Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

680 Chuyển y là chuyển bỏ 2 trọng chướng (phiền não chướng, sở tri chướng) mà chuyển được 2 đại quả (đại niết bàn, đại bồ đề). Chuyển y thì hoạch đắc nhất thiết chủng trí, tức tuệ giác biết tất cả: biết bản thể, hiện tượng, đạo pháp. 330

Kệ tụng này nói rằng, bồ tát do sự dạy bảo lớn lao mà thường được hiện tiền gặp Phật, thường được nghe chánh pháp không gì sánh bằng, thường khởi tâm tịnh tín cực kỳ sâu xa khắp đầy nơi tâm. Đây là nói giai đoạn đầu tiên được nghĩa lợi lớn lao.

Kệ tụng:

Ở trong sự dạy bảo

Muốn an trú pháp môn

Như người vượt hiểm nạn

Phật khuyến khích cũng vậy.

Giải thích:

Ở trong sự dạy bảo, Muốn an trú pháp môn: Các bồ tát muốn an trú trong pháp môn 681 thì thường thọ nhận sự dạy bảo của Như lai. Như người vượt hiểm nạn, Phật khuyến khích cũng vậy: Thí như có người rơi vào hầm sâu, được người giúp túm tóc kéo lên bờ cao. Sự khuyến khích của Phật cũng vậy, nếu có bồ tát ưa thích an trú hầm sâu tịch diệt, chư Phật Như lai tận lực đặt vị ấy lên bờ cao là quả vị Phật đà. Đây là nói giai đoạn tiếp theo được nghĩa lợi lớn lao.

Kệ tụng:

Thế gian cực tịnh nhãn

Thắng giác vô phân biệt

681 An trú trong pháp môn: đó là an trú nơi tam muội của Thế đệ nhất pháp và địa vị Thắng giải hành. Thắng giải hành là vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hành, 10 hướng và 4 da hành. Danh hiệu địa vị này có 4: nguyện lạc, tín hành, thắng giải hành và ý lạc. Địa vị này khẳng định về chân như được dạy cho, chứ chưa chứng ngộ chân như ấy.331

Thí như mặt trời mọc Trừ tối, sáng thế gian. Giải thích:

Khi các bồ tát thành Phật thì vĩnh viễn trừ sạch tất cả pháp thế gian, được tri kiến cực kỳ thanh tịnh, bấy giờ bồ tát được tuệ giác thù thắng, vô phân biệt. Thí như mặt trời lớn mọc lên, có thể trừ bóng tối, chiếu sáng thế gian. Đây là nói giai đoạn hoàn thành được nghĩa lợi lớn lao. Đã nói rộng như vậy rồi, sau đây là kệ tụng tổng kết những nghĩa trước. Kệ tụng:

Phật tử khéo tập đầy Thành tựu định cực rộng Thường nhận Phật giáo huấn Biển công đức cùng cực. Giải thích:

Kệ tụng này, nghĩa đã hiển thị trong văn. Phẩm Giáo Thọ trọn vẹn. 332

Phẩm Mười Sáu

NGHIỆP BẠN

Giải thích:

Đã nói sự dạy bảo lớn lao của Như lai. Bồ tát phát khởi các nghiệp lấy phương tiện làm bạn 682, nay sẽ nói. Kệ tụng:

Thí như đại địa chủng

Nhậm trì bốn thứ vật

Cũng vậy ba loại nghiệp

Thiết lập tất cả thiện.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp phương tiện tập khởi của bồ tát. Thí như đại địa chủng, Nhậm trì bốn thứ vật: Bốn vật là gì? 1. Biển cả; 2. Núi non; 3. Cây cối; 4. Chúng sanh. Đó là bốn vật. Như vậy ba loại nghiệp, Thiết lập tất cả thiện: Bốn vật là biển cả, v.v… được thí dụ cho tất cả thiện pháp. Cũng vậy, ba nghiệp của bồ tát có thể dồn chứa tất cả thiện pháp, đó là các ba la mật: thí, v.v…, và tất cả pháp bồ đề phần. 682 Cho nên có cụm từ nghiệp phương tiện. Kinh Hoa nghiêm, phẩm Phật bất tư nghị pháp, quyển 46: "Dùng đại trí huệ, dùng đại tinh tấn thị hiện những Phật thần thông vô ngại vô tận hằng trụ nơi ba thứ nghiệp phương tiện thiện xảo là thân nghiệp rốt ráo thanh tịnh, ngữ nghiệp theo trí huệ mà phát ra, ý nghiệp thậm thâm vô ngại. Dùng phương tiện này để lợi ích chúng sanh." (H.T Thích Trí Tịnh dịch) 333

Kệ tụng:

Làm được nghiệp khó làm Ứng hình vô lượng kiếp Tự tánh thân, khẩu, tâm Cứu người không thoái chuyển. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp phương tiện cứu người của bồ tát. Làm được nghiệp khó làm, Ứng hình vô số kiếp: Thế nào là nghiệp khó làm? Chúng sanh muốn có được sự xuất ly của tiểu thừa, bồ tát đối với chúng sanh đó sanh nỗi đau cùng cực, muốn chúng sanh đó chuyển đổi cái tâm thừa khác 683 ,

nên biến ra chủng loại thân hình, trong vô lượng thế giới, qua vô lượng kiếp số, nhận chịu lâu dài các cần khổ để làm những nghiệp khó làm. Tự tánh thân, khẩu, tâm, Cứu người không thoái chuyển: Bồ tát vì muốn cứu giúp chúng sanh mà nhận chịu lâu dài các cần khổ để làm những nghiệp khó làm ở khắp mọi nơi, nhưng tự tánh của ba nghiệp 684 thì không khi nào lùi bước và khuất phục.

Kệ tụng:

Như người sợ bốn hại Phòng xa vì bản thân Bồ tát sợ hai thừa Hộ nghiệp cũng như vậy. 683 Dị thừa tâm: cái tâm niệm hướng vào thừa khác không phải đại thừa. Bồ tát ở các địa tu tập không loạn tuệ, nghĩa là rời xa cái tâm hướng về thừa khác. 684 Trong 3 nghiệp, ý nghiệp là tự tánh. Ở đây nói, ý nguyện lợi sanh của bồ tát không bao giờ thoái khuất.

334

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp phương tiện tự hộ của bồ tát Như người sợ bốn hại, Phòng xa vì bản thân: Bốn hại là gì? 1. Vật chất độc hại; 2. Binh khí, gậy gộc; 3. Thức ăn hư xấu; 4. Kẻ thù oán. Đó là bốn thứ hại. Sự phòng xa (bốn thứ hại) là để lợi ích bản thân. Bồ tát sợ hai thừa, Hộ nghiệp cũng như vậy: Bốn thứ hại trên được ví như các nghiệp phương tiện của người tu nhị thừa. Bồ tát sợ hãi điều đó nên tự phòng hộ chắc chắn, không cho sanh khởi cái tâm xu hướng nhị thừa. Vì sao? Vì bồ tát lo điều đó làm đoạn đứt chủng tử đại thừa, tức thiện căn đại thừa chưa sanh khởi khiến không sanh khởi, thiện căn đã sanh khởi khiến bị tiêu diệt, và tạo thành chướng ngại đối với quả vị Phật đà.

Kệ tụng:

Người làm, nghiệp, việc làm

Ba luân không phân biệt

Đến bờ biển tịnh nghiệp

Công đức không ngằn mé.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp phương tiện thanh tịnh của bồ tát. Người làm, nghiệp, việc làm, Ba luân không phân biệt: Ba luân là gì? 1. Người làm; 2. Nghiệp; 3. Việc làm. Đó là ba luân. Không phân biệt là ba luân này không thể thủ đắc. Do không thủ đắc nên ba luân thanh tịnh. Ba luân thanh tịnh nên nghiệp thanh tịnh.

335

Đến bờ biển tịnh nghiệp, Công đức không ngằn mé: Đến được bờ bến của nghiệp thanh tịnh thì công đức cũng vô biên, không cùng tận. Phẩm Nghiệp Bạn trọn vẹn.

336

Phẩm Mười Bảy (1) ĐỘ NHIẾP

Giải thích:

Đã nói sự tập khởi nghiệp phương tiện của bồ tát, nay sẽ nói sự dồn chứa các ba la mật. Ở đây, trước nói kệ ưu đà na: Kệ tụng:

Số, tướng, thứ tự, danh Tu tập, sai biệt, nhiếp Trị chướng, đức, hỗ tương Mười nghĩa của các độ. Giải thích:

Ở đây, sáu ba la mật có mười nghĩa cần biết: 1. Số mục; 2. Sắc thái; 3. Thứ tự; 4. Danh từ; 5. Tu tập; 6. Sai biệt; 7. Nhiếp hạnh; 8. Trị chướng; 9. Công đức; 10. Hỗ tương.

Ở đây, có sáu kệ tụng nói lý do chế lập ba la mật chỉ có sáu số mục. Kệ tụng:

Của cải, thân, quyến thuộc Phát khởi, bốn độ thành Định độ: hoặc không nhiễm Tuệ độ: nghiệp không đảo. 337

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị ba sự lợi mình, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu: 1. Tăng tiến; 2. Không nhiễm ô; 3. Không điên đảo. Bốn ba la mật trước, theo thứ tự, có thể làm cho bốn sự tăng tiến: 1. Phương tiện sinh sống thành tựu, nhờ bố thí; 2. Bản thân thành tựu, nhờ trì giới; 3. Quyến thuộc thành tựu, nhờ nhẫn nhục, vì người tu hạnh nhẫn nhục được nhiều người yêu mến; 4. Phát khởi thành tựu, nhờ tinh tiến, vì tất cả sự nghiệp do tinh tiến mà thành tựu.

Thứ năm, thiền định ba la mật thì phiền não không làm nhiễm ô, vì năng lực thiền định chiết phục được phiền não. Thứ sáu, bát nhã ba la mật thì nghiệp không làm điên đảo, vì như thật tri tất cả việc làm.

Kệ tụng:

Thí cho người, không não

Nhẫn não là lợi người

Có nhân tố, tâm trú

Giải thoát là lợi mình.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sáu sự lợi mình và lợi người, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu.

Đầu tiên, vì nhiếp ba sự lợi người mà lập ba ba la mật trước để khởi chánh cần, theo thứ tự: 1. Bố thí cho người; 2. Không sanh phiền não; 3. Nhẫn chịu sự xúc não của người.

338

Sau đó, vì nhiếp ba sự lợi mình mà phải lập ba ba la mật sau để khởi chánh cần, theo thứ tự: 1. Có nhân tố, vì dựa vào tinh tiến (làm nhân tố tu tập); 2. Tâm an trú, vì tâm bất định làm cho an định; 3. Giải thoát, vì tâm đã an định đưa đến giải thoát.

Kệ tụng:

Không thiếu, không não hại Nhẫn chịu não, không thoái Quy hướng và khéo nói Lợi người được thành tựu. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sáu sự lợi người, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu.

Bồ tát khi tu hành sáu ba la mật, theo thứ tự, thí ba la mật là làm cho sự thọ dụng của người không thiếu thốn, giới ba la mật là không não hại người, nhẫn ba la mật là nhịn chịu người não hại, tiến ba la mật là tán trợ việc người làm không cho thoái lui, định ba la mật là dùng thần thông lực làm cho người quy hướng, bát nhã ba la mật là thuyết pháp khéo léo để đoạn trừ nghi ngờ của người. Bồ tát làm việc lợi người như vậy tức là lợi mình, vì làm cho người chính là làm cho mình, do nhân duyên này được đại bồ đề. Kệ tụng:

Không nhiễm và tôn kính Không thoái có hai thứ Cả hai không phân biệt 339

Đủ nhiếp nhân đại thừa.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị bốn nhân tố đại thừa, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu: 1. Không dính mắc; 2. Tôn kính; 3. Không thoái lui; 4. Không phân biệt.

Bồ tát khi tu hành thí thì không nhiễm đắm, không luyến thích tiền của; khi thọ trì giới thì sanh tâm tôn kính các học xứ; khi hành nhẫn nhục và tinh tiến thì có hai sự không thoái lui: không thoái lui vì nhẫn chịu được những đau khổ do chúng sanh và phi chúng sanh 685 gây ra và không thoái lui vì tinh tiến trường kỳ tu tập thiện pháp; khi hành thiền định và trí tuệ thì đều có sự không phân biệt: không phân biệt vì tâm bình đẳng nhiếp lấy đối tượng của sự tu chỉ và tu quán. Bốn nhân tố như vậy nhiếp hết tất cả nhân tố đại thừa. Kệ tụng:

Không đắm và không loạn

Không xả và tăng tiến

Tịnh hoặc và trí chướng

Con đường đều nhiếp hết.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sáu con đường đại thừa, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu.

Hỏi: Con đường là nghĩa gì?

685 Phi chúng sanh: Là chỉ cho khí thế gian, tức là thế giới y báo, nơi sinh sống của hữu tình chúng sanh. Đây là chỉ cho môi trường sống, hoàn cảnh sống, ngoại cảnh gây ra đau khổ.340

Đáp: Có phương tiện là con đường.

Ở đây, con đường của thí ba la mật là đối với của cải thì không tham đắm, vì khi bố thí rời xa sự nhiễm đắm với trần cảnh. Con đường của giới ba la mật là đối với các cảnh giới thì không có tán loạn: vì khi cầu thọ giới 686, tất cả tâm tán loạn được thu nhiếp cho an trú; và vị tỳ kheo an trú trong sự phòng hộ (của giới), thì khi cầu cảnh giới 687, tất cả nghiệp tán loạn không thể lay chuyển. Con đường của nhẫn ba la mật là đối với các chúng sanh thì không buông bỏ, vì không chán nản trước những việc làm không lợi ích của chúng sanh. Con đường của tiến ba la mật là đối với sự tu tập các thiện pháp thì được tăng trưởng, vì tinh tiến phát khởi thì làm cho tăng thượng (thiện pháp). Con đường của định ba la mật là chuyển phiền não chướng thành thanh tịnh. Con đường của tuệ ba la mật là chuyển trí tuệ chướng thành thanh tịnh.

Sáu con đường như vậy nhiếp hết thảy con đường đại thừa. Kệ tụng:

Nhiếp ba học tăng thượng

Nói độ có sáu thứ

Thí, giới, nhẫn: giới học

Định, tuệ: hai, tiến: ba.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị ba học tăng thượng, đó là lý do lập số mục ba la mật chỉ có sáu.

686 Cầu thọ giới là gìn giữ giới pháp của bồ tát. 687 Cầu cảnh giới là tu tập chỉ quán của bồ tát. 341

Ở đây, lập ba ba la mật đầu tiên là nhiếp vào giới học tăng thượng. Giới tăng thượng có hai thứ là tụ và quyến thuộc. Giới là tụ. Thí và nhẫn là quyến thuộc. Vì sao? Thí là không hối tiếc của cải khi cầu thọ giới 688. Nhẫn là không chống trả sự đánh mắng khi hộ trì giới. Ở đây, lập hai ba la mật sau cùng, theo thứ tự, là nhiếp vào tâm học tăng thượng và tuệ học tăng thượng.

Ở đây, lập tiến ba la mật thứ tư là nhiếp đủ ba học tăng thượng, vì mọi sự trong ba học đều lấy tinh tiến làm trợ bạn. Đã nói số mục của ba la mật, kế nói sắc thái của ba la mật. Kệ tụng:

Phân biệt thể sáu độ

Mỗi một có bốn tướng

Trị chướng, thích ứng trí

Mãn nguyện và thành sanh.

Giải thích:

Các bồ tát tu các ba la mật, mỗi ba la mật đều có bốn sắc thái: 1. Đối trị chướng ngại; 2. Thích ứng trí vô phân biệt; 3. Mãn nguyện; 4. Thành thục chúng sanh.

Đối trị chướng ngại: Sáu hạnh: thí v.v…, theo thứ tự, đối trị tham lam, phá giới, sân hận, biếng nhác, loạn tâm, ngu si. Thích ứng trí vô phân biệt: Tất cả ba la mật đồng hành với trí vô phân biệt do thông đạt pháp vô ngã.

688 Cầu thọ giới bồ tát thì việc tu thí là lẽ đương nhiên. Đoạn dưới nói: "Không luyến tiếc tài sản thì có thể thọ trì giới."

342

Mãn nguyện: Thí là cung cấp tiền của cho người cầu xin, theo ý muốn của họ. Giới là giáo huấn sự hộ trì thân miệng ý cho người cầu giới, theo ý muốn của họ. Nhẫn là cho sự hoan hỷ cho người hối lỗi. Tiến là trợ giúp người tác nghiệp, theo ý muốn của họ. Định là truyền trao giáo pháp cho người học định, theo ý muốn của họ. Tuệ là quyết đoán (nghĩa lý) cho người nghi ngờ, theo ý muốn của họ.

Thành thục chúng sanh: Trước lấy thí để nhiếp hóa chúng sanh, sau dùng giáo pháp ba thừa, theo căn cơ thích ứng mà thành thục họ. Cũng vậy, trước an lập chúng sanh vào trong giới v.v…, sau dùng giáo pháp ba thừa, theo căn cơ thích ứng mà thành thục họ.

Đã nói sắc thái của ba la mật, kế nói thứ tự của sáu ba la mật. Kệ tụng:

Trước sau và dưới trên

Thô tế thứ tự khởi

Như vậy nói sáu độ

Không loạn có ba nhân.

Giải thích:

Sáu ba la mật thứ tự có ba nhân duyên: 1. Trước sau; 2. Dưới trên; 3. Thô tế.

Trước sau: Dựa vào ba la mật trước mà ba la mật sau sanh khởi. Vì sao? Vì không luyến tiếc tài sản thì có thể thọ trì giới, hành trì giới thì có thể khởi nhẫn nhục, nhẫn nhục thì có thể khởi tinh tiến, tinh tiến thì có thể khởi thiền định, thiền định thì có thể biết các pháp đúng với chân thật.

343

Dưới trên: Ba la mật trước là dưới và ba la mật sau là trên. Dưới là thí, trên là giới, cho đến, dưới là định, trên là tuệ.

Thô tế: Ba la mật trước là thô và ba la mật sau là tế. Thô là thí, tế là giới, cho đến, thô là định, tế là tuệ. Vì sao thô dễ vào? Vì dễ thực hành. Vì sao tế khó vào? Vì khó thực hành.

Đã nói thứ tự của sáu ba la mật, kế giải thích danh từ của sáu ba la mật. Kệ tụng:

Trừ nghèo, được mát mẻ

Phá sân, xây điều thiện

Tâm nhiếp, ngộ pháp chân

Là nói nghĩa sáu hạnh.

Giải thích:

Năng lực trừ bỏ sự nghèo cùng gọi là thí. Năng lực làm cho mát mẻ 689 gọi là giới, vì người cụ túc giới luật thì ở trong mọi sắc thái cảnh giới có thể hủy diệt phiền não thiêu đốt. Năng lực phá bỏ sân hận gọi là nhẫn, vì nhẫn có năng lực phá hết sân hận. Năng lực thiết lập thiện pháp gọi là tiến, vì sự thiết lập thiện pháp đều nhờ sức tinh tiến. Năng lực nắm giữ tâm ý gọi là định, vì định là thu nhiếp nắm giữ nội tâm. Năng lực biết các pháp đúng với chân thật gọi là tuệ, vì tuệ là biết rõ đệ nhất nghĩa đế.

Đã giải thích danh từ của sáu ba la mật, kế nói sự tu tập sáu ba la mật. Kệ tụng:

689 Thanh lương (mát mẻ): Giới, tiếng Phạn là sila, phiên âm là thi la, dịch ý là thanh lương. Mát mẻ vì công năng của giới là ngăn ngừa sự thiêu đốt của 3 nghiệp. Mát mẻ là vì điều ác dễ khiến thân tâm nóng bức, còn giới có thể làm thân tâm yên ổn.344

Vật, tư duy và tâm

Phương tiện và thế lực

Nên biết tu sáu hạnh

Nói có năm y chỉ.

Giải thích:

Các bồ tát tu tập các ba la mật có năm thứ y chỉ 690: 1. Y chỉ vật; 2. Y chỉ tư duy; 3. Y chỉ tâm; 4. Y chỉ phương tiện; 5. Y chỉ thế lực. Y chỉ vật để tu các ba la mật có bốn thứ: 1. Y chỉ nhân tố, là dựa vào lực của chủng tánh mà tu tập; 2. Y chỉ chánh báo, là dựa vào lực của tự thân thành tựu mà tu tập; 3. Y chỉ chí nguyện, là dựa vào lực của chí nguyện xa xưa mà tu tập; 4. Y chỉ tâm số, là dựa vào lực của trí tuệ mà tu tập.

Y chỉ tư duy để tu các ba la mật có bốn thứ: 1. Tư duy tin tưởng, là sanh tín tâm đối với những giáo pháp tương ứng với các ba la mật; 2. Tư duy mùi vị, là biết mùi vị công đức trong khi tu tập các ba la mật; 3. Tư duy tùy hỷ, là tất cả chúng sanh trong các thế giới hệ tu tập được nhiều ít ba la mật đều sanh tâm tùy hỷ; 4. Tư duy mong cầu, là khởi mong cầu rằng bản thân và chúng sanh ở đời vị lai tu tập được các ba la mật thù thắng.

Y chỉ tâm để tu các ba la mật có sáu thứ: 1. Tâm không biết chán; 2. Tâm rộng lớn; 3. Tâm hoan hỷ thù thắng; 4. Tâm lợi ích thù thắng; 5. Tâm không nhuốm bẩn; 6. Tâm thuần lành. Thế nào là tu tập bố thí bằng sáu tâm? Các vị bồ tát đem mỗi một sát na bỏ hết mọi thân mạng, đem bảy thứ quí báu chứa đầy trong hằng sa thế giới mà bố thí cho một chúng sanh, bố thí như vậy cho đến tận cùng chúng sanh giới, cho đến khi sở nguyện thành thục là Vô thượng bồ đề, vậy mà các 690 Y chỉ (āṡraya): là sở y của chủng tánh bồ tát (phẩm Chủng tánh, quyển 1); là tác ý y chỉ, 1 trong 18 thứ y chỉ (phẩm Thuật cầu, quyển 4); là công đức y chỉ trong 8 công đức vô thượng (phẩm Độ nhiếp, quyển 8).

345

vị bồ tát ấy vẫn bố thí với tâm không biết chán và biết đủ. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí không biết chán. Chính với sắc thái tâm không biết chán như vậy, từ lúc bắt đầu, liên tục cho đến khi thành Phật, không có một khoảnh sát na nào mà các vị bồ tát có ngừng hay có giảm tu thí. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí rộng lớn. Các vị bồ tát đem thí ba la mật mà lợi ích chúng sanh, do việc làm như vậy mà sanh hoan hỷ một cách sâu xa, nỗi hoan hỷ của chúng sanh được thí cũng không sánh bằng. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí hoan hỷ thù thắng. Các vị bồ tát nhiếp hóa chúng sanh bằng thí, thấy họ thọ dụng vật thí là đã làm lợi ích lớn cho mình, không thấy mình làm lợi ích lớn cho họ. Vì sao? Vì sự nhiếp hóa chúng sanh bằng thí là nhân tố cho các vị bồ tát thành tựu Vô thượng bồ đề. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí lợi ích thù thắng. Các vị bồ tát tu thí rộng lớn như vậy mà không cầu báo ân cho đến không cầu quả báo. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí không nhuốm bẩn. Các vị bồ tát tu thí rộng lớn như vậy thì tập hợp được phước đức và có được quả báo thù thắng, các vị ấy không lấy đó làm tự thọ dụng mà nguyện hiến cho tất cả chúng sanh, và cùng với chúng sanh xoay lại mà cầu Vô thượng bồ đề. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu thí thuần lành. Thế nào là tu giới v.v… bằng sáu thứ tâm? Các vị bồ tát có hằng sa thân mạng, mỗi một thân lại có hằng sa thọ mạng, trong mỗi một thọ mạng lúc nào cũng thiếu thốn mọi thứ để sống, trong sự thiếu thốn đó lại chịu cảnh lửa dữ đầy cả tam thiên đại thiên thế giới. Các vị bồ tát ấy trải qua nhiều thân như vậy, nhiều thọ mạng như vậy, chịu lửa dữ như vậy mà vẫn thường xuyên khởi bốn oai nghi, trong mỗi sát na chỉ tu tập một giới, tu tập như vậy cho đến hết các giới tụ v.v… cho đến hết các tuệ tụ, cho đến ngày chứng đắc Vô thượng bồ đề, các vị bồ tát tu tập giới v.v… không biết chán biết đủ. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… không biết chán. Các vị bồ tát từ lúc khởi đầu tu tập giới cho đến tu tập tuệ, cho đến ngày an tọa trên pháp tọa bồ đề, vẫn thường xuyên tu tập giới v.v… không cách hở, 346

không ngừng nghỉ. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… rộng lớn. Các vị bồ tát nhiếp hóa chúng sanh bằng trì giới v.v…đem lại lợi ích cho họ, do việc làm như vậy mà sanh hoan hỷ một cách sâu xa, nỗi hoan hỷ của chúng sanh được nhiếp hóa cũng không sánh bằng. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… hoan hỷ thù thắng. Các vị bồ tát nhiếp hóa chúng sanh bằng giới v.v…, thấy họ được lợi ích là đã làm lợi ích lớn cho mình, không thấy mình làm lợi ích lớn cho họ. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… lợi ích thù thắng. Các vị bồ tát tu giới v.v… rộng lớn như vậy mà không cầu báo ân cho đến không cầu quả báo. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… không nhuốm bẩn. Các vị bồ tát tu giới v.v… rộng lớn như vậy thì tập hợp được phước đức và có được quả báo thù thắng, các vị ấy không lấy đó làm tự thọ dụng mà nguyện hiến cho tất cả chúng sanh, và cùng với chúng sanh xoay lại mà cầu Vô thượng bồ đề. Sắc thái tâm như vậy gọi là tâm tu giới v.v… thuần lành.

Y chỉ phương tiện để tu các ba la mật có ba thứ. Ba thứ, đó là ba luân thanh tịnh. Sự thanh tịnh này do trí vô phân biệt làm phương tiện. Dùng phương tiện này thì tất cả tác ý đều được thành tựu.

Y chỉ thế lực để tu các ba la mật có ba thứ: 1. Thế lực của thân; 2. Thế lực của hành động; 3. Thế lực của lời nói. Thế lực của thân, là tự tánh thân và thọ dụng thân của Phật. Thế lực của hành động, là hóa thân của Phật, tức hóa thân trong mọi hình tướng mà thị hiện tất cả thiện hạnh vì tất cả chúng sanh. Thế lực của lời nói, là diễn nói sáu ba la mật không có trở ngại trong tất cả loại thời gian. 347

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Tám 348

Phẩm Mười Bảy (2)

ĐỘ NHIẾP

Giải thích:

Đã nói sự tu tập sáu ba la mật, kế nói sự sai biệt của sáu ba la mật. Sự sai biệt của sáu ba la mật có sáu nghĩa: 1. Tự tánh; 2. Nhân tố; 3. Thành quả; 4. Nghiệp dụng; 5. Tương ứng; 6. Phẩm loại. Kệ tụng:

Thí người và cùng tư

Hai thành và hai nhiếp

Trú ở đủ không xan

Pháp, tài, vô úy ba.

Giải thích:

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của thí ba la mật. Thí người: Tự tánh của thí, là đem tài vật của mình thí cho người nhận. Cùng tư: Nhân tố của thí, là thiện căn không tham 691 cùng sanh với tư (tâm sở) 692.

Hai thành: Thành quả của thí, là thành tựu tiền tài 693 và thành tựu bản thân. Thành tựu bản thân bao gồm năm sự là thọ mạng v.v…, như năm sự mà trong kinh 691 Không tham là đối với cảnh 5 dục mà tâm không sanh nhiễm đắm. 692 Tư (suy nghĩ) là tư tâm sở. Đặc tánh của tư là thúc đẩy tâm tạo tác, cụ thể phát khởi 2 nghiệp thân và ngữ, nhờ đó mới thành tựu sự bố thí. Đại thừa nghĩa chương: "Tư nguyện tạo tác gọi là tư." Câu xá luận, quyển 4: "Tư là khả năng làm cho tâm có sự tạo tác."349

có ghi: Người bố thí bữa ăn có được năm sự: 1. Thọ mạng; 2. Dung sắc; 3. An lạc; 4. Sức mạnh; 5. Biện tài 694.

Hai nhiếp: Nghiệp dụng của bố thí, là đầy đủ hai nhiếp lợi mình lợi người và đầy đủ đại bồ đề.

Trú ở đủ không xan: Tương ứng của thí, là trú ở đầy đủ trong tâm người không tham lẫn. Pháp, tài, vô úy ba: Phẩm loại của thí, là có ba phẩm loại: 1. Thí chánh pháp; 2. Thí tài sản; 3. Thí vô úy. Sáu nghĩa như vậy, người trí nên biết để tu tập. Kệ tụng:

Sáu chi, diệt hữu biên

Thiện đạo và chấp trì

Phước dồn chứa đầy đủ

Hai đắc là hai loại.

Giải thích:

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của giới ba la mật. Sáu chi 695: Tự tánh của giới, là trú đầy đủ tịnh giới, cho đến tiếp nhận và học tập đầy đủ các học xứ.

693 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 12, phẩm Công đức, thứ 22: "Thí có năng lực thành tựu tiền tài (địa vị) rộng lớn."

694 "Người bố thí bữa ăn, này các Tỳ kheo, người thí chủ cho người thọ lãnh năm điều. Thế nào là năm? Cho thọ mạng, cho dung sắc, cho an lạc, cho sức mạnh, cho biện tài. Cho thọ mạng, vị ấy được chia thọ mạng chư thiên và loài người. Cho dung sắc, vị ấy được chia dung sắc chư thiên và loài người. Cho an lạc, vị ấy được chia an lạc chư thiên và loài người. Cho sức mạnh, vị ấy được chia sức mạnh chư thiên và loài người. Cho biện tài, vị ấy được chia biện tài chư thiên và loài người." (Tăng chi bộ kinh - Chương 5: Năm pháp - số 37: Bố thí bữa ăn)350

Diệt hữu biên: Nhân tố của giới, là vì cầu niết bàn, vượt qua các hữu biên 696 nên phải tiếp nhận và thực hành giới. Diệt nghĩa là niết bàn.

Thiện đạo: Thành quả của giới, là nhân giới mà có được thiện đạo 697 ,

không hối hận v.v…698, tuần tự cho đến tâm trú điều phục (trong chín thứ tâm trú) 699.

Chấp trì: Nghiệp dụng của giới. Giới có ba khả năng: 1. Khả năng nắm giữ: giới có khả năng nắm giữ tất cả công đức như khả năng của đại địa; 2. Khả năng yên lặng: giới có khả năng ngưng dứt tất cả phiền não nóng bức; 3. Khả năng không sợ hãi: giới có khả năng ngăn ngừa tất cả nhân duyên sanh khởi các tội là sợ hãi, oán ghét v.v…, do không sợ hãi nên không sanh khởi các tội. 695 Sáu chi: 1. Đầy đủ tịnh giới; 2. Phòng hộ căn môn và gìn giữ biệt giải thoát luật nghi (Ba la đề mộc xoa - Pratimoksa); 3. Các phép tắc; 4. Các điều phải làm; 5. Đối với lỗi nhỏ xem như lỗi lớn mà sanh tâm sợ hãi; 6. Thọ học các học xứ. (Du già sư địa luận - Thanh văn địa) 696 Chư hữu biên: chỉ cho ba cõi dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Nói cách khác, sự sanh (tử) được đoạn tận.

697 Thiện đạo: nói đủ là 10 thiện đạo. Đại trí độ luận, quyển 46, ghi: "Lại nữa, Tu bồ đề! Bồ tát ma ha tát trú trong Giới ba la mật, hiện sanh vào nhà Chuyển luân Thánh vương, lấy 10 thiện đạo giáo hóa chúng sanh, lại lấy 4 thiền, 4 tâm vô lượng, 4 định vô sắc, 4 niệm xứ, cho đến 18 pháp không chung, giáo hóa chúng sanh… Mười thiện đạo, bảy việc là giới, ba việc là thủ hộ. Gọi chung là Giới ba la mật." (H.T Thiện Siêu dịch). Mười thiện đạo, trong đó thân có 3: sát sanh, trộm cắp, tà hạnh; khẩu có 4: vọng ngữ, hai lưỡi, ác khẩu, ỷ ngữ; ý có 3: tham dục, sân nhuế và tà kiến. Mười thiện đạo như vậy là tổng tướng giới, tổng nhiếp tất cả giới pháp. 698 Bất hối: không hối hận, không truy hối. Trung A hàm, Tương ưng tập, kinh Hà Nghĩa ghi: Bấy giờ vào lúc xế chiều, Tôn giả A Nan rời chỗ độc cư tĩnh tọa đứng dậy, đến trước đức Phật, đảnh lễ dưới chân rồi ngồi sang một bên, thưa rằng: "Bạch Thế Tôn, giữ giới có mục đích gì?" Đức Thế Tôn đáp: "Này A Nan, giữ giới có mục đích khiến cho không hối hận. Này A Nan, nếu ai giữ giới, người ấy được sự không hối hận." (Tuệ Sĩ dịch). Luận đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 4, phẩm Thuật Cầu ghi: "Thiết lập tỳ ni là để thành tựu giới học và tâm học, nghĩa là do trì giới mà được tâm không hối hận, do được tâm không hối hận mà theo thứ lớp có được định." Không hối hận v.v…, nghĩa là không hối hận thì đưa đến hân hoan, hân hoan đưa đến hỷ, hỷ đưa đến an chỉ, an chỉ đưa ý lạc, ý lạc đưa đến định.

699 Chín thứ tâm trú là: 1. Tâm trú yên lặng; 2. Tâm trú nắm giữ; 3. Tâm trú biết rõ; 4. Tâm trú chuyển lạc; 5. Tâm trú điều phục; 6. Tâm trú ngưng dứt; 7. Tâm trú diệt trừ; 8. Tâm trú tự tánh; 9. Tâm trú tổng trì. (Xem quyển 7, phẩm Giáo Thọ)351

Phước dồn chứa đầy đủ: Tương ứng của giới, là trong tất cả thời gian, ba nghiệp thân, khẩu, ý đều hành thiện hạnh.

Hai đắc là hai loại: Phẩm loại của giới. Hai đắc là thọ đắc và pháp đắc. Thọ đắc là sự phòng hộ của ba la đề mộc xoa 700. Pháp đắc là sự phòng hộ của thiền định 701 và sự phòng hộ của vô lưu định 702.

Kệ tụng:

Không báo oán, nhẫn, trí

Đại bi, nương tựa pháp

700 Ba la đề mộc xoa hộ: Tức là biệt giải thoát luật nghi. Sự phòng hộ này do từ người khác mà được, có 2 loại: một là từ đại chúng, hai là từ cá nhân. Từ đại chúng mà được là giới pháp tỳ kheo, tỳ kheo ni và thức xoa ma na. Từ cá nhân mà được là 5 loại giới pháp là giới sa di, sa di ni, cận sự nam, cận sự nữ và cận trụ (giới chỉ thọ trong một ngày một đêm, qua khỏi một ngày một đêm thì hết giới, như bát quan trai giới). Các luận sư tỳ nại da, tỳ bà sa nói có 10 trường hợp đắc giới: 1. Tự nhiên đắc đại giới, như đức Phật và các bậc độc giác; 2. Nhập chánh định tụ mà đắc đại giới, như 5 anh em Kiều Trần Như đắc được khổ pháp trí nhẫn; 3. Khi được gọi "Thiện lai tỳ kheo" thì đắc đại giới, như ngài Gia Xá v.v…; 4. Tín thọ đại sư mà đắc đại giới, như tôn giả Ma Ha Ca Diếp khi gặp Đức Thế Tôn liền tuyên bố: "Đây là bậc Đạo sư của tôi", và liền đắc giới; 5. Hỏi đáp mà đắc đại giới, như Tu Đà Di mới 7 tuổi nhưng đã khéo trả lời câu hỏi của Phật "Nhà con ở đâu?" bằng câu: "Ba cõi không đâu là nhà" mà đắc giới; 6. Tín thọ 8 pháp bát kỉnh mà đắc đại giới, như bà Ma ha Cù đàm di; 7. Nhờ người khác đại diện mà đắc giới, như tỳ kheo ni Đạt Ma Trần Na nhờ người khác thọ giới dùm rồi về truyền lại; 8. Thọ giới với Tăng 5 người, là trường hợp dành cho giới tử ở những nơi biên địa không có đông đảo Tăng chúng, nhưng phải có ít nhất là một vị trì luật và hiểu các pháp yết ma; 9. Thọ giới với Tăng 10 người, dành cho mọi giới tử thọ giới ở nơi đô thị có đông đảo Tỳ kheo; 10. Nói 3 lần tam quy thì đắc giới, tuyên bố 3 lần: "Tôi xin quy y Phật, Pháp, Tăng", đây là trường hợp thường xảy ra khi Phật chưa quy định pháp bạch tứ yết ma thọ giới.

701 Thiền hộ = định sanh hộ: sự phòng hộ phát sanh do thiền định, tức tịnh lự luật nghi hay định cộng giới. Định ở đây thuộc hữu lưu (= hữu lậu) định địa tâm. Hữu lưu định này tương ưng với tâm thiện hữu lậu mà khởi lên định. Trong định này còn phân ra làm 4 cấp bậc: (1) Thuận thoái phần định, là thuận theo phiền não địa mà sanh khởi vị chí định. (2) Thuận trụ phần định, là thuận theo tịnh định địa. (3) Thuận thắng tiến phần địa, là thuận theo tịnh định thượng địa. (4) Thuận quyết trạch phần định, là thuận theo trí vô lậu mà khởi lên định vô lậu. Tịnh định này ở trong vị chí định, trung gian định, 7 cận phần định, 8 căn bản định đều sanh khởi. 702 Vô lưu hộ: sự phòng hộ do chứng được pháp vô lậu, đoạn tận phiền não, tức vô lậu luật nghi hay đạo cộng giới. Vô lậu định, còn gọi là vô lậu đẳng chí, là nơi nương vào của các bậc thánh để đạt được định trí vô lậu. Định này vẫn còn câu hữu với vị chí định, trung gian định, 4 căn bản định, phần dưới 3 vô sắc định, là để đoạn trừ các phiền não còn sót lại, phần này tác dụng của nó rất mạnh.

352

Năm đức và hai lợi

Tối thắng, ba loại nhẫn.

Giải thích:

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của nhẫn ba la mật.

Không báo oán, nhẫn, trí: Tự tánh của nhẫn. Ba tự tánh của nhẫn là: 1. Không báo oán; 2. Nhẫn nại; 3. Trí. Không báo oán là nhẫn chịu oán hại của người. Nhẫn nại là nhẫn chịu khổ sở. Trí là nhẫn quán các pháp 703 .

Đại bi, nương tựa pháp: Nhân tố của nhẫn, có hai: 1. Đại bi; 2. Nương tựa chánh pháp. Nương tựa chánh pháp là thọ giới và đa văn. Năm đức: Thành quả của nhẫn. Như trong kinh có nói: Nhẫn nhục được năm thành quả: 1. Giảm thiểu ganh ghét; 2. Không phá hỏng ý người; 3. Được an vui; 4. Đến lúc chết không hối hận; 5. Mất thân người được sanh cõi trời. 704 Hai lợi: Nghiệp dụng của nhẫn. Ba loại nhẫn có khả năng làm ra hai nghiệp dụng lợi mình và lợi người. Như một kệ tụng trong kinh có nói: Vị ấy tìm hai nghĩa, Lợi mình và lợi người, Nếu biết người giận mình, Làm cho người nguôi giận 705.

703 Quán pháp nhẫn = đế sát pháp nhẫn: là chấp nhận thật tướng các pháp đã quán sát kỹ. 704 Kinh Tăng chi (Anguttara nikaya), chương Năm pháp, kinh số 215, Không kham nhẫn: "Có năm nguy hại này cho người không kham nhẫn. Thế nào là năm? Quần chúng không ái mộ, không ưa thích; nhiều người hận thù; nhiều người tránh né; khi mạng chung, tâm bị mê loạn; sau khi thân hoại mạng chung; sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Này các Tỷ kheo, có năm nguy hại này cho người không kham nhẫn. Này các Tỷ kheo, có năm lợi ích này cho người có kham nhẫn. Thế nào là năm? Quần chúng ái mộ, ưa thích; không có người hận thù; không có nhiều người tránh né; khi mạng chung, tâm không bị mê loạn; sau khi thân hoại mạng chung, được sanh vào thiện thú, Thiên giới, cõi đời này. Này các Tỷ kheo, có năm lợi ích này cho người có kham nhẫn." (H.T Thích Minh Châu dịch)

705 Tương ưng bộ kinh, chương Tương ưng bà la môn, phẩm A la hán, số 161 và số 163: "Vị ấy tìm lợi ích/ Cho cả mình và người./ Và kẻ đã phỉ báng,/ Tự hiểu, lắng nguôi dần." (H.T Thích Minh Châu dịch)

353

Đầy đủ tối thắng: Tương ứng của nhẫn. Như trong kinh có nói: Nhẫn nhục là hạnh khó làm bậc nhất 706.

Ba loại nhẫn: Phẩm loại của nhẫn. Ba loại nhẫn: 1. Nhẫn oán hại; 2. Nhẫn khổ sở; 3. Nhẫn quán pháp.

Kệ tụng:

Dũng mãnh thiện và chánh

Vì có tín, có dục

Niệm tăng và đối trị

Đủ đức, kia bảy loại.

Giải thích:

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của tiến ba la mật.

Dũng mãnh thiện và chánh: Tự tánh của tiến. Dũng mãnh ngăn ngừa những nghiệp (bất thiện) còn sót lại gọi là thiện; dũng mãnh phá trừ ý tưởng giải thoát của ngoại đạo 707 gọi là chánh.

706 Nhẫn nhục là con đường tối thượng, là con đường duy nhất khó làm mà dễ sanh nghiệp chướng. Kinh Thắng Man nói về nhẫn nhục như sau: "Đối với ai đáng đem nhẫn nhục mà thành thục, thì dẫu họ chưởi mắng, lăng nhục, phỉ báng, quấy phá, cũng đem tâm không giận và tâm lợi ích, đem sức mạnh nhẫn nhục tối thượng, đến nỗi thần sắc cũng không biến đổi, tùy thuận ý họ mà thành thục, làm cho họ an trú trong chánh pháp, như thế gọi là nhẫn nhục ba la mật." (H.T Thích Trí Quang dịch)

707 Giải thoát của ngoại đạo: cũng tức là nói thiền định của ngoại đạo. Thiền định ngoại đạo chỉ có thiền chỉ (nhiệt tâm, tinh cần, không phóng dật và nhiếp niệm tập trung) mà không có thiền quán (quán vô ngã, vô thường tan rã, hoại diệt) như ở Phật giáo, nên dẫn hành giả vào sâu hướng tham ái và chấp thủ, không thể dứt trừ được sanh tử, đoạn tận khổ đau. Do đó, con đường ngoại đạo dừng lại ở định Phi tưởng phi phi tưởng mà không bao giờ thoát qua khỏi định này. Luận Đại tỳ bà sa, quyển 74, có ghi: "Như khế kinh nói: Lại có 2 xứ: 1. Vô tưởng hữu tình xứ; 2. Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Hỏi: Vì sao đức Thế tôn nói 2 xứ này? Đáp: Vì phá trừ ý tưởng giải thoát của ngoại đạo. Nghĩa là các ngoại đạo đối với 2 xứ này khởi ý tưởng giải thoát; vì phá trừ ý tưởng của ngoại đạo mà đức Phật nói 2 xứ này, gọi là sanh xứ, không phải sự giải thoát chân thật." (Như khế kinh thuyết: phục hữu nhị xứ: nhất, vô tưởng hữu tình xứ, nhị, phi tưởng phi phi354

Vì có tín, có dục: Nhân tố của tiến. Do có tin tưởng và mong muốn 708 mà tinh tiến sanh khởi.

Niệm tăng: Thành quả của tiến. Các công đức của niệm, định v.v… 709 là nhờ tinh tiến sanh khởi.

Đối trị: Nghiệp dụng của tiến. Như trong kinh có ghi: Người khởi tinh tiến thì được trú an lạc, không tạp loạn bởi pháp ác bất thiện 710 .

Đủ đức: Tương ứng của tiến. Đầy đủ công đức của vô tham v.v… 711 Kia bảy loại: Phẩm loại của tiến. Người kia tu tập tinh tiến có bảy loại: 1. Tinh tiến học giới; 2. Tinh tiến học định; 3. Tinh tiến học tuệ; 4. Tinh tiến tu thân; 5. Tinh tiến tu tâm 712; 6. Tinh tiến không gián đoạn; 7. Tinh tiến tôn trọng 713 .

tưởng xứ. Vấn: hà cố Thế tôn thuyết thử nhị xứ？ Đáp: vị phá ngoại đạo giải thoát tưởng cố. Vị chư ngoại đạo, ư thử nhị xứ khởi giải thoát tưởng; vị phá bỉ tưởng Phật thuyết thử nhị danh vi sanh xứ, phi chân giải thoát.)

708 Đó là 2 tâm sở tín và dục.

709 Niệm, định, tuệ, giải thoát, niết bàn.

710 Ác bất thiện pháp: là 3 bất thiện căn (tham dục, sân hận và ngu si) và ác hành khởi lên của 3 nghiệp (thân, ngữ, ý). Ác bất thiện pháp còn được hiểu là 5 triền cái, tức 5 chướng ngại cản trở sự thành công trong hành thiền và phát tuệ giải thoát, đó là: tham dục, sân hận, hôn trầm, trạo cử và hoài nghi. Du già sư địa luận, quyển 37, Bồ tát địa: "Do cần tinh tiến mà được trú an lạc, không bị tất cả pháp ác bất thiện làm tạp loạn; về sau chứng được chuyển y, vượt thắng hơn trước, càng thêm hoan hỷ. Lấy sự lợi mình bằng sự cần tu thiện phẩm, không dùng thân ngữ làm tổn não người, (trái lại) làm lợi cho người bằng cách khiến cho người phát sanh tinh tiến mong muốn trú lạc." (Cần tinh tiến cố đắc an lạc trú. Bất vị nhất thiết ác bất thiện pháp chi sở tạp loạn. Hậu hậu sở chứng chuyển thắng ư tiền bội sanh hoan hỷ. Dĩ tự nhiêu ích cần tu thiện phẩm. Bất dĩ thân ngữ tổn hại ư tha. Linh tha phát sanh tinh tiến lạc dục dĩ nhiêu ích tha. 勤精進故得安樂住.不為一切惡不善法之所雜亂.後後所證轉勝於前倍生歡喜.以自饒益勤修善品.不以身語損

惱於他. 令他發生精進樂欲以饒益他.)

711 Ba thiện căn: vô tham, vô sân và vô si.

712 Đại trí độ luận, quyển 16, định nghĩa: "Thực hành bố thí, trì giới, ấy là thân tinh tiến. Thực hành nhẫn nhục, thiền định, trí tuệ ấy là tâm tinh tiến. Lại nữa, siêng tu việc bên ngoài; ấy là thân tinh tiến. Tự chuyên tinh bên trong; ấy là tâm tinh tiến. Thô tinh tiến gọi là thân, tế tinh tiến gọi là tâm. Tinh tiến vì phước đức gọi là thân, tinh tiến vì trí tuệ gọi là tâm. Nếu bồ tát từ khi mới phát tâm cho đến khi chứng được vô sanh nhẫn, ở khoảng không gian ấy gọi là thân tinh tiến, vì355

Kệ tụng:

Tâm trú và niệm tiến

Sanh pháp lạc, trú thông

Đứng đầu trong các pháp

Định có ba rồi ba.

Giải thích:

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của định ba la mật. Tâm trú: Tự tánh của định, vì là tâm trú tự nội. Niệm tiến: Nhân tố của định. Có niệm nên không quên cảnh duyên 714 ,

nương tinh tiến mà thiền định sanh khởi 715 .

Sanh pháp lạc 716: Thành quả của định. Tách rời phương tiện làm cho thoái lui 717, rời xa quả báo không sai 718 .

sanh thân chưa xả. Khi chứng được vô sanh nhẫn, xả nhục sanh thân, được pháp tánh thân, cho đến khi thành Phật, ấy là tâm tinh tiến." (H.T Thích Thiện Siêu dịch) 713 Là tinh tiến tôn trọng chánh pháp. 714 Niệm là tâm sở biệt cảnh, làm cho tâm thức nhớ lại rõ ràng những cảnh từng huân tập, và làm chỗ dựa cho tâm sở định.

715 Tinh tiến có công dụng thu hoạch 3 thiện căn (vô tham, vô sân và vô si), từ đó làm nhân tố cho thân tâm khinh an, bất phóng dật và hành xả, tức 3 điều kiện cần và đủ cho tu tập thiền định. 716 Định dẫn ra pháp lạc: định thì không phân biệt, rất vắng lặng, không tội lỗi, đối trị cái khổ của phiền não mà an trú pháp lạc ngay trong hiện tại. 717 Phương tiện để tu định là bỏ 5 trần (sắc, thanh, hương, vị và xúc), trừ 5 triền cái (tham dục, sân hận, hôn trầm, trạo cử và hoài nghi) và hành 5 thiền chi (tầm, tứ, hỷ, lạc và xả). Phương tiện làm cho tu định thoái lui là đắm trước thiền vị, cầu quả báo khả ái, kiêu ngạo buông thả và tham lam giả dối.

718 Quả bất hư: Quả báo không sai của tu định là giải thoát. Rời xa giải thoát là rời xa tứ thiền, diệt tận định của nhị thừa. Đại trí độ luận, quyển 13: "Phật dạy ba sự chắc chắn được quả báo không sai: Bố thí được đại phước, trì giới được sanh chỗ tốt, tu định được giải thoát. Nếu riêng trì giới chỉ được sanh chỗ tốt, nếu tu định, trí tuệ, từ bi hòa hợp thì được đạo quả ba thừa."356

Trú thông: Nghiệp dụng của định. Thông là năm thông 719. Trú là ba trú: Thánh trú, thiên trú và phạn trú 720. Thiền định có thể làm cho năm thông và ba trú đều được an trú tự tại.

Đứng đầu trong các pháp: Tương ứng của định. Như trong kinh có nói: Tam ma đề 721 đứng đầu trong các pháp 722.

Định có ba rồi ba: Phẩm loại của định. Định có hai loại, mỗi loại có ba phẩm: 1. Định có giác có quán, định không giác có quán và định không giác không quán; 2. Định câu hữu với hỷ, định câu hữu với lạc và định câu hữu với xả 723 .

Kệ tụng:

Chọn đúng, định nắm giữ

Khéo thoát và mạng thuyết

Trên hết các pháp Phật

Tuệ cũng có ba thứ.

Giải thích:

719 Năm thần thông: 1. Túc mạng thông, biết được đời sống quá khứ; 2. Thiên nhãn thông, biết được đời vị lai, thấy được xa ngoài tầm nhìn của mắt thịt; 3. Tha tâm thông, biết được hoạt động tâm niệm của người khác; 4. Thiên nhĩ thông, nghe được những âm thanh ngoài tầm nghe bình thường; 5. Thần túc thông, có thể bay nhanh, bay xa, đi lại trong nháy mắt. 720 Tương ưng bộ kinh V, phần 54, chương X, Tương ưng hơi thở vô, hơi thở ra: "Này các Tỷ kheo, ai muốn nói một cách chân chánh, đây là Thánh trú, đây là Phạn trú, đây là Như Lai trú; người ấy nói một cách chân chánh, phải nói định niệm hơi thở vô, hơi thở ra là Thánh trú, là Phạn trú, là Như Lai trú." (H.T Thích Minh Châu dịch) 721 Tam ma đề: tức tam muội, đẳng trì, chánh định, nhất cảnh tánh. 722 Định đứng đầu trong các pháp vì "định tăng thượng dẫn ra 4 việc: tu tập 6 ba la mật, thành thục tất cả chúng sanh, làm sạch thế giới của Phật, hoàn thành các pháp của Phật." (Nhiếp luận, HT. Thích Trí Quang dịch)

723 Kinh Trung A hàm, kinh Úc già chi la, có ghi: "Lại nữa, cũng nên tu tập định có giác có quán, định không giác ít quán, tu tập định không giác không quán; cũng nên tu tập về định câu hữu với hỷ, định câu hữu với lạc, định câu hữu với định, định câu hữu với xả."357

Kệ tụng này nói sáu nghĩa của tuệ ba la mật.

Chọn đúng: Tự tánh của tuệ, là rời xa nghiệp tà 724 và nghiệp nhận thức thế gian 725, có sự lựa chọn chính xác pháp xuất thế gian.

Định nắm giữ: Nhân tố của tuệ, là vì định nắm giữ tuệ, nhờ đó biết các pháp đúng với chân thật.

Khéo thoát: Thành quả của tuệ, là được khéo giải thoát đối với các nhiễm ô. Vì sao? Vì có sự lựa chọn chính xác đối với pháp thế gian, pháp xuất thế gian và pháp đại xuất thế gian.

Mạng thuyết: Nghiệp dụng của tuệ, là tuệ mạng và thiện thuyết 726. Tuệ mạng là sự lựa chọn chính xác bằng cách lấy tuệ giác vô thượng làm mạng sống. Thiện thuyết là giảng nói chính xác chánh pháp.

Trên hết các pháp Phật: Tương ứng của tuệ. Như trong kinh có ghi: Bát nhã là trên hết trong tất cả pháp của Phật.

Tuệ cũng có ba thứ: Phẩm loại của tuệ. Người tu có ba phẩm loại tuệ để lựa chọn chính xác: tuệ thế gian, tuệ xuất thế gian và tuệ đại xuất thế gian 727 .

Đã nói sự sai biệt của sáu ba la mật, kế nói nhiếp hạnh của sáu ba la mật. 724 Tà kiến sanh ra tà nghiệp: thân ác hành, ngữ ác hành và ý ác hành. Ngược lại, chánh kiến sanh ra chánh nghiệp: thân diệu hành, ngữ diệu hành và ý diệu hành. 725 Thế gian sở thức nghiệp: tất cả pháp xứ đều là đối tượng của nhận thức: kiến, văn, giác, tri. Đây là cái biết của 6 thức: kiến là nhãn, văn là nhĩ, giác là 3 thứ tỷ, thiệt và thân, tri là ý. Ba thức nhãn, nhĩ và ý được khai ra 3 là vì giúp rất nhiều cho bồ đề phần, lại biết cả thế và xuất thế. Ba thức còn lại, tỷ, thiệt và thân không bằng 3 thức trên nên hợp làm một. Kiến, văn, giác, tri không phải trí vô phân biệt nên phải rời xa.

726 Thiện thuyết: "Thành tựu năm chi phần, này các Tỷ kheo, các lời là thiện thuyết, không phải ác thuyết, không có phạm tội và không bị những người có trí chỉ trích. Thế nào là năm? Nói đúng thời, nói đúng sự thật, nói lời nhu hòa, nói lời liên hệ đến lợi ích, nói với lời từ tâm." (Tăng Chi Bộ II, chương 5, phẩm Bà la môn, phần Lời nói - H.T Thích Minh Châu dịch) 727 Tuệ thế gian là tuệ ở giai đoạn tu tập, còn gọi là tuệ gia hành hay tuệ duyên thế tục đế. Tuệ xuất thế gian là tuệ ở giai đoạn chứng đắc, còn gọi là tuệ căn bản hay tuệ duyên thắng nghĩa đế. Tuệ đại xuất thế gian là tuệ ở giai đoạn hoạt dụng, lợi ích chúng sanh, còn gọi là tuệ hậu đắc hay tuệ duyên lợi ích chúng sanh. Tuệ là trí vô phân biệt.358

Kệ tụng:

Tất cả pháp bạch tịnh

Tán động, định, cả hai

Sáu độ có ba cặp

Các loại đều nhiếp hết.

Giải thích:

Tất cả pháp bạch tịnh: Là thí v.v… các hành pháp. Nên biết các hành pháp ấy nhiếp chung có ba loại: 1. Tán động; 2. An định; 3. An định và tán động. Tán động, là nói hai ba la mật trước, thí và giới, nhiếp vào tánh chất tán động. An định, là nói hai ba la mật sau, thiền và tuệ, nhiếp vào tánh chất an định. Cả hai, là nói hai ba la mật giữa, nhẫn và tiến, nhiếp vào tánh chất an định và tán động 728 .

Đã nói nhiếp hạnh của sáu ba la mật, kế nói trị chướng của sáu ba la mật. Kệ tụng:

Thí rời bảy đắm trước

Nên nói bảy không đắm

Nên biết năm độ kia

Trị chướng đều có bảy.

728 Tán động (loạn) là không đi tới. An định (định) và tán động là đi tới rồi lại trở lui. An định là đi tới và không trở lui. Tán động là vì thí mà có thể còn ham tiền của địa vị, và giới mà có thể còn vi phạm tịnh giới. An định và tán động là vì nhẫn thì với khổ không dao động nhưng cũng có thể đau khổ bởi chúng sanh xúc phạm gây ra khi mình còn ở trong sanh tử, và tiến thì với tu không biếng nhác nhưng lại biếng nhác đối với nỗ lực trường kỳ tu tập thiện pháp. An định là vì thiền thì tâm chuyên nhất nơi cảnh, thành tựu sự không tán động, và tuệ thì biến giác một cách đúng như sự thật về chân lý các pháp, chứng đắc tất cả Phật pháp.359

Giải thích:

Thí rời bảy đắm trước, Nên nói bảy không đắm : Sự đắm trước của bố thí có bảy thứ: 1. Đắm trước của cải; 2. Đắm trước trì hoãn; 3. Đắm trước thiên chấp 729; 4. Đắm trước trả ơn; 5. Đắm trước quả báo; 6. Đắm trước chướng ngại; 7. Đắm trước tán loạn.

Đắm trước chướng ngại: Bố thí để đối trị tham, nhưng vẫn còn chướng ngại vì tùy miên chưa đoạn trừ.

Đắm trước tán loạn: Tán loạn có hai thứ: 1. Tán loạn ý thấp, vì cầu tiểu thừa; 2. Tán loạn phân biệt, vì còn phân biệt ba luân. Khi bồ tát hành thí phải rời xa bảy đắm trước này, gọi là bảy không đắm trước. Nên biết, bảy trị chướng của năm độ còn lại cũng như vậy. Nên biết, năm ba la mật: giới v.v…, mỗi độ có bảy đắm trước; rời xa bảy đắm trước này, gọi là bảy không đắm trước.

Ở đây có sự sai khác, chuyển đổi thí ba la mật rời xa đắm trước của cải, thành năm ba la mật giới v.v… rời xa đắm trước thứ nhất (trong 7 thứ), đó là: giới rời xa đắm trước phá giới, nhẫn rời xa đắm trước sân hận, tiến rời xa đắm trước biếng nhác, thiền rời xa đắm trước loạn tâm, tuệ rời xa đắm trước ngu si. Giới v.v… rời xa đắm trước chướng ngại, vì chướng ngại của tùy miên đều được đoạn trừ. Giới v.v… rời xa đắm trước (tán loạn) phân biệt, vì mỗi độ đều được ba luân không có phân biệt.

Đã nói trị chướng của sáu ba la mật, kế nói công đức của sáu ba la mật. Ở đây, trước hết nói công đức lợi người.

Kệ tụng:

729 Thiên chấp là thiên chấp 5 uẩn. Tương ưng bộ kinh, Thiên uẩn, Tương ưng kiến: "Do có sắc, này các tỳ kheo, do chấp thủ sắc, do thiên chấp sắc …, (tà) kiến này được khởi lên: "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi". Thiên chấp như vậy thì trở ngại bố thí.360

Hằng thời xả thân mạng

Rời cầu vì thương người

Nhân thí lập bồ đề

Trí nhiếp thí vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của thí ba la mật. Hằng thời xả thân mạng: Các bồ tát ở trong tất cả thời thí xả thân mạng của mình cho tất cả người cầu xin.

Rời cầu vì thương người: Các bồ tát không mong trả ơn và không cầu dị thục quả khả ái 730, vì lấy tâm đại bi làm nhân tố.

Nhân thí lập bồ đề: Thí là nhân tố thiết lập tất cả chúng sanh đi vào ba thừa bồ đề 731.

Trí nhiếp thí vô tận: Thí này nhiếp thuộc trí vô phân biệt, đưa đến niết bàn vô trú 732; phước đức của thí thì vô tận 733, mang lại lợi ích vô cùng cho tất cả chúng sanh.

730 Không cầu quả dị thục chứ không phải không cầu đối với quả đẳng lưu, ly quả hệ, quả sĩ dụng, quả tăng thượng. Thành duy thức luận nói: "Quả có năm thứ: 1. Quả dị thục: Đó là báo thân dị thục và dị thục sanh vô ký của loài hữu tình, do pháp thiện hữu lậu và bất thiện chiêu cảm; 2. Quả đẳng lưu: Đó là hậu quả đồng loại do chủng tử thiện ác vô ký phát sanh, hoặc hậu quả chuyển theo tương tợ nghiệp trước; 3. Quả ly hệ: Đó là pháp thiện vô vi, do vô lậu đạo (trí vô lậu) đoạn trừ hai chướng là phiền não và sở tri mà chứng được; 4. Quả sĩ dụng: Đó là kết quả sự nghiệp do các tác giả mượn các tác cụ mà làm thành; 5. Quả tăng thượng: Đó là những quả đạt được ngoài bốn loại kể trên. Luận Du già v.v... nói: 'Do tập khí y xứ mà đắc quả dị thục. Do tùy thuận y xứ mà đắc quả đẳng lưu. Do chân kiến đạo y xứ mà đắc quả ly hệ. Do sĩ dụng y xứ mà đắc quả sĩ dụng. Do các y xứ khác còn lại mà đắc quả tăng thượng.'" (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

731 Ba thừa bồ đề: Đó là tuệ giác của liệt vị thánh giả hết mê, phân ra 3 loại khác nhau: thanh văn bồ đề, độc giác bồ đề và vô thượng bồ đề.

732 Chánh văn là niết bàn vô dư. Niết bàn vô trú là bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sanh tử, nên không trú nơi sanh tử mà cũng không trú nơi niết bàn.361

Kệ tụng:

Hằng thời siêng giữ giới Rời giới và đường lành Nhân giới lập bồ đề Trí nhiếp giới vô tận. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của giới ba la mật. Hằng thời siêng giữ giới: Bồ tát có ba nhóm giới: 1. Giới luật nghi; 2. Giới nhiếp thiện pháp; 3. Giới nhiếp chúng sanh 734. Giới luật nghi lấy sự ngăn cấm và phòng hộ làm thể. Giới nhiếp thiện và giới nhiếp chúng sanh lấy sự nỗ lực và dũng mãnh làm thể. Các bồ tát ở trong tất cả thời thường gìn giữ ba nhóm giới ấy. Rời giới và đường lành: Không đắm trước thành quả của giới 735 và không cầu dị thục quả khả ái. Kệ tụng:

Hằng thời chịu người phá Rời cầu, sợ, vô năng Nhân nhẫn lập bồ đề Trí nhiếp nhẫn vô tận. 733 Vô tận vì tu tập không hề gián đoạn, và vì có được những thành quả và dị thục quả khả ái của bố thí. Bố thí vô tận cho đến vô thượng bồ đề nên nói là rất rộng lớn. 734 Tịnh giới diệt ác, tịnh giới sanh thiện và tịnh giới lợi người. 735 Thành quả của giới là hủy diệt giới luật ác, nẻo đường ác và thủ đắc nẻo đường lành, sự đẳng trì (: định).

362

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của nhẫn ba la mật. Hằng thời chịu người phá: Các bồ tát ở trong tất cả thời, nếu tất cả chúng sanh đem lại những sự phiền não cùng cực để phá hủy các bồ tát, thì các bồ tát đều có thể nhẫn chịu. Rời cầu, sợ, vô năng: Các bồ tát không cầu trả ơn và không cầu nẻo đường lành; nhẫn chịu không phải vì sợ hãi và không phải vì không có năng lực. Kệ tụng:

Hằng thời nguyện siêng làm Giết giặc vì vô thượng Nhân tiến lập bồ đề Trí nhiếp tiến vô tận. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của tiến ba la mật. Hằng thời nguyện siêng làm: Các bồ tát tu tinh tiến không ai sánh bằng qua hai tự tánh: 1. Thệ nguyện rộng lớn làm tự tánh; 2. Phương tiện siêng năng làm tự tánh.

Giết giặc vì vô thượng: Các bồ tát tu tinh tiến chỉ vì giết giặc phiền não của mình và của người để được Vô thượng bồ đề. Kệ tụng:

Hằng thời tập các định Bỏ thiền sanh chỗ thấp Nhân định lập bồ đề 363

Trí nhiếp định vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của định ba la mật. Hằng thời tập các định: Các bồ tát nhiếp lấy vô biên tam ma đề để tu tập. Bỏ thiền sanh chỗ thấp: Từ bỏ sự lạc trú của thiền định vô thượng 736 để tùy ý thọ sanh chỗ thấp kém. Vì sao? Vì bồ tát có tâm đại bi vậy. Kệ tụng:

Thường biết chân, cảnh khác

Phật diệt còn không đắm

Nhân tuệ lập bồ đề

Bi nhiếp tuệ vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức lợi người của tuệ ba la mật. Thường biết chân, cảnh khác: Biết chân, là biết sắc thái bình đẳng của đệ nhất nghĩa đế, vì có cái trí biết nhân vô ngã và pháp vô ngã. Cảnh khác, là biết vô biên cảnh giới, vì thông suốt những sai biệt về danh, tướng v.v… (của chúng sanh và thế giới chúng sanh).

Phật diệt còn không đắm: Phật diệt, là niết bàn của Phật. Các bồ tát tu bát nhã còn không đắm trước niết bàn của Phật huống là cầu thoát sanh tử. 736 Thiền định vô thượng: Pháp thiền định đưa đến thành tựu các phẩm chất của Phật, như 10 lực, 4 vô úy. Theo Mật giáo thì đó là pháp thiền quán thời luân (Kalachakra) của Mật pháp du già tối thượng (Anuttarayoga tantra).

364

Ở đây, năm ba la mật trước được trí vô phân biệt thống nhiếp, có được công đức vô tận đưa đến niết bàn vô trú. Tuệ ba la mật được đại bi nhiếp thủ, có được công đức vô tận do thường không bỏ chúng sanh.

Sáu kệ tụng trên là nói riêng biệt công đức lợi người, tiếp dùng một kệ tụng nói tổng quát các nghĩa trước.

Kệ tụng:

Rộng lớn và không cầu

Tối thắng và vô tận

Nên biết mỗi một độ

Cùng có bốn công đức.

Giải thích:

Bốn công đức là: 1. Công đức rộng lớn; 2. Công đức không cầu; 3. Công đức tối thắng; 4. Công đức vô tận. Trong sáu kệ tụng, câu tụng thứ nhất nói về công đức rộng lớn, vì làm lợi ích cho nhiều chúng sanh; câu tụng thứ hai nói về công đức không cầu; câu tụng thứ ba nói về công đức tối thắng; câu tụng thứ tư nói về công đức vô tận. Lại nữa, sáu ba la mật còn có công đức thanh tịnh 737 .

737 Giải thâm mật nói về công đức thanh tịnh của 6 độ như sau: "Nói riêng biệt về sự thanh tịnh của các độ thì (mỗi độ) cũng có bảy sự. (Thứ nhất), các vị Bồ tát tùy thuận làm đúng như bảy sự thanh tịnh của thí độ mà Như lai nói, ấy là do của thanh tịnh, do giới thanh tịnh, do thấy thanh tịnh, do tâm thanh tịnh, do nói thanh tịnh, do trí thanh tịnh và do bẩn thanh tịnh mà làm sự bố thí thanh tịnh. Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của thí độ. (Thứ hai), các vị Bồ tát khéo biết giới pháp Như lai thiết lập, khéo biết cách thức ra khỏi sự vi phạm, hoàn hảo giới pháp thường xuyên, giới pháp bền chắc, giới pháp thường làm, giới pháp thường chuyển, và học tất cả giới điều. Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của giới độ. (Thứ ba), các vị Bồ tát thâm tín nghiệp báo nên khi có sự bất lợi xảy ra thì không tức bực; cũng không mắng lại, không giận không đánh, không khủng khiếp, không hý lộng, không hại lại bằng những cách bất lợi; không thù oán; khi họ sám hối thì không làm họ bực bội; cũng không mong đợi họ đến sám hối; không vì sợ hay thương mà nhẫn nhục; không phải làm ơn (một lần) rồi bỏ họ liền (mà không tiếp tục lợi ích cho họ). Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của nhẫn độ. (Thứ tư), các vị Bồ tát nhận thức tính chất quân bình365

Kệ tụng:

Được thấy và thỏa nguyện

Cầu được hợp ba vui

Bồ tát đổi niềm vui

Kia kém tâm đại bi.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức thanh tịnh của thí ba la mật.

Người cầu xin với bồ tát sanh khởi ba sự vui mừng: 1. Vui mừng khi được thấy; 2. Vui mừng khi được thỏa nguyện; 3. Vui mừng khi cầu được thấy, khi cầu được thỏa nguyện. Nếu người cầu xin mà không thấy, không thỏa nguyện thì không sanh vui mừng. Trong tất cả thời, bồ tát đối với người cầu xin muốn đổi ba sự vui mừng của người kia làm ba sự vui mừng của mình: 1. Vui mừng khi được thấy người kia; 2. Vui mừng khi làm thỏa ý nguyện của người kia; 3. Vui mừng khi làm cho người kia cầu được thấy, cầu được thỏa nguyện. Ở đây nên biết, ba vui (chứ không gấp không hoãn) của tinh tiến, không vì dũng mãnh tinh tiến mà tự cao và lấn người, đầy đủ nghị lực lớn lao, đầy đủ tiến thủ lớn lao, có thể làm nổi và làm được, kiên cường, không bao giờ trút bỏ cái ách kéo các thiện pháp. Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của tiến độ. (Thứ năm), các vị Bồ tát có tịnh lự biết thế tục đế, có tịnh lự biết thắng nghĩa đế, có tịnh lự biết cả hai đế, có tịnh lự chuyển động, có tịnh lự không dựa, có tịnh lự khéo tu, có tịnh lự y như Bồ tát tạng mà lắng nghe, vin theo và tu tập vô lượng chánh định. Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của định độ. (Thứ bảy), các vị Bồ tát tách rời hai cực đoan thêm và bớt mà đi theo trung đạo thì đó là tuệ; do tuệ này mà biết đúng về ba giải thoát môn là không vô nguyện vô tướng; biết đúng về ba tự tánh là biến kế chấp y tha khởi viên thành thật; biết đúng về ba vô tánh là tướng vô tánh sanh vô tánh nghĩa vô tánh; biết đúng về thế tục đế là năm minh xứ ; biết đúng về thắng nghĩa đế là bảy chân như; lại vì ở nhiều nơi lý thể thuần nhất không phân biệt và không hý luận, vì lấy pháp tổng quát vô lượng làm đối tượng, và vì là quán, nên hoàn thành được sự tùy pháp hành. Như thế đó gọi là bảy sự thanh tịnh của tuệ độ." (H.T Thích Trí Quang dịch) 366

mừng của người cầu xin kia không sánh bằng ba sự vui mừng của bồ tát. Vì sao? Vì bồ tát đầy đủ tâm đại bi. Kệ tụng:

Bản thân, của, quyến thuộc Do bi thường vui thí Ba ác hạnh rời xa Nhân nào không răn giữ. Giải thích:

Những kệ tụng sau đây hiển thị công đức thanh tịnh của giới ba la mật. Kệ tụng này nói rời xa ba ác hành của thân 738. Vì có tâm đại bi, bồ tát đối với thân mạng của mình, của cải của mình, quyến thuộc của mình thường hoan hỷ bố thí những gì tốt nhất cho người, cho nên đối với thân mạng của người, của cải của người, quyến thuộc của người thì càng phải rời xa ba ác hành của thân, không thể không răn giữ. Kệ tụng:

Không màng và bình đẳng Không sợ và thí khắp Đại bi thì lẽ nào Não người bằng vọng ngữ. Giải thích:

Kệ tụng này nói rời xa ác hành của nói dối. 738 Ba ác hành của thân: sát sanh, trộm cắp, tà dâm. 367

Chúng sanh khởi lời nói dối do bốn nhân duyên: 1. Lợi mình, vì luyến tiếc thân mạng; 2. Lợi người, vì làm lợi cho người mình yêu mến; 3. Ghét sợ, vì sợ hãi phép nước; 4. Cầu của cải, vì có những nhu cầu. Bồ tát thì không nói dối, bởi vì: 1. Không màng (đến thân mạng), vì không quý tiếc thân mạng; 2. Bình đẳng, vì có tâm bình đẳng nên coi thân người như thân mình; 3. Không sợ hãi, vì rời xa năm sợ hãi 739; 4. Thí khắp, vì đem tất cả vật bố thí khắp cả. Tâm bi mẫn của bồ tát rất sâu xa, vì vậy không có lý do nào để sanh lời nói dối.

Kệ tụng:

Bình đẳng làm lợi ích

Đại bi sợ người khổ

Siêng thành thục chúng sanh

Rời ba lỗi ngữ nghiệp.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rời xa ba ác hành khác của miệng.

Bồ tát đối với tất cả chúng sanh thường làm lợi ích bình đẳng, lẽ nào muốn phá hoại quyến thuộc của người bằng lời nói hai lưỡi. Tâm đại bi của bồ tát là thường muốn nhổ trừ khổ đau của tất cả chúng sanh, sanh lòng lo sợ khi thấy người khổ, lẽ nào muốn làm khổ người bằng lời nói thô ác. Bồ tát thường hành siêng năng chân chánh, thường muốn thành thục tất cả chúng sanh, lẽ nào muốn 739 Năm sợ hãi: Bồ tát sơ học có 5 thứ sợ hãi: 1. Sợ không sống đầy đủ: bồ tát dù có bố thí mà vẫn thường chứa nhóm của cải, chưa thể cho hết cái mình có; 2. Sợ người khác chê bai: bồ tát hóa độ chúng sanh mà vào quán rượu, hòa quang đồng trần nhưng chưa có thể tự tại; 3. Sợ chết: bồ tát tuy phát tâm rộng lớn nhưng vẫn sợ chết nên không dám xả thân mạng; 4. Sợ rơi đường dữ: bồ tát sợ rơi vào đường dữ nên luôn đối trị pháp bất thiện, không dám vào đường dữ để giáo hóa chúng sanh; 5. Sợ oai đức của đại chúng: bồ tát sợ đứng trước số đông hay người có oai đức vì không thể cất lên tiếng rống sư tử. Bồ tát khi vào bậc sơ địa mới dứt trừ được 5 sợ hãi này.368

không thành thục người bằng lời nól thêu dệt. Tóm lại, bồ tát có khả năng rời xa hẳn lầm lỗi của ba lời nói này. Kệ tụng:

Thí khắp và đại bi Khéo léo pháp duyên khởi Lẽ nào không thể nhẫn Ba phiền não ý địa. Giải thích:

Kệ tụng này nói rời xa ba ác hành của ý. Bồ tát do thí khắp tất cả vật nên rời phiền não tham, do tâm đại bi nên rời phiền não sân, do khéo léo hiểu pháp duyên khởi nên rời phiền não tà kiến. Trên đây là những sai biệt của sự đối trị phá giới, gọi là công đức thanh tịnh của giới bồ tát. Kệ tụng:

Người tổn thì tưởng ích Khổ sở sanh tưởng vui Bồ tát đã như vậy Nhẫn ai, nhẫn việc gì. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức thanh tịnh của nhẫn ba la mật. 369

Người tổn thì tưởng ích: Bồ tát đối với việc không lợi ích do người mang đến cho mình thì nghĩ tưởng đó là mình được lợi ích nên cần phải nhẫn nhục 740 .

Vì sao? Vì thành tựu nhân tố nhẫn nhục. Khổ sở sanh tưởng vui: Bồ tát trong khi nhận chịu khổ sở bèn sanh ý tưởng vui mừng 741. Vì sao? Vì thành tựu nhân tố lợi người. Bồ tát đã không có lý do gì khởi tưởng không lợi ích, không có lý do gì khởi tưởng khổ sở, vậy thì khởi nhẫn với ai, khởi nhẫn việc gì? Kệ tụng:

Bồ tát đoạn tưởng người

Yêu người hơn yêu mình

Vì người làm việc khó

Tinh tiến thì không khó.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức thanh tịnh của tiến ba la mật. Bồ tát vì người làm những việc khó làm, nhưng nhờ tinh tiến nên không thấy khó. Vì sao? Vì bồ tát dứt bỏ ý tưởng về người 742, và trong tất cả thời yêu người hơn yêu mình. Bồ tát vì người tu tinh tiến như vậy, sao lại có chuyện khó làm. Đây là công đức thanh tịnh của tinh tiến. Kệ tụng:

740 Đây là ý lạc mang ơn của bồ tát, vì thấy chúng sanh có ơn lớn với mình, vì nhờ có họ mà mình mới cơ hội tu tập nhẫn nhục.

741 Đây là ý lạc hoan hỷ của bồ tát, vì thấy làm được lợi ích cho chúng sanh, dù mình chịu khổ sở.

742 Ý tưởng về người là có tâm bỉ thử, phân bì, như người kia làm ít trong khi tôi phải làm nhiều.370

Ít lạc, hai tự lạc

Chấp trước, thoái, tận, si

Là thiền ba hạng người

Thiền bồ tát khác kia.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức thanh tịnh của thiền ba la mật. Ít lạc, là thiền thế gian. Hai tự lạc, là thiền thanh văn và thiền duyên giác. Chấp trước, là thiền thế gian thì chấp trước kiến giải của mình, và thiền của nhị thừa thì chấp trước niết bàn. Thoái, là đặc tánh của thiền thế gian. Tận, là đặc tánh của thiền thanh văn và thiền duyên giác, vì khi đến niết bàn vô dư 743 là tận cùng. Si, là thiền của ba hạng người trên có sự thích ứng với nhiễm ô do si và nhiễm ô không do si 744.

Thiền bồ tát khác kia: Thiền của bồ tát thì trái ngược với thiền của ba hạng người kia. Vì sao? Vì nhiều an lạc, là mình an lạc và người an lạc; vì không chấp trước, không thoái lui, không diệt tận và không si mê. Đây gọi là công đức thanh tịnh của thiền định. 745

743 Niết bàn vô dư: là niết bàn không còn 5 uẩn,12 xứ, 18 giới và các căn. Niết bàn vô dư đến với một vị a la hán sau khi chết, không còn tái sanh. Niết bàn này cũng được gọi là bát niết bàn, là niết bàn toàn phần. Tương ưng V, Một tỳ kheo khác, định nghĩa: "Này các tỳ kheo, thế nào gọi là niết bàn giới không có dư y? Ở đây, này các tỳ kheo, tỳ kheo là bậc a la hán, các lậu hoặc đã tận, phạn hạnh đã thành, việc nên làm đã làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích, hữu kiết sử đã diệt, đã giải thoát nhờ chánh tri. Ở đây đối với vị ấy, mọi cảm thọ đều không có hoan hỉ ưa thích, sẽ được lắng dịu. Này các tỳ kheo, đây gọi là niết bàn không có dư y." (H.T Thích Minh Châu dịch)

744 Nhiễm ô là phiền não chướng, chướng ngại cho trí căn bản hội nhập chân như. Có sự thích ứng là còn sự phân biệt của tâm, khi tâm dơ bẩn, khi tâm trong sáng khác nhau. Si là mê vọng, tức còn có sự chấp thủ tướng và sự kế đạt danh tự tướng. Hành giả phải đến quả nhị thừa hay vị thập tín, mới trừ được tâm chấp trước tương ưng nhiễn ô này. 745 Pháp môn thiền có nhiều thứ, tựu trung có 3 môn: 1. Thế gian thiền; 2. Xuất thế gian thiền; 3. Xuất thế gian thượng thượng thiền. Thế gian thiền gồm: 4 thiền, 4 không, 4 vô lượng tâm, 16 đặc371

Kệ tụng:

Tối xúc chạm, hai đèn

Trí của ba hạng người

Như ánh sáng mặt trời

Trí bồ tát không sánh.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị công đức thanh tịnh của tuệ ba la mật.

Thí như trong bóng tối dùng tay xúc chạm đồ vật, trí của phàm phu cũng như vậy. Vì sao? Vì có được một ít cảnh, không nhận biết rõ ràng, trí không cố định lâu dài. Thí như hai ngọn đèn chiếu sáng đồ vật trong phòng, trí thanh văn và trí duyên giác cũng như vậy. Vì sao? Vì có được một ít cảnh, từ từ nhận biết rõ ràng, trí chưa thanh tịnh cùng cực. Thí như ánh sáng mặt trời chiếu soi vạn vật, trí bồ tát cũng như vậy. Vì sao? Vì có được đầy khắp các cảnh, nhận biết rõ ràng, trí thanh tịnh cùng cực. Các trí kia không thể so sánh với trí bồ tát. Đây gọi là công đức thanh tịnh của trí tuệ.

Lại nữa, sáu ba la mật về sau có tám thứ công đức vô thượng. thắng và các pháp 6 thông, 3 minh (thông minh thiền). Các thiền này đều tu tập nơi hơi thở để thu nhiếp tâm, chỉ cho pháp thiền của phàm phu và ngoại đạo. Xuất thế gian thiền gồm: 9 tưởng, 8 niệm, 10 tưởng, 8 bối xả, 8 thắng xứ, 10 nhất thiết xứ (quán thiền), 9 thứ đệ định (luyện thiền), Sư tử phấn tấn tam muội (huân thiền), Siêu việt tam muội (tu thiền). Các thiền này đều do nơi các pháp mà quán bất tịnh để thu nhiếp cái tâm phóng túng, đây chỉ cho pháp thiền của nhị thừa. Xuất thế gian thượng thượng thiền gồm: tự tánh thiền, thanh tịnh thiền, thật tướng định, Lăng nghiêm định, các pháp tam muội như Chân như tam muội, Hải ấn tam muội, Pháp hoa tam muội, Bát chu tam muôi, Thủ lăng nghiêm tam muội v.v… Các thiền định này đều nhân nơi trí tuệ mà chứng nhập tâm tánh, đó là thiền môn của bồ tát. Tuy nhiên, phổ quát mà nói, ba môn ấy lẫn thông nhau, không nhất định phân biệt khu vực là phàm phu thiền, nhị thừa thiền hay bồ tát thiền.

372

Kệ tụng:

Y, loại, duyên, hồi hướng

Nhân, trí, điền, y chỉ

Tám tối thắng như vậy

Nghĩa vô thượng nên biết.

Giải thích:

Tám vô thượng: 1. Chỗ dựa; 2. Phẩm loại; 3. Duyên tố; 4. Hồi hướng; 5. Nhân tố; 6. Trí tuệ; 7. Ruộng tốt; 8. Y chỉ.

Hỏi: Tám yếu tố này đối với sáu độ vì sao gọi là vô thượng? Đáp: Chỗ dựa thí: thí là chỗ dựa của bồ tát. Phẩm loại thí: thí có ba loại: 1. Thí tài sản, là sẵn sàng xả bỏ thân mạng mình; 2. Thí vô úy, là cứu tế nỗi sợ hãi của dòng sanh tử và đường dữ; 3. Thí chánh pháp, là nói pháp đại thừa. Duyên tố thí: lấy đại bi làm duyên tố sanh khởi thí. Hồi hướng thí: thí vì cầu quả đại bồ đề. Nhân tố thí: lấy nghiệp huân tập chủng tử thí đời trước làm nhân tố. Trí tuệ thí: dùng trí vô phân biệt quán sát ba luân, tức là không phân biệt người cho, người nhận và vật cho. Ruộng tốt thí: thí là ruộng tốt cho năm hạng người: 1. Người cầu xin; 2. Người khổ sở; 3. Người không nương tựa; 4. Người làm ác; 5. Người đủ đức; và nên biết ở đây lấy người đủ đức thù thắng làm vô thượng. Y chỉ thí: thí nhờ ba thứ y chỉ: 1. Y chỉ tín hướng; 2. Y chỉ tư duy; 3. Y chỉ tam muội. Y chỉ tín hướng là như trong phần phân biệt tu tập (sáu ba la mật) đã nói về tư duy tin tưởng. Y chỉ tư duy là như trong phần phân biệt tu tập (sáu ba la mật) đã nói về tư duy mùi vị, tư duy tùy hỷ, tư duy mong cầu. Y chỉ tam muội là dựa vào các định như 373

kim cương tạng v.v…, như trong phần tu tập (sáu ba la mật) có nói y chỉ thế lực 746. Với những y chỉ vô thượng như vậy nên thí ba la mật gọi là vô thượng. Như thí có tám vô thượng, năm ba la mật: giới, v.v… cũng có tám vô thượng. Ở đây, phẩm loại vô thượng của giới là giới bồ tát; phẩm loại vô thượng của nhẫn là người đi đến giết hại bồ tát thì kém cỏi yếu hèn 747. Phẩm loại vô thượng của tiến là tu tập các ba la mật thì những thứ bị đối trị của các ba la mật được đoạn trừ 748. Phẩm loại vô thượng của thiền là các tam ma đề của bồ tát. Phẩm loại vô thượng của tuệ là trí duyên cảnh như như 749. Ruộng tốt vô thượng của giới v.v… là pháp đại thừa. Sáu vô thượng khác cũng tương tự như đã nói trong thí.

Lại nữa, thí và tiến có những sai biệt về công đức không chung. Kệ tụng:

Thí một khiến được vui

Nhiều kiếp tự chịu khổ

Còn xả cả yêu sâu 750

Thì được phước lợi lớn.

746 Y chỉ tư duy gồm có tư duy tin tưởng, tư duy mùi vị, tư duy tùy hỷ và tư duy mong cầu, và y chỉ thế lực gồm có thế lực của thân, thế lực của hành động và thế lực của lời nói. Xin xem luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 7, phẩm Độ nhiếp thứ 17, phần tu tập sáu ba la mật. 747 Vị bồ tát chấp nhận xả bỏ thân mạng vì chánh pháp là vô thượng. 748 Theo Nhiếp luận, những thứ bị đối trị của ba la mật là các pháp tạp nhiễm, bao gồm bản thân, nguyên nhân và hậu quả. Như thí ba la mật đối trị tham, có 3: bản thân của tham, nguyên nhân của tham và hậu quả của tham. Cả 3 thứ như vậy đều được thí ba la mật đối trị. 749 Như như cảnh: Diệu cảnh chân như, thường trú nhất tướng, không dời không đổi, không diệt không sanh, là cảnh mà trí như như duyên vào.

750 Bồ đề tư lương luận, quyển 3, ghi: Xả tức là bố thí, cho nên xả xứ là thí ba la mật (xả tức bố thí, thị cố xả xứ vi đàn na ba la mật). Cũng luận này nói: Lấy xả tư lương đoạn được yêu ghét (dĩ xả tư lương đắc đoạn tắng ái).

374

Giải thích:

Nếu các bồ tát thí cho một chúng sanh để người ấy được vui mà bản thân phải chịu khổ nghèo túng trong nhiều kiếp thì các bồ tát cũng vẫn bố thí, không bỏn xẻn, vì yêu sâu đậm. Yêu sâu đậm là mặt sai biệt của tâm bi. Huống nữa là các bồ tát thí cho một chúng sanh để người ấy được vui mà bản thân được phước lợi lớn trong nhiều kiếp. Kệ tụng:

Người xin tùy chỗ muốn Bồ tát xả tất cả Người xin vì bản thân Lợi người trăm thứ thí. Giải thích:

Nửa kệ tụng đầu là nói chung, nghĩa là theo sự mong cầu của người, bồ tát thí xả tất cả. Nửa kệ tụng sau là giải thích, nghĩa là người xin vì lợi mình nên muốn được tất cả, bồ tát vì lợi người nên trăm thứ thí xả tất cả. Kệ tụng:

Xả thân còn không khổ Huống chi xả của cải Được hoan hỷ xuất thế Khởi khổ là vô thượng. Giải thích:

375

Việc bồ tát xả bỏ thân mạng là phát xuất từ tâm nên không thấy có khổ. Cái tâm này hiển thị sự xuất thế gian của bồ tát. Vì sao? Vì tâm hoan hỷ. Hỏi: Tâm hoan hỷ này từ đâu mà được? Đáp: Sanh khởi từ khổ, cho nên sanh khởi từ khổ là công đức vô thượng của bồ tát, và do vậy bồ tát ở trên hết trong những bậc xuất thế gian. Kệ tụng:

Người xin được tất cả Vui mà không vui lớn Bồ tát xả tất cả Vui lớn hơn vui kia. Giải thích:

Người xin cần những gì thì bồ tát đều cho cả, vì vậy người xin rất vui. Niềm vui này không phải là niềm vui lớn. Hỏi: Vì sao?

Đáp: Vì bồ tát thí xả tất cả, vui khi thấy người xin vui được của, do vậy niềm vui của bồ tát thì lớn hơn niềm vui của người xin. Kệ tụng:

Người xin được tất cả Có của chẳng thấy giàu Bồ tát xả tất cả Không của mà giàu to. Giải thích:

376

Kệ tụng này nói sự sai biệt về của cải vô tận của bồ tát. Kệ tụng:

Người xin được tất cả Chẳng nghĩ lợi ích lớn Bồ tát xả tất cả Nghĩ tưởng lợi ích lớn. Giải thích:

Kệ tụng này nói sự sai biệt về tâm đại bi của bồ tát. Kệ tụng:

Người xin lấy tự nhiên Như hái trái bên đường Bồ tát thí xả lớn Người khác không làm được. Giải thích:

Kệ tụng này nói sự sai biệt về sự không đắm trước của bồ tát. Hỏi: Đã nói những sai biệt về công đức không chung của thí rồi, vậy những sai biệt về công đức không chung của tiến là gì? Kệ tụng:

Thắng, nhân, y, nghiệp, chủng Đối trị có khác nhau Như vậy sáu thứ nghĩa 377

Sai biệt của tinh tiến. Giải thích:

Tinh tiến có sáu thứ sai biệt: 1. Sai biệt tối thắng; 2. Sai biệt nhân tố; 3. Sai biệt y chỉ; 4. Sai biệt nghiệp dụng; 5. Sai biệt chủng loại; 6. Sai biệt đối trị. Kệ tụng này nêu ra chung, các kệ tụng khác giải thích riêng. Kệ tụng:

Bạch pháp tiến trên hết Tiến cũng là thắng nhân Có được các thiện pháp Tinh tiến làm y chỉ. Giải thích:

Kệ tụng này nói về sai biệt tối thắng, sai biệt nhân tố và sai biệt y chỉ của tinh tiến.

Bạch pháp tiến trên hết: Đây là nói sai biệt tối thắng, nghĩa là trong tất cả thiện pháp thì tinh tiến là tối thắng. Tiến cũng là thắng nhân: Đây là nói sai biệt nhân tố, nghĩa là tinh tiến là nhân tố vô thượng. Có được các thiện pháp, Tinh tiến làm y chỉ: Đây là nói sai biệt y chỉ, nghĩa là do y chỉ tinh tiến mà được tất cả thiện pháp. Kệ tụng:

Hiện lạc, pháp thế gian Pháp xuất thế, của cải 378

Động tĩnh và giải thoát

Bồ đề: bảy nghiệp dụng.

Giải thích:

Kệ tụng này nói về sai biệt nghiệp dụng của tinh tiến. Sai biệt nghiệp dụng của tinh tiến có bảy thứ: 1. Được hiện pháp lạc trú 751; 2. Được pháp thế gian; 3. Được pháp xuất thế gian; 4. Được của cải; 5. Được tĩnh lặng trong tán động; tĩnh lặng trong tán động là do biết sự không toàn hảo của thế gian; 6. Được giải thoát: giải thoát là sự đoạn được thân kiến 752; 7. Được bồ đề: bồ đề là tuệ giác vô thượng.

Kệ tụng:

Tăng giảm và tăng thượng

Xả chướng và nhập chân

Chuyển y và đại lợi

Sáu chủng loại tinh tiến.

Giải thích:

Kệ tụng này nói về sai biệt chủng loại của tinh tiến. 751 Hiện pháp lạc trú: An trú pháp lạc của giải thoát. Các bậc thánh cõi sắc nhờ tu tập các thiền định mà an trú trong pháp lạc của giải thoát. Do căn cứ vào kết quả của thiền định nên gọi là hiện pháp lạc trú. Hiện pháp lạc trú là 1 trong 4 đẳng trì của cõi sắc, là 1 trong 7 loại thiền định. Luận Câu xá, quyển 28 ghi: "Nương vào thanh tịnh, 4 căn bản tịnh lự của vô lậu mà được pháp lạc hiện tiền." Luận Đại tỳ bà sa, quyển 26, ghi: "Cái vui xuất gia, cái vui viễn ly (sơ thiền), cái vui tịch tĩnh (nhị thiền), cái vui tam bồ đề (rốt ráo rời sự thắt buộc của phiền não, thấy biết như thật về các pháp sở tri), 4 loại hiện pháp lạc trú này chỉ giới hạn trong 4 căn bản định của cõi sắc, mà không có trong cận phần định và cõi vô sắc." 752 Thân kiến: Cái thấy về thân tâm qua 5 uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) là tự ngã, tức năm uẩn chấp ngã.

379

Sai biệt chủng loại của tinh tiến có sáu thứ: 1. Tinh tiến tăng giảm, là tinh tiến bốn chánh cần 753, làm giảm hai ác pháp và làm tăng hai thiện pháp; 2. Tinh tiến tăng thượng, là tinh tiến năm căn 754, lấy pháp giải thoát làm nghĩa tăng thượng; 3. Tinh tiến xả chướng, là tinh tiến năm lực 755, làm cho những chướng ngại 756 không thể cản trở; 4. Tinh tiến nhập chân, là tinh tiến bảy giác phần 757 ,

làm nền tảng để thiết lập kiến đạo; 5. Tinh tiến chuyển y, là tinh tiến tám thánh đạo phần 758, làm nhân tố của tu đạo đưa đến quả chuyển y cứu cánh; 6. Tinh tiến đại lợi, là tinh tiến sáu ba la mật, làm nhân tố của sự lợi ích mình người. Kệ tụng:

Chủng lại có năm khác

Hoằng thệ và phát hành

Không thấp và không động

Thứ năm là không chán.

Giải thích:

753 Bốn chánh cần: Đoạn trừ ác pháp đã sanh, ngăn ngừa ác pháp chưa sanh, phát sanh thiện pháp chưa sanh và tăng trưởng thiện pháp đã sanh.

754 Năm căn: Tín căn, tiến căn, niệm căn, định căn và tuệ căn. Năm căn là nền tảng phát sanh và tăng thượng các thiện nghiệp.

755 Năm lực: Tín lực, tiến lực, niệm lực, định lực và tuệ lực. Năm lực nhờ vào 5 căn tăng thượng mà có được. Năm lực là sức mạnh duy trì sự liên tục đưa đến giải thoát cho hành giả và là thần lực của 5 căn, vì chúng có khả năng đối trị thế lực của năm chướng. Năm căn như năm cánh tay, còn năm lực như là sức mạnh của năm cánh tay ấy.

756 Chướng ngại là chướng ngại của 5 căn: Không tin, biếng nhác, thất niệm, loạn tâm và vô tri. Xem chú thích phẩm Giác phần, thứ 21, quyển 10.

757 Bảy giác phần: Trạch pháp, tinh tiến, hỷ, khinh an, niệm, định và xả. Gọi là giác phần vì nó đưa người tu tập đến tuệ giác.

758 Tám thánh đạo phần: Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tiến, chánh niệm và chánh định.

380

Năm tinh tiến khác: 1. Tinh tiến hoằng thệ, là tinh tiến muốn phát khởi tu hành; 2. Tinh tiến phát hành, là tinh tiến thị hiện phát hành các thiện pháp; 3. Tinh tiến không thấp, là tinh tiến có được quả lớn chứ không phải những quả thấp; 4. Tinh tiến không động, là những khổ sở như lạnh, nóng v.v… không làm tâm lay động; 5. Tinh tiến không chán, là không vì được kết quả chút ít mà cho là đủ. Năm tinh tiến này, trong các kinh có nói đến như là tinh tiến hoằng thệ 759, tinh tiến hiện khởi 760, tinh tiến dũng mãnh 761, tinh tiến kiên cố 762, tinh tiến không bỏ đường đi của Phật 763. Đối với các thiện pháp, nên biết thứ tự tinh tiến như vậy. 759 Tinh tiến hoằng thệ là khoác mặc tâm chí mạnh mẽ làm áo giáp mà xông tới, không sợ bất cứ khó khăn nào, không gì làm lay chuyển chí nguyện của mình. Kinh Bồ tát địa trì, quyển 6, phẩm Bồ tát địa trì phương tiện xứ tinh tiến có ghi: "Bồ tát trước khởi tinh tiến phương tiện, trong tâm trang bị áo giáp hoằng thệ, khởi lên ý niệm rằng: Tôi vì một chúng sanh mà làm nhân duyên thoát khổ, (bằng cách) lấy trăm ngàn đại kiếp làm một ngày một đêm, như vậy ức số của trăm ngàn đại kiếp, tôi nguyện vào trong địa ngục, cho đến khi thành Phật thệ nguyện của tôi cũng không thoái chuyển. Nếu tôi không đắc vô thượng bồ đề thì tôi không bao giờ từ bỏ tinh tiến, nói chi đến việc nhận chịu một chút khổ sở trong một thời gian ngắn ngủi. Đây gọi là vị bồ tát tinh tiến hoằng thệ."

760 Tinh tiến hiện khởi là tinh tiến thị hiện phát hành các thiện pháp bằng thần thông. Kinh Phật thuyết Thủ lăng nghiêm tam muội, quyển thượng ghi: "Phật dạy bồ tát Kiên Ý: Trú ở tam muội Thủ lăng nghiêm, phát đại tinh tiến có được các thiện pháp bằng cách không phát động ba nghiệp thân, khẩu, ý, thị hiện làm người biếng nhác rồi hiện hành tinh tiến để cho chúng sanh noi theo mình mà học tập, nhưng đối với các pháp không có phát khởi, không có thọ dụng. Vì sao? Vì bồ tát biết pháp tánh thường trú của tất cả các pháp là không đến không đi. Như vậy, rời xa thân, khẩu, ý hành mà có thể thị hiện phát hành tinh tiến."

761 Tinh tiến dũng mãnh là dũng mãnh tiến tu những hạnh khó làm. Kinh Vô lượng thọ, quyển thượng nói: "Tinh tiến dũng mãnh, chí nguyện không biết mệt mỏi." Kinh Pháp hoa, phẩm Tựa ghi: "Lại thấy bồ tát tinh tiến dũng mãnh, vào chốn núi sâu, suy nghĩ trí Phật." 762 Tinh tiến kiên cố là nỗ lực tu hành, chuyên tâm dụng công, không biếng nhác, không gì phá hoại được. Kinh Thắng tư duy Phạn vương sở vấn, quyển 6 ghi: "Bồ tát đối với các pháp không thấy tướng đồng nhất, không thấy tướng dị biệt, gọi là bồ tát tinh tiến kiên cố." 763 Tinh tiến không bỏ Phật đạo là tinh tiến đạt thành vô thượng giác. Luận Đại trí độ, quyển 16 ghi: "Tinh tiến vì Phật đạo gọi là ba la mật, còn tinh tiến vì các thiện pháp khác thì chỉ gọi là tinh tiến mà không gọi là ba la mật …. Bồ tát tinh tiến không ngừng không nghỉ, nhất tâm cầu Phật đạo. Tu hành như vậy gọi là tinh tiến ba la mật."381

Kệ tụng:

Ba thứ thấp, vừa, cao Là do nương ba thừa Và hai giác thấp, cao Lợi có hai nhỏ, lớn. Giải thích:

Những loại tinh tiến ở trên là dựa vào sự sai biệt của người tu tập. Lại nói ba thứ tinh tiến và hai thứ tinh tiến. Ba thứ tinh tiến là dựa vào sự sai biệt của người tu tập trong ba thừa, theo thứ tự mà nói tinh tiến bậc thấp, tinh tiến bậc vừa và tinh tiến bậc cao. Hỏi: Nguyên nhân gì lại có hai thứ tinh tiến? Đáp: Vì có tuệ giác bậc thấp và tuệ giác bậc cao. Tuệ giác bậc thấp là y cứ người tu tập nhị thừa; tuệ giác bậc cao là y cứ người tu tập đại thừa; theo thứ tự mà nói tinh tiến lợi nhỏ và tinh tiến lợi lớn. Vì sao? Vì lợi nhỏ là lợi mình và lợi lớn là lợi người.

Kệ tụng:

Đắm tài, đắm phiền não Đắm chán, đắm biết đủ Bốn đắm không thoái lui Đối trị chia bốn thứ. Giải thích:

Kệ tụng này nói về sai biệt đối trị của tinh tiến. 382

Do đối trị bốn thứ đắm trước mà có bốn thứ không thoái lui, nên nói tinh tiến có bốn thứ sai biệt đối trị.

Hỏi: Sai biệt đối trị như thế nào?

Đáp: Các hạnh như bố thí v.v… do bốn thứ đắm trước làm chướng ngại nên không thực thi được các hạnh: 1. Đắm trước tiền của, là với tiền của thì cực kỳ keo lẫn; 2. Đắm trước phiền não, là với tiền của thì tâm khởi nhuốm bẩn; 3. Đắm trước chán nản, là với các hạnh bố thí v.v… thì có sự lùi bước và khuất phục; 4. Đắm trước biết đủ, là với bố thí chút ít v.v… mà đã vui mừng cho là đầy đủ. Người tu hạnh tinh tiến thì đối trị được bốn thứ đắm trước này, có được sự không thoái lui, nên nói tinh tiến có bốn thứ sai biệt đối trị. Đã nói công đức của sáu ba la mật, kế nói sự hiển thị lẫn nhau của sáu ba la mật.

Kệ tụng:

Nhiếp nhau và sai biệt

Y pháp và làm nhân

Sáu độ dựa nhau thành

Tất cả loại phân biệt.

Giải thích:

Sáu ba la mật tác thành cho nhau, mỗi độ có bốn nghĩa: 1. Nhiếp nhau; 2. Sai biệt; 3. Y pháp; 4. Làm nhân.

Nhiếp nhau: Thí vô úy nhiếp lấy hai độ giới và nhẫn, vì hai độ này có thể cho sự không sợ hãi. Thí chánh pháp nhiếp lấy hai độ định và tuệ, vì hai độ này có thể cho chánh pháp. Hai sự bố thí đều nhiếp lấy một độ tinh tiến, vì một độ này có thể thực thi hai sự bố thí.

383

Hỏi: Giới độ nhiếp lấy độ nào?

Đáp: Thực hành tất cả thiện pháp làm giới, vì vậy các độ khác thí v.v… đều nhiếp trong giới độ. Cũng vậy, suy ra tương tự các ba la mật khác như nhẫn v.v… các độ thống nhiếp lẫn nhau.

Sai biệt: Sáu độ, thí v.v…, làm thành sáu sự thí, nghĩa là thí thí, thí giới, thí nhẫn, thí tiến, thí thiền và thí tuệ; cứ như thế tiếp tục thiết lập thí, giới v.v… 764 Y pháp: Tất cả kinh đều hiển thị các nghĩa của thí v.v…, và tất cả nghĩa của thí v.v… đều hiển thị trong các kinh. Nên biết, các kinh và các nghĩa của sáu ba la mật đều thống nhiếp lẫn nhau.

Làm nhân: Thí là nhân của giới v.v… Vì sao? Vì người không lưu luyến tiền của có thể thực hành giới v.v… Giới cũng là nhân của thí v.v… Vì sao? Vì vị tỳ kheo tiếp nhận giới phòng hộ 765 có thể xả bỏ tất cả vật sở hữu và sự hưởng thụ, và người trú trong giới có thể đầy đủ nhẫn v.v… Lại nữa, tiếp nhận giới nhiếp thiện pháp là tu tập thí v.v… Cũng vậy, suy ra tương tự nhẫn v.v… các ba la mật làm nhân cho nhau.

Như vậy, đã nói các nghĩa của sáu ba la mật, kế nói sự thực hành bốn nhiếp. Kệ tụng:

Bố thí và ái ngữ

Lợi hành và đồng lợi

Thí bình đẳng, thuyết pháp

764 Thí dụ, sáu độ làm thành 6 giới: giới thí, giới giới, giới nhẫn, giới tiến, giới thiền và giới tuệ. Có tất cả 36 sai biệt của 6 ba la mật. Phẩm Thuật cầu, thứ 12, phần 2: "Bồ tát tư duy về phương tiện rồi, lại khởi lên ý niệm (tác ý dũng mãnh): tôi nên khởi lên bốn thứ dũng mãnh, đó là vững chắc, thành thục, cúng dường và thân cận. Vững chắc là tu tập sáu lần của sáu ba la mật, nghĩa là sáu thí cho đến sáu tuệ; sáu thí là thí thí cho đến thí tuệ; giới, nhẫn, tiến, định, tuệ cũng như vậy."

765 Chỉ cho giới phòng hộ giới bổn (ba la đề mộc xoa) và giới phòng hộ các căn.384

Kiến lập và tự hành.

Giải thích:

Bốn pháp nhiếp: 1. Bố thí nhiếp; 2. Ái ngữ nhiếp; 3. Lợi hành nhiếp; 4. Đồng lợi nhiếp.

Thí bình đẳng, là bố thí nhiếp. Thuyết pháp, là ái ngữ nhiếp, là thuyết về pháp và nghĩa của sáu ba la mật. Kiến lập, là lợi hành nhiếp, là kiến lập chúng sanh vào trong sáu ba la mật. Tự hành, là đồng lợi nhiếp, là kiến lập cho người rồi tự mình cũng phải thực hành sáu ba la mật. Hỏi: Vì sao nói đặc tánh của bốn pháp nhiếp? Đáp: Bốn pháp nhiếp là các phương tiện nhiếp hóa chúng sanh. Kệ tụng:

Nhiếp người bốn phương tiện

Tức là bốn tánh nhiếp:

Tùy nhiếp và nhiếp thủ

Chánh chuyển và tùy chuyển.

Giải thích:

Bố thí là phương tiện tùy nhiếp, do thí của cải mà theo đó người nhận được nhiếp phục. Ái ngữ là phương tiện nhiếp thủ, do thí chánh pháp mà người vô tri và người nghi ngờ tiếp nhận được nghĩa lý. Lợi hành là phương tiện chánh chuyển, do lợi hành mà các điều thiện chuyển hóa. Đồng lợi là phương tiện tùy chuyển, do bồ tát thực hành những gì mình nói ra, chúng sanh thấy biết điều đó, nếu trước chưa thực hành điều thiện thì noi theo bồ tát mà thực hành điều thiện. Hỏi: Nghiệp dụng của bốn pháp nhiếp là gì? 385

Kệ tụng:

Đồ đựng và tin tưởng Thực hành và giải thoát Thứ tự làm bốn việc Nghiệp dụng của bốn nhiếp. Giải thích:

Bố thí nhiếp làm cho người nhận trở thành đồ chứa đựng chánh pháp, do tùy thuận tiền của mà có thể kham nhận chánh pháp. Ái ngữ nhiếp làm cho người nghe phát sanh tin tưởng chánh pháp, do nghĩa lý của chánh pháp đánh tan sự nghi ngờ của người nghe. Lợi hành nhiếp làm cho người được lợi phát khởi tu tập chánh pháp, do nương tựa và thực hành đúng với chánh pháp. Đồng lợi nhiếp làm cho người tu tập được giải thoát, do tu hành thanh tịnh và dài lâu mà được lợi ích. Đó là nghiệp dụng của bốn pháp nhiếp. Hỏi: Đức Thế tôn có nói hai nhiếp, nghĩa đó thế nào? Kệ tụng:

Bốn tánh nói hai nhiếp Tài nhiếp và pháp nhiếp Tài một, pháp có ba Thứ tự nhiếp bốn nhiếp. Giải thích:

386

Đặc tánh của bốn pháp nhiếp này, ở chỗ khác Thế tôn nói là hai nhiếp, là tài nhiếp và pháp nhiếp, nghĩa là lấy hai nhiếp thu tóm bốn nhiếp. Tài nhiếp là pháp nhiếp thứ nhất, pháp nhiếp là ba pháp nhiếp ở sau.

Hỏi: Vì sao pháp nhiếp thu tóm ba nhiếp ở sau?

Đáp: Pháp có ba thứ: 1. Pháp sở duyên; 2. Pháp sở hành; 3. Pháp sở tịnh 766; theo thứ tự pháp nhiếp thu tóm ba nhiếp ở sau.

Kệ tụng:

Sai biệt thấp, vừa, cao

Chủng loại của bốn nhiếp

Thêm không và thêm có

Thuần có thành ba ích.

Giải thích:

Chủng loại sai biệt của bốn pháp nhiếp có ba: thấp, vừa và cao, là do các bồ tát nhiếp hóa người tu sai biệt trong ba thừa. Do ba chủng loại sai biệt này, thứ tự có ba ích: 1. Thêm không ích; 2. Thêm có ích; 3. Thuần có ích. Thêm không ích, là pháp nhiếp của bồ tát ở giải hành địa 767. Thêm có ích, là pháp nhiếp của bồ tát ở nhập đại địa 768. Thuần có ích, là pháp nhiếp của bồ tát từ địa thứ tám trở lên 769 ,

do các bồ tát quyết định làm cho chúng sanh thành tựu. 766 Pháp sở duyên là giáo pháp được tiếp nhận, từ đó có sự phân biệt thiện ác, tốt xấu. Pháp sở hành là giáo pháp được thực hành, bỏ ác làm lành, rời xấu theo tốt. Pháp sở tịnh là do thực hành giáo pháp mà được lợi ích là sự thanh tịnh và giải thoát. 767 Địa vị Thắng giải hành: là vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hành, 10 hướng và 4 da hành. Danh hiệu địa vị này có 4: nguyện lạc, tín hành, thắng giải hành và ý lạc. Địa vị này khẳng định về chân như được dạy cho, chứ chưa chứng ngộ chân như ấy. 768 Nhập đại địa = địa vị vô tướng hành: là vô số kiếp thứ hai, tức địa đầu tiên đến địa thứ 7. 769 Địa vị vô công dụng hành: là ba vô số kiếp thứ ba, tức địa thứ 8 đến địa thứ 10.387

Kệ tụng:

Bồ tát muốn nhiếp chúng Dựa bốn phương tiện này Lợi lớn và dễ thành Được khen ba lợi ích. Giải thích:

Nếu các bồ tát muốn nhiếp hóa đồ chúng thì tất cả phải dựa vào bốn pháp nhiếp này làm phương tiện. Vì sao? Vì tất cả lợi lớn được thành tựu, vì đó là phương tiện dễ dàng mang lại an vui, vì được chư Phật khen ngợi. Kệ tụng:

Bốn nhiếp ở ba đời Thường nhiếp hóa chúng sanh Đường thành tựu chúng sanh Không gì ngoài bốn nhiếp. Giải thích:

Bốn pháp nhiếp này ở trong ba đời: đã nhiếp hóa, sẽ nhiếp hóa và đang nhiếp hóa tất cả chúng sanh. Cho nên, bốn pháp nhiếp này là con đường thành thục chúng sanh, không có con đường nào khác, vì con đường khác không có những đặc tánh của bốn pháp nhiếp. Đã nói riêng bốn pháp nhiếp của sáu độ, tiếp theo dùng một kệ tụng để tổng kết các nghĩa trước. 388

Kệ tụng:

Không đắm và vắng lặng Chịu đựng, ý chí mạnh Không lay động, rời tướng Bốn nhiếp nhiếp chúng sanh. Giải thích:

Trong kệ tụng này, ba câu trước là tóm tắt nghĩa của sáu độ, câu sau cùng là tóm tắt nghĩa của bốn pháp nhiếp. Nghĩa của kệ tụng này như trước đã giải thích. Bồ tát lấy sáu hạnh ba la mật để thực hành bốn pháp nhiếp. Rõ ràng, sáu ba la mật thành tựu lợi mình và lợi người, bốn pháp nhiếp cũng thành tựu lợi mình và lợi người. Đó là lý do, theo thứ tự, trước nói sáu ba la mật, sau nói bốn pháp nhiếp. Phẩm Độ Nhiếp trọn vẹn. 389

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Chín 390

Phẩm Mười Tám

CÚNG DƯỜNG

Giải thích:

Đã nói nghiệp dụng dồn chứa của các hạnh, nhưng chưa nói sự cúng dường Như lai. Nay sẽ nói đến sự cúng dường Như lai. Kệ tụng:

Y, vật, duyên, hồi hướng Nhân, trí, điền, y chỉ Như vậy tám cúng dường Cúng dường các Như lai. Giải thích:

Sự cúng dường Như lai nói lược có tám thứ: 1. Cúng dường pháp y; 2. Cúng dường phẩm vật; 3. Cúng dường duyên khởi; 4. Cúng dường hồi hướng; 5. Cúng dường nhân tố; 6. Cúng dường trí tuệ; 7. Cúng dường ruộng tốt; 8. Cúng dường y chỉ.

Hỏi: Tám thứ cúng dường này có ý nghĩa như thế nào? Kệ tụng:

Hiện tiền, không hiện tiền Y phục cùng ẩm thực Khởi sâu tâm thiện tịnh Làm đầy đủ hai khối 391

Thường nguyện sanh đời Phật

Ba luân không phân biệt

Thành thục các chúng sanh

Sau cùng mười một thứ.

Giải thích:

Hai kệ tụng tám câu này hiển thị tám ý nghĩa cúng dường ở trên. Hiện tiền, không hiện tiền: Là cúng dường pháp y 770 cho chư Phật hiện tại, quá khứ và tương lai.

Y phục cùng ẩm thực: Là cúng dường phẩm vật, là lấy đồ mặc, đồ ăn thức uống v.v… mà cúng dường 771.

Khởi sâu tâm thiện tịnh: Là cúng dường duyên khởi, là lấy tâm tịnh tín sâu xa mà cúng dường.

Làm đầy đủ hai khối: Là cúng dường hồi hướng, là làm đầy đủ hai khối phước trí mà cúng dường.

Thường nguyện sanh đời Phật: Là cúng dường nhân tố, do đời trước có nguyện: Nguyện sanh vào đời có Phật, khiến tôi có lợi ích, chẳng phải sự cúng dường hư luống.

Ba luân không phân biệt: Là cúng dường trí tuệ, là người cúng dường, người nhận cúng và vật cúng, ba sự ấy không thể thủ đắc. Thành thục các chúng sanh: Là cúng dường ruộng tốt, chúng sanh là ruộng, bồ tát dạy chúng sanh cúng dường để gieo trồng thiện căn. Sau cùng mười một thứ: Là cúng dường y chỉ, y chỉ có mười một thứ: 1. Y chỉ vật, là y tài vật mà cúng dường; 2. Y chỉ tư duy, là y chỉ tư duy mùi vị, tư duy 770 Pháp y = ca sa (kasaya).

771 Bốn sự hiến cúng cho thân là đồ ăn, đồ mặc, đồ nằm và thuốc thang. 392

tùy hỷ và tư duy mong cầu

772; 3. Y chỉ tín, là tin đại thừa mà phát bồ đề tâm 773; 4. Y chỉ nguyện, là phát thệ nguyện rộng lớn; 5. Y chỉ bi, là tâm thương xót chúng sanh; 6. Y chỉ nhẫn, là làm được việc khó làm; 7. Y chỉ hạnh, là tu tập các ba la mật; 8. Y chỉ chánh niệm, là nghĩ nhớ chính xác chánh pháp (mà mình văn, tư, tu); 9. Y chỉ chánh kiến, là thấy biết sự thật 774; 10. Y chỉ giải thoát, là đoạn diệt phiền não và tánh thanh văn; 11. Y chỉ chân thật, là chứng đắc đại bồ đề. Hỏi: Các loại cúng dường sai biệt như thế nào?

Kệ tụng:

Nhân quả và trong ngoài

Thô tế và lớn nhỏ

Xa gần những sai biệt

Là các loại cúng dường.

Giải thích:

Thế gian sai biệt 775 nên chủng loại cúng dường cũng sai biệt. Quá khứ làm nhân, hiện tại làm quả, hiện tại làm nhân, vị lai làm quả; quá khứ, hiện tại và vị lai làm nhân quả như vậy. Trong, là mình cúng dường. Ngoài, là bảo người cúng dường. Thô, là cúng dường tài lợi 776. Tế, là cúng dường sự tùy 772 Y chỉ tư duy: tư duy tin tưởng, tư duy mùi vị, tư duy tùy hỷ và tư duy mong cầu. Xin xem luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 7, phẩm Độ nhiếp thứ 17, phần tu tập sáu ba la mật. 773 Y chỉ tín là tư duy tin tưởng trong y chỉ tư duy. 774 Thấy biết chính xác về bốn sự thật căn bản (tứ diệu đế). 775 Thế gian có 3 loại: 1. Ngũ ấm thế gian: Năm ấm (sắc, thọ, tưởng, hành và thức) của 10 cảnh giới, mỗi mỗi sai biệt; 2. Chúng sanh thế gian: chúng sanh giả danh do 5 ấm hợp thành, trên từ Phật giới dưới đến địa ngục, mỗi mỗi sai biệt; 3. Quốc độ thế gian: trú xứ quốc độ sở y của chúng sanh trong 10 giới, mỗi mỗi sai biệt.

776 Tài lợi cúng dường là cúng dường hương hoa, đồ ăn, đồ uống, đồ mặc, đồ nằm, thuốc thang.393

thuận 777. Nhỏ, là cúng dường hạ liệt, vì có tâm lý cất cao. Lớn, là cúng dường tối thắng, vì không có tâm lý cất cao và không có tâm phân biệt ba luân. Xa, là muốn lúc sau mới cúng dường, hoặc cách một đời mới cúng dường, hoặc phát nguyện muốn cúng dường ở đời vị lai. Gần, là muốn bây giờ cúng dường, hoặc cúng dường không gián đoạn, hoặc phát nguyện muốn cúng dường ở đời hiện tại. Hỏi: Cúng dường Như lai những gì gọi là cúng dường tối thượng? Kệ tụng:

Cúng dường các Như lai

Tâm ý làm tối thượng

Tín, tâm, thông, phương tiện

Hòa hợp: năm tối thắng.

Giải thích:

Có năm thứ tâm ý cúng dường Như lai. Nên biết, cúng dường tâm ý là sự cúng dường tối thượng. Những gì là năm? 1. Tịnh tín; 2. Thâm tâm; 3. Thần thông; 4. Phương tiện; 5. Hòa hợp.

Tịnh tín: Là trong pháp đại thừa có nói sự cúng dường sanh khởi đức tin thanh tịnh.

Thâm tâm: Tâm này có chín thứ: 1. Tâm mùi vị; 2. Tâm tùy hỷ; 3. Tâm mong cầu; 4. Tâm không biết chán; 5. Tâm rộng lớn; 6. Tâm hoan hỷ thù thắng; 7. Tâm lợi ích thù thắng; 8. Tâm không nhuốm bẩn; 9. Tâm thuần lành. Chín thứ tâm này đã nói ở phần tu tập sáu ba la mật 778.

777 Tùy thuận cúng dường là thọ trì, đọc tụng, giảng nói kinh điển, là tu hành đúng theo lời Phật dạy, là tùy thuận tu tập 12 nhân duyên, lìa các tà kiến, tuân theo tứ y, chứng vô sanh pháp nhẫn. 778 Xem phẩm Độ nhiếp, thứ 17, quyển 7. Tâm mùi vị, tâm tùy hỷ và tâm mong cầu thuộc y chỉ tư duy để tu tập các ba la mật. Tâm không biết chán, tâm rộng lớn, tâm hoan hỷ thù thắng, tâm394

Thần thông: Là dựa vào các tam ma đề như hư không tạng tam muội v.v… Phương tiện: Là dùng trí vô phân biệt làm phương tiện nhiếp hóa. Hòa hợp: Là tất cả các đại bồ tát hòa hợp một quả vào tất cả quả. Phẩm Cúng Dường trọn vẹn.

lợi ích thù thắng, tâm không nhuốm bẩn và tâm thuần lành thuộc y chỉ tâm để tu tập các ba la mật.

395

Phẩm Mười Chín

THÂN CẬN

Giải thích:

Đã nói sự cúng dường Như lai, kế nói sự thân cận thiện tri thức. Kệ tụng:

Như trước cúng dường Phật Nói lược có tám thứ Thân cận thiện tri thức Nên biết cũng có tám. Giải thích:

Sự thân cận thiện tri thức cũng có tám thứ thân cận: y, vật, duyên khởi, hồi hướng, nhân tố, trí, ruộng và y chỉ. Hỏi: Tám nghĩa thân cận như thế nào? Kệ tụng:

Điều, tĩnh, trừ, đức tăng Có dũng, hiểu a hàm Biết chân, khéo thuyết pháp Bi sâu, rời thoái giảm. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị thân cận thứ nhất là thân cận y. 396

Nếu thiện tri thức có đủ mười công đức sau đây thì nên thân cận. Những gì là mười? 1. Điều phục; 2. Tịch tĩnh; 3. Hoặc đoạn trừ; 4. Đức tăng thêm; 5. Có dũng mãnh; 6. Hiểu rành kinh giáo; 7. Biết chân; 8. Thiện thuyết; 9. Tâm bi sâu; 10. Rời xa sự thoái lui.

Điều phục, là thích ứng với giới luật do các căn được điều phục. Tịch tĩnh, là thích ứng với thiền định do nội tâm được thu nhiếp. Hoặc đoạn trừ, là thích ứng với đức tin, chánh niệm và trí tuệ nên phiền não đoạn trừ. Đức tăng thêm, là đầy đủ giới, định và tuệ, không có thiếu sót và giảm bớt. Có dũng mãnh, là khi làm lợi ích cho người thì không biết mệt mỏi. Hiểu rành kinh giáo, là có được sự học rộng nghe nhiều. Biết chân, là hiểu rõ chân thật nghĩa 779. Thiện thuyết, là nói pháp chính xác. Tâm bi sâu, là tuyệt dứt mong cầu (quả báo khả ái). Rời xa sự thoái lui, là ở trong mọi thời cung kính nói pháp.

Kệ tụng:

Kính dưỡng và cấp thị

Thân tâm cùng tương ứng

Nguyện vui và theo thời

Hạ tâm làm duyên khởi.

Giải thích:

duyên khởi.

Nửa trên kệ tụng hiển thị thân cận vật, nửa dưới kệ tụng hiển thị thân cận 779 Chân thật nghĩa = đệ nhất nghĩa đế.

397

Thân cận vật có ba: 1. Của cải, là cung kính cúng dường; 2. Thân mạng, là tùy thuận cung cấp và hầu hạ; 3. Tâm tánh, là khi cung cấp và hầu hạ thì thân tương ứng với tâm 780 .

Thân cận duyên khởi cũng có ba thứ: 1. Vui vẻ tình nguyện; 2. Biết thời gian thích hợp; 3. Trừ tâm kiêu mạn. Kệ tụng:

Vì rời các tham đắm Vì cầu hạnh tùy thuận Tùy thuận đúng dạy bảo Làm cho người hoan hỷ. Giải thích:

Nửa trên kệ tụng hiển thị thân cận hồi hướng, nửa dưới kệ tụng hiển thị thân cận nhân tố.

Thân cận hồi hướng là không vì tham đắm lợi dưỡng, chỉ vì tùy thuận tu hành. Thân cận nhân tố là bồ tát theo sự dạy bảo mà tùy thuận tu hành, lấy đó làm nhân tố để thân cận thiện tri thức. Vì sao? Bồ tát lấy sự tùy thuận này để cho bậc thiện tri thức tâm sanh hoan hỷ. Kệ tụng:

Khéo hiểu biết ba thừa Mỗi thừa khiến thành tựu Thành thục sanh, tịnh độ 780 Có tâm cung kính, tâm tùy thuận, tâm thành thật, hiểu ý người, không có tâm giận tức, không nói trả nghịch, không biếng nhác. 398

Vì pháp không vì của.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị ba thứ thân cận: trí, ruộng và y chỉ. Khéo hiểu biết ba thừa, Mỗi thừa khiến thành tựu: Hiển thị thân cận trí, vì khéo hiểu biết ba thừa là do trí. Thành thục sanh, tịnh độ, Vì pháp không vì của: Hiển thị thân cận ruộng. Ruộng có hai thứ: 1. Ruộng chúng sanh; 2. Ruộng cõi Phật. Hỏi: Vì sao hai thứ này được gọi là ruộng? Đáp: Từ giáo pháp được nghe mà kiến lập chúng sanh sống trong sự tương tục 781 và tùy quốc độ Phật mình trú ở mà tu hành nhân tố thanh tịnh. Vì pháp không vì của: Hiển thị thân cận y chỉ. Bồ tát chỉ lấy lợi ích của giáo pháp đầy đủ làm y chỉ, cho nên thân cận thiện tri thức, chứ không lấy lợi ích của tài sản đầy đủ làm y chỉ.

Hỏi: Sự thân cận thiện tri thức có bao nhiêu chủng loại sai biệt? Kệ tụng:

Nhân quả và tùy pháp

Trong ngoài và thô tế

Hơn kém và xa gần

Là chủng loại sai biệt.

Giải thích:

781 Chúng sanh tương tục: Một trong 3 tương tục: thế giới, chúng sanh và nghiệp quả. Do tình và tưởng mà chúng sanh trôi lăn không dừng trong 6 nẻo luân hồi qua 4 cách sanh là noãn, thai, thấp và hóa.

399

Sai biệt nhân quả: Thân cận thiện tri thức đời quá khứ làm nhân, thân cận thiện tri thức đời hiện tại làm quả, và thân cận thiện tri thức đời hiện tại làm nhân, thân cận thiện tri thức đời vị lai làm quả.

Sai biệt tùy pháp: Vị thiện tri thức lưu bố pháp môn, tùy theo pháp môn sai biệt mà có sự tu hành sai biệt.

Sai biệt trong ngoài: Chính mình thân cận thiện tri thức là trong, làm cho người khác thân cận thiện tri thức là ngoài.

Sai biệt thô tế: Chính mình nghe pháp từ vị thiện tri thức là thô, nội tâm tư duy pháp đã nghe là tế.

Sai biệt hơn kém: Thân cận thiện tri thức mà có tâm kiêu mạn là kém, thân cận thiện tri thức mà không có tâm kiêu mạn là hơn. Sai biệt xa gần: Thân cận thiện tri thức ở cảnh giới hiện tại là gần, thân cận thiện tri thức ở cảnh giới sanh báo 782 là xa. Lại nữa, thân cận thiện tri thức ở cảnh giới sanh báo là gần, thân cận thiện tri thức ở cảnh giới hậu báo 783 là xa. Lại nữa, thân cận thiện tri thức đời này tiếp nối đời kia là gần, thân cận thiện tri thức mà cách hở một đời là xa. Lại nữa, phát nguyện thân cận thiện tri thức ngay trong đời hiện tại là gần, phát nguyện thân cận thiện tri thức ở trong đời vị lai là xa. Hỏi: Thế nào là sự thân cận thiện tri thức được cho là tối thắng? Kệ tụng:

Thân cận thiện hữu thắng

Như trước năm tâm ý

Tín, tâm, thông, phương tiện

Hòa hợp, các sai biệt.

782 Sanh báo là đời sống ngay sau đời sống hiện tại. 783 Hậu báo là đời sống của các đời sau nữa.

400

Giải thích:

Như trước đã nói, sự cúng dường chư Phật do năm tâm ý nên được cho là tối thắng, đó là tịnh tín, thâm tâm, thần thông, phương tiện và hòa hợp. Sự tối thắng trong việc thân cận thiện tri thức cũng có năm tâm ý như vậy. Tịnh tín: Tịnh tín đối với thân cận xứ 784 được nói trong kinh đại thừa. Thâm tâm: Tâm cũng có chín thứ, từ tâm mùi vị cho đến tâm thuần lành, tu hành thì lấy các tâm này làm thân cận.

Thần thông: Dựa vào các tam ma đề như hư không tạng tam muội v.v…, lấy tam ma đề làm thân cận.

Phương tiện: Dùng trí vô phân biệt làm phương tiện nhiếp hóa. Hòa hợp: Các đại bồ tát lấy một quả hòa nhập tất cả quả. Phẩm Thân Cận trọn vẹn.

784 Kinh Pháp Hoa nói đến thân cận xứ, có hai: 1. Nên thân cận: Là chỗ mà bồ tát nên thân cận và những việc mà bồ tát nên làm: Quán tất cả pháp Không, vô danh vô tướng, phi sanh phi diệt, vô lượng vô biên, vô ngại vô chướng, hiểu rõ pháp sanh diệt do nhân duyên điên đảo mà hiện khởi; 2. Không nên thân cận: Là những chỗ, những việc và những người mà bồ tát nên tránh: Chẳng thân cận các quí tộc quan trưởng, các tà ma ngoại đạo, các kẻ dùng thế pháp lập ngôn viết sách, các kẻ ác đáp ác vấn, kẻ đùa giỡn hung dữ, kẻ thần bí biến hiện, kẻ chăn nuôi săn bắn giết hại. Những người kể trên hoặc khi có đến thì vì họ thuyết pháp mà chẳng có tâm mong cầu. Còn đối với người nữ thuyết pháp cần phải trang nghiêm chẳng sanh tưởng ái dục, thu nhiếp tâm ý.401

Phẩm Hai Mươi

PHẠN TRÚ

Giải thích:

Bồ tát tu tập bốn phạn trú như thế nào?

Kệ tụng:

Phạn trú có bốn thứ

Mỗi thứ bốn sắc thái:

Trị chướng và hợp trí

Chuyển cảnh và thành sanh.

Giải thích:

Phạn trú là bốn tâm vô lượng, tức từ, bi, hỷ và xả. Nên biết, bốn tâm vô lượng của bồ tát, mỗi một tâm đều có bốn sắc thái: 1. Trị chướng: cái bị đối trị được hủy diệt (bởi cái đối trị); 2. Hợp trí: tối thắng là có được trí vô phân biệt để đối trị (cái bị đối trị); 3. Chuyển cảnh: chúng sanh duyên, pháp duyên và vô duyên 785; 4. Thành sanh: làm những nghiệp dụng thù thắng để thành tựu chúng sanh. 785 1. Chúng sanh duyên từ bi: Tâm từ bi do duyên mình với chúng sanh khổ sở mà phát ra. Đây chính là tâm từ bi của phàm phu. Tâm từ bi hàng thanh văn, duyên giác và bồ tát sơ cơ cũng thuộc loại này, gọi là tâm từ bi bậc thấp. 2. Pháp duyên từ bi: Tâm từ bi do duyên mình và chúng sanh đồng một thể tánh mà phát khởi, thấy chúng sanh đau khổ là mình đau khổ. Đây là tâm từ bi của bậc vô học a la hán và bậc sơ địa bồ tát trở lên, gọi là tâm từ bi bậc vừa. 3. Vô duyên từ bi: Tâm từ bi không có tâm năng duyên và cảnh bị duyên, không còn dụng công, không còn quan sát, đối đãi giữa mình với người, là tâm từ bi bình đẳng tuyệt đối. Đây là tâm đại từ đại bi của các bậc đại bồ tát và chư Phật, gọi là tâm từ bi bậc cao. 402

Hỏi: Những chúng sanh nào là chúng sanh duyên? Những pháp và vô duyên nào là pháp duyên và vô duyên? Kệ tụng:

Lạc, khổ, hỷ, phiền não

Như vậy chúng sanh duyên

Pháp duyên, nói pháp trú

Vô duyên, tức chân như.

Giải thích:

Chúng sanh duyên là bốn loại nhóm chúng sanh: 1. Nhóm chúng sanh cầu vui; 2. Nhóm chúng sanh có khổ; 3. Nhóm chúng sanh có hỷ; 4. Nhóm chúng sanh phiền não.

Từ là đối với nhóm chúng sanh cầu vui thì khởi hạnh cho vui. Bi là đối với nhóm chúng sanh có khổ thì khởi hạnh cứu khổ. Hỷ là đối với nhóm chúng sanh có hỷ thì khởi hạnh không xa lìa. Xả là đối với nhóm chúng sanh phiền não, mà phiền não ấy từ các cảm thọ sanh ra, thì khởi hạnh xa lìa. Đây gọi là chúng sanh duyên.

Pháp duyên nghĩa là nói bốn thứ pháp phạn trú. Đây gọi là pháp duyên. Vô duyên nghĩa là nói tánh như hữu 786 của các pháp, do có trí vô phân biệt. Đây gọi là vô duyên.

Kệ tụng:

Đạt tánh như các pháp

786 Tánh như hữu: cái tánh đúng như cái thật của sự hiện hữu. Nhiếp luận nói: "Tánh như hữu là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh, chân như ấy gọi là tánh như hữu."403

Nhẫn vị được thanh tịnh

Thu nhiếp nghiệp thân, miệng

Cũng hết các phiền não.

Giải thích:

Cần phải biết bốn thứ hạnh trên. Vô duyên từ, nghĩa là duyên với tánh như hữu của các pháp. Bồ tát ở địa thứ tám chứng vô sanh pháp nhẫn thì có được vô duyên từ, tất cả thiện căn cũng được viên mãn, thể hội chân như nơi sự thanh tịnh. Đạt vô duyên từ thì thu nhiếp được hai nghiệp sở y là thân và miệng, và cũng đoạn hết các phiền não. Như phiền não và sở duyên của nó, các phiền não được đoạn vì đoạn được sở duyên của nó, vì vậy trong khế kinh nói đến tự thể của ý 787 .

Hỏi: Bốn phạn trú có những hạnh sai biệt gì? Kệ tụng:

Có động và không động

Có ăn và không ăn

Nên biết bốn phạn trú

Như vậy hạnh sai biệt.

Giải thích:

Nên biết bốn phạn trú kia có bốn chủng hạnh sai biệt: 1. Động; 2. Không động; 3. Ăn; 4. Không ăn.

787 Tự thể của ý: chỉ cho 6 thức thân, mà sở y gọi là ý giới và năng y là thức giới. Câu xá luận nói: "Tối hậu tâm (tâm khi nhập vô dư niết bàn) của bậc vô học (a la hán, bồ tát thập địa), lẽ ra chẳng phải là ý giới, vì tâm nầy, sau khi diệt, không sanh khởi thức sau. Không phải vậy. Tâm nầy vốn đã có mặt trong tự thể của ý, do thiếu duyên nên không sanh khởi thức sau đó thôi."404

Động là thoái phần, vì có thể thoái lui. Không động là trú phần và thắng phần, vì không thể thoái lui. Ăn là tâm nhiễm ô, tham đắm mùi vị dục lạc, không có cái tâm lớn lao. Không ăn là tâm không nhiễm ô. Những hạnh thoái lui, không thoái lui, nhiễm ô, không nhiễm ô là những sai biệt của bốn phạn trú. Các bồ tát trú trong không động và không ăn, không trú trong động và ăn. Hỏi: Những chủng loại sai biệt của phạn trú là gì?

Kệ tụng:

Sáu trước và hai trước

Địa thấp và tâm thấp

Tương tự vậy là thấp

Chuyển thấp để lên cao.

Giải thích:

Thấp cao sai biệt là do bốn phạn trú này lấy sáu phẩm trước 788 của bất định địa 789 làm thấp, và ngay cả khi trú trong tất cả định địa 790 thì hai phẩm trước 791 của bất định địa tự tánh vẫn là thấp. Những địa bậc thấp dù địa trước có siêu việt và tinh tế hơn địa sau vẫn gọi là thấp. Nói cách khác, những địa bậc thấp là từ bồ tát ở địa thứ bảy trở xuống, cần tu quán thêm nữa hướng lên địa bậc cao. Tâm chí hạ liệt cũng gọi là thấp, như các vị thanh văn. Những vị tu tập có tâm chí tương tự 788 Sáu phẩm trước: Chỉ cho 6 phẩm tư hoặc trong 9 phẩm tư hoặc của dục giới. Đây là địa vị tu học của các thánh giả tu đà hàm hướng và tư đà hàm.

789 Bất định địa: Chỉ cho dục giới, tức ngũ thú tạp cư địa. 790 Định địa: Chỉ cho 4 định địa ở sắc giới: 1. Sơ thiền ly sanh hỷ lạc địa; 2. Nhị thiền định sanh hỷ lạc địa; 3. Tam thiền ly hỷ lạc địa; 4. Tứ thiền xả niệm thanh tịnh địa; và 4 định địa ở vô sắc giới: 1. Không vô biên xứ địa; 2. Thức vô biên xứ địa; 3. Vô sở hữu xứ địa; 4. Phi phi tưởng xứ địa. Đây là địa vị tu học của các thánh giả từ a na hàm đến a la hán. 791 Hai phẩm trước: Chỉ cho hai phẩm tư hoặc của mỗi định địa.405

như vậy cũng gọi là thấp. Vì sao? Vì các vị ấy chưa chứng đắc vô sanh pháp nhẫn của bồ tát. Đã nói về thấp, nên biết chuyển đổi thấp thì thành cao. Hỏi: Bốn Phạn trú này có thể có được bao nhiêu quả?

Kệ tụng:

Quả báo sanh cõi Dục

Mãn tụ và thành sanh

Không rời và lìa chướng

Đầy đủ năm quả báo.

Giải thích:

Bồ tát trú ở các phạn trú, lấy đó làm nhân nên có được đầy đủ năm quả: 1. Thọ sanh làm chúng sanh trong cõi Dục, là quả quả báo 792; 2. Hai khối phước và trí viên mãn, là tăng thượng quả; 3. Thành thục chúng sanh, là quả trượng phu 793; 4. Tất cả chỗ sanh đều không rời phạn trú, là quả y

794; 5. Sanh ra nơi nào cũng lìa

những chướng ngại cho các phạn trú, là quả tương ly 795 .

792 Quả báo quả = dị thục quả: Quả do dị thục nhân mà có, tức do cái nghiệp lực quá khứ hoặc thiện hoặc ác làm ra, mà ta không nhận thấy được quả thể. Theo Nhiếp luận: "Vì nguyên nhân gì pháp thiện và bất thiện có thể cảm ứng dị thục? Quả dị thục ấy là vô phú vô ký. Do quả dị thục có tính vô phú vô ký nên nó không kháng cự lại thiện và bất thiện. Nếu quả dị thục chỉ có tính thiện hay chỉ có bất thiện, thì không thể có sự lưu chuyển và hoàn diệt." 793 Quả trượng phu: Ưa thích pháp trượng phu, nhàm chán pháp nữ nhân, lại thường đem pháp trượng phu làm lợi ích cho người khác, đó là nhân của trượng phu. Do thành tựu pháp trượng phu, mà đời sau được thân người nam, có thể làm pháp khí và thành tựu tất cả công đức, đó là quả trượng phu. Ở đây, trượng phu nhân là 4 phạn trú, và quả trượng phu là thành thục chúng sanh.

794 Quả y = quả đẳng lưu: Là cái kết quả do đồng loại nhân, hoặc biến hành nhân mà có. Ấy là chỉ cái kết quả về hiện tượng nào cùng đồng đẳng, đồng lưu, đồng loại với nguyên nhân của hiện tượng ở trước nó. Nhân là bốn phạn trú, quả là sanh ra nơi nào cũng không rời bốn phạn trú. 795 Quả tương ly: Còn gọi là quả đối trị, quả sổ tập, quả viên mãn, chỉ cho quả của thánh nhân hữu học và vô học.

406

Hỏi: Trong bốn phạn trú này có những sự gì là sắc thái của bồ tát? Kệ tụng:

Dẫu gặp duyên chướng nặng

Cho đến tự phóng dật

Sắc thái của bồ tát

Phạn tâm không thoái chuyển.

Giải thích:

Sắc thái của bồ tát là phạn tâm không thể lay động, có thể thấy qua hai việc: 1. Giả sử bồ tát gặp nhân duyên chướng nặng thì phạn tâm vẫn không thay đổi, đó là sắc thái của bồ tát; 2. Giả sử bồ tát tự mình phóng dật 796, nghĩa là khả năng đối trị ở thời gian (ngã chấp) không hiện tiền 797, cũng như ở vô lượng thời gian (ngã chấp) hiện tiền 798, thì phạn tâm vẫn không thay đổi, đó là sắc thái của bồ tát. Hỏi: Những chướng ngại của phạn trú là gì?

Kệ tụng:

Bốn phạn có bốn chướng

Là sân, não, ưu, dục

796 Kinh Ưu bà tắc ghi: "Sáu pháp ba la mật do một việc mà được tăng trưởng, đó là sự không phóng dật. Bồ tát nếu phóng dật thì sẽ không tăng trưởng sáu pháp ba la mật, còn nếu không phóng dật thì sẽ tăng trưởng sáu pháp ba la mật." Phóng dật của bồ tát được hiểu là kiêu ngạo buông thả mà xao lãng tu tập, nhất là giai đoạn tu tập đoạn trừ ngã chấp. 797 Bất hiện tiền thời: Nói đủ là pháp không trí quả bất hiện tiền thời, nghĩa là bồ tát còn khởi pháp chấp nhưng ngã chấp đã dứt sạch, chỉ cho bồ tát từ địa thứ 8 trở xuống. 798 Hiện tiền thời: Nói đủ là sanh không trí quả hiện tiền thời, tức còn khởi pháp chấp nhưng ngã chấp đã bị đè bẹp, chỉ cho bồ tát đốn ngộ ở địa vị tu đạo và bồ tát tiệm ngộ sau khi từ nhị thừa hữu học hồi tâm.

407

Bồ tát đủ chướng này Nhiều thứ tội lỗi khởi. Giải thích:

Bốn phạn trú có đủ bốn chướng ngại cần phải đối trị, theo thứ tự là: 1. Giận dữ; 2. Bực tức; 3. Lo buồn; 4. Ham muốn. Những chướng ngại như vậy đối với bốn phạn trú là không có thật thể. Nếu cho là có thật bốn chướng ngại này thì lại sanh ra nhiều thứ tội lỗi. Hỏi: Thế nào là nhiều tội lỗi? Kệ tụng:

Các phiền não như vậy Sanh khởi có ba hại Hại mình và hại người Hại cả bồ tát giới. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị tội lỗi của ba cái hại: 1. Hại mình, là làm cho mình khổ sở; 2. Hại người, là làm cho người khổ sở; 3. Hại bồ tát giới, là làm cho mình và người cùng khổ sở 799 .

Kệ tụng:

Có hối và mất lợi 799 Điều này cho thấy, bồ tát giới không phải là bản thân phải hy sinh sự tự lợi của mình cho sự lợi tha, bởi vì không có sự lợi tha nào đúng nghĩa từ ngữ ấy mà thiếu tự lợi tức sự áp dụng Phật pháp trước hết, và ngược lại, cũng chẳng có một sự tự lợi nào đúng nghĩa của danh từ ấy mà không vì mục đích lợi tha tức vì lợi ích chung mà áp dụng Phật pháp.408

Mất hộ và thầy bỏ Xử phạt và tiếng xấu Như vậu sáu quở trách. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sáu thứ quở trách khi mắc tội lỗi: 1. Tự trách mình, nên lòng lo buồn hối hận; 2. Người trách cứ, nên mình mất lợi dưỡng; 3. Chư thiên quở trách, nên mình mất sự ủng hộ; 4. Đại sư quở trách, nên đại sư rời bỏ mình; 5. Bậc phạn hạnh quở trách, là bậc phạn hạnh trí tuệ xử phạt mình đúng pháp; 6. Người trong mười phương quở trách, vì tiếng xấu của mình lan truyền. Kệ tụng:

Thân sau đọa các nạn Phạn trú nay thoái lui Tâm số nên chịu khổ Lại nữa sanh ba lỗi. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị ba thứ tội lỗi phải chịu ở đời sau: 1. Đọa vào các nạn, do đời này tạo nghiệp nhân ác nên đời sau chịu quả báo ác; 2. Thoái lui công hạnh, do công hạnh đã được lại thoái lui, và công hạnh chưa được càng khó mà được, đánh mất phạn trú ngay trong hiện tại và cả vị lai; 3. Đau khổ phát sanh, do sự vận hành của các tâm số pháp mà từ đó sanh ra các nỗi ưu khổ lớn. Hỏi: Đã nói tội lỗi, vậy những gì là công đức? Kệ tụng:

409

Người khéo trú phạn trú Rời xa các ác kia Sanh tử không làm bẩn Không bỏ cứu chúng sanh. Giải thích:

Người trú phạn trú có được hai công đức: 1. Bỏ phiền não, những tội lỗi đã nói ở trước thảy đều rời xa; 2. Không bỏ chúng sanh, vì thành thục chúng sanh mà ở trong sanh tử nhưng không bị nhiễm ô. Hỏi: Đã biết công đức, nhưng làm sao biết công đức này là tôn cao hết mức?

Kệ tụng:

Như người có một con Có đức nên rất thương Bồ tát đối tất cả Khởi phạn thắng hơn kia. Giải thích:

hết mức.

Qua thí dụ người có một con cho thấy bồ tát trú ở bốn thứ phạn trú là tôn cao Hỏi: Đại bi lấy những chúng sanh nào làm sở duyên? Kệ tụng:

Cháy hừng và oán thắng Khổ bức và tối che 410

Trú hiểm và trói chặt

Ăn độc và lạc đường

Lại có trú phi đạo

Cùng những người cằn cỗi

Như vậy mười chúng sanh

Sở duyên tâm đại bi.

Giải thích:

Bồ tát với tâm đại bi nắm lấy mười loại chúng sanh làm cảnh giới của mình: 1. Chúng sanh cháy hừng, là chúng sanh đắm nhiễm dục lạc; 2. Chúng sanh oán thắng, là chúng sanh khi tu thiện bị ma quân làm chướng ngại; 3. Chúng sanh khổ bức, là chúng sanh ở tại ba đường khổ; 4. Chúng sanh tối che, là chúng sanh thường làm những việc bất thiện, do không biết quả báo của nghiệp; 5. Chúng sanh trú hiểm, là chúng sanh không thích niết bàn, do không đoạn tuyệt với đường hiểm sanh tử; 6. Chúng sanh trói chặt, là chúng sanh ngoại đạo tà kiến, do muốn hướng đến giải thoát nhưng bị trói chặt bằng sợi dây cứng chắc là các tà kiến; 7. Chúng sanh ăn độc, là chúng sanh ăn mùi vị thiền định, giống như thức ăn ngon mà lẫn chất độc có thể hại người, thiện định 800 cũng vậy, vì tham đắm thiện định mà bị thoái mất; 8. Chúng sanh lạc đường, là chúng sanh tăng thượng mạn, tuy ở trong đạo giải thoát chân thật mà có sự mê lầm; 9. Chúng sanh trú phi đạo, là chúng sanh bất định tánh thừa thấp 801, do có thoái lui; 10. Chúng sanh cằn cỗi, là các bồ tát 800 Thiện định: Người tu học Thánh đạo và người thường tu sắc định (sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền) và vô sắc định (không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ), đó gọi là thiện định.

801 Thừa thấp là chỉ cho các vị thanh văn và duyên giác. Bất định tánh là các vị này trước kia chưa có chủng tập các thừa thanh văn và duyên giác, nghe nói mà vào, theo tu mà thành, nên rất dễ thoái lui.

411

chưa có tròn đầy hai khối phước trí. Mười loại chúng sanh như vậy là cảnh giới sở duyên tâm đại bi của bồ tát. Đã nói cảnh giới của tâm đại bi, kế nói sự đắc quả của tâm đại bi. Kệ tụng:

Chướng đoạn, giác ngộ người Cho vui, quả khả ái

Tự lưu: năm chỗ dựa

Người đi đến gần Phật. Giải thích:

Chướng đoạn là quả tương ly, vì các chướng ngại được đoạn trừ. Giác ngộ người là quả tăng thượng, vì làm lợi ích cho chúng sanh. Cho vui là quả trượng phu, vì làm được pháp trượng phu. Quả khả ái là quả quả báo, vì có được quả báo ưa thích. Tự lưu 802 là quả y, vì tiếp cận tâm bi thù thắng ở vị lai. Như vậy, năm quả đều dựa vào tâm đại bi mà có được. Nên biết, bồ tát tu tập như vậy thì khoảng cách đi đến quả Phật bồ đề không còn bao xa. Đã nói sự đắc quả của tâm đại bi, kế nói sự không trú ở của tâm đại bi. Kệ tụng:

Khổ sanh tử làm thể

Lấy vô ngã làm tánh

Không chán nhờ đại bi Không não nhờ thắng giác. 802 Tự lưu = tự thể tương tục lưu (Tự thể nối tiếp chảy): Có nghĩa là bản thân tự nhiên đến được năng y. Năng y là tự tánh đại bi của chân như. Đời này có được tâm đại bi thì đời vị lai ắt có tâm đại bi.

412

Giải thích:

Tất cả dòng sanh tử lấy khổ làm thể, lấy vô ngã làm tánh. Bồ tát từ nơi khổ mà thấu hiểu được như thật 803, nơi vô ngã mà được vô thượng giác. Được sự thấu hiểu và giác ngộ như vậy rồi, nhờ tâm đại bi nên không chán lìa sanh tử, nhờ trí thắng giác nên không bị phiền não phá hại, cho nên bồ tát không trú niết bàn, cũng không trú sanh tử. Đã nói sự không trú ở của tâm đại bi, kế nói công đức của tâm đại bi. Kệ tụng:

Khi thấy tự tánh khổ Biết khổ sanh bi khổ Biết phương tiện viễn ly Hằng tu không biết chán. Giải thích:

Khi bồ tát quán sát sự khổ nơi thế gian, thấy được tự tánh của khổ thì sanh tâm bi cảm trước khổ đau, muốn dùng mọi phương tiện làm cho chúng sanh viễn ly khổ sở, cho đến thấu hiểu như thật. Bồ tát quán sát rồi, hằng tu tập như vậy không biết chán. Đó là công đức của tâm đại bi. Đã nói công đức của tâm đại bi, kế nói sự sai biệt của tâm đại bi. Kệ tụng:

Tự tánh và số trạch 803 Như thật tri: Như thật là chân như thật tướng của các pháp. Như thật tri là thấu hiểu phù hợp với chân như thật tướng. 413

Túc tập và chướng đoạn

Tâm bi của bồ tát

Có bốn sai biệt này.

Giải thích:

Theo thứ tự, tâm đại bi có bốn sai biệt: 1. Tự tánh: sanh thành một cách tự nhiên; 2. Số trạch: thấy được công đức và lầm lỗi; 3. Túc tập: do tu tập từ nhiều đời trước; 4. Chướng đoạn: do ly dục, đoạn phiền não chướng cần đối trị mà được thanh tịnh. Lại có sáu thứ sai biệt:

Kệ tụng:

Chẳng bình đẳng, chẳng thường

Chẳng sâu, chẳng tùy thuận

Chẳng đạo, chẳng bất đắc

Trái sáu thứ là bi.

Giải thích:

Sáu thứ sai biệt này đi ngược lại với tâm đại bi. Tâm đại bi có sáu thứ sai biệt: 1. Bình đẳng; 2. Thường hằng; 3. Cực sâu; 4. Tùy thuận; 5. Tịnh đạo; 6. Bất khả đắc. Bình đẳng là biết các cảm thọ: lạc thọ v.v… của chúng sanh đều là khổ. Thường hằng là đưa chúng sanh đến niết bàn vô dư mà tâm đại bi vẫn không cùng tận. Cực sâu là khi nhập vào các địa, các bồ tát có sự bình đẳng mình người. Tùy thuận là đối với tất cả nỗi khổ của chúng sanh thì cứu giúp bằng như lý hành 804 .

804 Như lý hành: Theo Pháp uẩn túc luận, quyển 2, chương 12 có ghi: "Như lý hành là tám chi thánh đạo, gọi là như lý. Chúng đệ tử Phật thực hành tám chi thánh đạo gọi là như lý hành. Đức Thế tôn cũng có nói, bốn niệm trú, bốn chánh thắng, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi và chánh định, là tài sản và đồ dùng, gọi là như lý. Như đức Thế tôn nói, con đường nhất414

Tịnh đạo là phiền não cần phải đối trị đã được đoạn trừ. Bất khả đắc là khi bồ tát được vô sanh pháp nhẫn thì thấy các pháp là bất khả đắc. Đã nói sự sai biệt của tâm đại bi, kế nói tâm đại bi như cái cây. Kệ tụng:

Bi, nhẫn, tư, nguyện, sanh

Thành thục, lần lượt nói

Căn lớn đến quả lớn

Cây bi sáu sự thành.

Giải thích:

Nên biết cây đại bi lấy sáu sự để thành tựu: 1. Đại bi; 2. Nhẫn nhục; 3. Tư duy; 4. Thắng nguyện; 5. Thắng sanh; 6. Thành thục. Đây chính là sáu bộ phận của một cái cây: gốc, thân, cành, lá, hoa, trái. Hỏi: Sự ấy thế nào?

Đáp: Cây này lấy đại bi làm gốc, lấy sự nhẫn nhục làm thân, lấy sự tư duy về lợi ích cho chúng sanh làm cành, lấy sự nguyện sanh về cõi thù thắng làm lá, lấy sự vãng sanh cõi thù thắng làm hoa và lấy sự thành thục chúng sanh làm trái. Hỏi: Vì sao sáu sự được xếp trước sau như vậy? Kệ tụng:

Không bi thì không nhẫn

hướng này làm cho các hữu tình đều được thanh tịnh, vượt qua các sầu đau, diệt trừ các khổ sở, chứng pháp như lý, đó là thánh chánh định, là tài sản và đồ dùng. Bảy chi thánh đạo gọi là thánh chánh định, là tài sản và đồ dùng. Những gì là bảy? Đó là chánh kiến cho đến chánh niệm. Dùng thánh chánh định, tức bảy chi thánh đạo, hướng dẫn và tu sửa, mới được thành mãn, nên gọi là tài sản và đồ dùng của thánh chánh định. Chúng đệ tử Phật thực hành thánh chánh định gọi là như lý hành."

415

Như vậy sáu thứ tự

Thắng sanh nếu không được

Thành thục chúng sanh không.

Giải thích:

Nếu không có tâm đại bi thì không thể khởi nhẫn nhục khó làm 805 trước cái khổ lớn (sanh tử). Nếu không có sự nhẫn nhục khó làm trước cái khổ lớn (sanh tử) thì không thể khởi tư duy về lợi ích cho chúng sanh. Nếu không có sự tư duy về lợi ích cho chúng sanh thì không thể khởi nguyện sanh về cõi thù thắng. Nếu không có sự nguyện sanh về cõi thù thắng thì không thể thọ sanh cõi thù thắng. Nếu không có sự thọ sanh cõi thù thắng thì không thể thành thục chúng sanh. Hỏi: Trước sau tương tự hư vậy, còn thành lập tương tự thì thế nào? Kệ tụng:

Gốc sanh do từ thấm

Thân mọc do vui lớn

Chánh niệm là cành vươn

Nguyện nối là lá lớn

Nội duyên thành là hoa

Ngoại duyên thành là trái

Nên biết gốc bi, thân …

Thứ tự như vậy thành.

805 Nan hành nhẫn: Du già sư địa luận, quyển 42 có ghi: "Thế nào là nhẫn khó làm của bồ tát? Nên biết nhẫn đây lược có ba thứ: Các bồ tát đối với các hữu tình yếu đuối, kém hèn mà có thể nhẫn chịu những việc làm không lợi ích của họ, gọi là nhẫn khó làm thứ nhất. Nếu các bồ tát sống trong địa vị tôn quí, có thể nhẫn chịu những việc làm không lợi ích của tôi tớ, gọi là nhẫn khó làm thứ hai. Nếu các bồ tát đối với những hữu tình có chủng tánh ti tiện, làm rất nhiều việc không lợi ích mà vẫn nhẫn chịu được, gọi là nhẫn khó làm thứ ba."416

Giải thích:

Sự thành lập tương tự ở đây là: Tâm bi nhờ tâm từ thấm ướt làm cho tươi tốt, vì người có tâm từ khi thấy người khổ thì sanh tâm bi cảm trước nỗi khổ, cho nên lấy tâm bi làm gốc. Nhẫn nhục nhờ niềm vui làm cho nảy nở, vì bồ tát làm lợi người, cứu khổ nên sanh niềm vui, niềm vui sanh thì hạnh nhẫn nhục càng rộng lớn, cho nên lấy nhẫn làm thân. Tư duy nhờ chánh niệm 806 làm cho tăng tiến, vì sức nhẫn rộng lớn thì có thể khởi chánh niệm ở trong việc lợi người, cho nên lấy tư duy làm cành. Thắng nguyện nhờ sự nối tiếp làm cho trưởng thành, vì cái trước diệt thì cái sau sanh, giống như lá già rụng thì lá non nhú, cho nên lấy thắng nguyện làm lá. Thắng sanh lấy nội duyên thành làm chân thật, vì thân mình thành thục thì sự thọ sanh chẳng hư dối, cho nên lấy thắng sanh làm hoa. Thành thục nhờ ngoại duyên thành làm chân thật, vì thân người thành thục thì sự lợi ích chẳng hư dối, cho nên lấy thành thục chúng sanh làm trái. Nên biết sự thành lập tâm đại bi phải theo thứ tự như vậy.

Đã nói tâm đại bi như cái cây, kế ca ngợi công đức của tâm đại bi. Kệ tụng:

Đại bi làm lợi ích

Ai với người không khởi 807

806 Chánh niệm: chuyên chú nhớ nghĩ chính xác. Chánh niệm có 3: 1. Niệm thân, nhớ nghĩ mình là con Phật, tu hạnh bồ tát; 2. Niệm Phật, nhớ nghĩ đến Phật, bồ tát, sư trưởng, cha mẹ; 3. Niệm bất hại, nhớ nghĩ đến căn bản của Pháp là từ bi, không thương tổn bất cứ sanh vật nào. Trái với chánh niệm là tạp niệm, có 6: 1. Lo nghĩ tham dục; 2. Lo nghĩ giận hờn; 3. Lo nghĩ làm hại người khác; 4. Lo nghĩ đến người thân; 5. Lo nghĩ đến quê hương, xứ sở; 6. Lo nghĩ đến sự sống chết, còn mất.

807 Thùy ư tha bất khởi: đây là ca ngợi công đức vô dư của bồ tát. Bằng tâm đại bi, bồ tát làm lợi ích cho chúng sanh mà không khởi tâm phân biệt, thu nhận chánh pháp để thành thục chúng417

Với khổ thắng lạc sanh

Lạc sanh nhờ tâm bi.

Giải thích:

Nghĩa ở đây như kệ tụng đã nói. Đã ca ngợi công đức của tâm đại bi, kế nói sự không ràng buộc của tâm đại bi.

Kệ tụng:

Bồ tát bi tự tại

Tịch tĩnh còn không trú Đời vui và thân mạng

Ái ấy làm sao khởi.

Giải thích:

Tất cả người trong thế gian đều lưu luyến cái vui thế tục và yêu quí thân mạng của mình. Tất cả hàng thanh văn, duyên giác tuy không có lưu luyến cái vui thế tục và yêu quí thân mạng của mình nhưng còn khởi ý chấp trước niết bàn. Bồ tát không như vậy, vì có tâm đại bi nên tự tại, đối với niết bàn còn không trú ở huống là trú trong hai luyến ái kia. Đã nói sự không ràng buộc của tâm đại bi, kế nói về sự tối thắng của đại bi ái 808.

sanh, "làm người bạn không mời cho cả mọi người, lòng thương to lớn thương xót và đem lại lợi ích cho mọi người, làm người mẹ chánh pháp cho đời." 808 Đại bi ái = đại bi ái kiến. Chưa thâm nhập thật tướng thấy có chúng sanh (kiến) mà sanh yêu thương (ái), và đó là còn chướng ngại. Như kinh Duy Ma, phẩm Thăm bịnh có ghi: "Bồ tát có bịnh lại nghĩ, bịnh mình không thật không có, bịnh chúng sanh cũng không thật không có. Khi418

Kệ tụng:

Tham ái chẳng không chướng Thế bi cũng thế gian Bồ tát bi ái khởi

Chướng tận, vượt thoát đời. Giải thích:

Sự tối thắng của bi ái, tự có hai nghĩa: 1. Chướng tận; 2. Vượt thoát thế gian. Bản thân của ái đồng đẳng với tham, tức tự thể của ái là chướng ngại. Bồ tát đi trong thế gian bằng tự thể của tâm bi tuy chẳng phải là chướng ngại nhưng vẫn nằm trong phạm trù thế gian. Khi nào tự thể tâm bi ái của bồ tát không còn chướng ngại thì mới có thể vượt thoát thế gian, nên gọi là tối thắng. Hỏi: Thế nào là chướng tận? Kệ tụng:

Có khổ và không trí Biển lớn và tối tăm Cứu khổ bằng phương tiện Làm sao không chướng tận. Giải thích:

xét như vậy mà đối với chúng sanh nổi lên lòng đại bi ái kiến thì phải tức khắc xả bỏ. Tại sao? Bởi bồ tát thì vì trừ khử phiền não mà nổi lên đại bi, còn đại bi ái kiến thì đối với sanh tử có lòng chán mệt. Xả bỏ đại bi ái kiến thì không bị ái kiến ngăn che. Sanh ra ở đâu cũng không bị ràng buộc, như thế mới có thể thuyết pháp mà cởi mở ràng buộc cho chúng sanh." (Kinh Duy Ma, H.T Thích Trí Quang dịch) 419

Có khổ ví như biển lớn. Không trí ví như sự tối tăm. Tâm đại bi là phương tiện cứu khổ. Có tâm bi ái này thì chướng tận. Hỏi: Làm sao vượt thoát thế gian? Kệ tụng:

La hán và duyên giác Không bi ái như vậy Huống là người thế gian Làm sao vượt thoát đời. Giải thích:

A la hán, bích chi Phật còn không có tâm đại bi ái, huống là người thế gian có thể có được. Nếu không có tâm đại bi ái thì làm sao vượt thoát thế gian. Đã nói sự tối thắng của đại bi ái, kế nói sự không chán của tâm đại bi. Kệ tụng:

Có bi, các bồ tát Xả khổ nên khởi khổ Người mới khởi khổ sợ Khi chứng vui mừng sâu. Giải thích:

Xả khổ: Bằng tâm đại bi, các bồ tát muốn xả bỏ cái khổ của chúng sanh. Nên khởi khổ: Vì xả bỏ cái khổ của chúng sanh mà bồ tát (chấp nhận) sanh khởi cái khổ cho mình. 420

Người mới khởi khổ sợ: Người mới là chỉ cho bồ tát ở địa vị tín hạnh 809 .

Các vị bồ tát này ở trong sự khởi khổ mà sanh lòng sợ hãi, đó là do các vị ấy chưa thấy được mình người bình đẳng, chưa tiếp xúc được bản chất như thật của khổ đau 810.

Khi chứng vui mừng sâu: Khi chứng là nói bồ tát ở địa vị tâm tịnh 811. Các vị bồ tát này ở trong sự khởi khổ mà sanh lòng vui mừng, đó là do các vị ấy thấy được mình người bình đẳng, đã tiếp xúc được bản chất như thật của khổ đau. Đã nói sự không chán của tâm đại bi, kế nói sự thù thắng của đại bi và khổ. Kệ tụng:

Bi khổ rất hy hữu

Khổ thắng tất cả lạc

Càng vui vì bi sanh

Làm xong chẳng có gì.

Giải thích:

809 Tín hành địa: Chỉ cho giai vị ở trước bồ tát thập địa, tức chỉ cho bồ tát thập tín và bồ tát thập hạnh. Thập tín gồm có: Tín tâm, niệm tâm, tịnh tín tâm, định tâm, huệ tâm, giới tâm, hồi hướng tâm, hộ pháp tâm, xả tâm và nguyện tâm. Thập hạnh gồm có: Hoan hỷ hạnh, nhiêu ích hạnh, vô sân hận hạnh, vô tận hạnh, ly si loạn hạnh, thiện hiện hạnh, vô trước hạnh, tôn trọng hạnh, thiện pháp hạnh và chân thật hạnh.