào các ngoại đạo không có trí tuệ 824. Như vậy là sáu ngăn che của chúng sanh. Với tâm đại bi, bồ tát thương xót chúng sanh vì họ mà nói ra những lầm lỗi ấy, khiến cho sáu ba la mật (của bồ tát) được tăng trưởng. Đã nói tâm đại bi và sự tăng trưởng các độ, kế nói tâm đại bi từ bốn duyên sanh khởi, cũng nên chỉ bày. Kệ tụng:

Khổ, lạc, không khổ lạc Sức nhân và thiện hữu Tự thể nối tiếp chảy

Nghĩa bốn duyên đại bi. Giải thích:

823 Năm dục: sự đam mê sắc, thanh, hương, vị, xúc. Năm dục còn là ham muốn của cải, sắc đẹp, danh vọng, ăn ngon và ngủ nghỉ. 824 Không có trí tuệ là không có khả năng thấu hiểu thường, vô thường, khổ, lạc, tịnh, bất tịnh, ngã, vô ngã, thọ mạng, phi thọ mạng, chúng sanh, phi chúng sanh, thật, phi thật, hữu, phi hữu. (Kinh Đại bát niết bàn, quyển 14) 431

Khổ, lạc, không khổ lạc: HIển thị duyên duyên và đủ (năng) duyên 825, vì ba thọ và ba khổ 826 cùng sanh khởi tâm bi.

Hỏi: Xả thọ làm sao có khổ?

Đáp: Xả thọ là hành khổ.

Sức nhân: Hiển thị nhân duyên. 827

Thiện hữu: Hiển thị tăng thượng duyên. 828

Tự thể nối tiếp chảy: Hiển thị thứ đệ duyên. 829

Hỏi: Tâm đại bi sanh khởi như vậy rồi, làm sao tâm ấy được bình đẳng? Kệ tụng:

Hành tướng và tư duy

Tùy thuận và ly chướng

Bất đắc và thanh tịnh

Sáu nghĩa bình đẳng bi.

825 Chánh văn là duyên duyên cụ duyên: Duyên duyên hay sở duyên duyên là đối cảnh làm duyên tố, chỉ cho chúng sanh làm tướng phần của tâm thức. Cụ duyên là năng duyên hay kiến phần của tâm thức, nói cách khác, trong tâm của bồ tát lúc nào cũng có chúng sanh. 826 Ba thọ là khổ thọ, lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ (xả thọ). Ba khổ là khổ khổ, hoại khổ và hành khổ. Ba khổ là nói hình thái khổ đau. Ba thọ là nói cấp độ khổ đau. Tất cả đều nằm trong sự chấp thủ năm uẩn, đều là khổ đau (dukkha). Chúng sanh với ba thọ và ba khổ là đối tượng làm duyên tố cho bồ tát sanh khởi tâm đại bi, nên nói là sở duyên duyên. 827 Bồ tát thiện giới kinh, quyển 1: "Bồ tát chí tâm chuyên niệm vô thượng bồ đề, gọi là nội lực. Vì muốn hóa độ chúng sanh nên phát tâm vô thượng bồ đề, gọi là ngoại lực. Bồ tát có thể ở trong vô lượng a tăng kỳ kiếp tu tập thiện hạnh, phụng sự chư Phật và các bồ tát, gọi là nhân lực (năng lực của nhân tố)." Nhân duyên là cái nhân làm duyên tố. 828 Thiện hữu = thiện tri thức. Tri thức là người ai cũng biết; người ấy hỗ trợ và hướng dẫn ta tu hành nên gọi là thiện tri thức. Thiện hữu ở đây còn chỉ cho chư Phật và các bồ tát, là những bậc mà bồ tát cần phải thân cận và học hỏi. Tăng thượng duyên là dữ kiện thêm lên làm duyên tố. 829 Tự thể tương tục lưu: Tự thể là tâm đại bi. Nối tiếp chảy là dù ở hình thức nào, bồ tát cũng không quên mất tâm đại bi. Thứ đệ duyên = đẳng vô gián duyên, là nói sự mất đi của giai đoạn trước làm duyên tố cho giai đoạn sau sanh ra.

432

Giải thích:

Sự bình đẳng của tâm đại bi có sáu thứ: 1. Hành tướng bình đẳng: là chúng sanh trong các giai vị của ba thọ 830 đều bình đẳng, biết (ba thọ) là khổ; 2. Tư duy bình đẳng: là thương xót bình đẳng; 3. Tùy thuận bình đẳng: là bình đẳng cứu giúp; 4. Ly chướng bình đẳng: là bình đẳng không bực tức; 5. Bất đắc bình đẳng: là mình, người và tâm đại bi, ba luân đều bình đẳng, vì bất khả đắc 831; 6. Thanh tịnh bình đẳng: là khi đạt đến vô sanh nhẫn ở địa thứ tám thì có được bình đẳng. Hỏi: Như vậy đã nói riêng về tâm đại bi rồi, bốn phạn trú này phải tu tập thế nào để được vô thượng?

Kệ tụng:

Phạn trú khiến vô thượng

Tự ý tu có năm

Tín, tâm, thông, phương tiện

Hòa hợp như trước nói.

Giải thích:

Phần cúng dường chư Phật và thân cận thiện hữu ở trước đều nói đến năm thứ tự ý tu tập khiến được vô thượng, bốn phạn trú ở đây cũng như vậy. Tịnh tín, là như ở trong kinh điển đại thừa có nói, (ai ở trong) trú xứ của Phạn vương thì sanh tịnh tín. Thâm tâm, là lấy chín thứ tâm để tu tập phạn trú. Thần thông, là dựa vào hư không đẳng định 832 mà tu tập. Phương tiện, là dựa vào 830 Chỉ cho chúng sanh từ phàm phu cho đến chúng sanh ở đệ tứ thiền. 831 Bất khả đắc dịch là không lấy được, hàm ý không nắm bắt được như là một đối tượng hóa. Đặc tính không thể nắm bắt (bất khả đắc) là bản chất của Tâm. Đó là cách nói khác của không, vô thể, vô tự tánh, chân như.

832 Hư không đẳng định là định đồng đẳng hư không, chỉ cho định đi vào pháp không. 433

trí vô phân biệt để nhiếp hóa chúng sanh. Hòa hợp, là lấy một quả nhập vào tất cả quả.

Phẩm Phạn Trú trọn vẹn. 434

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Mười 435

Phẩm Hai Mươi Mốt

GIÁC PHẦN (1)

Giải thích:

Các bồ tát có đức tánh hổ thẹn, ở đây nên nói: Kệ tụng:

Trị chướng và hợp trí Duyên cảnh và thành sanh Bồ tát có hổ thẹn

Như vậy bốn sai biệt. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị các bồ tát có đức tánh hổ thẹn 833, gồm bốn sắc thái: 1. Tự tánh; 2. Cùng loại; 3. Cảnh giới; 4. Tác nghiệp. Trị chướng, là rời xa sự không biết hổ thẹn. Đây là tự tánh của hổ thẹn. Hợp trí, là cùng với trí vô phân biệt tương ứng. Trí này cùng loại với hổ thẹn.

Duyên cảnh, là bồ tát lấy chúng sanh tiểu thừa, vô chướng làm đối cảnh để tu tập hổ thẹn, tức là các vị thanh văn, duyên giác. Tiểu thừa là đối lại với đại thừa. Vô chướng là đã phá phiền não chướng. Thành sanh, là bồ tát lấy đức tánh hổ thẹn làm sự nghiệp kiến lập chúng sanh.

833 Chỉ cho hai tâm sở tàm và quí. 436

Đây là bốn sắc thái tu tập hổ thẹn của bồ tát. Hỏi: Các bồ tát có đức tánh hổ thẹn nhưng tu tập công hạnh nào để sanh khởi đức tánh ấy? Kệ tụng:

Bồ tát tu sáu độ

Chướng tăng và trị giảm Không siêng và siêng làm Từ đây hổ thẹn sanh. Giải thích:

Các bồ tát đối với bốn sự mà từ đó phát sanh hổ thẹn cực trọng: 1. Khi tu tập các độ mà các chướng ngại thêm lên thì phát sanh hổ thẹn cực trọng; 2. Khi tu tập các độ mà các phương tiện đối trị các chướng ngại giảm sút thì phát sanh hổ thẹn cực trọng; 3. Khi tu tập các độ mà có sự biếng nhác thì phát sanh hổ thẹn cực trọng; 4. Khi tu tập các độ mà siêng năng thực hành các pháp tùy thuận phiền não 834, còn gọi là các căn thường phóng túng nên không thể chế ngự, thì phát sanh hổ thẹn cực trọng.

Hỏi: Bồ tát có đức tánh hổ thẹn, vậy đức tánh ấy có mấy thứ sai biệt? Kệ tụng:

Sáu phẩm và hai phẩm Bảy địa và hai thừa Tương tự đây là thấp Trái ngược thấp là cao. 834 Chỉ cho sự nhuốm bẩn một tùy phiền não nào đó làm chướng ngại cho định.437

Giải thích:

thẹn là thấp.

Sáu phẩm: Trong bất định địa 835, sáu phẩm trước 836 mà có đức tánh hổ Hai phẩm: Trong các định địa 837, hai phẩm trước 838 mà có đức tánh hổ thẹn là thấp.

Bảy địa: Trong bồ tát thập địa, bảy địa đầu mà có đức tánh hổ thẹn là thấp. Hai thừa: Là chúng sanh tâm chí hạ liệt do có tâm tăng thượng mạn 839 mà có đức tánh hổ thẹn là thấp.

Tương tự đây: Chỉ cho các bồ tát chưa đắc vô sanh nhẫn, dù có đức tánh hổ thẹn vẫn gọi là thấp. Trái ngược với các vị bậc thấp có đức tánh hổ thẹn là các vị bậc cao có đức tánh hổ thẹn.

Hỏi: Pháp gì chướng ngại đức tánh hổ thẹn, và chướng ngại ấy có bao nhiêu lầm lỗi?

835 Bất định địa: Chỉ cho dục giới, tức ngũ thú tạp cư địa. 836 Sáu phẩm trước: Chỉ cho 6 phẩm tư hoặc trong 9 phẩm tư hoặc của dục giới (3 thượng, 3 trung, 3 hạ). Tư hoặc ở dục giới có tham, sân, si, mạn. Đây là địa vị tu học của các thánh giả tu đà hàm hướng và tư đà hàm.

837 Định địa: Chỉ cho 4 định địa ở sắc giới: 1. Sơ thiền ly sanh hỷ lạc địa; 2. Nhị thiền định sanh hỷ lạc địa; 3. Tam thiền ly hỷ lạc địa; 4. Tứ thiền xả niệm thanh tịnh địa; và 4 định địa ở vô sắc giới: 1. Không vô biên xứ địa; 2. Thức vô biên xứ địa; 3. Vô sở hữu xứ địa; 4. Phi phi tưởng xứ địa. Đây là địa vị tu học của các thánh giả từ a na hàm đến a la hán. 838 Hai phẩm trước: Chỉ cho hai phẩm tư hoặc của mỗi định địa (cũng có 9 phẩm tư hoặc: 3 thượng, 3 trung, 3 hạ). Tư hoặc ở sắc giới và vô sắc giới chỉ có tham, si, mạn. 839 Kinh Pháp Hoa ghi: "Xá lợi Phất, nếu là đệ tử của Như Lai, tự gọi là La hán, là Duyên giác, mà không nghe không biết đến việc Như Lai chỉ giáo hóa bồ tát như trên, thì những người ấy không phải đệ tử của Như Lai: không phải La hán, không phải Duyên giác. Những vị tỷ kheo và tỷ kheo ni như vậy tự cho đã thành La hán, thân mình là thân cuối cùng, mình cứu cánh niết bàn, rồi không còn có chí mong cầu tuệ giác vô thượng, thì tôn giả nên biết họ toàn là người tăng thượng mạn." (H.T Thích Trí Quang dịch)

438

Kệ tụng:

Không thẹn: chưa đoạn hoặc

Ba hại, sáu quở trách

Đọa nạn, thoái, khổ: ba

Như vậy mười hai lỗi.

Giải thích:

Không hổ thẹn: Bồ tát có hổ thẹn là còn có chướng ngại. Còn có chướng ngại tức là phiền não chưa đoạn diệt. Phiền não chưa đoạn diệt thì trước hết sanh ra ba điều tai hại:

1. Hại mình, là tư duy không chính xác nên chính mình phiền não. 2. Hại người, là do sân và xả mà gây phiền não cho người. Hỏi: Sân gây phiền não cho người, nghe có lý, còn xả thì làm sao gây phiền não cho chúng sanh?

Đáp: Bồ tát thì cần phải hóa độ chúng sanh; buông bỏ, không hóa độ nữa là gây phiền não cho người.

3. Hại mình và hại người, là hủy hoại giới cấm nên gây phiền não cho mình và người.

Khởi ba điều hại như vậy thì đối với hiện pháp 840 mắc phải sáu điều quở trách, đó là: nghi ngờ hối hận 841, đánh mất lợi ích, mất sự hộ trì (của thiện tri thức và chánh niệm), từ bỏ (tu tập), bị (đại chúng) trị phạt và mang tiếng xấu. Theo thứ tự, sáu điều quở trách ấy là do chính mình nhắc trách hay do người khác trong mười phương quở trách. Sau đó lại có thêm ba thứ tội lỗi phát sanh: 1. Thoái đọa 840 Hiện pháp = hiện pháp lạc trú: chỉ cho sự chứng đắc bốn tĩnh lự. Kinh Tạp a hàm, số 1078, có ghi: "Hiện pháp này không lệ thuộc thời gian, hãy đến để thấy, là pháp thực chứng, có khả năng hướng dẫn đến niết bàn, được chứng biết từ nội tâm bởi kẻ trí." 841 Nghi ngờ và hốn hận làm trở ngại cho việc tu chỉ.439

vào các nạn xứ 842; 2. Thoái mất các thiện pháp đã được và chưa được; 3. Từ đó chịu các khổ thọ lớn lao 843 .

Như vậy, không có đức tánh hổ thẹn thì sanh ra mười hai thứ lầm lỗi. Hỏi: Đã biết về chướng ngại và lầm lỗi rồi, còn công đức của đức tánh hổ thẹn là gì?

Kệ tụng:

Vậy thảy tất cả ác

Bồ tát có hổ thẹn

Nên biết diệt tất cả

Vì khởi đối trị ác.

Sanh trời người thông tuệ Mau đầy nơi hai tụ

Thành sanh không thoái chuyển Rời, không rời làm quả. Giải thích:

Kệ tụng đầu hiển thị công đức của hổ thẹn là rời xa lầm lỗi. Bồ tát có đức tánh hổ thẹn thì sẽ không có bất cứ lầm lỗi nào đã nói ở trên. Kệ tụng sau hiển thị công đức của hổ thẹn là dồn chứa thắng quả. Bồ tát có đức tánh hổ thẹn thì dồn chứa đầy đủ năm quả thù thắng 844: 1. Sanh trời người thông tuệ, là được quả quả báo, nghĩa là thọ sanh lên cõi trời và trong loài người 842 Các nạn xứ là địa ngục, ngạ quỷ và súc sanh. 843 Khổ thọ lớn lao là sanh tử luân hồi, là hành khổ, là ý thức thác loạn, là phá hại thiện căn, là năm ấm bốc lửa, là đoạn tuyệt giống Phật. 844 Xem chú thích ở phẩm Phạn trú, thứ 20. 440

thường được thông tuệ; 2. Mau đầy nơi hai tụ, là được quả tăng thượng, nghĩa là có được hai khối phước và trí của Vô thượng bồ đề; 3. Thành sanh không thoái chuyển, là được quả trượng phu, nghĩa là thành tựu pháp trượng phu; 4. Rời, là được quả tương ly, nghĩa là rời xa những chướng ngại và lầm lỗi; 5. Không rời, là được quả y, nghĩa là sanh ra nơi nào cũng không rời phương tiện đối trị những chướng ngại và lầm lỗi. Hỏi: Có những thí dụ về công dụng của đức tánh hổ thẹn? Kệ tụng:

Có áo thì có bẩn Phàm phu không hổ thẹn Áo trời nên không dơ Bồ tát có hổ thẹn. Bồ tát đủ hổ thẹn Như hư không không dơ Muốn hơn các bồ tát Lấy hổ thẹn trang nghiêm. Như mẹ hiền thương con Hổ thẹn giúp chúng sanh Quán sanh và hóa sanh Đều do hổ thẹn khởi. Giải thích:

Ở đây, kệ tụng thứ nhất hiển thị sự hổ thẹn như y phục. Vì sao? Bồ tát có hổ thẹn thì phiền não, lầm lỗi không thể nhiễm ô. 441

Nửa kệ tụng thứ hai hiển thị sự hổ thẹn như hư không. Vì sao? Bồ tát có hổ thẹn thì khi đụng tám pháp ở thế gian 845 mà tâm không bị nhiễm ô.

Nửa kệ tụng thứ hai hiển thị sự hổ thẹn như sự trang nghiêm. Vì sao? Bồ tát có hổ thẹn thì có sự đoan chánh vượt thắng các bồ tát khác.

Kệ tụng thứ ba hiển thị sự hổ thẹn như người mẹ hiền. Vì sao? Bồ tát có hổ thẹn thì cứu giúp chúng sanh trong đường sanh tử, thấy tất cả tội lỗi như thấy voi, ngựa, quân lính 846. Sự quán sát chúng sanh và sự hóa độ chúng sanh 847 của bồ tát đều do sự hổ thẹn này mà có ra.

Thí dụ y phục cho thấy sự hổ thẹn có năng lực đối trị sự trú ở của các phiền não 848.

845 Thế gian bát pháp: Còn gọi là bát phong hay bát thế phong, nghĩa là tám ngọn gió đời, tám pháp ở thế gian hay làm loạn động, mê hoặc lòng người. Tám ngọn gió ấy gồm: 1. Lợi (lợi lộc); 2. Suy (hao tổn); 3. Hủy (chê bai chỉ trích); 4. Dự (gián tiếp khen ngợi người); 5. Xưng (trực tiếp ca tụng người); 6. Cơ (dựng sự việc giả để nói xấu người); 7. Khổ (gặp chướng duyên nghịch cảnh, thân tâm bị bức bách, khổ não); 8. Lạc (gặp được duyên tốt, thuận cảnh, thân tâm vui vẻ, hân hoan).

846 Thấy tất cả tội lỗi đều không thật, như thấy voi, ngựa, quân lính là ảo thuật. Như kinh Kim Quang Minh có nói: "Đại phạn vương, như nhà ảo thuật và đồ đệ của mình, rất rành ảo thuật, đến chổ ngã tư, dùng những vật liệu cát đất cỏ cây vân vân, gom lại một chổ mà làm ảo thuật. Làm cho người ta thấy những voi, những ngựa, những xe, vân vân, thấy đống bảy loại quí báu, thấy kho lẫm tràn đầy. Rồi kẻ khờ khạo không biết suy xét, không hiểu ảo thuật, nên thấy hay nghe gì cũng cho là thật, voi thật ngựa thật vân vân, và chỉ thế là thật, ngoài ra là dối cả, sau đó không còn suy xét gì nữa. Còn người hiểu biết thì trái lại, biết cái gốc ảo thuật, nên thấy hay nghe gì cũng nghĩ, những thứ ta thấy, thấy voi thấy ngựa vân vân, toàn là giả cả, chỉ do ảo thuật mê hoặc mắt người, vọng cho là voi, là lẫm, nhưng chỉ có tên, không có thật, nên cái ta thấy nghe không nên chấp là thật, sau đó càng xét biết là dối trá. Do vậy, trí giả thì biết các pháp không thật, chỉ do thế nhân thấy gì nghe gì thì nói ra như thế, chứ xét cho kỹ thì không phải như thế. Và như thế thì cũng do nói giả mà xét ra nghĩa thật." (H.T Trí Quang dịch)

847 Quán sát chúng sanh thì không có lòng đại bi ái kiến, tức không thấy có chúng sanh (kiến) mà sanh yêu thương (ái), vì bồ tát đã thâm nhập thật tướng. Hóa độ chúng sanh thì không có ý tưởng hóa độ, vì bồ tát thấy các pháp là không thể thủ đắc.

848 Chỉ cho phiền não trú địa, có 4: 1. Kiến nhất xứ trú địa, tức là những kiến hoặc về thân kiến, biên kiến... trong ba cõi, lúc nhập kiến đạo thì đồng loạt đoạn hết; 2. Dục ái trú địa, là trong phiền não của cõi Dục, trừ kiến hoặc và vô minh hoặc, mà mắc phải những phiền não của ngũ dục bên ngoài (sắc, thanh, hương, vị, xúc); 3. Sắc ái trú địa, là trong những phiền não của cõi Sắc, trừ kiến hoặc và vô minh hoặc, xả ngũ dục bên ngoài, nhưng còn mắc phải những phiền não442

Thí dụ hư không cho thấy sự hổ thẹn có năng lực đối trị sự dính mắc vào tám pháp ở thế gian. Thí dụ sự trang nghiêm cho thấy sự hổ thẹn có khả năng tùy thuận và đồng hành.

Thí dụ người mẹ hiền cho thấy sự hổ thẹn có khả năng thành thục chúng sanh.

Hỏi: Bồ tát thực hành hổ thẹn thì có những sắc thái gì? Kệ tụng:

Không hứa nhận, không làm Hứa nhận và có làm Nên biết bốn thứ này Sắc thái hành hổ thẹn. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị bốn sắc thái thực hành hổ thẹn: 1. Không hứa nhận; 2. Không làm; 3. Hứa nhận; 4. Có làm. Vì sao? Bồ tát có hổ thẹn thì đối với tất cả điều ác và lầm lỗi sẽ có hai sắc thái đầu là không hứa nhận và không làm; đối với tất cả công đức sẽ có hai sắc thái sau là hứa nhận và có làm. Hỏi: Làm thế nào để đức tánh hổ thẹn được vô thượng? Kệ tụng:

Dạy tu tánh hổ thẹn Là khởi năm tự ý

về sắc thân mình; 4. Hữu ái trú địa, là trong những phiền não của cõi Vô sắc, trừ kiến hoặc và vô minh hoặc, lìa bỏ những phiền não tham trước sắc giới, mà yêu mến thân mình.443

Tín pháp, tất cả quả Vô thượng như trước biết. Giải thích:

Như trước biết, là theo kinh điển đại thừa có nói, hổ thẹn là trú xứ sanh ra tịnh tín, lấy chín thứ thâm tâm để tu tập hổ thẹn, dựa vào hư không đẳng định 849 mà tu tập hổ thẹn, dựa vào trí vô phân biệt để nhiếp hóa chúng sanh, lấy một quả nhập vào tất cả quả. Đã nói đức tánh hổ thẹn của bồ tát, kế nói đức tánh vô úy của bồ tát. Kệ tụng:

Vô úy của bồ tát Thể tướng và sai biệt Kiên cố và thù thắng Nay lần lượt giải thích. Giải thích:

Sự vô úy của bồ tát có bốn nghĩa cần giải thích: 1. Thể tướng; 2. Sai biệt; 3. Kiên cố; 4. Thù thắng. Hỏi: Thế nào là thể tướng? Kệ tụng:

Tiến, định, tuệ, ba khởi Tạo dũng, kiện, cần, mãnh Đó là tướng vô úy 849 Hư không đẳng định là định đồng đẳng hư không, chỉ cho định đi vào pháp không. 444

Và chỉ các tên gọi.

Giải thích:

của vô úy.

Tinh tiến, thiền định và trí tuệ, ba độ này mà sanh khởi thì đó là thể tướng Gan dạ (dũng), khỏe mạnh (kiện), siêng năng (cần) và mạnh mẽ (mãnh), bốn tánh chất này là các tên gọi khác của vô úy. Hỏi: Ba độ này đối trị với hạnh nào trong vô úy? Kệ tụng:

Hết thảy các việc làm

Hạ, động, ngu tức sợ

Rời ba, ba quyết định

Là an trú vô úy.

Giải thích:

Bồ tát đối với mọi việc làm mà trong tâm có thấp kém, có xao động, có ngu tối thì sanh ra sợ hãi. Vì sao? Tâm thấp kém là trong mọi việc làm không có siêng năng tu tập. Tâm xao động là trong mọi việc làm tâm không an trú. Tâm ngu tối là trong mọi việc làm không biết phương tiện (thiện xảo). Ba tâm này được đối trị, theo thứ tự, bằng tinh tiến, thiền định và trí tuệ. Như vậy, bồ tát nếu quyết định có được tinh tiến, thiền định và trí tuệ thì gọi là bồ tát không sợ hãi. Hỏi: Bồ tát quyết định như thế nào?

Đáp: Sự đối trị của ba độ này nhậm vận 850 hiện tiền, gọi là quyết định. Hỏi: Đã nói thể tướng của vô úy, thế nào là sai biệt của vô úy? 850 Nhậm vận: Vận chuyển, vận dụng một cách tự nhiên, không cần tác ý. 445

Kệ tụng:

Tự tánh và đại nguyện

Không bận tâm, không thoái

Nghe sâu, năng hóa độ

Đặt họ vào thân Phật.

Thực hành các khổ hạnh

Không bỏ đường sanh tử

Sanh tử không thể nhiễm

Đây là mười sai biệt.

Giải thích:

Hai kệ tụng này, theo thứ tự, nói về sự vô úy có mười loại sai biệt: 1. Tự tánh, là tánh thành tựu

851 thì được vô úy; 2. Đại nguyện, là phát tâm bồ đề thì được vô úy; 3. Không bận tâm, là không bận tâm đến thân mạng khi siêng năng làm việc lợi mình thì được vô úy; 4. Không thoái lui, là chấp nhận có điều trái nghịch khi siêng năng làm việc lợi người thì được vô úy; 5. Nghe sâu, là khi nghe được thật nghĩa thì được vô úy; 6. Khả năng hóa độ, là với chúng sanh khó độ bồ tát dùng thần thông hóa độ thì được vô úy; 7. Đặt chúng sanh vào thân Phật, là kiến lập 851 Tánh thành tựu: Là thành tựu đạo bồ tát, tâm đại bi và thiện căn xuất thế. Thế gian thiện căn là không tham, không sân, không si, còn gọi là ba thiện căn. Xuất thế gian thiện căn là tinh tiến. Kinh Đại bảo tích, phẩm Pháp hội đại thừa thập pháp, thứ 9, có định nghĩa: "Nầy thiện nam tử! Thế nào là đại bồ tát tánh thành tựu? Nầy thiện nam tử! Đại bồ tát tánh tự ít tham dục, sân hận, ngu si, chẳng tiếc lẫn chẳng rít rắm, chẳng thô bạo, chẳng ngã mạn, chẳng nóng vộI, điều hòa nhu nhuyến, lời lành dịu dàng, dễ cùng ở chung. Bồ tát ấy đối với tất cả sự cúng dường thượng thắng đúng như tâm dâng hiến, những vật sở hữu y phục uống ăn chia cấp cho người. Thí xả xong liền sanh lòng vui mừng hớn hở, nhẫn đến xả thí những phần trên thân thể. Thực hành hạnh ấy, bồ tát thấy Như lai hoặc hàng Thanh văn lòng rất hoan hỷ. Đại bồ tát thành tựu pháp như vậy gọi đó là tánh thành tựu." (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

446

chúng sanh vào đại bồ đề thì được vô úy; 8. Thực hành các khổ hạnh, là thực hành nhiều loại khổ hạnh khó làm thì được vô úy; 9. Không bỏ đường sanh tử, là cố ý thọ sanh (trong đường sanh tử) thì được vô úy; 10. Sanh tử không thể nhiễm ô, là sống trong nhiễm ô mà tâm không bị nhiễm ô thì được vô úy. Hỏi: Đã nói sai biệt của vô úy, thế nào là kiên cố của vô úy? Kệ tụng:

Bạn ác và khổ cực

Nghe sâu, không thể thoái Như gió cánh châu chấu Không động biển, Tu di. Giải thích:

Sự vô úy của bồ tát có ba duyên tố làm cho bất động: 1. Gặp bạn ác; 2. Mắc cái khổ cực trọng; 3. Nghe giáo pháp sâu xa. Thí như con châu chấu rung cánh không thể làm biển quẫy, núi lay; cũng như vậy, ba duyên tố kia không thể làm xao động tâm bồ tát. Đó là sự kiên cố của bồ tát vô úy. Hỏi: Đã nói kiên cố của vô úy, thế nào là thù thắng của vô úy? Kệ tụng:

Trong các thuyết vô úy Vô úy bồ tát cao:

Tướng, dị, kiên, thù thắng Với đây không tương tự. Giải thích:

447

Từ ba nghĩa thù thắng: thể tướng, sai biệt và kiên cố, sự vô úy của bồ tát so với những lời giảng thuyết về vô úy (của thanh văn, duyên giác) là thù thắng hơn cả.

Đã nói sự vô úy của bồ tát, kế nói sự không thoái lui của bồ tát. Kệ tụng:

Bất thoái của bồ tát

Phẩm loại có ba sự

Là nghe, tiến và khổ

Tàm, dũng làm y chỉ.

Ưa thích đại bồ đề

Là tự tánh bất thoái

Chưa thành, thành, cực thành Sai biệt các địa rõ.

Giải thích:

Hai kệ tụng này hiển thị phẩm loại, y chỉ, tự tánh và sai biệt của sự không thoái lui.

Phẩm loại của sự không thoái lui có ba thứ: 1. Nghe pháp không biết chán nên không thoái lui; 2. Thường tinh tiến lớn lao nên không thoái lui; 3. Nhẫn chịu khổ não trong đường sanh tử nên không thoái lui. Y chỉ có hai thứ: 1. Hổ thẹn (tàm); 2. Dũng mãnh (dũng). Người có hổ thẹn thì không thoái lui, vì thoái lui là đáng sĩ nhục. Người có dũng mãnh thì không thoái lui, vì thoái lui là không có sức mạnh. Tự tánh là có ý lạc ưa thích đại bồ đề. Có ý lạc ưa thích đại bồ đề mà muốn trở lui gọi là thoái chuyển. 448

Sai biệt có ba thứ: 1. Chưa thành, là bồ tát tín hành địa nên không thoái lui; 2. Hoàn thành, là bồ tát ở địa đầu tiên đến bồ tát ở địa thứ bảy nên không thoái lui; 3. Hoàn thành cùng cực, là bồ tát từ địa thứ tám trở lên, nên không thoái lui. Đã nói sự không thoái lui của bồ tát, kế nói sự biết pháp của bồ tát. Kệ tụng:

Biết pháp, biết pháp nghiệp

Biết tướng, biết vô tận

Đắc quả và hai môn

Thành sanh và trú pháp.

Giải thích:

Biết pháp, là biết năm minh xứ: 1. Nội minh; 2. Nhân minh; 3. Thanh minh; 4. Y minh; 5. Xảo minh. Biết năm minh luận này gọi là biết pháp. Biết pháp nghiệp, là biết lợi mình và lợi người, lấy đây làm sự nghiệp. Biết nội minh luận là bản thân tu tập Phật pháp và vì người giảng nói Phật pháp. Biết nhân minh luận là trình bày nghĩa lý của mình và chiết phục nghĩa lý của người. Biết thanh minh luận là bản thân thông thạo về ngôn ngữ, âm thanh để người tin tưởng, tiếp nhận. Biết y minh luận là (có kiến thức về y lý, thuốc men) để chữa bịnh cho người. Biết xảo minh luận là (biết biểu hiện, sáng tạo cái tốt và cái đẹp) để cho người hiểu.

Biết sắc thái (tướng), là biết năm minh luận này cần năm nhân tố để có được: 1. Từ nghe học mà có được; 2. Từ thọ trì mà có được; 3. Từ tập tụng mà có được; 4. Từ tư duy chính xác mà có được; 5. Từ thông đạt mà có được. Đây gọi là bồ tát biết sắc thái của năm minh luận. Bồ tát đối với mỗi minh luận, trước hết phải nghe học, nghe học rồi thọ trì, thọ trì rồi tập tụng, tập tụng rồi tư duy chính 449

xác, tư duy chính xác rồi thông đạt. Thông đạt là biết, đây là công đức, đây là tội lỗi, đây là thiện ngữ, đây là ác ngữ.

Biết vô tận, là sự hiểu biết như vậy là vô tận, cho đến niết bàn vô dư 852 cũng là vô tận.

Biết đắc quả, là tự biết mình chứng đắc nhất thiết chủng trí. Hai môn, là tam muội môn và đà la ni môn 853. Ngoài sự biết năm minh luận, bồ tát còn dùng tam muội môn để thành thục chúng sanh, tùy căn cơ chúng sanh mà nhiếp hóa, dùng đà la ni môn để thành thục Phật pháp, theo pháp sở đắc đều có thể thọ trì.

Đã nói sự biết pháp của bồ tát, kế nói sự biết thế gian của bồ tát. Kệ tụng:

Thân biết và miệng biết

Chân lý sự thật biết

Bồ tát biết thế gian

Tối thắng không ai bằng.

Giải thích:

Bồ tát có ba loại biết thế gian: 1. Biết thế gian qua thân; 2. Biết thế gian qua miệng; 3. Biết thế gian qua chân lý.

Hỏi: Thế nào là biết qua thân, thế nào là biết qua miệng? 852 Tức niết bàn vô trú.

853 Tam muội môn chỉ cho định tăng thượng, tức các tam muội, có năng lực tùy ý muốn mà thọ sanh và thi thiết thần thông biến hóa để hóa độ chúng sanh. Đà la ni môn chỉ cho tuệ tăng thượng, tức trí vô phân biệt, có năng lực tóm thâu, gìn giữ vô lượng Phật pháp không cho quên sót. Bồ tát ở địa thứ mười có được cái trí tổng duyên hết thảy các pháp, hàm tàng hết thảy tam muội môn và đà la ni môn.

450

Kệ tụng:

Thân biết thì mặt tươi Miệng biết thì nói trước Vì thành tựu pháp khí Chánh pháp tùy tu hành. Giải thích:

Mặt tươi, là vui cười hoan hỷ, đó là biết thế gian qua thân. Nói trước, là hỏi han khen ngợi, đó là biết thế gian qua miệng. Hỏi: Biết như vậy để làm gì? Đáp: Vì thành tựu pháp khí. Hỏi: Thành tựu pháp khí để làm gì? Đáp: Thành tựu pháp khí để thích ứng chánh pháp, theo đó tu hành. Hỏi: Thế nào là biết thế gian qua sự thật? Kệ tụng:

Hai biết, biết thế sanh Hai biết, biết thế diệt Để dứt và để được

Sự thật biết siêng tu. Giải thích:

Hai biết, biết thế sanh: Biết hai chân lý khổ tập, tức biết thế gian thường sanh khởi, vì có sự sống còn và phương tiện cho sự sống còn. Hai biết, biết thế diệt: Biết hai chân lý diệt đạo, tức biết thế gian có thể diệt mất, vì có sự hủy diệt và phương tiện cho sự hủy diệt. 451

Hỏi: Biết thế gian qua chân lý để làm gì?

Đáp: Để dứt và để được, Sự thật biết siêng tu. Dứt là dứt khổ đế và tập đế. Được là được diệt đế và đạo đế. Các bồ tát vì dứt khổ đế và tập đế, vì được diệt đế và đạo đế nên tu quán bốn đế 854, tu trí đầy đủ 855 .

Sự biết thế gian như vậy là biết nghiệp dụng của thế gian. Đã nói sự biết thế gian của bồ tát, kế nói sự tu tập bốn lượng của bồ tát. Kệ tụng:

Năng thuyên và nghĩa ý

Liễu nghĩa và vô ngôn

Nên biết bốn thứ này

Là hình thái bốn lượng. 856

Giải thích:

Năng thuyên, là mười hai bộ kinh được Như lai thuyết giảng. Kinh pháp này là lượng 857. Sự chỉ dạy của người khác không phải là lượng 858 .

854 Là tu tập quán tổng tướng niệm trú: noãn pháp, đảnh pháp, nhẫn pháp và thế đệ nhất. 855 Trí ở đây là trí vô lậu, tức trí nhập kiến đạo, chánh ngộ tứ đế, bước tới sự nhập vào địa vị thánh giả, viễn ly phiền não.

856 Bốn lượng là cách nói khác của bốn y cứ: 1. Y pháp bất y nhân; 2. Y nghĩa bất y ngữ; 3. Y kinh liễu nghĩa bất y kinh bất liễu nghĩa; 4. Y trí bất y thức. Quá trình tu tập là sự cầu văn, tư, tu, 3 tuệ và cứu cánh của tuệ là trí xuất thế. Đối tượng chính yếu của văn, tư, tu là chánh pháp, "thu nhận gìn giữ chánh pháp mà nguyện không tiếc thân mạng". Chánh pháp là giáo nghĩa đại thừa, là nghĩa lý cứu cánh. Tiếp cận nghĩa lý ấy phải bằng tác ý tư duy nghĩa ý chứ không phải ngôn ngữ văn tự.

857 Lượng: là tri thức, nhận thức, là đối tượng của sự tác ý tư duy. 858 Theo kinh Giải Thâm Mật, bồ tát dựa vào pháp, tiếp nhận và tư duy, tu tập đạt được nghĩa lý của pháp ấy là bậc bồ tát tùy pháp hành, là bồ tát lợi căn. Bồ tát dựa vào sự chỉ dạy của người khác, tu tập đạt được nghĩa lý của sự chỉ dạy ấy là bậc bồ tát tùy tín hành, là bồ tát độn căn.452

Nghĩa ý, là nghĩa ý ở trong văn từ. Nghĩa ý này là lượng. Văn từ không phải là lượng.

phải là lượng.

Liễu nghĩa, là nghĩa lý mà thế gian có thể tin nhận và được đức Phật ấn khả. Liễu nghĩa 859 này là lượng. Bất liễu nghĩa không phải là lượng. Vô ngôn, là trí sở chứng xuất thế gian 860. Trí này là lượng. Thức 861 không Hỏi: Vì sao đức Thế tôn nói bốn lượng này? Kệ tụng:

Báng pháp và phi nghĩa

Tà tư duy, khả ngôn

Vì ngăn bốn sự này

Thứ tự nói bốn lượng.

Giải thích:

Nói giáo pháp là năng thuyên, là lượng để ngăn chận sự phỉ báng pháp, cho rằng sự chỉ dạy của người khác mới là lượng. Nói nghĩa ý (là sở thuyên), là lượng để ngăn chận văn từ phi nghĩa lý. Nói liễu nghĩa là lượng để ngăn chận tà tư duy 862, kiến giải điên đảo 863. Nói trí là lượng để ngăn chận cái trí còn phân biệt danh ngôn 864.

859 Liễu nghĩa: nghĩa lý cứu cánh. Như kinh Viên Giác được mệnh danh là kinh nói về Nghĩa lý cứu cánh của khế kinh (Tu đa la liễu nghĩa kinh). 860 Trí xuất thế là bốn trí: 1. Thành sở tác trí; 2. Diệu quan sát trí; 3. Bình đẳng tánh trí; 4. Đại viên cảnh trí.

861 Thức là tâm thức, chỉ cho tám thức tâm vương và các tâm sở. 862 Tà tư duy: là tư duy về dục, sân và hại. Tà tư duy phát sanh do cái nhìn không đúng về sự vật, về bản thân và hoàn cảnh của mình và của người.453

Hỏi: Dựa vào bốn lượng này thì có công đức gì? Kệ tụng:

Tín tâm và nội tư

Chánh văn và chứng trí

Bồ tát không thể hoại

Công đức dựa vào lượng.

Giải thích:

Dựa vào lượng thứ nhất thì tín tâm không thể hoại. Dựa vào lượng thứ hai thì chánh tư duy 865 không thể hoại. Dựa vào lượng thứ ba thì chánh văn 866 không thể hoại. Dựa vào lượng thứ tư thì trí thế gian 867 không thể hoại. Đã nói bồ tát tu tập bốn lượng, kế nói bốn vô ngại giải của bồ tát. Kệ tụng:

Với môn, tướng, ngôn, trí

Thông suốt không ai bằng

Đây chính là bồ tát

Được bốn vô ngại giải.

863 Đảo giải: kiến giải điên đảo, sai lầm. Như lấy vô thường làm thường, lấy khổ làm vui, lấy vô ngã làm ngã, lấy bất tịnh làm tịnh. 864 Khả ngôn trí: trí tuệ do đa văn huân tập và tác ý đúng lý, vẫn còn trong lĩnh vực của ý thức, phân biệt danh ngôn.

865 Chánh tư duy: là tư duy trái ngược với tà tư duy. Ở đây là tác ý tư duy chánh pháp một cách chính xác, "tùy thuận chân như, xu hướng chân như, đi vào chân như, tùy thuận bồ đề, tùy thuận niết bàn, tùy thuận chuyển y", thuộc tư tuệ. 866 Chánh văn: là sự nghe chánh pháp một cách chính xác, là học rộng nghe nhiều, thuộc văn tuệ. 867 Thế trí: là trí do văn và tư chánh pháp mà có. Còn gọi là hữu sư trí, do sự học hỏi truyền dạy của bậc thầy mà có. Trí thế gian là trí thấy biết đúng tinh thần nhân quả và duyên khởi.454

Giải thích:

Thứ nhất là trí biết về danh môn 868, tức có thể biết trong nghĩa có bao nhiêu danh môn sai biệt. Thứ hai là trí biết về tướng trạng 869, tức biết nghĩa này thuộc về danh này. Thứ ba là trí biết về ngôn ngữ 870, tức biết ngôn ngữ âm thanh của các quốc độ khác nhau. Thứ tư là trí biết về trí tuệ 871, tức biết mình có khả năng thuyết pháp. Biết về bốn thứ như vậy gọi là bồ tát được vô ngại giải. Kệ tụng:

Năng thuyết và sở thuyết

Thuyết cụ gồm ba sự

Bốn, hai và hai thứ

Thứ tự nhân ba sự.

Giải thích:

Năng thuyết, sở thuyết và thuyết cụ, ba sự này, mỗi sự có các nhân duyên. Năng thuyết có bốn nhân duyên: 1. Trí dạy bảo; 2. Trí thành thục; 3. Trí chứa đầy; 4. Trí làm giật tỉnh.

868 Pháp vô ngại giải: Thông suốt văn tự. Biết danh môn là biết pháp, gồm có: 1. Biết tên; 2. Biết câu; 3. Biết văn từ; 4. Biết riêng; 5. Biết chung. Thí dụ như, đây là cây viết, mà là cây viết chì; cây viết chì này loại tốt; cây viết chì này khác với cây viết chì khác; cây viết này dùng để vẽ hay viết cũng được.

869 Nghĩa vô ngại giải: Thông suốt nghĩa lý. Biết nghĩa có 10 sự: 1. Biết tánh tận hữu; 2. Biết tánh như hữu; 3. Biết nghĩa năng thủ; 4. Biết nghĩa sở thủ; 5. Biết nghĩa dựng nên; 6. Biết nghĩa hưởng dụng; 7. Biết nghĩa đảo ngược; 8. Biết nghĩa không ngược; 9. Biết nghĩa tạp nhiễm; 10. Biết nghĩa thanh tịnh. (kinh Giải Thâm Mật - H.T Trí Quang dịch) 870 Từ vô ngại giải: Thông suốt sanh ngữ.

871 Nhạo thuyết vô ngại giải = biện vô ngại giải: Trình bày vui vẻ hay thông suốt trình bày. 455

Sở thuyết có hai nhân duyên: 1. Pháp; 2. Nghĩa. Bốn trí 872 ở trong sự biết pháp và sự biết nghĩa mà khởi tác dụng. 873 Thuyết cụ

874 có hai nhân duyên: 1. Ngôn; 2. Trí. Do trí biết về ngôn ngữ và trí biết về trí tuệ mà thành tựu sự thuyết pháp. Kệ tụng:

Nêu pháp, giải thích pháp

Khiến hiểu, tránh chướng nạn

Thiết lập bốn vô ngại

Nơi nghĩa này nên biết.

Giải thích:

Nêu ra pháp bằng danh môn. Giải thích pháp bằng tướng trạng. Khiến hiểu pháp bằng ngôn ngữ. Tránh chướng nạn bằng trí tuệ. Nên biết, ở đây lấy pháp và nghĩa của sở thuyết, lấy ngôn và trí của thuyết cụ, theo thứ đệ, thiết lập bốn vô ngại giải.

Hỏi: Thế nào là vô ngại giải? Vô ngại giải có những nghiệp dụng gì? Kệ tụng:

Nội chứng và ngoại giác

872 Bốn trí: 1. Giáo thọ trí; 2. Thành thục trí; 3. Tụ mãn trí; 4. Linh giác trí. 873 Thuyết pháp là thuyết về pháp và nghĩa. Pháp là như thuyết về pháp tứ đế. Nghĩa là nghĩa lý của pháp tứ đế: 1. Sự chân thật (chân như); 2. Sự biến tri (khổ đế); 3. Sự vĩnh đoạn (tập đế); 4. Sự tác chứng (diệt đế); 5. Sự tu tập (đạo đế); 6. Chi tiết về tứ đế; 7. Sự tương thuộc của sở y và năng y giữa các đế; 8. Sự chướng ngại của sự biến tri cho đến sự tu tập; 10. Nhược điểm và ưu điểm của sự biến tri cho đến sự bất tu với sự tu tập. Đó là nói tứ đế theo tổng quát, đặc tính và chi tiết. (kinh Giải Thâm Mật)

874 Thuyết cụ: yếu tố cần và đủ để thuyết pháp.456

Nên xưng vô ngại giải Năng đoạn tất cả nghi Đây chính là nghiệp dụng. Giải thích:

Nửa đầu kệ tụng nói về danh xưng. Nửa sau kệ tụng nói về nghiệp dụng. Danh xưng: Do các bồ tát ban đầu dùng trí xuất thế gian để nội chứng tánh chất bình đẳng của các pháp đúng như kiến giải, về sau dùng trí hậu đắc thế 875 để ngoại giác nghĩa lý pháp môn sai biệt 876 của các pháp. Do đạo lý này mà gọi là vô ngại giải.

Nghiệp dụng: Từ những hiểu biết này, bồ tát có thể đoạn trừ tất cả tràng lưới nghi ngờ của tất cả chúng sanh. Đây gọi là nghiệp dụng của vô ngại giải. Đã nói bốn vô ngại giải của bồ tát, kế nói hai khối công đức của bồ tát. Kệ tụng:

Phước trí là hai khối Thắng báo, không nhuốm bẩn Tất cả các bồ tát

Thắng tướng đều như vậy. Giải thích:

Phước trí là hai khối: Hai khối là khối phước đức và khối trí tuệ. 875 Hậu đắc thế trí = hậu sở đắc thế gian tịnh trí = hậu đắc thanh tịnh thế trí: Trí phát sanh sau khi giác ngộ, có năng lực hiểu biết những hiện tượng liên quan đến thế gian. 876 Vô lượng pháp môn (danh ngôn, khái niệm) nên có vô lượng nghĩa lý. Vô lượng nghĩa lý nên có vô lượng sai biệt. 457

Thắng báo, không nhuốm bẩn: Các bồ tát do khối phước đức làm nhân tố thành tựu quả báo (dị thục) thù thắng 877 trong đường sanh tử, và do khối trí tuệ làm nhân tố không nhuốm bẩn trong thắng báo kia Cho nên nói, sắc thái thù thắng của bồ tát thì không ai sánh bằng. Hỏi: Hai khối phước đức và trí tuệ nhiếp sáu độ như thế nào? Kệ tụng:

Hai độ đầu thuộc phước

Độ thứ sáu thuộc trí

Ba độ nhân hai khối

Năm độ thành khối trí.

Giải thích:

Hai độ đầu là phước: Nên biết, bố thí và trì giới, hai độ này là thể của khối phước đức.

Độ thứ sáu là trí: Nên biết, trí tuệ độ là thể của khối trí tuệ. Ba độ nhân hai khối: Nên biết, nhẫn nhục, tinh tiến và thiền định, ba độ này cùng hợp tác làm nhân cho hai khối phước đức và trí tuệ. Năm độ thành khối trí: Đem năm độ đã làm mà hồi hướng về tuệ giác bồ đề; nói cách khác, tất cả các độ đều là nhân tố thành tựu khối trí tuệ. Hỏi: Danh xưng của hai khối là gì? Nghiệp dụng của hai khối là gì? Kệ tụng:

Chánh tu và số tu

877 Quả báo thù thắng: 1. Được giàu có lớn; 2. Sanh chổ tốt lành; 3. Không có thù oán, không bị phá hoại, lắm nỗi vui vẻ; 4. Đứng đầu mọi người; 5. Thân không tổn hại; 6. Thuộc dòng họ lớn. (Kinh Giải Thâm Mật)

458

Tích thiện gọi là khối

Lợi mình và lợi người

Thành tựu gọi nghiệp dụng.

Giải thích:

Nửa đầu kệ tụng giải thích danh xưng, nửa sau kệ tụng trình bày nghiệp dụng.

Danh xưng là tam bà la 878, gọi là khối. Tam, là nghĩa chánh tu 879. Bà la, là nghĩa số tu 880. Do chánh tu và số tu mà thiện pháp được tăng trưởng. Do dồn chứa, tích lũy thiện pháp được tăng trưởng mà gọi là khối. Nghiệp dụng là hai khối phước đức và trí tuệ có tác dụng thành tựu sự lợi mình và lợi người.

Hỏi: Chủng loại sai biệt của hai khối là gì? Kệ tụng:

Nhập địa, nhập vô tướng

Và nhập vô công dụng

Thọ chức cùng cứu cánh

Thứ tự nhân hai khối.

878 Tam bà la (三婆羅): còn gọi là tam bạt la, tam phược la, dịch là cấm giới, hộ trì. Cấm giới giúp cho người không đọa vào ba đường dữ. Cũng gọi là giới thể vô biểu sắc. Ở đây, tam bà la có nghĩa là chánh tu và số tu. 879 Chánh tu: tu tập chính xác. Ở đây là tu tập chính xác sáu độ để làm tư lương chân thật (phước đức và trí tuệ) cho vô thượng bồ đề. 880 Số tu: tu tập hỗ trợ. Cách thức tu tập để hỗ trợ cho sáu độ, đó là: 1. Tin sâu giáo pháp đại thừa; 2. Tu tập bằng cái tuệ văn, tư, tu; 3. Kiên định tâm nguyện bồ đề; 4. Thân cận thiện hữu tri thức đích thật; 5. Siêng tu các loại thiện pháp không có gián đoạn.459

Giải thích:

Ở đây, chủng loại sai biệt (của hai khối) là: (Một) Giai đoạn dồn chứa tư lương ở tín hành địa 881, là nhân tố để nhập địa. (Hai) Giai đoạn dồn chứa tư lương ở sáu địa trước 882, là nhân tố để nhập vô tướng (hành). Vô tướng là giai đoạn dồn chứa tư lương sở nhiếp của địa thứ bảy, vì các hữu tướng không còn hiện khởi. (Bốn) Giai đoạn dồn chứa tư lương ở địa thứ bảy, là nhân tố để nhập vô công dụng (hành). (Năm) Giai đoạn dồn chứa tư lương ở địa thứ tám và địa thứ chín, là nhân tố để nhập thọ chức. (Sáu) Giai đoạn dồn chứa tư lương ở địa thứ mười, là nhân tố để nhập cứu cánh. Cứu cánh là sở nhiếp của Phật địa. Đã nói hai khối công đức của bồ tát, kế nói sự tu tập bốn niệm xứ của bồ tát. Kệ tụng:

Y chỉ và đối trị

Nhập đế và duyên duyên

Tác ý và chí đắc

Tùy thuận và tùy chuyển.

Giác cảnh và thọ sanh

Hạn cực và tối thượng

Trường thời và hậu chứng

Thắng tu mười bốn loại.

Giải thích:

881 Tín hành địa gồm 10 trú, 10 hạnh, 10 hướng và 4 gia hành. 882 Sáu địa trước: cực hỷ địa, ly cấu địa, phát quang địa, diệm tuệ địa, nan thắng địa và hiện tiền địa. Sáu địa trước là giai đoạn hữu tướng hành. Địa thứ bảy là viễn hành, thứ tám là bất động, thứ chín là thiện thệ và thứ mười là pháp vân. 460

Hai kệ tụng này nói rõ sự tu tập bốn niệm xứ của bồ tát có mười bốn chủng loại tu tập thù thắng (thắng tu): 1. Thắng tu y chỉ; 2. Thắng tu đối trị; 3. Thắng tu nhập đế; 4. Thắng tu duyên duyên; 5. Thắng tu tác ý; 6. Thắng tu chí đắc; 7. Thắng tu tùy thuận; 8. Thắng tu tùy chuyển; 9. Thắng tu giác cảnh; 10. Thắng tu thọ sanh; 11. Thắng tu hạn cực; 12. Thắng tu tối thượng; 13. Thắng tu trường thời; 14. Thắng tu hậu chứng. 883

Thắng tu y chỉ là dựa vào kinh điển đại thừa mà khởi cái tuệ văn, tư, tu, lấy tuệ làm tự thể (quán niệm) 884. Thắng tu đối trị là tu tập đối trị bốn điên đảo 885 bằng ý tưởng về pháp rằng bất tịnh, khổ não, vô thường, vô ngã 886, vì đã thể nhập thân, thọ, tâm, pháp đều là bất tịnh, khổ não, vô thường, vô ngã. Thắng tu nhập đế là theo thứ tự của bốn đế, lần lượt ngộ nhập khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế 887; 883 Tu tập đại thừa niệm trú thù thắng so với tiểu thừa niệm trú là do 14 thứ: 1. Sở duyên đại thừa; 2. Y trí tuệ bát nhã; 3. Khả năng đối trị 16 hạnh quán; 4. Nhập tu tứ đế; 5. Duyên tất cả thân, thọ, tâm, pháp của mình và người; 6. Tác ý thân, thọ, tâm, pháp qua không tánh; 7. Rời xa thân hữu lậu để tương lai được thân vô lậu; 8. Thọ trì và tương thuận 6 ba la mật; 9. Nhiếp thọ và tương thuận thanh văn, độc giác, v.v…; 10. Biết thân như huyễn; 11. Biết thọ như mộng; 12. Biết tâm như hư không; 13. Biết pháp như mây; 14. Nhớ nghĩ sự thọ sanh ba cõi, làm chuyển luân vương v.v…, nếu có tự tánh lợi căn tu tập niệm trú của bồ tát thì khác với sự tu tập niệm trú của tiểu thừa, thành tựu niết bàn vô trú. Mười sáu hạnh quán là hành giả khi tu tập quán xét tứ đế thấy được mỗi chân đế đều có 4 sắc thái khác nhau, tổng cộng là 16 sắc thái. Nhờ quán xét rốt ráo 16 sắc thái này mà dứt trừ được mọi mối mê lầm, đạt được giải thoát. Cụ thể, theo Câu xá luận, quyển 26, thì Khổ đế có 4 sắc thái: một là vô thường, hai là khổ, ba là không, bốn là vô ngã; Tập đế có 4 sắc thái: một là nhân, hai là tập, ba là sanh, bốn là duyên; Diệt đế có 4 sắc thái: một là diệt, hai là tĩnh, ba là diệu, bốn là ly; Đạo đế có 4 sắc thái: một là đạo, hai là như, ba là hạnh, bốn là xuất.

884 Đây là tự tánh niệm trú, nhờ tuệ lực mà làm cho niệm lực an trú nơi cảnh sở quán. 885 Tu tập bốn niệm xứ bằng nội quán thân, thọ, tâm, pháp, liễu tri thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã. Tu tập bốn niệm xứ để đối trị 4 điên đảo tưởng: tịnh, lạc, thường, ngã. 886 Kinh Duy Ma có ghi: "Lúc ấy Văn thù đại sĩ hỏi trưởng giả Duy ma: bồ tát nên an ủi như thế nào đối với bồ tát có bịnh? Trưởng giả thưa: Hãy nói thân vô thường mà đừng bảo chán bỏ thân. Nói thân khổ sở mà đừng bảo thích thú niết bàn. Nói thân vô ngã mà bảo giáo hóa hướng dẫn chúng sanh. Nói thân trống vắng mà đừng bảo vắng lặng hoàn toàn." (H.T Thích Trí Quang dịch) 887 Tu tập tứ đế bằng 37 trợ đạo phẩm: tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác chi, bát chánh đạo.

461

như luận Trung biên phân biệt 888 có nói, tự mình ngộ nhập, khiến người ngộ nhập (bốn đế) 889. Thắng tu duyên duyên là lấy thân, thọ, tâm, pháp của mình hoặc của tất cả chúng sanh làm cảnh giới sở duyên 890. Thắng tu tác ý là thân, thọ, tâm, pháp thì bất khả đắc 891. Thắng tu chí đắc là thân, thọ, tâm, pháp thì không ly, không hợp 892. Thắng tu tùy thuận là khi có các chướng ngại cần đối trị 893 thì có khả năng đối trị các chướng ngại ấy. Thắng tu tùy chuyển là đối với pháp tu niệm xứ của phàm phu, nhị thừa thì nhiếp thọ và tùy chuyển họ bằng sự dạy bảo. Thắng tu giác cảnh là biết thân tương tự như huyễn sắc, biết thọ như giấc mộng mà luôn nhận lầm (là thật), biết tâm như hư không mà tự tánh (của tâm) vốn tịnh, biết pháp như người khách được ví như trần lao phiền não, như hư không có đám mây khói bụi. Thắng tu thọ sanh là cố ý thọ sanh, thành tựu thân tối thắng như chuyển luân 888 Trung biên phân biệt luận, đại tạng kinh số 1600, Thế Thân tạo luận, Huyền Trang dịch, một bộ luận quan yếu của Du già hành tông.

889 Phẩm Biện tu đối trị, thứ 4, quyển trung: "Do nhân ái thô trọng, Ngã chấp sự không mê, Vì nhập bốn thánh đế, Tu niệm trú nên biết. Luận rằng: Thô trọng hiển lộ rõ nơi thân, cho nên quán sát thân thì ngộ nhập khổ thánh đế. Thân lấy các hành hữu lậu thô trọng làm sắc thái. Các hành hữu lậu thô trọng như vậy là đặc tánh của hành khổ. Do quán thánh đế nơi thân mà biết (các hành) hữu lậu đều là khổ. Các thọ nơi các hành hữu lậu được gọi là nhân tố của ái. Do quán sát các thọ mà ngộ nhập tập thánh đế. Tâm là duyên sự sở y của ngã chấp, cho nên quán sát tâm thì ngộ nhập diệt thánh đế. Sợ cái ngã đoạn diệt do tách rời tâm, cho nên quán sát các pháp. Đối với các pháp nhiễm tịnh mà rời xa sự ngu mê thì ngộ nhập đạo thánh đế. Đây là nghĩa lý ngộ nhập bốn thánh đế. Đầu tiên nói về sự tu quán bốn niệm trú."

890 Đây là sở duyên niệm trú, lấy pháp sở duyên của tuệ tức thân, thọ, tâm, pháp hoặc tất cả pháp làm tự thể cho niệm trú.

891 Bồ tát quán xét ấn tượng chỉ là tâm. Đối cảnh thân, thọ, tâm, pháp đã không còn thì sự quán xét chỉ có tâm mình. Cứ như thế trú nơi nội tâm, cái sở thủ đã không thì cái năng thủ cũng không, sau đó chạm vào sự không thủ đắc, gọi là bất khả đắc.

892 Không ly là không rời pháp quán, tức bốn niệm trú. Không hợp là không đối tượng hóa đối cảnh, nhập vào một phần chân thật. Chí đắc là đang đi đến hiện quán. Hiện quán là tuệ giác vô lậu chứng được chân thật.

893 Chướng ngại là như 5 triền cái (5 thứ ngăn che) tham dục, sân hận, hôn trầm, trạo cử và nghi pháp. Trạo cử cản trở cho sự tu chỉ. Hôn trầm và nghi pháp cản trở cho sự tu quán. Tham dục và sân hận cản trở cho cả hai.

462

vương v.v…, mà thân, thọ, tâm, pháp đều không bị nhuốm bẩn. Thắng tu hạn cực là dù tu hạ phẩm niệm xứ cũng hơn hẳn người khác tu tối thượng phẩm niệm xứ vì bồ tát có tự tánh lợi căn. Thắng tu tối thượng là khả năng tu tập bốn niệm trú bằng biệt tướng 894 và tổng tướng 895 mà không tác ý dụng công. Thắng tu trường thời là tu tập đến niết bàn vô dư cũng không có cùng tận. Thắng tu hậu chứng là giai đoạn trung gian từ thập địa đến Phật địa đều khả đắc 896.

Đã nói sự tu tập bốn niệm xứ của bồ tát, kế nói sự tu tập bốn chánh cần của bồ tát.

Kệ tụng:

Ba xả và nhập địa

Trú tịch, được thọ ký

Thành sanh và thọ chức

Tịnh độ và viên mãn.

Giải thích:

894 Quán biệt tướng niệm trú, có 3: 1. Quán bằng tự tướng, là quán thân bất tịnh, thọ thị khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã; 2. Quán bằng cộng tướng, là quán thân với các hữu vi (gồm cả đạo đế) đều vô thường, với các hữu lậu (chỉ khổ đế và tập đế) đều khổ, với tất cả pháp (gồm tứ đế, hư không vô vi và phi trạch diệt vô vi) đều vô ngã; quán thọ, tâm, pháp cũng như vậy; 3. Quán bằng pháp niệm trú tạp duyên: 3 thứ thân thọ tâm không tạp, còn pháp có tạp và không tạp. Không tạp là chỉ quán pháp vô ngã. Tạp là trong pháp vốn bao gồm thân thọ tâm, nên chung 2 thứ, 3 thứ hay 4 thứ mà quán. Khi chung 4 thứ mà quán thì gọi là pháp niệm trú tổng tạp. 895 Quán tổng tướng niệm trú: là chính nơi pháp niệm trú tổng tạp mà tổng quán thân thọ tâm pháp, tất cả hữu vi đều vô thường, tất cả hữu lậu đều khổ, tất cả pháp đều vô ngã. Tổng quán như thế này gọi là pháp niệm trú tổng duyên cộng tướng.

896 Khả đắc là chân thật hiển hiện. Bồ tát từ địa đầu tiên đến địa thứ mười có được chuyển y như: 1. Trước mắt chân thật thì hiển hiện, không chân thật thì không hiển hiện (thông đạt vị); 2. Còn có chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện mà chân thật thì hiển hiện (tu tập vị); 3. Vĩnh viễn không còn chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện, chân thật tối thanh tịnh thì hiển hiện, đã được tự tại với hữu tướng (cứu cánh vị). (Nhiếp luận)463

Vì đối trị những chướng ngại của bốn niệm xứ nên bồ tát tu tập bốn chánh cần. Nếu nói rộng các đối trị này thì có mười thứ sai biệt, đó là mười pháp hạnh để đối trị chướng ngại. Mười pháp hạnh là: 1. Hạnh xả nhiễm trước, là thọ sanh thắng báo trong các hữu mà không nhiễm trước 897; 2. Hạnh xả chướng cái, là rời xa tất cả chướng cái; 3. Hạnh xả hạ liệt, là rời xa tác ý nhị thừa; 4. Hạnh nhập vào các địa, là nhập vào địa đầu tiên đến địa thứ sáu; 5. Hạnh an trú tịch tĩnh, là nhập vào địa thứ bảy; 6. Hạnh được thọ ký 898, là nhập vào địa thứ tám; 7. Hạnh thành thục chúng sanh, là nhập vào địa thứ chín; 8. Hạnh thọ chức 899, là nhập vào địa thứ mười; 9. Hạnh thanh tịnh quốc độ, là ba địa, thứ tám, thứ chín và thứ mười; 10. 897 Bản thân không ô nhiễm vì sự thọ sanh mà còn trừ được cho người sự ô nhiễm ấy. (Kinh Giải Thâm Mật)

898 Đắc ký là được thọ ký thành Phật. Bồ tát ở địa thứ tám thì được vô sanh pháp nhẫn (sự thể nhận Pháp không phát sanh). Vô sanh là không phát sanh phiền não ác nghiệp. Vô sanh pháp là thật tướng vốn không phải phiền não, không sanh phiền não. Thể nhận Pháp không phát sanh ấy gọi là Tuệ giác Không sanh. Được tuệ giác này là được đến vị trí Không thoái chuyển (A bệ bạt trí), được thọ ký thành Phật. Sự thọ ký thành Phật gồm có 6 yếu tố: 1. Quốc độ; 2. Danh hiệu; 3. Thời tiết; 4. Kiếp danh; 5. Quyến thuộc; 6. Pháp trụ. Như kinh Pháp Hoa, phẩm Thọ ký, đức Phật thọ ký cho ngài Tu bồ đề như sau: "Vị tôn giả Tu bồ đề này trong thì vị lai, phụng hầu ba trăm vạn ức trăm triệu chư Phật như lai, hiến cúng cung kính tôn trọng tán dương, thường tu phạn hạnh, đi trọn đường đi bồ tát, và thân cuối cùng được thành Phật đà, danh hiệu là Danh tướng Như lai, đủ mười đức hiệu. Thời kỳ của ngài tên là Hữu bảo, quốc độ của ngài tên là Bảo sanh. Quốc độ ấy bằng thẳng, đất là pha lê, cây ngọc tráng lệ, không có núi đồi, hầm hố, cát sỏi, gai góc, tiện lợi dơ bẩn. Hoa quí phủ đất, đâu cũng sạch sẽ. Người quốc độ ấy đều ở đài ngọc và lầu ngọc. Đệ tử của đức Danh tướng như lai thuộc chúng thanh văn thì vô lượng vô biên, toán số ví dụ không thể xác định; thuộc chúng bồ tát thì vô số ngàn vạn ức trăm triệu. Danh tướng như lai sống lâu mười hai thời kỳ bậc nhỏ, giáo pháp nguyên chất tồn tại thế gian hai mươi thời kỳ bậc nhỏ, giáo pháp tương tự cũng tồn tại hai mươi thời kỳ bậc nhỏ. Danh tướng như lai thường đứng trong không gian mà thuyết pháp cho các chúng, hóa độ vô lượng bồ tát và thanh văn. (Kinh Pháp hoa, H.T Trí Quang dịch)

899 Thọ chức: là hoạch đắc vô số các tam muội, biết rõ cách vận dụng các tam muội ấy. Như kinh Quán Phật tam muội có ghi: "Bậc đại bồ tát dùng trí tuệ như vậy (nhất thiết trí) nhập vào địa vị thọ chức, tức được các tam muội của bồ tát như tam muội ly cấu, tam muội nhập pháp giới sai biệt, tam muội trang nghiêm đạo tràng, tam muội tất cả loại hoa quang, tam muội hải tạng, tam muội hải ấn, tam muội hư không giới quảng đại, tam muội quán tự tánh của tất cả pháp, tam muội biết tất cả tâm hành của chúng sanh, tam muội tất cả Phật đều hiện tiền, như vậy thảy trăm vạn vô số tam muội đều hiện ra ở trước mắt."

464

Hạnh viên mãn, là nhập vào Phật địa. Bồ tát vì đối trị những chướng ngại cho mười pháp hạnh này mà tu tập bốn chánh cần. Đây là nói rộng về mười thứ đối trị sai biệt.

Hỏi: Nghĩa lý tu tập của mười thứ sai biệt là gì? Kệ tụng:

Y chỉ vào dục tâm

Khởi cần, khởi tinh tiến

Nhiếp tâm và chánh trì

Mười trị tu như vậy.

Giải thích:

Nghĩa lý tu tập: Dựa vào dục tâm 900 khởi cần, dựa vào cần khởi tinh tiến, nhiếp tâm và chánh trì, đó gọi là nghĩa lý tu tập. Trong nghĩa lý tu tập có sự tu tập bình đẳng, có sự tu tập hữu tướng, có sự tu tập tinh tiến. Tu tập bình đẳng: Do chánh cần mà làm cho sự tu tập chỉ quán bình đẳng 901.

Tu tập hữu tướng: Là hợp tu ba tướng, tịnh chỉ 902, sách cử 903 và xả 904 .

900 Dục: là dục tâm sở trong 5 tâm sở biệt cảnh. Tâm ấy là chí nguyện mong cầu. Lập cái chí nguyện mong cầu vô thượng bồ đề, gọi là phát bồ đề tâm. 901 Chỉ quán bình đẳng: ngoài chỉ không quán, ngoài quán không chỉ, chỉ tức là quán, quán tức là chỉ, chỉ quán bình đẳng, định tuệ đẳng trì, tịch chiếu không hai, minh tịnh nhất như. Kinh Tạp a hàm, quyển 17, Đồng pháp, có ghi: "Tu tập chỉ, cuối cùng thành tựu được quán. Tu tập quán, cũng thành tựu được chỉ. Nghĩa là Thánh đệ tử tu tập gồm cả chỉ và quán, chứng đắc các giải thoát giới."

902 Tịnh chỉ: nếu tâm trạo cử hay sợ trạo cử nổi lên thì nên tu tập tịnh chỉ, đối với cảnh sở duyên cực sanh chán ghét.

903 Sách cử: nổi lên sự cảnh giác. Khi tâm bị hôn trầm thì tự cảnh giác làm cho tâm phấn chấn lên.

465

Tu tập tinh tiến: Vì loại trừ (một cách chính xác và khéo léo) hai sự cản trở của chỉ và quán là hôn trầm và trạo cử nên khởi tinh tiến. Hỏi: Vì sao khởi tinh tiến? Đáp: Vì nhiếp tâm và chánh trì. Nhiếp tâm là tu tập chỉ (xa ma tha). Chánh trì là nắm giữ chính xác (và khéo léo) sao cho tâm an trú bình đẳng 905 .

Lấy ba cách tu tập này mà tu tập mười pháp hạnh ở trước, gọi là bồ tát tu tập chánh cần.

Đã nói sự tu tập bốn chánh cần của bồ tát, kế nói sự tu tập bốn thần túc của bồ tát.

Kệ tụng:

Phân biệt bốn thần túc Lược giải bằng ba sự Y chỉ và phương tiện Cùng thành tựu nên biết. Giải thích:

Thành tựu.

Ở đây lược lấy ba sự để phân biệt bốn thần túc: 1. Y chỉ; 2. Phương tiện; 3. Hỏi: Thế nào là y chỉ? Kệ tụng:

Y chỉ của thiền định 904 Xả: rời xa hôn trầm, trạo cử, tâm trú nơi xả. 905 An trú bình đẳng: là cảnh và tâm đều loại bỏ, rời tâm không có cảnh riêng nên thể hội tâm cũng không có, thấu suốt cả hai đều không nên đứng nơi pháp tánh bất nhị, thuận hành pháp tánh một cách bình đẳng. 466

Sai biệt có bốn túc

Một dục, hai tinh tiến

Ba tâm, bốn tư duy.

Giải thích:

Nên biết, chỗ y chỉ của thiền định có bốn thần túc sai biệt 906.

Hỏi: Thế nào là phương tiện?

Kệ tụng:

Khởi tác và tùy nhiếp

906 Bốn thần túc cũng gọi là 4 như ý túc, 4 như ý phần, là khoa thứ 3 đứng sau 4 niệm xứ và 4 chánh cần trong 37 phẩm trợ đạo, là 4 pháp thiền định, 4 thứ phương tiện giúp hành giả thành tựu các tam ma địa. Thần là chỉ cho cái đức linh diệu, túc là chỉ cho định, làm nền tảng, làm nơi nương tựa để phát sanh quả đức linh diệu. Bốn bước này được xem là bốn loại thiền định, nhưng có nhiều loại định nghĩa khác nhau. Bốn loại định đó là dục, tinh tiến, tâm và tư duy, mỗi thứ làm chủ đạo để đắc định. Nhờ sức mạnh của bốn pháp này dẫn phát các loại thần dụng mà sản sanh ra tam ma địa. Sau đây là một cách phân loại: 1. Dục thần túc, gọi đầy đủ là Dục tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc, thiền định phát sanh do năng lực của ý muốn, tư tưởng mà đạt được thần thông. Dục ở đây chỉ cho ước muốn, mong cầu một cách thiết tha, mong muốn đạt được những gì mình chưa có hay mong cầu và tìm cách đạt được những sở nguyện; 2. Cần thần túc, còn gọi là Tinh tiến thần túc, gọi đầy đủ là Tinh tiến tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc, là thiền định phát sanh nhờ vào sức tinh tiến nỗ lực tu tập. Khi đã có mong cầu thì phải tinh tiến nỗ lực để tu tập làm thiện, đoạn trừ các ác; 3. Tâm thần túc, gọi đủ là Tâm tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc, là thiền định phát sanh nhờ sức mạnh của tâm niệm. Một lòng chuyên tâm nhất niệm trú nương vào sức mạnh của tâm, nên định dẫn phát sanh; 4. Tư duy thần túc, còn gọi là Quán thần túc, gọi đủ là Quán tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc, là thiền định phát sanh nhờ sức mạnh tư duy quán sát Phật lý, nương vào sức mạnh tư duy quán sát nên phát sanh sức định. Theo Trí Khải, Pháp giới thứ đệ sơ môn, quyển trung, có ghi: "Dựa vào bốn niệm xứ và bốn chánh cần thì thiên trọng về tuệ mà thiếu định, nay lại tu thêm bốn thần túc, thì định tuệ cân bằng, và sở nguyện thành tựu, nên gọi là bốn như ý túc." Đại tỳ bà sa luận giải thích về thần túc như sau: "Những sự mong cầu đều được như ý, gọi là thần. Nương nhờ vào năng lực của dục và cần mà được đẳng trì, lại nương nơi đẳng trì mà phát sanh thần dụng nên gọi là bốn như ý túc, nhờ tu tập tứ thần túc mà thành tựu sở nguyện, tức bốn pháp làm nền tảng, nơi nương tựa phát sanh ra các thứ công đức thiền định cho hành giả theo như ước muốn." Câu xá luận, quyển thứ 25, có ghi: "Các công đức vi diệu thù thắng đều nương nơi bốn pháp này mà định được thành tựu...trong bốn thiện căn vị thì đảnh vị có thể tu đắc bốn thần túc."467

Trói buộc và đối trị

Theo nhau tám đoạn hạnh

Ba, một, hai, hai thành.

Giải thích:

Khởi tác và tùy nhiếp, Trói buộc và đối trị: Phương tiện cũng có bốn thứ: 1. Phương tiện khởi tác; 2. Phương tiện tùy nhiếp; 3. Phương tiện trói buộc; 4. Phương tiện đối trị.

Hỏi: Bốn thứ phương tiện này, mỗi thứ lấy những hạnh gì để thành lập? Đáp: Theo nhau tám đoạn hạnh, Ba, một, hai, hai thành: Tám đoạn hạnh: 1. Tín; 2. Dục; 3. Cần; 4. Khinh an; 5. Chánh niệm; 6. Chánh tri; 7. Tư; 8. Xả. Ở đây, theo thứ tự là: (một) lấy ba hạnh tín, dục và cần để thành lập phương tiện khởi tác: do tín khởi dục, do dục khởi cần, theo thứ tự như vậy; (hai) lấy một hạnh khinh an để thành lập phương tiện tùy nhiếp: do khinh an 907 mà tâm được định 908; (ba) lấy hai hạnh chánh niệm và chánh tri để thành lập phương tiện trói buộc: do chánh niệm nên trú tâm ở trong định, không cho rời cảnh sở duyên, và do chánh tri nên khi tâm rời cảnh sở duyên, biết rõ tâm mà tùy nhiếp; (bốn) lấy hai hạnh tư và xả 909 để thành lập phương tiện đối trị: nhờ có tư mà đối trị được chướng ngại của hôn trầm, và nhờ có xả mà đối trị được chướng ngại của trạo cử; hai hạnh tư và xả có tác dụng đối trị phiền não.

Hỏi: Thế nào là thành tựu?

907 Chánh văn là ỷ tức, còn gọi là khinh an (nhẹ nhành ổn định), tức xa lìa những gì nặng nề bực bội, điều hòa buông thả thân tâm.

908 Sau khi trụ tâm trên tịnh tướng, tuần tự các trạng thái khởi lên: duyệt (hân hoan), hỷ (khoan khoái), thân ỷ tức, an lạc, và cuối cùng là định.

909 Tư là quán sát tâm tạo tác, tùy thuận chỉ quán. Xả là tâm an trú vắng lặng, tâm không nhiễm ô, tâm bình đẳng trong hành uẩn (bao gồm tất cả tâm sở khác ngoài 2 tâm sở thọ và tưởng).468

Kệ tụng:

Năng kiến và năng thọ

Du hý và du nguyện

Tự tại và đắc pháp

Là sáu thứ thành tựu.

Giải thích:

Sáu thứ thành tựu là: 1. Thành tựu năng kiến; 2. Thành tựu năng thọ; 3. Thành tựu du hý; 4. Thành tựu du nguyện; 5. Thành tựu tự tại; 6. Thành tựu đắc pháp. Thành tựu năng kiến là thành tựu năm nhãn: nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn và Phật nhãn 910. Thành tựu năng thọ là thành tựu sáu thông: Dựa vào năng lực giáo thọ này, theo thứ tự, thân thông là qua đến chổ ở của người tiếp nhận sự dạy bảo; thiên nhĩ thông là nghe được lời thỉnh cầu mà đến thuyết pháp; tha tâm thông là biết người kia có hay không có các chướng ngại mà dạy cách đoạn trừ; túc trú thông là biết những hành nghiệp ở đời quá khứ, mượn sức mạnh (thần thông) làm cho người kia biết được đời trước mà sanh tin tưởng; thiên nhãn thông là nói cho người kia biết sau khi chết ở đây sẽ sanh vào chốn kia, khiến cho người kia chán ngán sanh tử; lậu tận thông là thuyết pháp sao cho người kia được giải 910 Đại thừa kim cang kinh luận: "Bồ tát Văn Thù Sư Lợi hỏi Phật: Tri kiến thế nào gọi là ngũ nhãn? Thế Tôn nói: Nhục nhãn chỉ thấy được chổ tối, thấy trước mắt chớ không thấy sau lưng. Thiên nhãn trước sau, trong ngoài, núi gò, vách đá đều thấy thông suốt không ngăn ngại. Tuệ nhãn thấy được nghĩa lý trong văn tự cạn sâu và nhân quả lành dữ kiếp trước kiếp sau, rõ rệt như chỉ trong bàn tay. Pháp nhãn thấy được cái phương tiện pháp của chư Phật trong ba đời và hiểu được các pháp phương tiện tùy theo căn cơ cao thấp mà truyền đạo không sai lạc, như bệnh nào cho thuốc nấy. Phật nhãn tròn sáng chói khắp, trước kiếp vô thỉ, sau kiếp vô chung tất cả nhân quả như thấy trước mắt, mảy lông cọng tóc không sót. Năm thứ con mắt này đều do các công đức phước lành chiêu cảm mà ra. Duy có một bậc Phật là hoàn toàn, ngoài ra các bậc khác chưa được. Con mắt tuy chia làm năm, mà gốc tại cái tâm tu hành đến chổ kiến tánh rồi thì ai ai cũng có được." (Thích Viên Giác dịch)

469

thoát. Thành tựu du hý là thành tựu nhiều chủng loại định 911 dẫn ra thần thông biến hóa 912. Thành tựu nguyện lực du hóa là nhập nguyện lực (làm nhân) để đi lại các nguyện quả như là phóng ánh sáng, phát âm thanh v.v…, không thể kể hết, trong kinh Thập địa có nói rộng. Thành tựu tự tại là thành tựu mười pháp tự tại 913 ,

cũng trong kinh Thập địa có nói. Thành tựu đắc pháp là thành tựu (bốn) vô sở úy 914 và (mười tám) pháp bất cộng 915.

911 Chủng loại định như "định Đại thừa quang minh, định Tập phước định vương, định Hiền thủ, định Kiện hành v.v…, chủng loại vô lượng" (Nhiếp luận, H.T Trí Quang dịch)) 912 Thần thông biến hóa như "chấn động thế giới, phóng ánh sáng rực rỡ, chiếu khắp mọi khu vức, làm cho mọi thế giới trở nên thấy được, làm cho vật thể chuyển biến, đi lại trong từng sát na giữa các thế giới, thu lại và phóng ra cả không gian và thì gian, thu mọi sắc tượng vào nơi bản thân, đến với loài nào thì hiện ra thân hình cùng loại, hoặc hiện hoặc ẩn, tự do làm cho các loài biến thể, chế ngự thần thông thấp kém của người khác, truyền cảm hứng hùng biện cho người thuyết pháp, và truyền cảm hứng ghi nhớ và thích thú cho người nghe pháp, phóng ra ánh sáng lớn những lúc thuyết pháp, dẫn ra những thần thông lớn lao như vậy." (Nhiếp luận, H.T Trí Quang dịch)

913 Mười pháp tự tại, đó là: mạng tự tại, tâm tự tại, tài vật tự tại, nghiệp tự tại, sanh tự tại, nguyện tự tại, tín giải tự tại, thần lực tự tại, trí tự tại và pháp tự tại. Mạng tự tại là tùy ý trụ thế, thọ mạng dài ngắn. Tâm tự tại là nhậm vận xuất nhập thiền định tam muội. Tài vật tự tại là tùy ý biến hóa vô lượng bảo châu, như giáng trận mưa báu cứu giúp hữu tình. Nghiệp tự tại là tùy các nghiệp của chúng sanh ứng thời thị hiện, thọ các quả báo. Sanh tự tại là tự tại sanh trong các thế giới mà không nhuốm bẩn. Nguyện tự tại là tùy sở nguyện ứng hiện thành đẳng chánh giác, thỏa mãn các nguyện cầu. Tín giải tự tại là thành tựu thắng giải, hiện các sắc thân, diễn thuyết diệu pháp. Thần lực tự tại là thần thông biến hóa, uy lực khó lường, thị hiện biến hóa trong các thế giới. Trí tự tại là đầy đủ trí tuệ, ở trong một niệm hiện 10 lực, 4 vô úy của Như lai, thành đẳng chánh giác. Pháp tự tại là được đại biện tài, ở trong các pháp diễn thuyết vô biên pháp môn. 914 Bốn vô sở úy: chỉ bốn loại trí lực, bốn điều tự tín, không sợ hãi của Phật và bồ tát thể hiện lúc thuyết pháp, còn gọi là Tứ vô uý: 1. Chư pháp hiện đẳng giác vô uý (Nhất thiết trí vô sở uý): đối với tất cả các pháp, Phật đều rõ biết một cách tường tận, do đó, đối với những chúng sanh vì không biết về các pháp mà đặt câu hỏi thì Ngài giải đáp một cách tự tại, không có gì sợ hãi; 2. Lậu vĩnh tận vô uý (Lậu tận vô sở uý): Phật đã dứt sạch hết tất cả mọi phiền não, không có sự sợ hãi từ các nạn bên ngoài; 3. Thuyết chướng pháp vô uý (Thuyết chướng đạo vô sở uý): Phật nói 'pháp nhiễm ô chắc chắn gây trở ngại sự tu tập', khi nói như vậy, Phật không hề lo sợ sự bắt bẻ hay gạn hỏi của bất cứ ai; 4. Thuyết xuất đạo vô uý (Thuyết tận khổ đạo vô sở uý): Phật hiển thị con đường thoát ly sanh tử, hiển thị phương pháp tu tập để thoát ly khổ đau mà không sợ hãi điều gì. Tứ vô sở uý của Bồ tát là: 1. Năng trì vô sở uý: Bồ tát lắng nghe, ghi nhớ tất cả các pháp, không bao giờ quên mất, do đó, lúc ở giữa đại chúng thuyết pháp, không có gì sợ hãi; 2. Tri căn vô sở uý: Bồ tát biết tất cả căn cơ, trình độ thông minh hoặc ngu tối của chúng sanh, tuỳ theo đối tượng mà thuyết pháp, không hề sợ hãi; 3. Quyết nghi vô sở uý: Bồ tát giải quyết tất cả mọi nghi470

Đã nói sự tu tập bốn thần túc của bồ tát, kế nói sự tu tập năm căn của bồ tát. Kệ tụng:

Giác, hạnh, văn, chỉ, quán

Sở duyên tín, các căn

Tăng thượng là nghĩa căn

Vì thành tựu lợi ích.

Giải thích:

Tín căn lấy bồ đề làm sở duyên. Tiến căn lấy bồ tát hạnh làm sở duyên. Niệm căn lấy sự nghe pháp đại thừa làm sở duyên. Định căn lấy sự tu tập chỉ làm sở duyên. Tuệ căn lấy như thật trí 916 làm sở duyên.

Hỏi: Thế nào là nghĩa của căn?

Đáp: Năm căn, tín, tiến, niệm, định và tuệ, đối với các sở duyên của chúng, có tác dụng tăng thượng 917 và có khả năng thành tựu lợi ích, nên gọi là căn. ngờ của chúng sanh, đúng như pháp mà trả lời, không có gì sợ hãi; 4. Đáp báo vô sở uý: Tất cả những câu hỏi của chúng sanh, Bồ tát đúng như pháp trả lời tự tại, không có gì sợ hãi. 915 Mười tám pháp bất cộng: Vì không cộng đồng với các hàng Nhị thừa và Bồ tát, nên 18 công đức này chỉ có ở nơi Phật nên gọi là bất cộng: 1. Thân không lầm; 2. Miệng không lầm; 3. Niệm không lầm; 4. Không có tưởng khác; 5. Không có cái gì là không định tâm; 6. Không có cái gì là không biết xả; 7. Lòng mong muốn độ sanh không diệt; 8. Tinh tiến không diệt; 9. Niệm không diệt; 10. Tuệ không diệt; 11. Giải thoát không diệt; 12. Giải thoát tri kiến không diệt; 13. Hết thảy nghiệp thân làm theo trí tuệ; 14. Hết thảy nghiệp khẩu làm theo trí tuệ; 15. Hết thảy nghiệp ý làm theo trí tuệ; 16. Trí tuệ biết được đời quá khứ không bị chướng ngại; 17. Trí tuệ biết được đời vị lai không bị chướng ngại; 18. Trí tuệ biết được đời hiện tại không bị chướng ngại. 916 Như thật trí: trí thấy rõ bản tánh của các pháp, tức trí thấy biết chính xác, như thật tổng tướng và biệt tướng của các pháp, không có quái ngại; là trí biết chắc các pháp chỉ là giả thiết về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt.

917 Theo luận Trí Độ 10, giải thích: "Năm căn này là nền tảng căn bản để phát sanh ra tất cả các thiện pháp, nên gọi là ngũ căn". Và theo luận Câu xá có ghi: "Đối trong pháp thanh tịnh thì năm căn này có tác dụng tăng thượng. Vì sao vậy? Vì thế lực của chúng có khả năng hàng phục tất cả các thứ phiền não, đưa hành giả đến Thánh đạo."471

Đã nói sự tu tập năm căn của bồ tát, kế nói sự tu tập năm lực của bồ tát. Kệ tụng:

Nên biết tín, các căn

Sắp nhập vào sơ địa

Chướng ngại năm căn ấy

Phá hủy gọi là lực.

Giải thích:

Ở đây, bồ tát khi sắp bước vào địa đầu tiên, năm căn có năm chướng ngại là không tin, biếng nhác, thất niệm, loạn tâm và vô tri 918, thì sức mạnh làm suy yếu, phá hủy những chướng ngại ấy gọi là lực. Đã nói sự tu tập năm lực của bồ tát, kế nói sự tu tập bảy giác phần của bồ tát. Kệ tụng:

Bồ tát nhập sơ địa

Kiến lập nơi giác phần

Các pháp và chúng sanh

Ở đây được bình đẳng.

918 Thần lực của năm căn có khả năng đối trị năm chướng ngại: 1. Tín lực, là sức mạnh do tín căn sanh ra, có công năng phá hủy tất cả mọi thứ tà tín; Tiến lực, là sức mạnh do tinh ttiến sanh ra, có công năng phá hủy mọi biếng nhác của thân và tinh cần trong việc chỉ ác hành thiện, trong việc thực hành tu tập bốn chánh cần; 3. Niệm lực, là sức mạnh do niệm căn sanh ra, có công năng phá hủy mọi thứ tà niệm và dùng pháp tứ niệm xứ để giữ gìn chánh niệm; 4. Định lực, là sức mạnh do định căn sanh ra, có công năng chống phá các thứ loạn tưởng, bằng vào chuyên tâm thiền định để đoạn trừ các dục phiền não; 5. Tuệ lực, là sức mạnh do tuệ căn sanh ra, có công năng phá hoại các hoặc của ba cõi, bằng vào sự quán ngộ Tứ đế, thành tựu trí tuệ, mà đạt được giải thoát.

472

Giải thích:

Các bồ tát khi nhập vào địa đầu tiên thì giác liễu các pháp nên kiến lập giác phần.

Hỏi: Giác là thế nào? Đáp: Có được trí giác bình đẳng đối với tất cả pháp và thân của mình người, đó gọi là giác. Trí giác như vậy là trí giác về pháp vô ngã và nhân vô ngã. Kệ tụng:

Thí như luân vương đi Có bảy báu dẫn đầu Bồ tát đến chánh giác Bảy phần thường viên mãn. Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ bảy giác phần của bồ tát thì tương tự như bảy báu của Chuyển luân thánh vương. Hỏi: Phần nào tương tự với báu nào? Kệ tụng:

Niệm hàng phục các cảnh Trạch pháp phá phân biệt Tiến dẫn vô dư giác Sáng đem hỷ khắp thân. Chướng hết vui khinh an Tác dụng từ định sanh Tùy thời mong muốn trú 473

Bỏ lấy đều do xả.

Giải thích:

Thứ nhất, niệm giác phần tương tự với bánh xe báu. Bánh xe báu có khả năng hàng phục quốc độ chưa chịu hàng phục. Niệm giác phần có năng lực chế ngự cảnh giới chưa được chế ngự.

Thứ hai, trạch pháp giác phần tương tự với voi báu. Voi báu có khả năng đạp đổ các nước thù địch. Trạch pháp giác phần có năng lực phá hủy phân biệt thắng oán 919.

Thứ ba, tinh tiến giác phần tương tự với ngựa báu. Ngựa báu có khả năng đi nhanh cùng khắp cõi đất bao la cho đến biên cương. Tinh tiến giác phần có năng lực đưa mau đến sự giác ngộ chân như cùng cực vi tế.

Thứ tư, hỷ giác phần tương tự với châu báu. Ánh sáng hạt châu soi đêm tối, đem lại hoan hỷ lớn lao cho Chuyển luân vương. Ánh sáng chánh pháp chiếu phá ngu tối, đem lại hoan hỷ tràn đầy nơi tâm.

Thứ năm, khinh an giác phần tương tự với nữ báu. Chuyển luân vương hưởng thọ khoái lạc khi được nữ báu chạm xúc. Tâm trí thoát phiền não chướng ngại nhờ vào khinh an dứt các ác hại 920.

Thứ sáu, định giác phần tương tự với tạng thần báu 921. Của cải của Chuyển luân vương đều từ vị thần ấy xuất ra. Tác dụng của trí tuệ đều từ định mà sanh ra. 919 Thắng oán (hơn kém): chỉ cho "pháp nào thiện, pháp nào bất thiện; pháp nào có tội, pháp nào không tội; pháp nào đáng tu, pháp nào không đáng tu; pháp nào hạ liệt, pháp nào thắng diệu; pháp nào đen, pháp nào trắng; pháp đối địch, pháp duyên sanh." (A tỳ đạt ma uẩn túc luận 9) 920 Ác hại ở đây là tác ý danh ngôn ở sơ thiền, tầm tư ở nhị thiền, hỷ lạc ở tam thiền, hơi thở ra vào ở tứ thiền, thọ tưởng ở diệt thọ tưởng định, vô tri như sắc chất, đối tượng hóa chân như mà kế đạt. Tất cả đều là ác hại cản trở sự thành tựu vô phân biệt trí. 921 Tạng thần báu là "vị cư sĩ giàu có cùng tột, của cải vô lượng, có nhiều súc vật chăn nuôi; nhà cửa thực ấp đầy đủ mọi thứ, có phước báo nên được thiên nhãn, thấy các kho báu, thấy rõ đầy hay trống, thấy có người thủ hộ hay không có người thủ hộ, thấy rõ mỏ vàng, mỏ bạc, mỏ quặng474

Thứ bảy, xả giác phần tương tự với tướng quân báu. Tướng quân báu xem xét binh lính luyện tập bỏ yếu lấy mạnh, tùy thuận sở trú của Chuyển luân thánh vương mà giúp vua không biết mệt mỏi. Bồ tát tu hành bỏ ác lấy thiện, tùy thuận sở trú 922 của vô phân biệt trí mà tu không dụng công 923 .

Sự thành lập bảy giác phần tương tự như sự thành tựu bảy báu, nghĩa ấy như vậy.

Kệ tụng:

Y chỉ và tự tánh

Xuất ly và công đức

Thứ năm không nhiễm ô

Đây có ba giác phần.

Giải thích:

Bảy giác phần theo thứ tự: Niệm là phần y chỉ, vì tất cả bồ đề phần dựa vào niệm mà thực hành. Trạch pháp là phần tự tánh, vì tất cả bồ đề phần lấy trạch pháp làm tự thể. Tinh tiến là phần xuất ly, vì tinh tiến đưa bồ tát đi đến cứu cánh. Hỷ là phần công đức, vì hỷ làm cho tâm an lạc tràn đầy. Khinh an, định và xả là phần không nhiễm ô, vì khinh an là nhân tố của không nhiễm ô, định là y chỉ của không nhiễm ô và xả là tự tánh của không nhiễm ô.

hay không phải quặng." (Trung A hàm, phẩm Vương tương ưng, kinh Đại thiên nại lâm, Thích Tuệ Sỹ dịch. Muốn hiểu rõ tác dụng của 7 báu của vua Chuyển luân thánh vương thì xem kinh này).

922 Sở trú của trí vô phân biệt của bồ tát không phải tâm mà là tâm, bởi vì nó không thuộc chủng loại tư lượng (tức ý thức tự ngã). (Nhiếp luận, HT Trí Quang dịch) 923 Không dụng công là nhậm vận tu tập chỉ quán, không cần phải tác ý và dụng công.475

Đã nói sự tu tập bảy giác phần của bồ tát, kế nói sự tu tập tám chánh đạo phần của bồ tát.

Kệ tụng:

Một, chuyển như giác trước

Hai, lập phần cũng vậy

Kế ba, ba nghiệp tịnh

Sau ba, ba chướng đoạn.

Giải thích:

Một, chuyển như giác trước: Chánh đạo phần thứ nhất, trong bảy giác phần ở trước, bồ tát giác ngộ như thật, sau đó tùy thuận chuyển y 924, gọi là chánh kiến,. Hai, lập phần cũng vậy: Chánh đạo phần thứ hai, trong bảy giác phần ở trước, bồ tát thắng giải theo sở lập của mình, thâm nhập kinh Phật, theo sở lập của Phật, lấy đó làm sự phân biệt cho người, gọi là chánh tư duy. Kế ba, ba nghiệp tịnh: Kế ba, là chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng. Ba nghiệp, là ngữ nghiệp, thân nghiệp và thân ngữ nghiệp. Theo thứ tự, lấy ba chánh này nhiếp hóa ba nghiệp kia.

Sau ba, ba chướng đoạn: Sau ba, là chánh cần, chánh niệm và chánh định. Ba chướng, là trí chướng, định chướng và tự tại chướng. Theo thứ tự, lấy ba chánh này đối trị ba chướng kia. Do tu tập chánh cần trong thời gian lâu xa mà không có thoái lui nên đoạn được trí chướng. Do tu tập chánh niệm làm cho hôn trầm, trạo 924 Tùy chuyển: tùy thuận chuyển y là chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh.

476

cử không có chỗ bám víu nên đoạn được định chướng. Do tu tập chánh định mà thành tựu công đức thù thắng 925 nên đoạn được tự tại chướng. Nên biết, sự kiếp lập tám chánh đạo phần là như vậy. 925 Thành tựu công đức thù thắng là tu tập 6 ba la mật, thành thục tất cả chúng sanh, làm sạch thế giới của Phật và hoàn thành các pháp của Phật. Pháp của Phật là những phẩm chất và thành quả của Phật như 10 lực, 4 vô úy, 18 pháp bất cộng. 477

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Mười Một 478

Phẩm Hai Mươi Mốt

GIÁC PHẦN (2)

Giải thích:

Đã nói sự tu tập bát chánh đạo phần của bồ tát, kế nói sự tu tập chỉ quán của bồ tát.

Kệ tụng:

An tâm nơi chánh định Đây gọi là tu chỉ

Chánh trú phân biệt pháp Đây gọi là tu quán. Giải thích:

An tâm nơi chánh định, Đây gọi là tu chỉ: Tâm dựa vào chánh định mà không thấy tâm tướng 926, tâm chẳng phải không trú nơi chánh định mà thiết lập chỉ, đó gọi là sắc thái của chỉ. Chánh trú phân biệt pháp, Đây gọi là tu quán: Dựa vào sự an trú chính xác (và khéo léo nơi chánh định) để phân biệt thể tướng của các pháp, đó gọi là sắc thái của quán.

Hỏi: Tu tập như thế nào về chỉ và quán? 926 Tâm tướng: Chỉ cho các ấn tượng nơi tâm, ấn tượng chánh định, dựa vào các pháp ấy mà có. Đó là ấn tượng chấp thọ, lãnh nạp, liễu biệt và nhiễm tịnh của thân, thọ, tâm và pháp của 4 niệm trú. Đó là ấn tượng pháp trong, pháp ngoài và pháp trong ngoài như tự thân, tha thân và cả hai, như căn, cảnh và cả hai v.v… Còn nhiều ấn tượng chánh định mà tùy theo cấp độ chỉ quán có ra và cần được loại trừ. 479

Kệ tụng:

Muốn khắp các công đức

Thì phải tu chỉ quán

Một phần, chẳng một phần

Tu tập có đơn, song.

Giải thích:

Muốn khắp các công đức, Thì phải tu chỉ quán: Nếu ai mong cầu khắp cả các công đức thì người ấy phải tu tập hai hạnh chỉ quán. Như trong kinh có nói: "Phật bảo các tỳ kheo, nếu ai mong cầu (an lạc) thì làm sao đạt được? Các tỳ kheo, ly dục, ly ác bất thiện pháp. 927" Cho đến nói rộng: "Các tỳ kheo, có hai pháp cần phải tu tập, đó là chỉ và quán. 928 "

Một phần, chẳng một phần: Một phần là hoặc tu chỉ, hoặc tu quán. Chẳng phải một phần là hợp tu cả chỉ và quán.

Hỏi: Vì sao?

927 Như kinh Bất đoạn, số 111, Trung bộ kinh: "Ở đây, này các Tỷ kheo, Sariputta (Xá lợi phất) ly dục, ly bất thiện pháp, chứng đạt và an trú sơ Thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ." (H.T Thích Minh Châu dịch)

928 Tạp a hàm, kinh Xuất gia, số 964: "Phật bảo Bà sa: Có hai pháp tu tập, tu tập nhiều, đó là chỉ và quán. Tu tập, tu tập nhiều hai pháp này, thì sẽ biết được quả báo của các cõi, hiểu rõ các cõi; biết các thứ cõi, hiểu rõ các thứ cõi. Tỳ kheo như vậy là muốn cầu ly dục, pháp ác bất thiện, ... cho đến thành tựu, trụ đệ Tứ thiền; an trụ từ, bi, hỷ xả, không nhập xứ, thức nhập xứ, vô sở hữu nhập xứ, phi tưởng phi phi tưởng nhập xứ; khiến ba kết của ta diệt tận, đắc Tu đà hoàn. Với ba kết đã tận diệt, tham, nhuế, si mỏng, đắc Tư đà hàm. Với năm hạ phần kết đã diệt tận, đắc A na hàm. Với các thứ cảnh giới thần thông, thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm trí, túc mạng trí, sanh tử trí, lậu tận trí, tất cả đều đạt được. Cho nên Tỳ kheo, nên tu hai pháp, tu tập, tu tập nhiều. Nhờ tu tập hai pháp, nên biết các thứ cõi, ... cho đến lậu tận." (Thích Đức Thắng dịch) 480

Đáp: Tu tập có đơn, song: Đơn tu là tu một phần, hoặc tu chỉ, hoặc tu quán. Song tu là tu chẳng phải một phần, là hợp tu cả chỉ và quán. Hỏi: Thế nào là chủng loại sai biệt và nghiệp dụng của hai hạnh này? Kệ tụng:

Năng thông và năng xuất

Vô tướng và vô vi

Tịnh độ và tịnh quả

Hai sau là nghiệp dụng.

Giải thích:

Nửa đầu kệ tụng nói rõ chủng loại sai biệt. Nửa sau kệ tụng nói rõ nghiệp dụng. Chỉ quán ở tín hành địa được gọi là tu tập y chỉ. Bồ tát khi nhập vào đại địa 929 thì có bốn chủng loại sai biệt: 1. Tu tập khả năng thông suốt, là nhập vào địa đầu tiên; 2. Tu tập khả năng dẫn ra, là nhập vào địa đầu tiên cho đến địa thứ sáu, bồ tát trong sáu địa này có khả năng dẫn ra những phương tiện hữu tướng; 3. Tu tập vô tướng, là nhập vào địa thứ bảy; 4. Tu tập vô vi, là nhập vào ba địa sau cùng. Những địa trước có tác ý tu tập dụng công nên gọi là hữu vi, còn ba địa sau cùng không có tác ý tu tập dụng công nên gọi là vô vi. Năm chủng loại này (thêm tu tập hữu vi) gọi là chủng loại sai biệt của chỉ quán.

Tịnh độ, là dựa vào ba địa sau cùng mà công hạnh tu tập làm sạch quốc độ 930. Tịnh quả, là công hạnh thực hiện chuyển y 931. Hai hạnh làm sạnh này là nghiệp dụng của chỉ quán.

929 Đại địa = thập địa.

930 Tịnh độ là làm sạch thế giới của Phật, tức trang nghiêm tịnh độ. 481

Đã nói chỉ quán của bồ tát, kế nói sự tu tập năm thứ phương tiện thiện xảo của bồ tát.

Kệ tụng:

Tự thành thục, thành sanh

Mau đắc quả, tác nghiệp

Đường sanh tử không bỏ

Đây là năm thiện xảo.

Giải thích:

Năm thứ phương tiện thiện xảo: 1. Tự thành thục Phật pháp, là lấy trí vô phân biệt làm phương tiện thiện xảo; 2. Thành thục chúng sanh, là lấy bốn pháp nhiếp làm phương tiện thiện xảo; 3. Mau đắc quả bồ đề, là lấy sám hối (nghiệp chướng), tùy hỷ (công đức), thỉnh (Phật) chuyển pháp luân và sanh khởi thắng nguyện làm phương tiện thiện xảo; 4. Tác nghiệp thành tựu, là lấy hai môn làm phương tiện thiện xảo. Hai môn là đà la ni môn và tam muội môn. Sử dụng hai 931 Niết bàn vô trú là chuyển y của bồ tát. Theo Nhiếp luận, bồ tát chuyển y bằng 6 trạng thái: "Một là chuyển bằng sự bớt sức mạnh thêm khả năng, là do thắng giải lực sống trong đa văn huân tập, lại do có sự hổ thẹn, nên làm cho phiền não chỉ hiện hành một phần ít, còn một phần không hiện hành. Hai là chuyển bằng sự thông đạt, là các vị bồ tát đã nhập đại địa, (từ địa đầu tiên) đến địa thứ sáu, trước mắt chân thật thì hiển hiện, phi chân thật thì không hiển hiện. Ba là chuyển bằng sự tu tập, là (từ địa thứ bảy) đến địa thứ mười, còn có chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện mà chân thật thì hiển hiện. Bốn là chuyển bằng sự viên mãn, là vĩnh viễn không còn chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện, chân thật tối thanh tịnh thì hiển hiện, đã được tự tại đối với hữu tướng. Năm là chuyển một cách thấp kém, là các vị thanh văn chỉ thông đạt được nhân không vô ngã, một bề chống sanh tử, một bề bỏ sanh tử. Sáu là chuyển một cách rộng lớn, là các vị bồ tát thông đạt cả pháp không vô ngã, chính nơi sanh tử mà thấy là thanh tịnh, dẫu đoạn tạp nhiễm mà không bỏ sanh tử." (H.T Thích Trí Quang dịch)482

môn này thì có khả năng thành tựu sự nghiệp lợi ích chúng sanh; 5. Đường sanh tử không xả bỏ, là lấy niết bàn vô trú xứ 932 làm phương tiện thiện xảo. Hỏi: Thế nào là sai biệt của phương tiện thiện xảo? Kệ tụng:

Thiện xảo không ai bằng

Sai biệt y các địa

Năng thành lợi mình người

Gọi đó là nghiệp dụng.

Giải thích:

Nửa đầu kệ tụng nói rõ sự sai biệt của phương tiện thiện xảo. Nửa sau kệ tụng nói rõ nghiệp dụng của phương tiện thiện xảo. Năm phương tiện này đối với các bồ tát là tối thượng, không ai sánh bằng. Vì sao? Vì phương tiện của bồ tát tu tập trong các địa thì khác với phương tiện của thanh văn, duyên giác, nên gọi là sai biệt. Nghiệp dụng là khả năng thành tựu lợi ích cho mình, cho người và cho tất cả chúng sanh.

Đã nói phương tiện thiện xảo của bồ tát, kế nói đà la ni của bồ tát. Kệ tụng:

Nghiệp báo và văn đắc

Tập định làm nhân tố

Y chỉ ba hạnh này

932 Niết bàn vô trú xứ là bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sanh tử, nên không trú nơi sanh tử mà cũng không trú nơi niết bàn. Bồ tát chứng đắc trí bình đẳng nên chứng được sanh tử tức niết bàn. "Do vậy, đối với sanh tử không phải xả bỏ không phải không xả bỏ, cũng tức là đối với niết bàn không phải chứng đắc không phải không chứng đắc." (Nhiếp luận)483

Tổng trì có ba thứ.

Giải thích:

Phẩm loại của đà la ni thì có ba thứ: 1. Đà la ni có được do nghiệp báo, tức có được do sức mạnh của nghiệp nhân ở đời trước; 2. Đà la ni có được do huân tập, tức có được do sức mạnh của sự nghe và nắm giữ chánh pháp ở đời này; 3. Đà la ni có được do tu chứng, tức có được do dựa vào sức mạnh của thiền định. Hỏi: Thế nào là chủng loại sai biệt của đà la ni? Kệ tụng:

Hai nhỏ và một lớn

Lớn lại có ba thứ

Chưa nhập địa, sau cùng

Bất tịnh, thanh tịnh địa.

Giải thích:

Hai nhỏ và một lớn: Trong ba thứ phẩm loại đà la ni, hai thứ đà la ni có được do nghiệp báo và huân tập là loại nhỏ và đà la ni có được do tu chứng là loại lớn. Ở trong loại lớn lại có ba thứ bậc là bậc nhu nhuyến, bậc vừa và bậc cao. Tất cả bồ tát chưa nhập vào mười địa gọi bậc nhu nhuyến. Tất cả bồ tát đã nhập vào bất tịnh địa, tức từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy, gọi là bậc vừa. Tất cả bồ tát nhập vào thanh tịnh địa, tức ba địa sau cùng, gọi là bậc cao. Hỏi: Thế nào là nghiệp dụng của đà la ni? Kệ tụng:

Nên biết các bồ tát

484

Thường nương đà la ni Nghe pháp và giữ pháp Tác nghiệp đều như vậy. Giải thích:

Ở đây nên biết, các bồ tát y chỉ đà la ni để luôn khai thị diệu pháp và thường thọ trì diệu pháp, lấy sự y chỉ đà la ni làm sự nghiệp. Đã nói đà la ni của bồ tát, kế nói sự phát khởi các nguyện của bồ tát. Kệ tụng:

Tư, dục cùng làm thể Riêng trí làm nhân kia Các địa chính là địa Hai quả cũng là quả. Sai biệt có ba thứ Đủ loại, lớn, thanh tịnh Nghiệp nguyện có hai thứ Lợi mình và lợi người. Giải thích:

Hai kệ tụng này lấy sáu nghĩa để phân biệt các nguyện: 1. Tự tánh; 2. Nhân; 3. Địa; 4. Quả; 5. Sai biệt; 6. Nghiệp. Tự tánh là tư tâm sở và dục tâm sở tương ứng nhau 933. Nhân tố là trí. Địa là các địa. Quả là hai quả: quả hiện tại và quả vị 933 Tư tâm sở (suy nghĩ) thúc đẩy tâm tạo tác sự suy nghĩ theo hướng thiện, ác hay vô ký. Dục tâm sở (mong muốn) cũng đủ cả thiện tánh, ác tánh và trung tánh (vô ký). Suy nghĩ và mong cầu ngũ dục là ác tánh. Sự ham thích ngũ dục mạnh bao nhiêu làm động lực cho mọi điều ác mạnh bấy nhiêu. Suy nghĩ và mong cầu bồ đề là thiện tánh. Sự ham thích bồ đề mạnh bao nhiêu làm485

lai. Nhân tố của hai quả là các nguyện. Trong nguyện có yếu tố tâm ý được thỏa thích. Tâm ý thỏa thích là sự thành tựu của tâm sở dục. Bồ tát dùng nguyện lực để đi vào các nguyện quả, như là thân phóng ánh sáng, miệng phát âm thanh cho đến rộng thuyết diệu pháp. Sai biệt của các nguyện có ba thứ: 1. Đủ loại, là bồ tát ở tín hành địa phát nguyện như vầy, như kia, các mong muốn đều được; 2. Rộng lớn, là mười đại nguyện của bồ tát nhập địa 934; 3. Thanh tịnh, là sự thanh tịnh của các động lực cho mọi điều thiện mạnh bấy nhiêu, và đó là nền tảng cho mọi sự phát nguyện, nhất là phát bồ đề tâm.

934 Theo phẩm Thập địa, kinh Hoa nghiêm, mười đại nguyện sau đây là của bồ tát sắp sửa bước vào Sơ địa, tức bắt đầu dự vào hàng Thánh giả của đại thừa: l. Nguyện cúng dường Phật: "Bằng tất cả mọi vật dụng cúng dường, cung kính cúng dường hết thảy chư Phật"; 2. Nguyện thọ trì chánh pháp: "Nguyện tiếp thọ Pháp luân của hết thảy chư Phật; nguyện nhiếp thọ bồ đề của hết thảy chư Phật; nguyện thủ hộ giáo của hết thảy chư Phật; nguyện duy trì pháp của hết thảy chư Phật"; 3. Nguyện nhiếp pháp thượng thủ: "Nguyện trong tất cả thế gian, nơi nào có Phật xuất hiện, từ Đâu suất thác sanh, nhập thai, trụ thai, sơ sanh, xuất gia, thành đạo, thuyết pháp, thị hiện niết bàn, tôi thảy đều đi đến nơi đó, thân cận cúng dường, làm bậc thượng thủ trong đại chúng, thọ hành Chánh pháp, vận chuyển khắp trong mọi thời, khắp trong mọi xứ"; 4. Tăng trưởng chúng sanh tâm hành: "Nguyện rằng, tất cả bồ tát hạnh, quảng đại, vô lượng, không hoại, không tạp, nhiếp các ba la mật, tịnh trị các địa, tổng tướng, biệt tướng, dị tướng, thành tướng, hoại tướng, tất cả bồ tát hạnh ấy, tôi đều giảng thuyết như thật, giáo hóa tất cả khiến cho tiếp thọ và hành trì, tâm được tăng trưởng"; 5. Thành tựu chúng sanh: "Nguyện rằng, tất cả chúng sanh giới, sắc hay vô sắc, tưởng hay vô tưởng, phi hữu tưởng phi vô tưởng, loài sanh bằng trứng, bằng thai, bằng ẩm thấp, bằng biến hóa, hệ thuộc ba cõi, ở trong sáu thú, tất cả sanh xứ, được thâu nhiếp trong danh và sắc, các chủng loại như vậy, vân vân, tôi đều giáo hoá đưa vào Phật pháp, để vĩnh viễn đoạn trừ tất cả cõi thú của thế gian cho được an trụ trong Nhất thiết trí đạo"; 6. Nguyện biết rõ thế giới: "Nguyện rằng, hết thảy thế giới, quảng đại, vô lượng, thô hay tế, loạn trụ, hay đảo trụ, hay chánh trụ, hoặc đến, hoặc đi, sai biệt như màng lưới đế thanh minh châu, mười phương vô lượng, đủ loại bất đồng, tôi được thấy rõ bằng trí, hiện tiền thấy biết"; 7. Nguyện tịnh Phật quốc độ: "Nguyện rằng, hết thảy quốc độ, nhập vào một quốc độ, một quốc độ nhập vào hết thảy quốc độ, vô lượng cõi Phật, tất cả tôi đều làm cho thanh tịnh, làm rực sáng bằng các vật dụng để trang nghiêm, xa lìa hết thảy ô nhiễm, thành tựu đạo thanh tịnh, vô lượng chúng sanh có trí tuệ sung mãn ở trong đó, tất cả đều vào cảnh giới bao la của chư Phật, tùy theo tâm chúng sanh mà thị hiện, khiến cho hết thảy đều hoan hỉ"; 8. Nguyện không rời đồng hành: "Nguyện rằng, cùng với tất cả bồ tát đồng một chí hướng và hành động, không thù oán, không ganh tị, tích tụ các thiện căn, với tất cả Bồ tát, cùng một duyên bình đẳng, thường cùng hội họp không rời bỏ nhau, tùy ý có thể hóa hiện đủ các Phật thân, tùy tâm có thể biết cảnh giới uy lực, trí của hết thảy Như lai, được bất thối như ý thần thông, du hành tất cả thế gian, hiện hình trong tất cả chúng hội, vào khắp tất cả chỗ thọ sanh, thành tựu bất tư nghị Đại thừa, tu Bồ tát hạnh"; 9. Nguyện ba nghiệp không cùng tận: "Nguyện nương theo bánh xe không thối lui, thực hành bồ tát hạnh, hành vi của486

địa ở sau triển chuyển hơn lên sự thanh tịnh của các địa ở trước, cho đến Phật địa thì sự thanh tịnh không có gì trên nữa. Nghiệp dụng của các nguyện có hai thứ: 1. Thành tựu lợi mình; 2. Thành tựu lợi người.

Đã nói sự phát khởi các nguyện của bồ tát, kế nói sự tu tập ba tam muội của bồ tát.

Kệ tụng:

Nên biết hai vô ngã

Sở y của hai ngã

Hai y thường vắng lặng

Sở hành cảnh ba định.

Giải thích:

Ba tam muội có ba loại sở hành: 1. Quán nhân và pháp là hai vô ngã, đó là sở hành của không tam muội 935; 2. Quán sở y của hai chấp nhân và pháp là sự thân, ngữ và ý đều không là những hành vi suông. Nếu chúng sanh nào chợt gặp tôi, mong cho quyết định Phật pháp, bất chợt nghe tiếng nói của tôi, liền được trí tuệ như thật, tịnh tín vừa sanh, tức thì vĩnh viễn đoạn trừ phiền não, được thân hình như gốc cây đại dược vương, được thân hình như như ý bảo, tu hành tất cả Bồ tát hạnh."; 10. Nguyện thành Bồ đề: "Nguyện ở trong tất cả thế gian mà thành tựu giác ngộ tối thượng, không rời khỏi khoảng bằng đầu ngọn lông xíu mà thị hiện khắp tất cả mọi nơi, dù nhỏ bằng đầu lông xíu, sơ sanh, xuất gia, bước đến đạo tràng, thành chánh giác, chuyển Pháp luân, nhập niết bàn, chứng đắc cảnh giới Phật, năng lực đại trí tuệ, ở trong mỗi một niệm, tùy tâm của tất cả chúng sanh mà thị hiện thành Phật, khiến cho được tịch diệt, bằng một niệm chánh giác mà biết tất cả pháp giới tức Niết bàn tướng; bằng một âm thanh mà thuyết pháp khiến hết thảy chúng sanh đều sanh tâm hoan hỉ, thị hiện nhập đại Niết bàn mà không đoạn tuyệt bồ tát hạnh; chỉ bày mặt đất đại trí tuệ; đặt vững tất cả pháp; bằng pháp trí thông, thần túc thông, huyễn thông, tự tại biến hóa sung mãn tất cả pháp giới." (Tuệ Sỹ dịch) 935 Ở trong pháp quán 16 hành tướng của bốn đế thì định này cùng với hai hành tướng không và vô ngã của khổ đế tương ưng với nó, tức là hành giả quán ngã kiến cùng sở kiến của ngã (pháp) đều không. Mười sáu hành tướng của bốn đế là: 1. Vô thường, khổ, không, vô ngã của khổ đế; 2. Nhân, tập, sanh, duyên của tập đế; 3. Diệt, tịnh, diệu, ly của diệt đế; 4. Đạo, như, hành, xuất của đạo đế.

487

chấp thủ năm uẩn, đó là sở hành của vô nguyện tam muội 936; 3. Định này dựa vào sự vắng lặng hoàn toàn, đó là sở hành của vô tướng tam muội 937. Tánh sở thủ của ba loại sở hành này là ba loại cảnh giới; tánh năng thủ của ba loại sở hành này là ba loại tam muội; gọi chung là ba tam muội 938.

Hỏi: Thế nào là danh nghĩa của ba tam muội?

Kệ tụng:

Không định vô phân biệt

Vô nguyện sanh chán bỏ

Vô tướng hằng an lạc

Chỗ dựa thường vắng lặng.

Giải thích:

Không định vô phân biệt: Nghĩa của vô phân biệt chính là nghĩa của không tam muội, do không còn sự phân biệt hai ngã nhân và pháp.

936 Từ bỏ sự chấp thủ năm uẩn bằng cách quán tướng trạng của các pháp là không sai khác, nên hành giả không có những điều gì mong cầu về nó, nên mới cùng với 2 hành tướng khổ và vô thường của khổ đế; 4 hành tướng nhân, tập, sanh, duyên của tập đế; 4 hành tướng đạo, như, hành, xuất của đạo đế; tức là 10 hành tướng tương ưng với định này. Khổ, vô thường cùng với 4 hành tướng của tập đế đều đáng nhờm tởm, lo sợ cho nên hành giả không mong cầu giữ chúng, ngay đến đạo đế như chiếc thuyền mà cũng nên từ bỏ. Định này chỉ là duyên nên nó được gọi là vô nguyện. Hơn nữa các pháp không có gì để cầu mong vui sướng, thì không có gì để tạo tác, nên gọi là vô tác hoặc gọi là vô khởi.

937 Quán ngã và pháp đều không, nên tướng trạng của chúng không sai khác, chúng cùng với 4 hành tướng diệt, tịnh, diệu, ly của diệt đế tương ưng với định. Vì niết bàn lìa 5 trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc; 2 tướng nam, nữ; cùng với 3 tướng hữu vi: sanh, dị, diệt; cộng lại là 10 tướng nên đều gọi là vô tướng. Định này vì duyên vào diệt nên có tên gọi là vô tướng. 938 Theo Đại thừa nghĩa chương 2: Y cứ vào sự thành tựu chung cuộc theo thứ tự gốc ngọn: Không là gốc của các đức, bồ tát trước phải quán nó, nên trước phải rõ không; do thấy được không, nên không thấy sanh tử để tham cầu cho nên nói vô nguyện; vì do chứng được nghĩa không, không thấy sanh tử, nên liền cùng với niết bàn vô tướng tương ưng, cho nên lần thứ ba tuyên nói vô tướng.

488

Vô nguyện sanh chán bỏ: Nghĩa của chán bỏ chính là nghĩa của vô nguyện tam muội, do chán bỏ chỗ dựa của hai ngã chấp 939.

Vô tướng hằng an lạc, Chỗ dựa thường vắng lặng: Nghĩa của an lạc chính là nghĩa của vô tướng tam muội, do thiền định có được an lạc mà chỗ dựa là sự vắng lặng hoàn toàn.

Hỏi: Ba tam muội này sanh khởi bằng cách nào?

Kệ tụng:

Phải thấy và phải đoạn

Cho đến phải tu chứng

Thứ tự các không định

Tu tập có ba thứ.

Giải thích:

Phải thấy và phải đoạn, Cho đến phải tu chứng: Phải thấy, là thấy hai vô ngã nhân và pháp. Phải đoạn, là đoạn chỗ dựa của hai ngã chấp. Phải tác chứng, là chứng đắc sự vắng lặng hoàn toàn.

Thứ tự các không định, Tu tập có ba thứ: Ở đây, vì biết hai vô ngã nhân và pháp nên tu không tam muội, vì đoạn chỗ dựa của hai ngã chấp nên tu vô nguyện tam muội, vì chứng đắc sự vắng lặng hoàn toàn nên tu vô tướng tam muội. Đã nói sự tu tập ba tam muội của bồ tát, kế nói bốn pháp ưu đà na 940 của bồ tát.

939 Chỗ dựa của hai ngã chấp: là thức mạt na tự ý thức a lại da làm tự ngã, và từ đó mà tự ngã hóa nhận thức (ngã) và đối tượng hóa nhận thức (pháp). Ý thức tự ngã mà còn thì tâm thức nhiễm ô, ý thức tự ngã mà mất thì tâm thức thanh tịnh.

940 Ưu đà na (Udana = tự thuyết) những bài kinh mà Phật tự nói chứ không có ai hỏi được. Ở đây, bốn pháp do đức Phật tự nói là bốn pháp ấn: các hành vô thường, các hành đều khổ, các489

Kệ tụng:

Ba tam muội ở trên

Bốn ấn làm y chỉ

Bồ tát nói như vậy

Vì lợi ích chúng sanh.

Giải thích:

Bốn pháp ấn là: 1. Pháp ấn tất cả hành đều vô thường; 2. Pháp ấn tất cả hành đều khổ; 3. Pháp ấn tất cả pháp đều vô ngã; 4. Pháp ấn niết bàn là tịch diệt. Ở đây nên biết, pháp ấn vô thường và pháp ấn khổ làm y chỉ cho sự thành tựu vô nguyện tam muội; pháp ấn vô ngã làm y chỉ cho sự thành tựu không tam muội; pháp ấn tịch diệt làm y chỉ cho sự thành tựu vô tướng tam muội. Bồ tát giảng nói bốn pháp ấn này, làm y chỉ cho ba tam muội, đều vì lợi ích cho chúng sanh. Hỏi: Thế nào là nghĩa của vô thường, cho đến nghĩa của tịch diệt? Kệ tụng:

Nghĩa vô, nghĩa phân biệt Nghĩa phân biệt không chân Dứt các nghĩa phân biệt Gọi là nghĩa bốn ấn.

pháp vô ngã và niết bàn tịch diệt. Kinh Phật thuyết pháp ấn, đại tạng kinh số 104, có ghi: "Một thời đức Phật ở nước Xá Vệ cùng với chúng đại tỳ kheo. Bấy giờ, đức Phật nói với đại chúng: Có pháp ấn mầu nhiệm, hôm nay Như lai muốn phân biệt, giảng nói cho các ông nghe. Các ông hãy đem tri kiến thanh tịnh ra để nghe nhận cho thấu đáo, khéo léo tác ý để ghi nhớ và suy nghĩ. Các vị tỳ kheo bạch với đức Phật: Hay quá, thưa đức Thế Tôn, xin đức Thế tôn chỉ dạy cho, chúng con vui thích được nghe." 490

Giải thích:

Ở đây, các bồ tát lấy nghĩa vô (không tồn tại) làm nghĩa vô thường, vì tướng phân biệt 941 nên các pháp tuyệt đối không tồn tại; lấy nghĩa phân biệt làm nghĩa vô ngã, vì tướng phân biệt chỉ là cái ý thức phân biệt 942; hai nghĩa này là tướng phân biệt, vì đều không có tự thể. Các bồ tát lấy nghĩa phân biệt không chân 943 làm nghĩa khổ, vì tâm và tâm pháp thuộc ba cõi 944 là tự tánh của khổ; đây là tướng y tha 945. Dứt các nghĩa phân biệt chính là nghĩa tịch diệt; đây là tướng chân thật 946 .

Lại nữa nên biết, tướng y tha lấy tánh sát na hoại diệt 947 làm nghĩa vô thường. Hỏi: Làm sao thành lập nghĩa sát na hoại diệt?

Kệ tụng:

Do khởi, từ nhân duyên

941 Phân biệt tướng = phân biệt tánh tướng = biến kế tánh tướng = biến kế chấp tướng. Tướng (sắc thái) cũng gọi là tánh (tính cách). Nhiếp luận định nghĩa: Biến kế chấp tướng là gì? Là nơi sự không thật, duy thức, mà biểu hiện như là thật có.

942 Ở đây ý thức bao gồm cả thức mạt na. Như Nhiếp luận đề cập: "Ở đây năng biến kế là gì? sở biến kế là gì? cái gì là tự tánh của biến kế? Nên nhận thức rằng ý thức (: ý và ý thức) là năng biến kế, vì nó là chủ thể phân biệt - Tại sao, vì nó lấy sự danh ngôn huân tập của bản thân nó mà làm chủng tử, lại lấy sự danh ngôn huân tập của tất cả 11 thức khác mà làm chủng tử, nên ý thức có vô số cái biết và vô số sự phân biệt sanh ra, nó phân biệt kế đạt khắp cả toàn thể, nên gọi là biến kế." (H.T Thích Trí Quang dịch)

943 Phân biệt không chân = phân biệt hư vọng: Sự phân biệt không chính xác. 944 Phân biệt hư vọng được biểu hiện qua tâm và tâm sở thuộc ba cõi. Nói cách khác, tâm và tâm sở thuộc ba cõi đều là phân biệt hư vọng.

945 Tướng y tha là do chủng tử a lại da phát sanh, là biểu hiện của phân biệt hư vọng, là căn cứ của sự không thật.

946 Tướng chân thật = tướng viên thành. Viên thành là nơi y tha mà không còn biến kế ngã pháp (ấn tượng như là thật có vĩnh viễn không còn).

947 Sát na sát na hoại = niệm niệm hoại diệt, sát na hoại diệt: sự liên tục của tâm thức thì hủy diệt trong từng đơn vị thời gian.

491

Trái ngược, không dừng trú

Vô thể, tánh xác quyết

Tùy chuyển và diệt tận

Biến dị, nhân và quả

Nắm giữ và tăng thượng

Tùy tịnh và tùy sanh

Nghĩa thành có mười lăm.

Giải thích:

Hai kệ tụng này lấy mười lăm nghĩa để thành lập nghĩa sát na hoại diệt: 1. Do khởi; 2. Từ nhân; 3. Trái ngược; 4. Không trú; 5. Vô thể; 6. Tướng định; 7. Tùy chuyển; 8. Diệt tận; 9. Biến dị; 10. Nhân; 11. Quả; 12. Nắm giữ; 13. Tăng thượng; 14. Tùy tịnh; 15. Tùy sanh. Do mười lăm nghĩa này mà nghĩa sát na hoại diệt có thể thành lập.

Thứ nhất, do khởi: Các hành 948 trôi chảy liên tục gọi là khởi. Nếu không có nghĩa sát na hoại diệt mà có các hành trôi chảy liên tục là không đúng. Nếu ông cho rằng, vật có tạm thời dừng trú sau đó (sanh khởi), nghĩa là cái trước diệt, cái sau khởi mà gọi là liên tục, điều đó không đúng, phải gọi là không liên tục, bởi vì sự tạm dừng trú rồi sau đó sanh khởi là không có.

Thứ hai, từ nhân duyên: Mọi vật trước diệt, sau khởi đều phải nhờ nhân tố và duyên tố. Nếu một vật mà không có nhân duyên thì tức là không có tự thể. Nếu ông cho rằng, nhân đầu tiên của vật ấy có thể sanh nhiều quả ở hậu thời là không đúng. Nhân đầu tiên khởi tác dụng xong thì liền diệt mất, đâu thể làm nhân cho nhiều quả ở hậu thời. Nếu ông cho rằng, nhân đầu tiên đã khởi tác dụng thì không 948 Các hành: chỉ cho các pháp hữu vi. Đặc tính của các pháp ấy là diễn biến trong thời gian, nên gọi là các hành.

492

còn khởi tác dụng nữa thì kiếp lập nhân này dùng để làm gì? Nếu ông cho rằng, nhân này đã khởi tác dụng nhưng chưa diệt, hậu thời mới diệt, vậy ở hậu thời cái gì là cái nhân bị diệt?

Thứ ba, trái ngược: Nếu ông cho rằng, nhân năng khởi (tác dụng) cũng là nhân bị diệt, điều đó cũng không đúng. Sanh khởi và hủy diệt là hai sự trái ngược nhau, vậy mà cùng chung một nhân thì thật vô lý. Thí như sáng và tối, lạnh và nóng thì không thể đứng chung với nhau, ở đây cũng vậy, nhân năng khởi thì không thể là nhân bị diệt. Nếu ông cho rằng, các hành sanh khởi rồi thì chẳng phải hủy diệt tức thời, điều này trái với giáo nghĩa a hàm và trái với đạo lý. Trái với giáo nghĩa a hàm là, đức Phật dạy các tỳ kheo rằng các hành như huyễn hóa, là pháp hoại diệt, đó là pháp tạm thời, không có dừng trú trong từng sát na. Trái với đạo lý là, những vị tu hành đối với sự sanh diệt của các hành thì tư duy về sát na hoại diệt. Nếu các vị ấy không quán chiếu như vậy thì làm sao vào lúc lâm chung các vị ấy có thể thấy tướng của thân diệt mà không sanh tâm chán ghét (hay lưu luyến), có sự ly dục, được giải thoát 949. Nếu các vị ấy không quán chiếu như vậy thì các vị ấy cũng giống như các phàm phu khác.

Thứ tư, không dừng trú: Nếu ông cho rằng, các hành sanh khởi rồi thì có được sự dừng trú, như vậy hành ấy do chính nó dừng trú hay do cái khác mà được dừng trú? Nếu hành ấy do chính nó dừng trú thì sao không dừng trú mãi mãi. Nếu do cái khác mà được dừng trú thì sự dừng trú ấy là vô thể, sao có thể làm nhân được. Cả hai lý lẽ đều không đúng, cho nên nghĩa sát na hoại diệt không thành lập. Thứ năm, vô thể: Nếu ông cho rằng, không có nhân của dừng trú, nhưng nhân của hủy hoại thì chưa đến, cho nên các hành được dừng trú. Nhân của hủy 949 Kinh Duy Ma: "Tâm vô ngại bồ tát nói, thân với thân diệt là hai, nhưng thân là thân diệt, tại sao, vì thấy thật tánh của thân thì không nổi lên sự thấy thân và sự thấy thân diệt, thân với thân diệt là bất nhị, bất phân biệt, trong đó không kinh không sợ, ấy là nhập vào pháp môn bất nhị." (H.T Thích Trí Quang dịch)

493

hoại đến hậu thời mới diệt, chẳng phải như thí dụ lửa làm biến đổi cục sắt đen, điều đó không đúng, vì nhân của hủy hoại hoàn toàn không có hữu thể (tồn tại). Thí dụ lửa biến đổi cục sắt, tôi cho là vô lý. Cục sắt và lửa hợp lại thì màu đen (của cục sắt) tự diệt, màu đỏ (của cục sắt) tự khởi. Có thể làm cho màu đỏ khởi lên là công năng của lửa, thật sự không phải dùng lửa để biến đổi cục sắt đen 950. Lại nữa, như việc đun nước trong ấm cho đến khi cạn nước, nước không còn nữa không có nghĩa lửa hợp với nước mới làm cho nước thành vô thể.

Thứ sáu, tánh quyết định: Đức Phật nói đặc tính hữu vi của pháp hữu vi 951 đều quyết định một đặc tính chung được gọi là vô thường. Ông cho rằng, các hành sanh khởi rồi thì không hủy diệt liền, nghĩa là pháp hữu vi có một khoảng thời gian ngắn không phải vô thường, như vậy ông rơi vào lỗi các hành không có đặc tính chung là vô thường.

Thứ bảy, tùy chuyển: Nếu ông nói sự vật trong mỗi sát na sanh khởi làm mới, vậy thì làm thế nào nhận biết được cái cũ ở trong sự vật mới sanh? Nên nói rằng do sự tùy chuyển tương tự 952 mà có được cái nhận biết như vậy. Thí như ngọn đèn đang cháy là do sanh khởi tương tự. Khởi lên nhận thức ngọn đèn cũ cũng tức là xác nhận có sự sai biệt với cái trước, cả hai không có tồn tại. Thứ tám, diệt tận: Nếu ông hỏi, làm thế nào biết được vật sau chẳng phải vật trước? Nên nói, do diệt tận. Nếu các hành dừng trú, không hủy diệt, thì các hành ở sát na sau với các hành ở sát na trước đều dừng trú, nghĩa là các hành trước 950 Tính chất của sắt là khi bị lửa nung nóng thì tự biến thành đỏ. Lửa nung kim loại khác thì không có hiện tượng như vậy, thí dụ như lửa đốt đồng hay chì. 951 Hữu vi tướng: Theo Tăng chi bộ kinh, có ba tướng (dấu hiệu hay đặc tính) của hữu vi: "Này các tỳ kheo, đây là ba tướng hữu vi của hữu vi. Những gì là ba? Sự sanh khởi (sanh) được biết, sự hủy hoại (diệt) được biết và sự biến đổi trong khi đang tồn tại (trụ) cũng được biết." Luận Câu xá cũng ghi: "Có bốn đặc tính hữu vi của hữu vi: sanh, trụ, lão, vô thường." 952 Tùy chuyển: Chuyển biến không gián đoạn. Tương tự: Vì các pháp chuyển biến trong từng sát na nên thấy tương tự, tưởng rằng như không thay đổi, kỳ thật là các pháp thay đổi, chuyển động trong từng đơn vị thời gian.

494

và sau không có sai biệt. Trên thật tế, các hành có sự sai biệt nên mới phân biệt được vật sau không phải là vật trước.

Thứ chín, biến dị: Nếu ông nói, vật mới sanh khởi không có biến dị tức thời là không đúng. Tự thể các pháp ở trong và ở ngoài qua biên tế thời gian trước, giữa và sau 953 đều bất khả đắc. Vật mới sanh khởi thì biến dị tức thời, biến dị từ từ cho đến biến dị nhìn thấy rõ ràng. Thí như sữa lên men thành sữa chua, hiện tượng sánh sệt xuất hiện, nhưng sự biến thể của sữa rất tinh vi, khó mà biết được, tuy vậy qua tánh tùy chuyển tương tự mà biết sữa chua có ra từ sữa. Vậy, tánh biến dị thành tựu được nghĩa sát na hoại diệt.

Thứ mười, nhân: Ông chấp nhận tâm là sát na hoại diệt. Nhân sanh khởi tâm ấy là khi con mắt tiếp xúc với sắc trần, v.v… các hành như vậy. Quả ấy (tâm ấy) là sát na hoại diệt nên nhân cũng là sát na hoại diệt, vì không thể lấy nhân thường sanh khởi quả vô thường được.

Thứ mười một, quả: Con mắt, sắc trần v.v… các hành cũng là quả của tâm, cho nên để thành tựu nghĩa sát na hoại diệt, không thể lấy nhân vô thường sanh khởi quả thường được 954.

Thứ mười hai, nắm giữ: Nếu ông nói, làm sao biết được con mắt, sắc trần v.v… các hành cũng là quả của tâm, thì phải nói rằng, do tâm nắm giữ mà (các hành) được tăng trưởng.

953 Chánh văn là nội ngoại pháp thể (tiền, trung) hậu biên bất khả đắc. Nội ngoại pháp: Pháp ở trong là thọ, tưởng, hành và thức uẩn. Pháp ở ngoài là sắc uẩn. Tiền trung hậu biên là biên tế thời gian ở quá khứ, hiện tại và vị lai. Kinh Đại bát nhã ba la mật đa, quyển 539, phẩm Đế thích nói về vô biên như sau: "Kiều Thi Ca! Vì sao tất cả pháp là vô biên cho nên biết Bát nhã Ba la mật đa cũng vô biên? Nghĩa là biên tế của tất cả pháp thì bất khả đắc. Vì sao? Vì biên tế trước, giữa và sau của tất cả sắc đều bất khả đắc. Biên tế trước, giữa và sau của tất cả thọ, tưởng, hành, thức đều bất khả đắc. Do biên tế trước, giữa và sau của Bát nhã ba la mật đa cũng bất khả đắc, cho nên Như lai nói tất cả pháp là vô biên cho nên biết Bát nhã ba la mật đa cũng vô biên." 954 Nghĩa là: nhân vô thường là tâm, sanh khởi quả vô thường là các hành.495

Thứ mười ba, tăng thượng: Lại như đức Phật nói: "Tâm dẫn thế gian đi, tâm đưa thế gian lại, do tâm tự tại mà thế gian tùy chuyển 955." Thức duyên danh sắc 956, luận cứ ở đây là vậy, cho nên nói các hành là quả của tâm.

Thứ mười bốn, tùy tịnh: Tịnh là tâm người tu tập thiền định. Với người tu tập thiền định, các hành tùy theo tâm tịnh mà chuyển. Như trong kinh có nói, tỳ kheo tu tập thiền tứ, đầy đủ thần thông, tâm được tự tại; nếu muốn khiến cây (khô) thành vàng thì được tùy ý 957. Do đó mà biết các hành đều là quả của tâm. 955 Trung A hàm, phẩm Tâm, Kinh Tâm, số 172: "Khi ấy, vào lúc xế chiều, tỳ kheo ấy từ thiền tọa dậy, đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ chân Phật rồi ngồi xuống một bên, bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, hôm nay con một mình ở một nơi yên tĩnh, thiền tọa tư duy, tâm khởi ý niệm 'Cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì làm nhiễm trước? Cái gì khởi tự tại?'". Đức Thế Tôn nghe xong, khen ngợi: "Lành thay, lành thay, tỳ kheo, là con đường hiền thiện lại được quán sát hiền thiện, là biện tài tinh diệu với tư duy khéo léo rằng 'Cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì làm nhiễm trước? Cái gì khởi tự tại?' Này tỳ kheo, câu hỏi của ngươi là như vậy chăng?" Thầy tỳ kheo ấy đáp: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy". Đức Thế Tôn nói: "Này tỳ kheo, tâm dẫn thế gian đi, tâm làm nhiễm trước, tâm khởi tự tại. Này tỳ kheo, chính nó dẫn thế gian đi, chính nó làm nhiễm trước và cũng chính nó khởi tự tại. Này tỳ kheo, Đa văn Thánh đệ tử không để tâm dẫn đi, không để tâm nhiễm trước, không để tâm tự tại. Này tỳ kheo, Đa văn Thánh đệ tử không vâng theo sự tự tại của tâm, mà tâm tùy theo tự tại của Đa văn Thánh đệ tử." (Thích Tuệ Sỹ dịch). Tương ưng bộ kinh, phẩm Thắng (SN. I, 39), mục Tâm: "Vật gì dắt dẫn đời?/ Vật gì tự não hại?/ Và có một pháp nào,/ Mọi vật đều tùy thuộc? Chính tâm dắt dẫn đời,/ Chính tâm tự não hại,/ Chính tâm là một pháp,/ Mọi vật đều tùy thuộc." (H.T Thích Minh Châu dịch)

956 Tương ưng bộ kinh, thiên Nhân duyên, chương Tương ưng nhân duyên, phẩm Phật đà, Tỳ bà thi (SN II, 6).

957 Tạp A hàm, kinh Khô Thọ, số 493: "Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở tại vườn trúc Ca lan đà trong thành Vương xá. Bấy giờ Tôn giả Xá lợi phất đang ở trong núi Kỳ xà quật. Bấy giờ, sáng sớm, Tôn giả đắp y mang bát ra khỏi núi, vào thành Vương xá khất thực, thấy bên lề đường một cây đại thọ khô liền đến bên cây này trải tọa cụ ngồi ngay thẳng, và nói với các Tỳ kheo: "Tỳ kheo tu tập thiền tứ, đạt được thần thông, tâm được tự tại, muốn biến cây khô này thành đất, nó sẽ thành đất liền. Vì sao? Vì trong cây khô này có địa giới. Cho nên Tỳ kheo có sức thần thông, tâm muốn tạo ra đất, tức thì thành đất không khác. Nếu có Tỳ kheo nào đạt được sức thần thông, tự tại như ý, mà muốn khiến cây này thành nước, lửa, gió, vàng, bạc v.v… tất cả đều thành tựu không khác. Vì sao? Vì cây khô này có thủy giới. Cho nên, Tỳ kheo thiền tứ, được sức thần thông, tự tại như ý; nếu muốn khiến cây khô này thành vàng, tức thì thành vàng không khác, và những vật khác cũng đều thành tựu như vậy. Vì sao? Vì cây khô này có các giới. Cho nên, Tỳ kheo thiền tứ, được sức thần thông, tự tại như ý, nến muốn làm thành các vật khác thì cũng đều thành tựu không khác. Tỳ kheo nên biết, khi Tỳ kheo thiền tứ, cảnh giới thần thông không thể nghĩ bàn. Cho nên, Tỳ kheo phải tinh cần thiền tứ, học các thần thông." Tôn giả Xá lợi phất nói496

Thứ mười lăm, tùy sanh: Chúng sanh tạo tội thì ngoại vật có được thảy đều xấu kém. Chúng sanh tạo phước thì ngoại vật có được thảy đều tốt đẹp. Do đó mà biết các hành đều là quả của tâm. Nhân là sát na (hoại diệt), quả không phải là sát na (hoại diệt); không có đạo lý đó, do nhân tự tại. Như vậy đã thành lập chung tất cả các hành thuộc nội pháp và ngoại pháp 958 đều là sát na (hoại diệt) rồi, kế thành lập riêng các hành thuộc nội pháp là sát na (hoại diệt). Kệ tụng:

Sơ khởi và tục khởi

Trưởng khởi và y khởi

Biến khởi và thục khởi

Liệt khởi và thắng khởi

Minh khởi, vô minh khởi

Cho đến dị xứ khởi

Chủng khởi, vô chủng khởi Tượng khởi: mười bốn khởi. Giải thích:

Hai kệ tụng này lấy mười bốn chủng loại hiện khởi để thành lập nghĩa sát na (hoại diệt) của các hành thuộc nội pháp: 1. HIện khởi đầu tiên, là sát na đầu tiên tự thể sanh khởi; 2. Hiện khởi tương tục, là tự thể sanh khởi trong các sát na khác, trừ kinh này xong, các Tỳ kheo sau khi nghe những gì Tôn giả dạy, hoan hỷ phụng hành." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

958 Chư hành thuộc nội pháp: chỉ cho tâm, tâm sở và sắc trong nội thân, tức thân tâm. Chư hành thuộc ngoại pháp: chỉ cho các hành phi tâm sở, tương ưng hành không tương ưng tâm, sáu ngoại xứ và vô biểu sắc, tức thế giới của thân tâm. 497

sát na đầu tiên 959; 3. Hiện khởi trưởng dưỡng, là tự thể được trưởng dưỡng từ thực phẩm, ngủ nghỉ, phạn hạnh, chánh thọ 960 nên sanh khởi; 4. Hiện khởi y chỉ, là các thức của mắt v.v… y chỉ các căn của mắt v.v… mà sanh khởi; 5. Hiện khởi biến dị, là tâm thức nhiễm ô bởi tham, sân, v.v… làm cho sắc, thọ, v.v… biến khác 961; 6. Hiện khởi dị thục, là quá trình sanh khởi từ thành thai, đứa bé, đứa trẻ, thiếu niên, thanh niên, trung niên, đến người già; 7. Hiện khởi thấp kém, là sanh trong các đường dữ; 8. Hiện khởi tốt đẹp, là sanh trong các đường lành; 9. Hiện khởi sáng suốt, là sanh trong hai cõi trời sau cùng của dục giới 962 và tất cả cõi trời của sắc giới và vô sắc giới 963; 10. Hiện khởi không sáng suốt, là sanh trong các xứ ngoài những minh xứ sở kể trên; 11. Hiện khởi xứ khác, là chết ở xứ này thì sanh ở xứ khác; 12. Hiện khởi chủng tử, là sanh khởi năm uẩn tối hậu

964, trừ bậc a la hán 965;

959 Tương tục là sự nối kết thành một quá trình liên tục.

960 Trưởng dưỡng = tăng trưởng: Luận Câu xá: "Sở trưởng dưỡng là những cái được tích lũy từ thực phẩm, từ sự trang sức, từ ngủ nghỉ, từ định. Có vị nói, do bởi phạn hạnh. Nhưng phạn hạnh chỉ là sự không gây tổn hại chứ không phải do bởi đó mà có sự tích lũy. Tính liên tục của sở trưởng dưỡng bảo vệ tính liên tục của dị thục, như sự bảo vệ của thành trì ngoại vi." Tạp A tì đàm tâm luận: "Vì được trưởng dưỡng bởi phạn hạnh, chánh thọ".

961 Luận Câu xá: "Nhiễm tức phiền não nhiễm ô. Căn cứ vào thứ lớp sanh khởi phiền não nhiễm ô này mà lập ra năm uẩn. Từ vô thỉ đến nay, kẻ nam người nữ yêu thương lẫn nhau đầu tiên là do các hiển hình sắc như nhan sắc, dung mạo; đối với các hiển hình sắc đó mà phát sanh sự ái lạc. Do mong cầu ái lạc, phát sanh đắm trước lạc thọ. Lại nữa, ý tưởng điên đảo của mỗi người sanh khởi là do nghiệp phiền não (nghiệp phiền não được xếp vào hành uẩn), và nghiệp phiền não thì lại lấy thức làm chỗ nương tựa. Do đó nên có thứ tự của sắc, thọ, tưởng, hành và thức." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

962 Trời Hóa lạc và trời Tha hóa tự tại.

963 Sắc giới gồm có: 1. Sơ thiền: trời Phạm thân, trời Phạm phụ, trời Đại phạm, trời Phạm chúng; 2. Nhị thiền: trời Thiểu quang, trời Vô lượng quang, trời Cực quang tịnh (Quang âm); 3. Tam thiền: trời Thiểu tịnh, trời Vô lượng tịnh, trời Biến tịnh; 4. Tứ thiền: trời Vô vân, trời Phước sanh, trời Quảng quả, trời Vô tưởng, trời Vô phiền, trời Vô nhiệt, trời Thiện kiến, trời Sắc cứu cánh, trời Hoà âm, trời Đại tự tại. Vô sắc giới gồm có: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

964 Tối hậu ngũ uẩn: Là cách nói khác của căn biên uẩn, nghĩa là ngũ uẩn theo nghĩa thông thường, tức sanh lão bịnh tử nơi thân ngũ uẩn (nhất kỳ vô thường). Năm uẩn là năm nhóm hay năm nguyên tố tạo thành chúng sanh trong ba cõi. Năm uẩn này tan rã, thúc đẩy sự phát sanh498

13. Hiện khởi không chủng tử, là cái sanh khởi ở sau không có tính chủng tử như cái sanh khởi ở trước, trừ năm uẩn tối hậu 966; 14. Hiện khởi ảnh tượng, là người nhập giải thoát thiền nhờ vào sức mạnh của định tự tại mà ảnh tượng của các hành sanh khởi 967.

Hỏi: Lại lấy nhân gì để thành lập mười bốn thứ sanh khởi này? Kệ tụng:

Tục dị và đoạn dị

Tùy trưởng và tùy y

Trú quá và khứ quá

Vô trú, không không chết

Và có tùy tâm tướng

Hành giả cần phải biết

Chín loại nhân như vậy

Thành mười bốn sanh khởi.

Giải thích:

của năm uẩn khác, như từng con sóng xô nhau ngoài đại dương, tạo thành ảo ảnh về một tự ngã thường hằng tồn tại bên dưới hay bên trong tất cả những vô thường biến đổi ấy. Ngoài các uẩn sanh diệt vô thường này không tồn tại thực tại tối hậu thưòng hằng vĩnh cửu nào khác. 965 Quả vị A la hán được gọi là Thánh vô học hay vô lậu, là quả vị đã đoạn tận tham ái, chấp thủ và vô minh, hoàn toàn thoát ly sanh tử (ba cõi). 966 Du già sư địa luận: "Không phải phân chẻ các hành để có một thật vật gọi là chủng tử. Cũng không phải tìm nơi nào khác (ngoài các hành) ... Cũng như thóc lúa các thứ có chứa chủng tử của cành lá. Đập, giã, nghiền nát (thóc lúa) vẫn không tìm thấy chủng tử; nhưng cũng không phải tìm thấy nó ở đâu khác (ngoài các hạt thóc lúa ấy)." Nhiếp luận thích: "Như hạt đại mạch có công năng nảy mầm nên có tính chủng tử. Nếu vì lâu ngày hay do ảnh hưởng lửa mà công năng ấy bị hỏng; bấy giờ hình tướng của hạt đại mạch tuy vẫn như cũ nhưng nó không có tính chủng tử nữa."

967 Ảnh tượng sanh khởi trong định, tuy nhiên người tu tập thiền định tách rời tác ý và phân biệt mọi hiện tượng xác lập đó.

499

Hai kệ tụng này lấy chín loại nhân để thành lập mười bốn thứ sanh khởi ở trên. Chín loại nhân là: 1. Tương tục khác; 2. Gián đoạn khác; 3. Tùy trưởng dưỡng; 4. Tùy y chỉ; 5. Dừng trú rồi; 6. Đi rồi; 7. Không dừng trú; 8. Có chết; 9. Tùy tâm tướng.

Thứ nhất, tương tục khác: Nhân này thành lập sự hiện khởi đầu tiên. Khi tự thể sanh khởi ở sát na đầu tiên, tánh chất của nhân không có sai biệt, và ở hậu thời các hành tương tục sanh khởi cũng không có sai biệt, tánh chất của nhân cũng không có sai biệt. Khi nhân có sự sai biệt, thì nghĩa các sát na sau của các hành được thành lập.

Thứ hai, gián đoạn khác: Nhân này thành lập sự hiện khởi tương tục. Trong từng sát na không có sai biệt nhân, nên ở hậu thời sự gián đoạn không thể xảy ra. Khi sự gián đoạn có sai biệt, thì nghĩa sát na của các hành thành lập. Thứ ba, tùy trưởng dưỡng: Nhân này thành lập sự hiện khởi trưởng dưỡng. Tác dụng làm cho các hành tròn đầy gọi là trưởng dưỡng. Cho rằng không có sát na (diệt) để có sự trưởng dưỡng các hành, tức nói các hành có sự dừng trú, điều đó không đúng. Nếu các hành có sự dừng trú thì các hành không thể tiến dần đến sự tròn đầy lớn lao, và không thể gọi là trưởng dưỡng.

Thứ tư, tùy y chỉ: Nhân này thành lập sự hiện khởi y chỉ. Cho rằng cái năng y không dừng trú nhưng cái sở y có dừng trú, điều đó không đúng. Như người đang cưỡi ngựa, nói người đi nhưng ngựa không đi thì thật vô lý. Như vậy, thức dựa vào căn, thức có sát na (diệt) mà căn không có sát na (diệt) là không đúng. Thứ năm, dừng trú rồi: Nhân này thành lập sáu sự hiện khởi, đó là hiện khởi biến khác, hiện khởi dị thục, hiện khởi thấp kém, hiện khởi tốt đẹp, hiện khởi sáng suốt và hiện khởi không sáng suốt. Thành lập hiện khởi biến khác và hiện khởi dị thục: Cho rằng các hành sanh khởi đầu tiên rồi dừng trú không diệt là không đúng. Không có sự biến dị hiện khởi, thì tham, sân, v.v… làm cho sắc, thọ, v.v… biến 500