Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

Bồ tát ưa thích sự cầu rồi, tiếp theo khởi lên ý niệm: có bảy loại phi hữu thủ 527, nay tôi phải thấy: 1. Phi hữu thủ chẳng phải có là có; 2. Phi hữu thủ tội lỗi là không có tội lỗi; 3. Phi hữu thủ công đức là không có công đức; 4. Phi hữu thủ chẳng phải thường là thường; 5. Phi hữu thủ chẳng phải vui là vui; 6. Phi hữu thủ không có ngã là ngã; 7. Phi hữu thủ tịch diệt là không có tịch diệt. Đức Như Lai vì đối trị bảy loại phi hữu thủ này mà lần lượt giảng nói về ba loại tam muội 528 và bốn pháp ưu đà na 529, đó là tác ý thấy phi hữu thủ. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi 527 Phi hữu thủ: Thủ là năng thủ và sở thủ. Phi hữu là chẳng phải thật có. Các thức đều là biểu hiện phân biệt hư vọng, toàn là năng thủ và sở thủ, nơi sự không thật, duy thức, mà chấp ngã pháp biểu hiện như là thật có. Phi hữu thủ là cái thấy điên đảo của phàm phu. Như luận Đại trí độ luận ghi: "Bồ tát suy nghĩ rằng: 'Hàng phàm phu vì cái độc vô minh nên đối hết thảy các pháp chuyển thành tướng khác, phi thường tưởng thành thường, khổ tưởng thành vui, vô ngã tưởng thành có ngã; không mà cho là có thật, phi hữu là hữu, hữu là phi hữu'. Như vậy trong chủng chủng pháp chuyển thành ra tướng khác. Được trí tuệ Thánh hiền phá cái độc vô minh, biết rõ thật tướng các pháp, được có trí tuệ biết vô thường, khổ, không, vô ngã, vứt bỏ không chấp trước. Nhẫn được pháp ấy gọi là Pháp nhẫn." (Quyển 15, chương 24: Giải thích Sằn đề ba la mật, H.T Thích Thiện Siêu dịch)

528 Ba loại tam muội: Không tam muội, vô tướng tam muội và vô nguyện tam muội. Không là quán tất cả các pháp đều không, không có ngã cùng ngã sở, các hành đều vô thường, không chân thật. Vô tướng (vô tưởng) là nhờ quán nhân không nên hành giả không khởi lên ý niệm chấp thủ vào tướng các pháp. Vô nguyện (vô tác, vô dục) là nhờ quán vô tướng đối với các pháp nên đối với sự tương tục sanh tử đời vị lai không khởi lên mong cầu quả dị thục khả ái. 529 Bốn pháp ưu đà na = bốn pháp ấn: các hành vô thường, các pháp vô ngã, niết bàn tịch tĩnh và nhất thiết hành khổ (cộng thêm nhất thiết pháp không là năm pháp ấn).251

đối với các ba la mật phải khởi bốn thứ tưởng hy hữu: 1. Tưởng lớn 530; 2. Tưởng rộng 531; 3. Tưởng không cầu báo ân 532; 4. Tưởng không mong quả báo 533, đó là tác ý tưởng hy hữu. Lại khởi lên ý niệm: trái với những tưởng hy hữu, nay tôi đối với các ba la mật cũng có bốn loại tưởng phi hy hữu, đó là do sự rộng lớn của các ba la mật mà có thể chứng đắc Vô thượng bồ đề, có thể trú tâm bình đẳng đối với mình người, có thể không cầu tất cả thế gian cúng dường, có thể không cầu có hơn thân thể tốt đẹp và tài sản đầy đủ của thế gian, đó là tác ý tưởng phi hy hữu 534.

530 Chánh văn là đại tưởng. Tưởng lớn là ý lạc rộng lớn trong Nhiếp luận: "Nếu các vị bồ tát trải qua bao nhiêu vô số đại kiếp mới hiện chứng vô thượng bồ đề, trong thì gian ấy giả sử mỗi một sát na bỏ hết mọi thân mạng, đem 7 thứ quí báu chứa đầy trong hằng sa thế giới mà phụng thí chư vị Như lai, làm như vậy cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, vậy mà các vị bồ tát ấy ý lạc về thí vẫn không biết chán và biết đủ; lại cũng trải qua ngần ấy thì gian, giả sử trong mỗi sát na lửa dữ đầy cả đại thiên thế giới, đi đứng nằm ngồi, lúc nào cũng thiếu thốn mọi thứ để sống, vậy mà giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, vẫn thường xuyên hiện hành, cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, bao nhiêu ý lạc ấy, các vị bồ tát vẫn không biết chán biết đủ, như thế đó gọi là ý lạc rộng lớn của bồ tát." (H.T Thích Trí Quang dịch) Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh , quyển 12, phẩm Công đức thứ 22 nói sự hy hữu của các ba la mật như sau: Thí là thí xả thân mạng mình, giới là từ bỏ địa vị tôn quí mà mộ đạo xuất gia, nhẫn là không đoái hoài đến thân mạng mà nhẫn chịu trước chúng sanh thấp kém, tiến là ở trong thời gian lâu xa siêng năng tinh cần, cho đến tận cùng bờ mé của sanh tử vẫn không ngưng nghỉ, định là ở trong cái vui thắng định mà không tham đắm thiền vị, tuệ là khởi trí vô phân biệt.

531 Chánh văn là quảng tưởng. Tưởng rộng là ý lạc trường kỳ trong Nhiếp luận: "Chính cái ý lạc không biết chán đã nói, cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, các vị bồ tát thường xuyên không cách hở, không ngừng nghỉ, như thế đó gọi là ý lạc trường kỳ của bồ tát." (H.T Thích Trí Quang dịch)

532 Bồ tát chẳng những không cầu báo ân mà còn mang ơn chúng sanh: "Các vị bồ tát đem 6 ba la mật lợi ích chúng sanh, thấy họ có ơn lớn với mình, không thấy mình có ơn với họ, như thế đó gọi là ý lạc mang ơn của bồ tát." (Nhiếp luận, H.T Thích Trí Quang dịch) 533 Bồ tát chẳng những không cầu quả báo mà còn hồi hướng công đức cho chúng sanh: "Các vị bồ tát đem những thiện căn do 6 ba la mật tập hợp được, bằng tâm lý sâu xa, xoay lại mà hiến cho tất cả chúng sanh, làm cho họ được quả báo khả ái và thù thắng, như thế đó gọi là ý lạc chí lớn của bồ tát." Bồ tát có 4 quả hy hữu là: "Sanh vào nhà Như lai/ Được thọ ký, thọ chức/ Cho đến được bồ đề/ Bốn quả nói hy hữu." (Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 12, phẩm Công đức)

534 Phi hy hữu vì quả báo của các ba la mật là nhân quả duyên khởi, bao gồm đẳng lưu quả, sĩ dụng quả, tăng thượng quả, ly hệ quả và dị thục quả. Chứng đắc Vô thượng bồ đề, trú tâm bình đẳng đối với mình người là nhân quả xuất thế gian. Không cầu tất cả thế gian cúng dường, thân252

Kệ tụng:

Ly đọa chúng sanh biên

Đại nghĩa và chuyển thí

Cứu cánh và vô gián

Như vậy có năm thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có năm thứ tác ý: 1. Tác ý ly biên; 2. Tác ý đại nghĩa; 3. Tác ý chuyển thí; 4. Tác ý cứu cánh; 5. Tác ý vô gián.

Bồ tát lại khởi lên ý niệm: nay tôi phải tu tập các ba la mật để chuyển hóa biên tế của tất cả chúng sanh, đó là tác ý ly biên 535. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi phải đem các ba la mật làm lợi ích rộng lớn cho tất cả chúng sanh, đó là tác ý đại nghĩa. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi có bao nhiêu công đức từ sự tu tập các ba la mật thì nguyện thí khắp tất cả chúng sanh, đó là tác ý chuyển thí. Lại khởi lên ý niệm: nguyện tất cả chúng sanh nào có được các ba la mật thì được ba chỗ cứu thể tốt đẹp và tài sản đầy đủ của thế gian (mà vẫn có được) là nhân quả thế gian. Giải thâm mật: "Bạch đức Thế tôn, những gì là quả báo của các độ? Thiện nam tử, quả báo ấy đại khái cũng có sáu: một là được giàu có lớn, hai là sanh chỗ tốt lành, ba là không có thù oán, không bị phá hoại, lắm nỗi vui vẻ, bốn là đứng đầu mọi người, năm là thân không tổn hại, sáu là thuộc dòng họ lớn." (H.T Thích Trí Quang dịch)

535 Ly biên là muốn cho chúng sanh rời xa (không đọa) biên tế của chúng sanh (tức biên tế của khổ), để nhập vào pháp tánh thanh tịnh. Tạp a hàm, quyển 6, kinh số 122, Chúng sanh: "Phật bảo La đà: Ở nơi sắc mà nhiễm đắm triền miên, do đó gọi là chúng sanh. Ở nơi thọ, tưởng, hành, thức mà nhiễm đắm triền miên, nên gọi là chúng sanh… Ta nói, ở nơi cảnh giới của sắc, hãy phá sập, tiêu diệt. Ở nơi cảnh giới của thọ, tưởng, hành, thức phá sập, tiêu diệt; đoạn tận ái dục. Ái tận thì khổ tận. Khổ tận, Ta nói đó là tận cùng biên tế của khổ." (Thích Đức Thắng dịch) Kinh Đại thừa đồng tánh, ĐTK 673, quyển thượng: "Lăng già vương, vị đại bồ tát thường phải thực hành 6 ba la mật, không sanh khởi ác tâm đối với biên tế của tất cả chúng sanh." (楞伽王, 菩薩摩訶薩常須行六波羅蜜,於一切眾生邊不生惡心. Lăng già vương, bồ tát ma ha tát thường tu hành lục ba la mật, ư nhất thiết chúng sanh biên bất sanh ác tâm.)253

cánh: bồ tát địa cứu cánh, Như lai địa cứu cánh và lợi ích chúng sanh cứu cánh; đó là tác ý cứu cánh 536. Lại khởi lên ý niệm: tôi phải tu tập các ba la mật trong tất cả thời gian không cách hở, không ngừng nghỉ, đó là tác ý vô gián. Kệ tụng:

Phương tiện hằng tùy nhiếp

Tâm trú không điên đảo

Thoái lui thì không vui

Tiến lên sanh hoan hỷ.

Giải thích:

hoan hỷ.

Kệ tụng này có ba thứ tác ý: 1. Tác ý tùy nhiếp; 2. Tác ý không vui; 3. Tác ý Bồ tát lại khởi lên ý niệm: nay tôi phải an trú tâm không điên đảo đối với pháp sở chứng của Phật 537, phải thường tùy thuận nhiếp thọ các ba la mật trong mọi thời gian, đó là tác ý tùy nhiếp. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với người thoái lui và khuất phục trước các ba la mật thì sanh lòng không vui, đó là tác ý không vui. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với người tiến tới và thêm lên trong các ba la mật thì sanh lòng vui mừng, đó là tác ý hoan hỷ. Kệ tụng:

Tương tự, không muốn tu

Chân thật, muốn tu tập

Không theo và muốn được

536 Tác ý cứu cánh còn gọi là tác ý mong cầu (cứu cánh). 537 Tâm không điên đảo là không nghi đối với pháp sâu xa mà chư Phật chứng đắc.254

Muốn được có hai thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có bốn thứ tác ý: 1. Tác ý không muốn tu tập; 2. Tác ý muốn tu tập; 3. Tác ý không theo; 4. Tác ý muốn được.

Bồ tát lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với các ba la mật tương tự 538 thì không nên tu tập, đó là tác ý không muốn tu tập. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với các ba la mật chân thật 539 thì phải nỗ lực tu tập, đó là tác ý muốn tu tập. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với các chướng ngại cho các ba la mật thì tác ý phải đoạn trừ, đó là tác ý không theo. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi muốn được thọ ký vị 538 Ba la mật tương tự là nói và hành ba la mật mà thiếu vắng bát nhã ba la mật, nghĩa là còn kẹt trong ngã chấp. Thí dụ, bố thí mà kẹt trong 6 trần là cho người mọi tài sản ở trong và ở ngoài mà kể lể, ban ơn, nhất là cầu kết quả; không dính mắc 6 trần mà bố thí là thuận theo bản thể không keo lẫn nên cho mà không thấy người cho, của cho và người nhận. Kinh Tiểu phẩm bát nhã ba la mật (ĐTK 227), phẩm Tá trợ thứ 6: "Bấy giờ Thích đề hoàn nhân thưa với Phật: Bạch đức Thế tôn, nên vì những người nào mà giải thuyết nghĩa của bát nhã ba la mật đa? Đức Phật dạy: Kiều thi ca, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân vì không biết nghĩa của bát nhã ba la mật thì nên giải thuyết nghĩa này cho họ. Vì sao? Kiều thi ca, ở đời vị lai sẽ có bát nhã ba la mật tương tự. Thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác mà nghe bát nhã ba la mật tương tự này thì có sự sai lầm. Thích đề hoàn nhân thưa: Bạch đức Thế tôn, thế nào là bát nhã ba la mật tương tự? Kiều thi ca, ở đời vị lai có tỳ kheo muốn thuyết bát nhã ba la mật nhưng lại thuyết bát nhã ba la mật tương tự. Bạch đức Thế tôn, vì sao các tỳ kheo lại thuyết bát nhã ba la mật tương tự? Đức Phật dạy: Các tỳ kheo nói rằng sắc là vô thường, nếu cầu như vậy chính là hành bát nhã ba la mật; thọ, tưởng, hành và thức là vô thường, nếu cầu như vậy chính là hành bát nhã ba la mật. Kiều thi ca, đó gọi là bát nhã ba la mật tương tự. Kiều thi ca, vì bất hoại sắc nên quán sắc là vô thường; vì bất hoại thọ, tưởng, hành và thức nên quán thức là vô thường; không tác quán như vậy gọi là hành bát nhã ba la mật tương tự."

539 Ba la mật chân thật là ba la mật có 6 thứ tối thắng. Nói cách khác, không có 6 thứ tối thắng thì không phải ba la mật, như Nhiếp luận có ghi: "Sắc thái của 6 ba la mật làm sao thấy được? Do 6 thứ hơn hết mà thấy. Một do chỗ dựa hơn hết, là lấy tâm bồ đề làm chỗ dựa. Hai do sự việc hơn hết, là thực hành trọn vẹn. Ba do tiền đề hơn hết, là lấy sự lợi ích yên vui cho tất cả chúng sanh làm tiền đề. Bốn do phương tiện hơn hết, là được trí vô phân biệt tiếp nhận. Năm do hồi hướng hơn hết, là hồi hướng vô thượng bồ đề. Sáu do thanh tịnh hơn hết, là phiền não và sở tri không còn chướng ngại mà nổi lên." (H.T Thích Trí Quang dịch)255

540 của các ba la mật và muốn được quyết định (hành) địa 541 của các ba la mật, đó là tác ý muốn được.

Kệ tụng:

Định tác vị lai hạnh

Thường quán tha hạnh đầy

Tin hiểu mình thứ nhất

Vì biết thể vô thượng.

Giải thích:

Kệ tụng này có ba thứ tác ý: 1. Tác ý định làm; 2. Tác ý quán người; 3. Tác ý mình hơn.

Bồ tát lại khởi lên ý niệm: tôi nhìn thấy chúng sanh trong các thú ở đời sau, muốn đem phương tiện của tuệ giác để hóa độ, vì vậy quyết định sẽ thực hành tất cả ba la mật, đó là tác ý định làm. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi nên quán sát mười phương các đại bồ tát khi được đầy đủ các ba mật, nguyện tôi cũng được đầy đủ như vậy, đó là tác ý quán người. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi tự tín về sự thực hành các ba la mật mà đó là bậc nhất trong các sự thực hành. Vì sao? Vì tôi quán sát thể tánh của các ba la mật thì không có gì trên, đó là tác ý mình hơn 542 .

Kệ tụng:

Lấy các tác ý này

Tu tập trong các độ

540 Thọ ký vị là bồ tát được thọ ký ở địa thứ 8, Bất động địa. 541 Quyết định địa là bồ tát ở địa thứ 8. Quyết định hành địa là bồ tát ở địa thứ 9, Thiện tuệ địa. 542 Tác ý ngã thắng: sự tu tập các ba la mật của bồ tát thì hơn hẳn các sự tu tập của nhị thừa.256

Bồ tát tất cả thời Thiện căn được viên mãn. Giải thích:

Nên biết, kệ tụng này tổng kết các nghĩa tác ý ở trên. Đã nói sự cầu trưởng dưỡng thiện căn, kế nói những sai biệt của sự cầu pháp.

Kệ tụng:

Cầu pháp gồm tăng trưởng Thượng ý và rộng lớn Có chướng và không chướng Và có các thần thông Không thân và có thân Được thân và đầy thân Nhiều mạn và ít mạn Và cả không mạn nữa. Giải thích:

Sự cầu pháp có mười ba thứ sai biệt: 1. Cầu tăng trưởng, là nhờ sự nghe chánh pháp mà tăng trưởng đức tin 543; 2. Cầu thượng ý, là ở bên Phật tiếp nhận dòng chảy chánh pháp 544; 3. Cầu rộng lớn, là đắc thần thông của bồ tát để từ xa 543 Giai đoạn phàm phu đến thế đệ nhất pháp của thắng giải hành địa. 544 Nơi thế đệ nhất pháp được pháp lưu đẳng trì, tu tập tiếp tục cho đến địa thứ 7, gọi là thượng ý (tăng thượng ý lạc), tức bậc chứng ngộ nhân vô ngã và pháp vô ngã, được tâm bình đẳng mình người.

257

nghe đủ giáo pháp của chư Phật 545; 4. Cầu có chướng, là người mới tăng trưởng đức tin; 5. Cầu không chướng, là người cầu thượng ý; 6. Cầu thần thông, là người cầu rộng lớn; 7. Cầu không thân, là văn tuệ và tư tuệ không có pháp thân 546; 8. Cầu có thân, là tu tuệ có đa văn huân tập chủng tử thân 547; 9. Cầu được thân, là từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy

548; 10. Cầu mãn thân, là địa thứ tám, địa thứ chín và địa thứ mười 549; 11. Cầu nhiều mạn 550, là giai đoạn tín hành; 12. Cầu it mạn, là từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy; 13. Cầu không mạn, là địa thứ tám, địa thứ chín và địa thứ mười.

Đã nói những sai biệt của sự cầu pháp, kế nói những nhân duyên của sự cầu pháp.

Kệ tụng:

Vì sắc, vì phi sắc

Vì thông, vì chánh pháp

Tướng tốt và bịnh hết

Nhân tự tại, vô tận.

Giải thích:

545 Bồ tát địa thứ 8 cho đến địa thứ 10, chứng đắc pháp giới, gọi là rộng lớn, vì đã được trí vô phân biệt hoạt dụng một cách tự nhiên.

546 Từ tư lương đạo cho đến nhẫn vị của gia hành đạo, bồ tát chưa hoạch đắc pháp thân loại tự, vì không có trí vô phân biệt, cho nên không có pháp thân. 547 Nơi thế đệ nhất pháp vị, đoạn trừ nhị thủ, nên được thiểu phần của pháp thân, gọi là có thân. 548 Từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy, bồ tát nỗ lực tu tập, hiện chứng chân đế, được trí vô phân biệt, nên gọi là được thân.

549 Ba địa sau cùng, bồ tát nhậm vận trí vô phân biệt, nên gọi là mãn thân. 550 Mạn: kiêu mạn, tự hào, chấp ngã.

258

Sự cầu pháp có bốn nhân duyên: 1. Vì sắc; 2. Vì phi sắc; 3. Vì thần thông; 4. Vì chánh pháp.

Vì sắc là nhân tố của tướng tốt. Vì phi sắc là nhân tố diệt bịnh phiền não. Vì thần thông là nhân tố của tự tại. Vì chánh pháp là nhân tố của vô tận. Như kinh Phạn thiên vương vấn, có ghi: Bồ tát cầu pháp đầy đủ bốn tưởng: 1. Tưởng như diệu bảo, vì nghĩa khó có được; 2. Tưởng như lương dược, vì nghĩa trừ bịnh; 3. Tưởng như tài vật, vì nghĩa không buông bỏ; 4. Tưởng như niết bàn, vì nghĩa khổ diệt 551. Do pháp là nhân tố của tướng tốt trang nghiêm nên tưởng như diệu bảo. Do pháp là nhân tố diệt bịnh phiền não nên tưởng như lương dược. Do pháp là nhân tố của thần thông tự tại nên tưởng như tài vật. Do pháp là nhân tố của chánh pháp vô tận nên tưởng như niết bàn.

Đã nói những nhân duyên của sự cầu pháp, kế nói sự phân biệt của sự cầu viễn ly.

Kệ tụng:

Vô thể, thể, tăng, giảm

Nhất, dị, tự, biệt tướng

Như danh, như nghĩa vậy

551 Đây là Tư ích Phạn thiên sở vấn kinh (思益梵天所問經, ĐTK 586), gọi tắt là Tư ích kinh, Tư ích Phạn thiên vấn kinh, Tư ích nghĩa kinh: "Phạn thiên! Bồ tát có bốn pháp để khéo cầu pháp bảo. Bốn pháp ấy là gì? Một là, ở trong pháp sanh ý tưởng châu báu, vì khó mà có được; hai là, ở trong pháp sanh ý tưởng thuốc men, vì trị liệu các bịnh; ba là, ở trong pháp sanh ý tưởng tài lợi, vì chẳng để mất; bốn là, ở trong pháp sanh ý tưởng diệt tất cả khổ, vì đến được niết bàn. Đó là bốn pháp." (Phạn thiên! Bồ tát hữu tứ pháp, thiện cầu pháp bảo. Hà đẳng tứ? Nhất giả, ư pháp trung sanh bảo tưởng, dĩ nan đắc cố; nhị giả, ư pháp trung sanh dược tưởng, liệu chúng bệnh cố; tam giả, ư pháp trung sanh tài lợi tưởng, dĩ bất thất cố; tứ giả, ư pháp trung sanh diệt nhất thiết khổ tưởng, chí niết bàn cố. Thị vi tứ. 梵天！菩薩有四法，善求法寶. 何等四？一者, 於法中生寶想, 以難得故; 二者, 於法中生藥想, 療眾病故; 三者, 於法中生財利想, 以不失故;四者, 於法中生滅一切苦想,

至涅槃故. 是為四.)

259

Phân biệt có mười thứ.

Giải thích:

Có mười thứ phân biệt: 1. Phân biệt vô thể; 2. Phân biệt hữu thể; 3. Phân biệt tăng ích; 4. Phân biệt tổn giảm; 5. Phân biệt nhất tướng; 6. Phân biệt dị tướng; 7. Phân biệt tự tướng; 8. Phân biệt biệt tướng; 9. Phân biệt khởi nghĩa theo danh; 10. Phân biệt khởi danh theo nghĩa. 552

Trong kinh Bát nhã ba la mật có ghi, vì muốn các bồ tát viễn ly mười thứ phân biệt này mà nói mười thứ đối trị: (1) vì đối trị phân biệt vô thể, kinh nói, có bồ tát …, bồ tát …; (2) vì đối trị phân biệt hữu thể, kinh nói, không thấy có bồ tát v.v…; (3) vì đối trị phân biệt tăng ích, kinh nói, này Xá Lợi Phất, tự tánh của sắc là không; (4) vì đối trị phân biệt tổn giảm, kinh nói, chẳng phải sắc diệt mới gọi là không; (5) vì đối trị phân biệt nhất tướng, kinh nói, nếu sắc là không thì (sắc ấy) là phi sắc 553; (6) vì đối trị phân biệt dị tướng, kinh nói, không chẳng khác sắc, sắc chẳng khác không, không tức là sắc; (7) vì đối trị phân biệt tự tướng, kinh nói, sắc ấy chỉ là danh; (8) vì đối trị phân biệt biệt tướng, kinh nói, sắc ấy không sanh, không diệt, chẳng phải nhiễm, chẳng phải tịnh v.v…; (9) vì đối trị phân biệt khởi nghĩa theo danh, kinh nói, danh ấy làm khách nên nghĩa không nên dính theo danh; 552 Nhiếp luận: "Thống nhiếp tất cả phân biệt thì đại lược có 10 thứ. Một là … Mười là phân biệt tán động, là 10 thứ phân biệt của bồ tát : thứ 1 là tán động không tướng, thứ 2 là tán động có tướng, thứ 3 là tán động thêm lên, thứ 4 là tán động bớt đi, thứ 5 là tán động đồng nhất, thứ 6 là tán động biệt lập, thứ 7 là tán động tự tánh, thứ 8 là tán động sai biệt, thứ 9 là tán động lấy nghĩa theo tên, thứ 10 là tán động lấy tên theo nghĩa. Để đối trị 10 thứ tán động như vậy, các kinh của Bát nhã ba la mật đa đều nói đến trí vô phân biệt. Như vậy, cả 2 phần sở trị và năng trị đều thâu nhiếp đủ cả các nghĩa của Bát nhã ba la mật đa. (H.T Thích Trí Quang dịch). 553 Sắc là phi sắc, như nói A là phi A. Phi A không phải là B, mà là A tự siêu việt. Như kinh Kim cương dạy: bởi vì Ngài nói thân lớn là phi thân lớn, thế nên ngài nói đó là thân lớn (chứ không phải vì là thân lớn mà Ngài gọi là thân lớn).260

(10) vì đối trị phân biệt khởi danh theo nghĩa, kinh nói, tất cả danh đều không thể thấy, vì không thể thấy nên danh không nên dính theo nghĩa. 554

Đã nói sự phân biệt của sự cầu viễn ly, kế nói sự cầu pháp lớn lao.

Kệ tụng:

Bồ tát thắng dũng mãnh

Hai cầu được chân thật

Tùy thuận các thế gian

Công đức như biển đầy.

Giải thích:

Sự cầu pháp có ba thứ lớn lao: 1. Phương tiện lớn lao, do tinh tiến tột bậc cầu thế đế và đệ nhất nghĩa đế một cách chân thật, không điên đảo; 2. Lợi người 554 Kinh Đại bát nhã ba la mật, No. 220, tập 20, quyển 480, hội thứ 3, phẩm Xá lợi phất: "Thế nào là bồ tát tu hành Bát nhã ba la mật? Xá Lợi Tử! Các bồ tát ma ha tát khi tu hành Bát nhã ba la mật đa, nên quán như vầy: Thật có bồ tát, chẳng thấy có bồ tát, chẳng thấy danh bồ tát, chẳng thấy Bát nhã ba la mật đa, chẳng thấy danh Bát nhã ba la mật đa, chẳng thấy hành (Bát nhã ba la mật), chẳng thấy chẳng hành (Bát nhã ba la mật). Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Tự tánh bồ tát là không, danh bồ tát là không. Vì cớ sao? Tự tánh sắc là không, vì chẳng phải không tánh. Sắc mà không là phi sắc; sắc chẳng lìa không, không chẳng lìa sắc; sắc tức là không, không tức là sắc. Tự tánh thọ, tưởng, hành, thức là không, vì chẳng phải không tánh. Thọ, tưởng, hành, thức mà không là phi thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chẳng lìa không, không chẳng lìa thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức tức là không, không tức là thọ, tưởng, hành, thức. Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Đây chỉ có danh gọi là bồ đề, đây chỉ có danh gọi là tát đỏa, đây chỉ có danh gọi là bồ tát, đây chỉ có danh gọi là không, đây chỉ có danh gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Tự tánh như thế không sanh không diệt, không nhiễm không tịnh. Các bồ tát ma ha tát tu hành Bát nhã ba la mật đa như thế, chẳng thấy sanh, chẳng thấy diệt, chẳng thấy nhiễm, chẳng thấy tịnh. Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Chỉ là giả lập khách danh, nơi mỗi một pháp mà khởi phân biệt; giả lập khách danh theo đó khởi ngôn thuyết. Ngôn thuyết như vậy nên sanh khởi chấp trước như vậy. Các bồ tát ma ha tát khi tu hành Bát nhã ba la mật đa đối với như vậy thảy, tất cả đều chẳng thấy, bởi chẳng thấy nên chẳng sanh chấp trước. "

261

lớn lao, do làm việc thế gian, dựa vào đó hỗ trợ cho sự an trú đệ nhất nghĩa đế; 3. Lợi mình lớn lao, do tất cả công đức như biển cả tràn đầy. Phẩm Thuật Cầu trọn vẹn.

262

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Sáu 263

Phẩm Mười Ba

HOẰNG PHÁP

Giải thích:

Đã nói sự cầu pháp, kế nên lấy giáo pháp vì người diễn thuyết. Kệ tụng:

Khó được lại không bền

Thương khổ thường hỷ thí

Huống đem pháp lợi đời

Tăng trưởng cũng vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này, trước là ngăn chận sự bủn xỉn giáo pháp. Khó được lại không bền: Là thân thể, sanh mạng và tài sản. Thương khổ thường hỷ thí: Nhờ lòng từ bi bồ tát có thể trong tất cả thời xả bỏ ba thứ pháp không bền chắc 555 để bố thí cho chúng sanh đang chịu khổ ách. Huống đem pháp lợi đời, Tăng trưởng cũng vô tận: Huống chi pháp lớn mà bồ tát chẳng khó có được mà sanh lòng bủn xỉn, cho nên bồ tát cần phải đem pháp 555 Kinh Duy Ma Cật sở thuyết ghi: "Nên quán ngũ dục vô thường để cầu gốc thiện; đối với thân thể, sanh mạng và tài sản, nên tu tập kiên pháp." Kiên pháp là pháp bền chắc không hư hoại. Người tu đạo xả bỏ thân thể, sanh mạng và tài sản quí báu để đạt được thân vô cùng, mạng vô cùng, của cải vô tận. Ba thứ này cho dù trời đất có bị thiêu cháy thì chúng cũng không bị cháy, kiếp số tận chúng cũng không tận, cho nên gọi là kiên pháp. Thân thể, sanh mạng và tài sản là ba thứ không thể giữ được lâu dài ở thế gian, nên gọi là ba thứ pháp không bền chắc (tam bất kiên pháp).

264

lớn ấy làm lợi ích rộng rãi cho thế gian. Vì sao? Vì pháp được tăng trưởng thì cũng vô tận.

Đã nói sự ngăn chận bủn xỉn giáo pháp, kế nói sự lợi ích. Kệ tụng:

Tự chứng không thể nói

Dẫn vật nói pháp tánh

Pháp thân, tịch diệt miệng

Dòng bi như trăn hút.

Giải thích:

Tự chứng không thể nói, Dẫn vật nói pháp tánh: Đức Thế tôn không nói pháp tự sở chứng vì pháp ấy không thể nói; nhưng vì dẫn tiếp chúng sanh nên Ngài khéo dùng phương tiện mà nói về pháp tánh. Hỏi: Thế nào là phương tiện?

Đáp: Pháp thân, tịch diệt miệng, Dòng bi như trăn hút: Chư Phật lấy pháp tánh làm thân, lấy tịch diệt làm miệng, đó là do rời hai chướng mà được sự thanh tịnh cực rộng. Chư Phật đem tâm đại từ bi lưu xuất tràng lưới giáo pháp 556 để dẫn tiếp chúng sanh. Thí như con trăn lớn há miệng, nhả nước dãi để hấp dẫn các con vật; cũng vậy, qua thân, miệng và tâm bi, chư Phật đồng dẫn tiếp chúng sanh. Tâm đại bi vô tận là do chư Phật đạt đến cứu cánh. Kệ tụng:

556 Giáo võng: giáo pháp của Phật có năng lực cứu vớt người trong biển sanh tử nên được ví như tràng lưới bắt cá. Kinh Hoa Nghiêm ghi: "Giăng lưới giáo pháp lớn, vắt ngang biển sanh tử." (Trương đại giáo võng, tuyên sanh tử hải, 張大教網,亘生死海.)265

Do kia tu đắc quả

Tu thuyết chẳng vô nghĩa Chỉ nghe và không nghe Tu thuyết thì vô lý. Giải thích:

Do kia tu đắc quả, Tu thuyết chẳng vô nghĩa: Chư Phật dùng phương tiện nói pháp tự sở chứng để dẫn tiếp thế gian và người năng hành tu sức tự tại mà đắc quả, nên nói sự tu của người năng hành và pháp Phật thuyết đưa đến chứng đắc thì chẳng phải vô nghĩa. Chỉ nghe và không nghe, Tu thuyết thì vô lý: Nếu chỉ nghe pháp mà được thấy chân nghĩa, thì sự tu của người năng hành trở nên không lợi ích. Nếu không nghe pháp mà được vào sự tu, thì sự thuyết pháp của Phật trở nên không lợi ích. Đã nói sự lợi ích của thuyết pháp, kế nói sự sai biệt của thuyết pháp. Kệ tụng:

A hàm thuyết, chứng thuyết Là khẩu lực, thông lực Thông lực là tướng tốt Sắc khác và hư không. Giải thích:

Chư bồ tát thuyết pháp có hai thứ sai biệt: 1. A hàm thuyết, là dùng khẩu lực mà thuyết pháp 557 ; 2. Chứng thuyết, là dùng thần thông lực mà thuyết pháp. 557 A hàm (agama): Là kinh điển của Phật giáo nguyên thỉ, ở đây là chỉ pháp của Phật thuyết, được truyền khẩu trùng tụng suốt một thời gian khá dài khoảng 400 năm sau Phật nhập diệt. A266

Thuyết pháp bằng thần thông lực lại có nhiều loại: thuyết pháp bằng tướng tốt 558 ,

thuyết pháp bằng cây rừng 559, thuyết pháp bằng âm nhạc 560 , thuyết pháp bằng không trung 561.

Đã nói sự sai biệt của thuyết pháp, kế nói sự thuyết pháp thành tựu. Kệ tụng:

Vô úy và đoạn nghi

hàm dịch là pháp quy hay vô tỷ pháp, gồm có 4 bộ: a. Trường A hàm (Dirgha-agama) 22 quyển, do ngài Phật đà da xá (Buddhayasas) và Trúc Phật Niệm dịch năm 412 TL, y cứ Pháp tạng bộ; b. Trung A hàm (Madhyam-agama) 60 quyển, do ngài Tăng già đề bà (Sanghadeva) dịch vào khoảng năm 397 TL, bộ này là nền tảng của Hữu bộ; c. Tạp A hàm (Samyukta-agama) 50 quyển, do ngài Cầu na bạt đà la (Gunabhadra) dịch năm 435 TL, y cứ của Hữu bộ; d. Tăng nhất A hàm (Ekottara-agama) 50 quyển.

558 Tướng hảo thuyết: Thuyết pháp bằng sự thị hiện thân tướng trang nghiêm khiến người cảm phục.

559 Thọ lâm thuyết: Thuyết pháp bằng cách hiện ra cảnh đẹp cho người vui thích. Như kinh Địa Tạng, phẩm 2, nói về sự phân thân của Phật, điển hình cho sự phân thân của chư Phật và đại bồ tát, trong đó có đoạn: "hoặc hiện rừng núi, dòng nước, đồng bằng, sông ngòi, ao hồ, suối giếng, ích lợi khắp cả mọi người, ai cũng được độ thoát". (hoặc hiện sơn, lâm, xuyên, nguyên, hà, trì, tuyền, tỉnh, lợi cập ư nhân, tất giai độ thoát).

560 Nhạc khí thuyết: Thuyết pháp bằng những âm thanh tuyệt diệu. Kinh A Di Đà cũng nói đến sự thuyết pháp của cây báu và lưới báu: "Xá Lợi Phất, quốc độ Cực lạc gió nhẹ thổi động những hàng cây và lưới giăng quí báu, phát ra âm thanh tuyệt diệu, tựa như trăm ngàn nhạc khí đồng thời hòa tấu. Ai nghe âm thanh ấy cũng tự nhiên sanh ra tâm trí nhớ nghĩ về Phật Pháp Tăng." (Xá Lợi Phất! Bỉ Phật quốc độ, vi phong xuy động chư bảo hàng thọ cập bảo la võng, xuất vi diệu âm, thí như bách thiên chủng nhạc đồng thời câu tác. Văn thị âm giả, tự nhiên giai sanh niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng)

561 Không trung thuyết: Thuyết pháp bằng văn tự viết trên khoảng hư không. Phát bồ đề tâm luận, phẩm 10 Như thật pháp môn, có ghi: "Các người con Phật, ví như có người ngữa mặt lên trời mà viết vào hư không, chép hết 12 bộ kinh của Như lai, trải qua vô lượng kiếp. Khi Phật pháp đã diệt, người cầu pháp không thấy, không nghe chánh pháp, mà chỉ thấy, chỉ nghe chúng sanh điên đảo, tạo tội không cùng. Lại có một người trí tuệ thanh tịnh từ phương xa, thương xót chúng sanh, muốn rộng cầu Phật pháp, nên đi đến nơi này, thấy trong hư không có văn tự chép rất rõ ràng, thì liền biết ngay, rồi đọc tụng và thọ trì. Người đó đúng theo lời kinh chép mà thật hành, giảng rộng phân biệt cho chúng sanh được lợi ích. Người chép văn tự vào hư không và người thấy biết trong hư không có văn tự mới có thể mật biết với nhau, có thể truyền thông với nhau, rồi tu tập, thọ trì mà hướng dẫn chúng sanh khiến lìa những trói buộc." (Quảng Minh dịch)267

Khiến tin và hiển thật

Như đây các bồ tát

Thuyết thành tựu nên biết.

Giải thích:

Các bồ tát thuyết pháp thành tựu có bốn thứ nghĩa: 1. Không sợ hãi; 2. Đoạn trừ nghi ngờ; 3. Làm cho tin tưởng; 4. Hiển thị lẽ thật. Như kinh Phạn thiên vương vấn có ghi: Bồ tát đầy đủ bốn pháp thì có năng lực mở ra pháp thí rộng lớn. Những gì là bốn? Một là, nắm giữ diệu pháp; hai là, tự làm trí tuệ trong sáng; ba là, làm thiện nghiệp của bậc trượng phu; bốn là, hiển thị pháp nhiễm tịnh 562.

Ở đây, một là, nghe nhiều nên không sợ hãi; hai là, trí tuệ lớn nên có năng lực đoạn trừ nghi ngờ; ba là, không chạy theo danh lợi nên làm cho người tin tưởng tiếp nhận; bốn là, nhờ thông đạt thế đế và đệ nhất nghĩa đế nên có thể hiển thị hai thứ chân thật là nhiễm tướng chân thật và tịnh tướng chân thật 563 .

Kệ tụng:

Lời đẹp, rời say đắm

562 Kinh Tư ích Phạn thiên sở vấn (ĐTK 586): "Phạn thiên! Bồ tát có 4 pháp khéo khai mở pháp thí. Những gì là bốn? Một là, nắm giữ giáo pháp; hai là, làm lợi trí tuệ và làm lợi tha nhân; ba là, thực hành pháp của bậc thiện nhân; bốn là, chỉ thị nhiễm tịnh cho người." (Phạn thiên ! Bồ tát hữu tứ pháp, thiện khai pháp thí. Hà đẳng tứ? Nhất giả, thủ trì ư pháp; nhị giả, tự ích trí tuệ diệc ích tha nhân; tam giả, hành thiện nhân pháp; tứ giả, thị nhân cấu tịnh. Thị vi tứ. 梵天！菩薩有四法,善開法施。何等四？一者,守護於法;二者,自益智慧亦益他人;三者,行善人法;四者,示人淨

。是為四.)

563 Chân thật là chân như. Nhiễm tướng chân thật là "chân như nơi sự an lập, tức thánh đế về khổ mà Như lai nói; chân như nơi sự tà hành, tức thánh đế về tập mà Như lai nói." Tịnh tướng chân thật là "chân như nơi sự thanh tịnh, tức thánh đế về diệt mà Như lai nói; chân như nơi sự chánh hành, tức thánh đế về đạo mà Như lai nói." (kinh Giải thâm mật)268

Không thoái, không không hết

Chủng loại và tương ứng

Khiến hiểu, chẳng cầu lợi

Và còn khắp dạy bảo

Là thuyết pháp thành tựu.

Giải thích:

Lời đẹp, là khi bị người giận dữ chưởi bới vẫn không lấy điều ác đáp trả. Rời say đắm: Say đắm có hai thứ: 1. Người khen ngợi thì say đắm; 2. Mình thành tựu thì tự say đắm, tức là gia thế, hình sắc, của cải v.v… thành tựu thì sanh tâm yêu thích; rời, là nơi tâm không còn hai thứ say đắm. Không thoái, là do không có biếng nhác. Không không hết 564, là rời sự bủn xỉn pháp, làm tất cả sự thuyết pháp. Chủng loại, là không thuyết pháp trùng lập. Tương ứng, là không trái với hiện lượng và tỷ lượng 565. Khiến hiểu, là nói chữ câu dễ hiểu. Chẳng cầu lợi, là không vì của cải, lợi lộc mà làm cho người tin tưởng. Khắp dạy bảo, là dạy khắp ba thừa. 564 Vô bất tận = thuyết vô bất tận = thuyết nhi bất tận: nói mà không hết pháp nghĩa. 565 Lượng là hình thái hay phương cách nhận thức. Hiện lượng là năm thức trước nhận thức đối tượng một cách trực tiếp, thuần túy cảm giác, không có phê phán, suy luận, so sánh, dù đôi khi có sự cộng tác của ý thức. Tỷ lượng là ý thức nhận thức sáu trần cảnh qua phân biệt, suy luận, diễn dịch, so sánh, phán đoán. Không trái với hiện lượng và tỷ lượng nghĩa là thích ứng với 5 sắc thái trong sáng ngang qua hiện lượng và tỷ lượng. KInh Giải thâm mật: "Đạo lý chứng thành có 2 loại, là loại trong sáng và loại vẩn đục. Do 5 sắc thái mà trong sáng và do 7 sắc thái mà vẩn đục. (Thứ nhất), do 5 sắc thái mà trong sáng là hiện thấy, suy luận, luận cứ, toàn hảo và chánh giáo. Hiện thấy là các hành vô thường, các hành khổ não, các pháp vô ngã, đại loại như vậy, đó là những điều mà hiện lượng thấy được. Suy luận là dựa vào sự hiện thấy, tức xét thấy các hành là tính sát na, là tính có đời sau, là tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất; tính sát na là do sự vô thường thô thiển mà biết, tính có đời sau là do chúng sanh có nhiều loại vì có nhiều loại nghiệp mà biết, tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất là do chúng sanh có vui có khổ mà biết, đại loại như vậy, đó là những điều không hiện thấy mà có thể suy luận. Luận cứ là dẫn chứng từ những thí dụ cùng tính chất, tức đối với các hành nơi bản thân hay nơi ngoại giới đều có thể dẫn sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn mọi sự khổ não của sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự bất tự do mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự thịnh suy mà ai cũng biết để ví dụ, đại loại như vậy. Toàn hảo là do hiện thấy, do suy luận và do luận cứ mà làm cho chủ thuyết lập ra được quyết269

Đã nói thuyết pháp thành tựu, kế nói ngôn ngữ thuyết pháp thành tựu. Kệ tụng:

Không nhỏ và điều hòa

Khéo léo và sáng tỏ

Ứng cơ và lìa cầu

Phần lượng và vô tận.

Giải thích:

Không nhỏ, là tiếng vang khắp đại chúng. Điều hòa, là tiếng vui tai vừa ý. Khéo léo, là khai thị chữ câu rõ ràng. Sáng tỏ, là ngôn ngữ sao cho dễ hiểu. Ứng cơ, là tùy nghi thuyết pháp. Lìa cầu, là không cầu danh lợi mà thuyết pháp. Phần lượng, là thuyết pháp mà thích nghe không chán 566. Vô tận, là thuyết pháp không có cùng tận.

Đã nói ngôn ngữ thuyết pháp thành tựu, kế nói ngôn từ thuyết pháp thành tựu.

Kệ tụng:

Nêu danh và thích nghĩa

Tùy thừa và mềm dịu

định. Chánh giáo là những giáo huấn tốt đẹp trong sáng, tức những tuyên thuyết của bậc toàn giác, như tuyên thuyết niết bàn là vắng lặng trọn vẹn, đại loại như vậy. Do 5 sắc thái như vậy mà gọi là khéo quan sát về đạo lý trong sáng, và do sự trong sáng ấy mà đạo lý như vậy đáng được học tập." (H.T Thích Trí Quang dịch)

566 Phần lượng là không nói nhiều cũng không nói ít. Kinh Pháp hoa, phẩm An lạc hạnh thứ 14: "Đối với chúng sanh đủ loại thì thuyết pháp bình đẳng, nhưng tùy thuận chánh pháp nên không nói nhiều cũng không nói ít, thậm chí đối với những người ưa thích chánh pháp một cách sâu xa cũng không vì họ mà nói nhiều." (H.T Thích Trí Quang dịch)270

Dễ hiểu và ứng cơ

Xuất ly, tùy thuận vậy.

Giải thích:

Nêu danh, là tương ứng các chữ câu mà chẳng trái với chứng nghiệm. Thích nghĩa, là giải thích, luận bàn các chữ câu mà không trái đạo lý. Tùy thừa, là dùng các chữ câu không trái với giáo pháp ba thừa. Mềm dịu, là vượt qua khó khăn về (phát âm) các chữ câu để không sai với âm thanh. Dễ hiểu, là tập hợp các chữ câu sao cho dễ hiểu được nghĩa. Ứng cơ, là chọn lựa các chữ câu thích ứng các căn cơ. Xuất ly, là không dừng lại ở các chữ câu mà (mục đích) hướng đến niết bàn. Tùy thuận, là chánh hạnh ở các chữ câu phải tùy thuận tám chi phần thánh đạo. Kệ tụng:

Bồ tát thành tựu chữ

Như nghĩa trên nên biết

Thanh có sáu mươi loại

Chính nói việc Như lai.

Giải thích:

Như lai có sáu mươi loại âm thanh không thể nghĩ bàn 567. Như trong kinh Phật bí mật 568 có nói: Này Tịch tĩnh tuệ, Như lai có đầy đủ sáu mươi loại thanh 567 Kinh Duy Ma Cật, phẩm Phật quốc, ghi: "Phật dùng một âm thanh thuyết pháp, chúng sanh ai ai cũng hiểu cả" (Phật dĩ nhất âm diễn thuyết pháp, chúng sanh các các tùy sở giải). Đó chính là viên âm: thanh âm viên diệu.

568 Tên đầy đủ là Phật thuyết Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa kinh (佛說如來不思議祕密大乘經, ĐTK 312). Phẩm Như lai ngữ mật bất tư nghị, thứ 8: "Phật bảo bồ tát Tịch Tuệ: Như Lai chẳng phải nơi môi, răng, lưỡi, cổ họng mà cả nơi mặt phát ra các âm thanh. Nên biết âm thanh của Như Lai từ nơi hư không mà ra, đầy đủ 64 sắc thái thù diệu : 1. Thấm đẫm; 2. Dịu dàng; 3. Vừa271

ngữ, đó là các tiếng thấm đẫm, dịu dàng, vừa ý, đáng mến, trong sáng, v.v… Nói rộng như sau: (1) Tiếng thấm đẫm có thể nắm giữ thiện căn của chúng sanh. (2) Tiếng dịu dàng làm cho người hiện tiền nghe pháp được cảm xúc an lạc. (3) Tiếng vừa ý là do dùng nghĩa tốt đẹp. (4) Tiếng ưa thích là do dùng chữ tốt đẹp. (5) Tiếng trong sáng là do trí hậu đắc xuất thế vô thượng. (6) Tiếng không vẩn đục là do không thích ứng các tập khí phiền não. (7) Tiếng sang sảng rõ ràng là do dùng chữ câu dễ hiểu. (8) Tiếng sức mạnh điều thiện là do công đức đầy đủ, phá hủy tà kiến xấu ác của ngoại đạo. (9) Tiếng thích nghe là tiếng làm cho chúng sanh tin tưởng tùy thuận mà xuất ly. (10) Tiếng không dứt là tiếng mà tất cả ngoại đạo không thể làm đứt đoạn. (11) Tiếng điều phục là tiếng có thể đối trị được những phiền não như tham v.v… (12) Tiếng không chê trách là tiếng làm phương tiện an vui chế giới. (13) Tiếng không thô rít là tiếng làm cho người phạm giới được xuất ly chính xác. (14) Tiếng khéo vổ về là tiếng giáo hóa dạy bảo. (15) Tiếng vui tai là tiếng đối trị tâm tán loạn. (16) Tiếng thân khinh an là tiếng có khả năng dẫn vào ý; 4. Đáng mến; 5. Trong sáng; 6. Lìa cấu; 7. Sang sảng rõ ràng; 8. Ngọt ngào; 9. Ưa nghe; 10. Không yếu ớt; 11. Tròn đủ; 12. Điều thuận; 13. Không rít; 14. Không ác; 15. Khéo vỗ về; 16. Vui tai; 17. Dễ chịu thân thể; 18. Tâm sanh bén mạnh; 19. Tâm hoan hỷ; 20. Vui thích; 21. Không nóng bức; 22. Như dạy răn; 23. Khéo hiểu biết; 24. Rành rõ; 25. Khéo yêu thương; 26. Khiến sanh vui mừng; 27. Khiến người vâng làm theo lời dạy; 28. Khiến người khéo hiểu biết; 29. Đúng lý; 30. Lợi ích; 31. Lìa lỗi sai trùng lặp; 32. Như tiếng sư tử; 33. Như tiếng rồng ngâm; 34. Như tiếng sấm sét; 35. Như tiếng long vương; 36. Như tiếng ca hay của khẩn na la; 37. Như tiếng chim ca lăng tần già; 38. Như tiếng Phạn vương; 39. Như tiếng chim cộng mạng; 40. Như tiếng đẹp mầu của Đế thích; 41. Như tiếng đánh trống; 42. Không cao; 43. Không thấp; 44. Tùy nhập tất cả âm thanh; 45. Không khuyết giảm; 46. Không phá hoại; 47. Không vẩn đục; 48. Không mong lấy; 49. Đầy đủ; 50. Trang nghiêm; 51. Hiển thị; 52. Viên mãn tất cả âm thanh; 53. Các căn vui thích; 54. Không chê bai; 55. Không khinh chuyển; 56. Không dao động; 57. Tùy nhập tất cả chúng hội; 58. Các tướng đầy đủ; 59. Khiến chúng sanh tâm ý vui mừng; 60. Nói tâm hạnh chúng sanh; 61. Tùy nhập tâm ý chúng sanh; 62. Tùy chúng sanh các thứ tin hiểu, tâm ý thành tựu; 63. Người nghe không biết biên tế và phần lượng của âm thanh; 64. Chúng sanh không thể tư duy xưng lượng." Kinh Đại thừa nhập lăng già: "Ngữ bình đẳng là Ta nói được 64 phạn âm, chư Như Lai cũng vậy, phạn âm như tiếng Ca lăng tần già không tăng không giảm không sai biệt, nên gọi là ngữ bình đẳng." Kinh Đại bảo tích, quyển 3, Pháp hội bồ tát tạng, phẩm Như lai bất tư nghị tánh cũng có liệt kê ngôn ngữ thuyết pháp của Phật.272

chỉ. (17) Tiếng tâm thấu rõ là tiếng có khả năng dẫn vào quán. (18) Tiếng tâm hoan hỷ là tiếng khéo đoạn trừ nghi ngờ. (19) Tiếng hỷ lạc sanh là tiếng quyết định nhổ trừ tà kiến. (20) Tiếng không nóng bức là tiếng làm tin tưởng, tiếp nhận (giáo pháp) không hối hận. (21) Tiếng khả năng nắm giữ trí tuệ là tiếng thành tựu nhân tố đa văn mà trí dựa vào. (22) Tiếng khả năng nắm giữ hiểu biết là tiếng thành tựu nhân tố tư duy mà trí dựa vào. (23) Tiếng không che giấu là tiếng giảng thuyết mà không bỏn xẻn pháp. (24) Tiếng đáng yêu là tiếng làm cho được kết quả lợi mình. (25) Tiếng khát ngưỡng là tiếng làm cho người đã đắc quả có thêm nguyện lực và an lạc sâu xa. (26) Tiếng răn dạy là nói chính xác giáo pháp không thể nghĩ bàn. (28) Tiếng khiến hiểu là nói chính xác giáo pháp có thể nghĩ bàn. (29) Tiếng tương ứng là nói không trái với chứng nghiệm. (30) Tiếng có ích là tiếng chỉ dẫn cho người cần được dạy. (31) Tiếng rời lỗi trùng lặp là tiếng thuyết pháp không có hư dối. (32) Tiếng sư tử hống là tiếng làm cho ngoại đạo sợ hãi. (33) Tiếng voi chúa là tiếng chấn động lớn lao. (34) Tiếng sấm chớp là tiếng vang vọng sâu xa. (35) Tiếng rồng ngâm là tiếng làm cho tin tưởng, tiếp nhận. (36) Tiếng Khẩn na la là âm nhạc tuyệt mỹ. (37) Tiếng Ca lăng tần già là âm điệu véo von, trong trẻo, hài hòa. (38) Tiếng Phạn thiên là tiếng xuất đi rất xa. (39) Tiếng chim cộng mạng là tiếng ban đầu nghe được an lành, tất cả việc đều thành tựu. (40) Tiếng Thiên vương là tiếng làm cho không dám làm lỗi. (41) Tiếng trống trời là tiếng phá ma quân. (42) Tiếng rời ngã mạn là tiếng làm cho tâm lý không cất cao trước khen chê. (43) Tiếng đi vào tất cả là tiếng đi vào tất cả loại âm thanh của Tỳ già la luận 569. (44) Tiếng rời bất chánh là tiếng làm cho ghi nhớ không quên. (45) Tiếng thích ứng thời gian là tiếng khởi sự giáo hóa trong tất cả thời gian. (46) 569 Tỳ già la luận (Thanh minh kí luận / Vyakarana): bộ luận giải thích các pháp âm thanh, âm vận và ngữ pháp của văn tự Ấn Độ, là 1 trong 6 bộ luận của ngoại đạo, gọi là Vệ đà lục luận (Veda-anga), gồm có: Thức xoa luận, Tỳ già la luận, Kha bạt la luận, Thục để sa luận, Xiển đà luận, Ni lộc da luận.

273

Tiếng không hổ thẹn là tiếng không dựa vào sự lợi dưỡng. (47) Tiếng không sợ hãi là tiếng xuất ly sự hổ thẹn. (48) Tiếng hoan hỷ là tiếng làm cho nghe hoài không chán. (49) Tiếng tùy thuận xả bỏ là tiếng đi vào tất cả minh xứ thiện xảo. (50) Tiếng bạn lành là tiếng làm lợi lạc và thành tựu tất cả chúng sanh. (51) Tiếng thường chảy là tiếng liên tục không đứt đoạn. (52) Tiếng nghiêm sức là tiếng làm ra các thứ hiển hiện. (53) Tiếng đầy đủ là thuyết pháp bằng một ngôn ngữ mà có ra vô lượng ngôn ngữ. (54) Tiếng hoan hỷ mọi căn cơ chúng sanh là dùng một lời nói mà hiển hiện vô lượng nghĩa. (55) Tiếng không chê bai là tiếng làm cho chúng sanh tín thuận theo nghĩa được thiết lập. (56) Tiếng không thêm bớt là thuyết pháp với thời lượng thích hợp. (57) Tiếng không gấp vội là thuyết pháp không lướt nhanh. (58) Tiếng khắp tất cả là tiếng làm cho đồ chúng xa gần đều nương tựa. (59) Tiếng nhất thiết chủng thành tựu là nói pháp nghĩa thế gian bằng thí dụ để tin hiểu.

570

Đã nói ngôn từ thành tựu, kế nói sự thuyết pháp lớn lao.

Kệ tụng:

Khai diễn và thi thiết

Thiết lập và nêu chung

Nói riêng và đoạn nghi

Lược, rộng đều tin hiểu.

Giải thích:

Khai diễn, là ngôn thuyết. Thi thiết, là các chữ câu. Thiết lập, là khéo tương ứng. Dùng các phương tiện như vậy mà phân biệt khai thị, bằng cách lần lượt nêu 570 Kinh Phật thuyết Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa liệt kê 64 âm thanh của Phật, nhưng từ 59 đến 64 thì dẫn dụ rộng. Ở đây, đại sĩ Vô Trước dẫn ra 60 âm thanh, nhưng trên văn bản chỉ có 58 âm thanh.

274

chung, nói riêng và đoạn nghi, để nghĩa lý thu hẹp gần lại cho dễ hiểu, làm cho người nghe tin nhận đối với giáo pháp được thuyết mà có được sự xác quyết. Lược, là nói một lần, vì người lợi căn hiểu mau chóng. Rộng, là nói nhiều lần, vì người độn căn hiểu chậm chạp. Kệ tụng:

Người thuyết, pháp được thuyết Người nghe ba luân tịnh Lại rời tám loại lỗi

Người thuyết tịnh phải biết. Giải thích:

Người thuyết, pháp được thuyết, Người nghe ba luân tịnh: Thế nào là ba luân? 1. Người thuyết, là chư Phật, bồ tát; 2. Pháp được thuyết, là tổng thuyết các loại danh từ, chữ câu v.v…; 3. Người nghe nhận, là như trước nói, người nghe hiểu bằng nói lược và người nghe hiểu bằng nói rộng. Lại rời tám lầm lỗi, Người thuyết tịnh nên biết: Người thuyết mà thanh tịnh thì phải biết rời xa tám lầm lỗi. Hỏi: Tám lầm lỗi là gì? Kệ tụng:

Biếng nhác và không hiểu Khước thỉnh, không khai nghĩa Cho đến không đoạn nghi Đoạn nghi không vững vàng Chán thoái, có bủn xỉn 275

Như vậy tám lầm lỗi

Chư Phật không việc ấy Nên thành vô thượng thuyết. Giải thích:

Tám thứ lỗi là: 1. Biếng nhác; 2. Không hiểu nghĩa; 3. Khước từ lời thỉnh cầu; 4. Không khai mở nghĩa; 5. Không đoạn nghi; 6. Đoạn nghi mà không xác quyết; 7. Tâm có chán nản, thoái lui và không nói được trong mọi thời gian; 8. Có bủn xỉn nên không tận tình khai thị. Tất cả chư Phật đều rời xa tám lầm lỗi như vậy, do đó chư Phật thành tựu sự thuyết pháp không ai hơn được. Đã nói sự thuyết pháp lớn lao, kế nói nghĩa thành tựu của thuyết pháp. Kệ tụng:

Pháp đây tùy thời thiện Sanh nhân tín, hỷ, giác Nghĩa chánh và ngữ xảo Năng khai bốn phạn hạnh. Giải thích:

Pháp đây tùy thời thiện, Sanh nhân tín, hỷ, giác: Tùy thời thiện, là sơ thiện, trung thiện và hậu thiện. Giáo pháp được trình bày theo thứ tự như vậy, qua đó văn là nhân tố của tín giải, tư là nhân tố của hoan hỷ và tu là nhân tố của giác ngộ 276

571. Nhân tố của giác ngộ là phải định tâm quán sát đạo lý của giáo pháp và chứng đắc như thật trí 572.

Nghĩa chánh và ngữ xảo, Hay khai bốn phạn hạnh: Nghĩa chánh, là thiện nghĩa tương ứng với thế tục đế và diệu nghĩa tương ứng với đệ nhất nghĩa đế. Ngữ xảo, là dễ nhận và dễ hiểu, bởi văn rõ ràng thì nghĩa hiện bày. Do nghĩa chánh và ngữ xảo mà có khả năng khai thị bốn loại phạn hạnh. Hỏi: Bốn loại phạn hạnh là gì?

Kệ tụng:

Không cùng người tương ứng

Đoạn đủ hoặc ba cõi

Tự tánh và vô cấu

Là bốn loại phạn hạnh.

Giải thích:

Bốn phạn hạnh là: 1. Riêng một; 2. Đầy đủ; 3. Thuần khiết; 4. Trong sáng. Không cùng người tương ứng, là nghĩa riêng một, vì hạnh này không cùng chung hạnh của ngoại đạo. Đoạn đủ hoặc ba cõi, là nghĩa đầy đủ, vì hạnh này đoạn đủ phiền não của ba cõi. Tự tánh, là nghĩa thuần khiết, vì hạnh này là tự tánh vô 571 Kinh Trung bộ, kinh Hữu học (Sekha sutta) số 53: "Vị này là vị đa văn, nhớ nghĩ những điều đã nghe, tích tụ những điều đã nghe. Những pháp nào, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, nói lên phạn hạnh hoàn toàn đầy đủ thanh tịnh, những pháp như vậy, vị ấy nghe nhiều, thọ trì, đọc tụng bằng lời, được ý suy tư, được chánh kiến thể nhập." (H.T Thích Minh Châu dịch)

572 Như thật trí: Cái biết đúng như sự thật về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp. 277

lậu nên bản lai thanh tịnh 573. Vô cấu, là nghĩa trong sạch, vì hạnh này là ở nơi chủng loại thân mà đoạn tận các lậu hoặc thì được vô cấu thanh tịnh. Đã nói nghĩa thành tựu của thuyết pháp, kế nói phần mục của thuyết pháp. Kệ tụng:

Đó là phần dẫn vào Phần tướng, phần đối trị Cho đến phần bí mật Đó là bốn phần mục. Giải thích:

Chư Phật thuyết pháp không rời bốn phần mục: 1. Phần dẫn vào; 2. Phần tướng; 3. Phần đối trị; 4. Phần bí mật. Hỏi: Bốn phần mục này y cứ vào nghĩa nào? Kệ tụng:

Thanh văn và tự tánh Đoạn lỗi và lời sâu Tuần tự y bốn nghĩa Phần mục có bốn thứ. 573 Tự tánh vô lậu chính là tuệ tâm sở (trong 5 tâm sở biệt cảnh) đã vô lậu, chuyển đắc 4 trí. Bốn trí là do chuyển 8 thức mà thành: chuyển thức thứ 8 thành đại viên cảnh trí, chuyển thức thứ 7 thành bình đẳng tánh trí, chuyển thức thứ 6 thành diệu quán sát trí và chuyển 5 thức trước thành thành sở tác trí. Bốn trí này, ở giai đoạn vô lậu, mỗi trí đều có 21 tâm vương và tâm sở tương ưng với nó: thức căn bản tức tâm vương của nó, cộng với 11 thiện tâm sở, 5 biến hành, 4 biệt cảnh và tuệ tâm sở. Tự tánh bản lai thanh tịnh là nói đến trí giác bồ đề (4 trí) qua chân như tánh sở y tự tánh vô lậu tuệ. 278

Giải thích:

Phần dẫn vào là phải biết dạy bảo hàng thanh văn đi vào trong pháp nghĩa mà có được sự không sợ hãi, như nói sắc (pháp) v.v… là (tất cả) có 574. Phần tướng là phải biết về ba tự tánh: tánh phân biệt là vô thể, tánh y tha là vô khởi, tánh chân thật là tự tánh thanh tịnh 575, như nói tất cả pháp (tức là ba tự tánh). Phần đối trị là phải biết dựa vào sự đoạn các lầm lỗi để đối trị tám thứ chướng ngại, như trong kinh điển đại thừa nói, thọ trì hai bài kệ mà có được công đức như thế, đó đều là vì đối trị mà nói 576. Phần đối trị này về sau sẽ giải thích thêm. Phần bí mật

là phải biết dựa vào các lời nói sâu xa, rồi xoay chuyển lời nói ấy mới hiểu được nghĩa, như một bài kệ trong kinh điển đại thừa sau đây:

Không kiên biết kiên cố

Khéo sống trong đảo ngược

574 Đây là quan điểm của Thuyết nhất thiết hữu bộ, cho rằng các pháp, gồm sắc pháp, tâm pháp, tâm sở hữu pháp và tâm bất tương ưng hành pháp, toàn là thực hữu. Các pháp hữu vi không phải từ đâu sanh ra mà luôn luôn đã có, chỉ đổi từ trạng thái tiềm tàng qua hiện hữu. Vì quan điểm này mà Thuyết nhất thiết hữu bộ có tên Nhất thiết hữu, nghĩa là quá khứ vị lai đều được chứa trong một pháp duy nhất. Trong Thuyết nhất thiết hữu bộ, người ta cũng khám phá vài yếu tố nguyên thuỷ của đại thừa như quan điểm tam thân và niềm tin nơi bồ tát Di Lặc, vị Phật tương lai.

575 Ba loại tự tánh: là nói nhất thiết pháp tướng (sắc thái của các pháp), tức nói 3 tự tánh: biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh. Tánh có nghĩa là có, nhưng mỗi tánh có mỗi cách: biến kế là vọng hữu (có một cách sai lầm), y tha là giả hữu (có một cách tương đối) và viên thành là thật hữu (có một cách đích thật).

576 Kinh Pháp cú: Tỳ kheo Hatthaka ưa thích biện luận. Mỗi khi bị thua thì thầy khiêu khích đối phương, hẹn biện luận ở chỗ khác và lúc khác. Rồi thầy đến trước, phân bua đối phương không đến là công nhận mình thua. Thỉnh thoảng thầy lại khoa trương rằng, nhìn kia, mấy người ngoại đạo không dám biện luận với ta, họ bị ta đánh bại. Đức Phật biết tánh xấu ấy của thầy Hatthaka, dạy răn: Ông tại sao làm vậy? Tỳ kheo dầu cắt bỏ 3 ngàn tơ sợi phiền não đi nữa, mà nói như vậy cũng không đáng gọi tỳ kheo. Đáng gọi tỳ kheo là phải trừ hết việc ác và kiêu ngạo. Đức Phật nói 2 bài kệ: (264) Đầu trọc, không Sa môn/ Nếu phóng túng, nói láo./ Ai còn đầy dục tham/ Sao được gọi Sa môn ? (265) Ai lắng dịu hoàn toàn/ Các điều ác lớn nhỏ/ Vì lắng dịu ác pháp/ Được gọi là Sa môn.

279

Phiền não quấy cùng cực

Mau đắc đại bồ đề.

577

Không kiên biết kiên cố: Không kiên là chúng sanh mà tâm tánh của họ không có tán loạn. Tâm không tán loạn này làm nên cái biết về kiên cố. Cái biết ấy thì tối thắng, có khả năng chứng đắc bồ đề. Người tán loạn thì tâm rong ruổi, ngoan cố, chấp trước, không thể đi đến bồ đề. Đây là nghĩa của câu thứ nhất. Khéo sống trong đảo ngược: Đảo ngược là sự chấp trước vào thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu người sống trong đảo ngược mà có thể hiểu vô thường, bất lạc, vô ngã, bất tịnh thì người ấy khéo trú ở, không thoái lui, tức có thể mau chứng đắc bồ đề, không như vậy thì không thể đi đến bồ đề. Đây là nghĩa của câu thứ hai. Phiền não quấy cùng cực: Trong thời gian dài cần tu khổ hạnh khó làm, do mỏi mệt cùng cực mới có thể chứng đắc bồ đề, không như vậy thì không thể đi đến bồ đề. Đây là nghĩa của câu thứ ba.

Đã nói phần mục của thuyết pháp, kế nói ý thú của thuyết pháp.

577 Nhiếp luận: "Lại có 4 thứ ý thú và 4 thứ bí mật, đối với Phật ngôn, hãy tùy đó mà quyết liễu… Còn 4 thứ bí mật, một là bí mật dẫn vào, là trong thanh văn thừa hay trong đại thừa, y theo thế tục đế mà nói có ngã, lại nói có pháp; hai là bí mật về tướng, là ở đây nói các pháp tướng bằng cách nói 3 tự tánh; ba là bí mật đối trị, là ở đây nói hành tướng đối trị có đến 84 ngàn; bốn là bí mật chuyển biến, là ở đây đem lời chữ khác mà biểu thị ý nghĩa khác, như có bài chỉnh cú nói: Biết sự không kiên cố là kiên cố, khéo sống trong sự đảo ngược, thì cùng cực sự não loạn của phiền não mà được tuệ giác tối thượng." H.T Thích Trí Quang giải thích: "Về 4 bí mật, 2 thứ đầu của luận này phải hội ý với luận Đại thừa trang nghiêm kinh mới rõ. Bí mật dẫn vào, là thế nhân rất sợ vô ngã nên phải căn cứ thế tục đế mà nói có ngã để dẫn dắt họ; còn tiểu thừa ngộ nhập vô ngã nhưng rất sợ vô pháp, nên phải căn cứ thế tục đế mà nói có pháp để dẫn dắt họ. Bí mật về tướng là nói 3 tánh mà chính ra cho thấy vô tánh. Bí mật đối trị là nói pháp môn có đến 84 ngàn chỉ vì đối trị 84 ngàn phiền não. Bí mật chuyển biến là nói với ngụ ý bằng chữ nghĩa khác, ví dụ nói như bài chỉnh cú đã dẫn. Nghĩa bài ấy như sau. Kiên cố là ngoan cố, khó điều phục. Không kiên cố là không còn sự kiên cố nói trên, tức là định. Biết được định mới là kiên cố thật. Sự đảo ngược là thường lạc ngã tịnh (đảo ngược vô thường bất lạc vô ngã bất tịnh). Khéo sống trong sự đảo ngược là sống trong sự đảo ngược mà không đảo ngược (vẫn sống bằng vô thường bất lạc vô ngã bất tịnh). Cùng cực sự não loạn của phiền não là những khổ hạnh khó nhẫn khó làm; mà nhẫn và làm được cả nên được vô thượng giác."280

Kệ tụng:

Bình đẳng và khác nghĩa

Khác thời và khác muốn

Dựa bốn ý thú này

Chư Phật thuyết, nên biết.

Giải thích:

Chư Phật thuyết pháp không rời bốn ý thú: 1. Ý thú bình đẳng; 2. Ý thú khác nghĩa; 3. Ý thú khác thời; 4. Ý thú khác muốn. 578

Ý thú bình đẳng: Như Phật nói, xưa kia đức Phật Tỳ bà thi chính là thân Như lai, vì pháp thân không có sai biệt 579. Thuyết như vậy gọi là ý thú bình đẳng. Ý thú khác nghĩa: Như Phật nói, tất cả các pháp vô tự tánh, vì các pháp vốn không sanh 580. Thuyết như vậy gọi là ý thú khác nghĩa.

Ý thú khác thời: Như Phật nói, những ai phát nguyện thấy đức Phật A Di Đà thì tất cả đều được vãng sanh; đây là do khác thời được sanh nên nói như vậy 581. Thuyết như vậy gọi là ý thú khác thời.

578 Nhiếp luận: "Lại có 4 thứ ý thú và 4 thứ bí mật, đối với Phật ngôn, hãy tùy đó mà quyết liễu… Bốn ý thú, một là ý thú bình đẳng, là như nói Như lai xưa kia, vào lúc ấy, chỗ ấy, có danh hiệu là đấng chánh biến giác Thắng quán; hai là ý thú khác thì, là như nói ai niệm danh hiệu đức Đa bảo như lai thì thế là đối với tuệ giác vô thượng đã được quyết định, lại như nói chỉ cần phát nguyện thì thế là vãng sanh thế giới Cực lạc; ba là ý thú khác nghĩa, là như nói nếu đã gặp gỡ và phụng sự hằng sa chư Phật thì đối với đại thừa mới lý giải được ; bốn là ý thú do người, là như vì một người mà trước khen bố thí sau chê bố thí, như đối với sự bố thí thì đối với sự giữ giới và một phần thiền định thế gian cũng vậy. Như vậy gọi là 4 thứ ý thú." (H.T Thích Trí Quang dịch) Bốn ý thú này cũng được đề cập trong Đại thừa a tỳ đạt ma tạp tập luận (大乘阿毘達磨雜集論, No.1606), quyển 12.

579 Phật nói ngài là đức Tỳ bà thi (Thắng quán), đó là căn cứ vào sự bình đẳng giữa các đức Phật. 580 Nói tất cả các pháp là không có tự tánh, đó là căn cứ vào nghĩa không sanh, không diệt, để phá sự thêm lên biến kế sở chấp của phàm phu. Đạo lý này, nói đủ là: Do ba vô tánh nên các pháp toàn không, không sanh không diệt, bản lai vắng lặng, tự tánh niết bàn.281

Ý thú khác muốn: Người kia có thiện căn như thế, Như lai khi thì khen ngợi, khi thì chê trách, do vì người kia có được thiện căn nhỏ bèn cho là đủ 582 .

Thuyết như vậy gọi là ý thú khác muốn 583 .

Đã nói ý thú của thuyết pháp, kế nói thọ trì công đức đại thừa. Kệ tụng:

Khinh Phật và khinh pháp Biếng nhác, ít biết đủ Tham hạnh và mạn hạnh Hối hạnh cùng bất định Như vậy tám thứ chướng Đại thừa nói đối trị Các chướng như vậy đoạn Người ấy vào chánh pháp. Giải thích:

Hai kệ tụng này hiển bày công đức đoạn chướng của đại thừa. Chướng ngại có tám thứ: 1. Chướng khinh Phật; 2. Chướng khinh pháp; 3. Chướng biếng nhác; 4. Chướng ít biết đủ; 5. Chướng tham hạnh; 6. Chướng mạn hạnh; 7. Chướng hối hạnh; 8. Chướng bất định. Vì đối trị chướng khinh Phật, kinh điển đại thừa nói, xưa kia đức Phật Tỳ bà thi chính là thân Như lai. Vì đối trị chướng khinh pháp, kinh điển đại thừa nói, nếu 581 Nói niệm hồng danh và phát nguyện mà có kết quả vãng sanh, đó là căn cứ vào thời gian cuối cùng.

582 Với một pháp mà Phật khi khen khi chê, đó là căn cứ vào lợi ích khác nhau cho người nghe. 583 Ý thú khác muốn (biệt dục ý) còn gọi là ý thú bổ đặc già la, ý thú chúng sanh ý lạc, ý thú thuận chúng sanh tâm. 282

gặp gỡ (và phụng sự) vô lượng hằng hà sa chư Phật thì đối với sự tu hành đại thừa mới lý giải được. Vì đối trị chướng biếng nhác, kinh điển đại thừa nói, nếu có chúng sanh phát nguyện sanh quốc độ An lạc thì tất cả sẽ được vãng sanh, hoặc xưng niệm danh hiệu đức Phật Vô Cấu Nguyệt Quang thì quyết định sẽ được làm Phật. Vì đối trị chướng ít biết đủ, kinh điển đại thừa nói, có chỗ Phật khen ngợi hạnh bố thí v.v…, có chỗ Phật chê trách hạnh bố thí v.v… Vì đối trị chướng tham hạnh, kinh điển đại thừa nói, quốc độ của chư Phật có những việc cực kỳ diệu lạc. Vì đối trị chướng mạn hạnh, kinh điển đại thừa nói, hoặc có Phật độ tối thắng thành tựu. Vì đối trị chướng hối hạnh, kinh điển đại thừa nói, hoặc có chúng sanh đối với chư Phật, bồ tát làm ra những việc không lợi ích vẫn được sanh đường lành. Vì đối trị chướng bất định, kinh điển đại thừa nói, chư Phật thọ ký hàng thanh văn sẽ được làm Phật và thuyết nhất thừa. 584

Đây gọi là thọ trì đại thừa được rời tám chướng.

Kệ tụng:

Biết văn và hiểu nghĩa

584 Kim Cương kinh sớ, 金剛經疏, ĐTK 2738: "Lập ý thú bình đẳng để phá chướng khinh Phật: có người nói sanh diệt là pháp nhĩ, hễ có sanh thì có diệt, Phật với mình cũng giống nhau (có sanh có diệt) bèn sanh tâm khinh mạn; vì phá chướng này mà Phật nói ý thú bình đẳng, rằng xưa kia Phật Tỳ bà thi chính là thân Ta, đâu có giống sự sanh diệt của ông. Lập ý thú khác nghĩa để phá chướng khinh pháp: có người nói cho đến trẻ con cũng có thể thấy sắc nghe thanh, thì việc hiểu ý người, biết pháp nghĩa có gì là khó; vì phá chướng này mà nói pháp ba vô tánh mà khi nhập địa mới giác ngộ. Lập ý thú khác thời để phá chướng biếng nhác: có người nghe tu tập dài lâu mới có thể vãng sanh tịnh độ, nghe rồi sanh tâm biếng nhác; vì phá chướng này nói người được vãng sanh sẽ được bất thoái. Lập ý thú khác muốn để phá 5 chướng còn lại: 1. Phá chướng ít muốn: người ưa bố thí mà không giữ giới, Phật chê thí, khen giới; 2. Phá chướng tham hạnh: người tham muốn cảnh vui, Phật ca ngợi tịnh độ; 3. Phá chướng mạn hạnh: người chấp cõi này là vui, Phật khen tịnh độ diệu lạc; 4. Phá chướng hối hạnh: (Đề bà đạt đa) xô đá đè Phật vẫn không thấy xấu ác mà còn bực tức, Phật nói làm việc không lợi ích đối với Phật vẫn được sanh đường lành (Đề bạt đạt đa được thọ ký thành Phật); 5. Phá chướng bất định: có người chấp nhị thừa không nhất định làm Phật; vì phá chướng này Phật nói việc thọ ký (cho thanh văn) và thuyết nhất thừa. Năm cách phá chướng toàn là trước khen sau chê, nhưng nói lên được cái ý ưa muốn."283

Hai kệ siêng thọ trì

Công đức kể có mười

Gọi là bậc thắng tuệ.

Thiện chủng được tròn đầy

Khi chết hoan hỷ thắng

Thọ sanh tùy chỗ muốn

Niệm sanh trí cũng thành.

Đời đời thường gặp Phật

Nghe pháp được tín tuệ

Rời xa cả hai chướng

Mau thành đạo Vô thượng.

Giải thích:

Ba kệ tụng này hiển thị công đức tích tập từ sự thọ trì kinh điển đại thừa. Công đức đó có mười thứ: 1. Thành tựu tất cả chủng tử thiện căn, viên mãn y chỉ 585; 2. Đến lúc mạng chung có sự vui mừng vô thượng; 3. Tùy nguyện thọ sanh trong tất cả nơi chốn; 4. Ở tất cả chỗ thọ sanh đều có được tự tánh niệm sanh trí 586; 5. Sanh ra nơi nào cũng được gặp Phật; 6. Thường ở bên Phật nghe pháp đại thừa; 7. Thành tựu tăng thượng tín căn 587; 8. Thành tựu tăng thượng tuệ căn 588; 9. Rời xa được hoặc chướng và trí chướng; 10. Mau được thành tựu Vô thượng bồ đề. 585 Thiện căn là tín căn, tiến căn, niệm căn, định căn và tuệ căn. Y chỉ là y chỉ yểm, y chỉ ly, y chỉ diệt và hồi hướng nơi xả, nghĩa là chán khổ, lìa phiền não, tu đạo và hướng niết bàn. 586 Tự tánh niệm sanh trí: trí này khi sanh ra liền có, trong đó thể là tuệ tâm sở, tính chất chủ yếu là niệm lực. Trí này nhớ được những việc trong quá khứ hoặc 1 đời, 7 đời cho đến 500 đời, biết được tâm tánh thiện, bất thiện và vô ký của chúng sanh. 587 Tăng thượng tín căn là đạt địa vị thập tín. Nghe pháp đại thừa mà phát sanh tín tâm nên nói là tín căn; tin sâu, bền chặt như kim cương, nên nói là tăng thượng.284

Nếu có ai đối với tất cả kinh điển đại thừa mà có thể biết văn, hiểu nghĩa, cho đến chánh tinh tiến thọ trì một câu kệ thì được mười thứ công đức như vậy. Trong đó nên biết, ở đời hiện tại được hai thứ công đức đầu tiên, ở đời vị lai được tám công đức còn lại, từ từ thêm lên thù thắng.

Đã nói công đức thọ trì pháp, kế nói công đức thuyết pháp. Kệ tụng:

Tuệ thiện và không thoái

Đại bi, danh tiếng xa

Phương tiện thuyết các pháp

Mặt trời chiếu thế gian.

Giải thích:

Nếu chư bồ tát đầy đủ năm nhân tố được gọi là khéo thuyết pháp: 1. Thuyết không đảo ngược, vì có tuệ thiện 589; 2. Thuyết trong mọi thời gian, vì được sự không thoái lui; 3. Thuyết lìa mọi mong cầu, vì có lòng đại bi; 4. Thuyết dẫn vào đức tin, vì có danh tiếng đồn xa; 5. Thuyết theo căn cơ, vì có phương tiện khéo léo. Do năm nhân tố này mà vị bồ tát có thể khéo thuyết pháp dẫn dắt chúng sanh, nhiều đời được cung kính, và vị bồ tát đó được ví như mặt trời chiếu sáng thế gian. Phẩm Hoằng Pháp trọn vẹn.

588 Tăng thượng tuệ căn là bồ tát từ địa thứ 2 đến địa thứ 7, còn gọi là hành chánh hành địa (行正行地, caryā-pratipatti-bhūmi) tu tập tăng thượng giới, tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ. 589 Tuệ thiện = tuệ thiện giải thoát: trí tuệ có được khi tâm tham, sân và si đã đoạn trừ.285

Phẩm Mười Bốn

TÙY TU

Giải thích:

Đã nói sự hoằng pháp của bồ tát, kế nói sự tùy pháp tu hành của bồ tát. Ở đây, sự tùy pháp tu hành gồm có: biết nghĩa, biết pháp, tùy pháp, đồng đắc, tùy hạnh, nay sẽ lần lượt trình bày. Kệ tụng:

Với hai, biết vô ngã

Với ba, lìa tà chánh

Bồ tát hiểu như vậy

Gọi là bậc biết nghĩa.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ về sự biết nghĩa của bồ tát. Với hai, biết vô ngã: Đối với hai thứ nhân và pháp mà biết vô ngã, vì biết năng thủ và sở thủ không có hữu thể. Với ba, lìa tà chánh: Ba, là ba thứ tam muội: không, vô tướng và vô nguyện. Do không tam muội mà biết không có hữu thể, vì hiểu là tánh phân biệt. Do vô tướng tam muội và vô nguyện tam muội mà biết không có tự thể, vì hiểu là tánh y tha và tánh chân thật. Lìa tà chánh, là ba tam muội này sanh ra trí xuất thế nên không tà, sanh ra trí thế gian nên không chánh 590 .

590 Ba tam muội (chánh định) này vừa câu hữu với pháp hữu lậu, vừa câu hữu với pháp vô lậu, thông qua văn tư tu mà sanh ra trí thế gian và trí xuất thế gian.286

Bồ tát hiểu như vậy, Gọi là bậc biết nghĩa: Vị bồ tát nếu biết hai thứ nhân và pháp đều vô ngã, biết ba thứ tam muội, lìa tà lìa chánh, thì được gọi là bậc biết nghĩa.

Kệ tụng:

Biết nghĩa như thế rồi

Biết pháp cũng như bè

Nghe pháp không nên vui

Xả pháp gọi biết pháp.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ về sự biết pháp của bồ tát.

Bậc bồ tát sơ học đã biết nghĩa rồi, tiếp theo nên biết pháp, nghĩa là khả năng biết các kinh pháp qua các thể loại như tu đa la v.v… 591, đều được ví như chiếc bè, không nên chỉ nghe pháp mà sanh vui mừng. Vì sao? Vì giáo pháp chỉ như một chiếc bè cần phải lìa bỏ 592, đó gọi là biết pháp. Kệ tụng:

591 Trung bộ kinh, kinh Ví dụ con rắn: "Ở đây, này các tỳ kheo, một số thiện nam tử học pháp, như kinh, ứng tụng, giải thuyết, kệ tụng, cảm hứng ngữ, như thị ngữ, bổn sanh, vị tằng hữu pháp, phương quảng. Sau khi học các pháp này, họ quán sát ý nghĩa những pháp ấy với trí tuệ. Những pháp ấy, vì ý nghĩa được trí tuệ quán sát, nên trở thành rõ ràng. Họ học pháp không vì lợi ích, muốn chỉ trích người khác, không vì lợi ích, muốn khoái khẩu biện luận, và họ đạt được mục tiêu mà sự học pháp hướng đến. Những pháp ấy, vì khéo nắm giữ, nên đưa họ đến hạnh phúc, an lạc lâu dài. Vì sao vậy? Này các tỳ kheo, vì khéo nắm giữ các pháp, (như sự khéo nắm giữ con rắn)." (H.T Thích Minh Châu dịch)

592 Trong kinh Ví dụ con rắn, đức Phật ví dụ giáo pháp như chiếc bè để qua sông, không phải để nắm giữ: "Chư tỳ kheo, các ông cần hiểu ví dụ chiếc bè... Chánh pháp còn phải bỏ đi, huống nữa là phi pháp." Tương tự, kinh Kim Cương cũng nói: "Các vị tỳ kheo, hãy nhận thức rằng pháp Như lai nói tựa như chiếc bè: pháp còn phải bỏ, huống chi phi pháp."287

Phàm phu có hai trí Thông đạt hai vô ngã Vì thành hai trí ấy Như thuyết tùy pháp hành. Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ về sự tùy pháp của bồ tát. Phàm phu có hai trí: Là trí biết nghĩa và trí biết pháp. Thông đạt hai vô ngã: Hai trí này cũng có khả năng thông đạt hai thứ vô ngã là nhân và pháp. Vì thành hai trí ấy, Như thuyết tùy pháp hành: Bồ tát thành tựu hai thứ trí ấy thì cần phải tùy thuận tu hành như pháp được thuyết, đó gọi là tùy pháp. Kệ tụng:

Khi thành tựu trí ấy Xuất thế gian vô thượng Phàm phu, trú sơ địa Sở đắc đều đồng đắc. Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ về sự đồng đắc của bồ tát. Khi thành tựu trí ấy, Xuất thế gian vô thượng: Là nói thể của trí ấy là tối thắng.

288

Phàm phu, trú sơ địa, Sở đắc đều đồng đắc: Sơ địa là Hoan hỷ địa. Tất cả bồ tát trú Hoan hỷ địa đã được công đức và người mới nhập địa (chưa có công đức) đều đồng sở đắc 593.

Kệ tụng:

Kiến đạo đã diệt hoặc

Phải biết tất cả tận

Theo sau tu địa khác

Là vì đoạn trí chướng.

Phải biết trong các địa

Vô phân biệt, kiến lập

Tuần tự vô gián khởi

Như vậy nói tùy hành.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ về sự tùy hành của bồ tát. Ở kiến đạo vị, bồ tát đã diệt hết phiền não, tức khi nhập vào sơ địa thì tất cả phiền não đều diệt tận, cho nên việc tu tập các địa sau chỉ là để đoạn trí chướng. Do vậy, ở trong mỗi một địa đều có hai trí là trí vô phân biệt và trí địa kiến lập. Bồ tát ở chánh quán, trong từng sát na, thủ đắc pháp (tướng) như vậy 594 mà không có

phân biệt, đó gọi là trí vô phân biệt. Bồ tát sau khi xuất quán, phân biệt phần số như vầy, như vầy của pháp sở đắc trong khi tu quán, đó gọi là trí địa kiến lập 595 .

593 Đồng đắc là cùng ngộ nhập pháp tánh, vì cùng được trí vô phân biệt xuất thế gian. 594 Đó là các tướng hý luận, tức những khái niệm nhị biên. 595 Địa kiến lập trí (地建立智): còn gọi là như sở kiến lập trí, tức là hậu đắc trí. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 7, phẩm Giáo thọ, thứ 15: "Hỏi: Ở các địa khác, bồ tát tu tập gì? Đáp: Hai trí siêng tu tập: Hai trí là: 1. Trí vô phân biệt; 2. Trí như sở kiến lập. Trí vô phân biệt là trí289

Hai trí này không đồng thời sanh khởi, nhưng hỗ tương không cho các pháp khác xen khởi (giữa hai trí), thường xuyên tu tập không có cách hở, đó gọi là sự tùy hành của bồ tát.

Bồ tát có thể tùy hành như vậy thì có được bốn cỗ xe không phóng dật 596: 1. Cỗ xe quốc độ thù thắng; 2. Cỗ xe bậc thiện nhân; 3. Cỗ xe tự chánh; 4. Cỗ xe phước đức đời trước 597. Bốn cỗ xe như vậy nay sẽ tuần tự nói.

Kệ tụng:

Dễ cầu, bảo hộ tốt

xuất thế. Trí như sở kiến lập là trí hậu đắc thế. Hỏi: Hai trí này có công năng gì? Đáp: Tịnh pháp và chúng sanh: Ở đây, trí vô phân biệt có công năng hoàn thành các pháp của Phật và trí như sở kiến lập có công năng thành thục chúng sanh."

596 Không phóng dật thì có thể an trú đại thừa. Như Phật thuyết Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa kinh, quyển 5, phẩm Trì Quốc luân vương tiên hành: "Đại vương, có bốn pháp nếu viên mãn được thì có năng lực an trú đại thừa, thành tựu hạnh bất phóng dật, tâm không phân tán trôi chảy. Những gì là bốn? 1. Giới hộ các căn; 2. Quá dục là tội lỗi; 3. Nhiếp thọ tất cả (pháp) mà khởi ý tưởng vô thường; 4. Đối với các pháp xác định là thắng mạng căn (:chủng tử trí tuệ). Đại vương, bốn pháp như vậy, nếu viên mãn được thì có năng lực an trú đại thừa, thành tựu hạnh bất phóng dật, tâm không phân tán trôi chảy."

597 Trường a hàm, kinh Thập thượng: "Thế nào là bốn thành pháp? Đó là luân pháp: 1. Sống ở giữa nước; 2. Gần thiện hữu; 3. Tự cẩn thận; 4. Có gốc rễ thiện đã được trồng từ đời trước (Thích Đức Thắng dịch). Phật tánh luận, quyển 2 (ĐTK 1610): "Nói về bốn luân: 1. Trú quốc độ như pháp; 2. Nương tựa thiện tri thức; 3. Điều phục tự thân; 4. Gieo trồng thiện căn. Luân có bốn nghĩa: 1. Chưa được khiến được, được rồi không cho mất; 2. Năng lực vượt qua: từ đây đến kia, từ người tương tục đến mình tương tục, từ mình tương tục lại đến với người; 3. Năng lực chuyên chở: là năng lực từ sanh tử đưa đến niết bàn." Du già luận ký, quyển 24 (ĐTK 1828): "'Thế nào là đoạn? Là chư thiên, nhân loại sở hữu bốn luân, nghĩa là ở trong chư thiên, nhân loại đều có bốn luân để phá nát tám nạn." Kinh Hoa nghiêm, phẩm Thập hồi hướng: "Nguyện tất cả chúng sanh ngồi xe bốn bánh: nghĩa là ở quốc độ tốt, y tựa bậc thiện nhân, họp phước đức thù thắng, phát thệ nguyện lớn, dùng bốn điều này thành tựu viên mãn tất cả bồ tát hạnh thanh tịnh." (H.T Thích Trí Tịnh dịch) Du già sư địa luận nói: "1. Quốc độ tốt là được làm thân người trời, ra khỏi các nạn xứ, lấy đó làm thân xe; 2. Họp phước đức thù thắng là các căn hoàn toàn đầy đủ, như cái bầu xe, trục bánh chạy tốt nhờ thêm dầu mỡ; 3. Phát thệ nguyện lớn như con trâu tốt kéo nặng, đi xa; 4. Y tựa bậc thiện nhân là chư Phật, bồ tát, như người khéo điều khiển xe. Do 4 điều này mà thành tựu đại niết bàn, nên nói là thành tựu viên mãn tất cả bồ tát hạnh thanh tịnh." Hoa nghiêm kinh sớ, cho rằng: "Quốc độ là 10 quốc độ hải; thiện nhân là 10 thân Như lai; thắng phước là tánh khởi công đức; đại nguyện là Phổ Hiền nguyện hải."290

Đất lành và bạn lành

Vắng lặng: quốc độ thắng

Bồ tát sẽ vãng sanh.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ cỗ xe quốc độ thù thắng. Quốc độ thù thắng có năm duyên: 1. Dễ cầu, là bốn sự 598 cung cấp cho thân không khó được; 2. Bảo hộ tốt, là vị quốc vương thực thi luật pháp nên người ác, kẻ trộm cướp không có đất sống; 3. Đất lành, là xứ sở điều hòa, không có dịch bệnh; 4. Bạn lành, là bạn bè cùng giữ giới luật, cùng chung hiểu biết; 5. Vắng lặng, là ban ngày không ồn ào, ban đêm rất yên lặng. Kệ tụng:

Đa văn và kiến đế

Khéo thuyết và thương xót

Không thoái: bậc trượng phu

Bồ tát thắng y chỉ.

Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ cỗ xe bậc thiện nhân. Bậc thiện nhân cũng có đủ năm duyên: 1. Đa văn, là thành tựu a hàm 599 ; 2. Kiến đế, là chứng đắc Thánh quả; 3. Khéo thuyết, là khả năng phân biệt pháp; 4. Thương xót, là không có tham lợi dưỡng; 5. Không thoái, là không biết mệt mỏi. 598 Bốn sự: chỗ ở, y phục, thức ăn và thuốc men. 599 A hàm = Phương đẳng A hàm: chỉ cho các kinh điển đại thừa. Cố nhiên, A hàm cũng bao gồm những giáo thuyết truyền thừa của Phật giáo bộ phái.291

Kệ tụng:

Duyên tốt, khéo dồn chứa Khéo tu và khéo thuyết Kéo xuất, năm thứ này Gọi là tự chánh thắng. Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ cỗ xe tự chánh. Tự chánh cũng có năm duyên: 1. Duyên tốt, là lấy diệu pháp làm duyên tố; 2. Khéo dồn chứa, là cụ bị đầy đủ hai khối phước trí; 3. Khéo tu, là biết khi nào tu chỉ quán về các pháp tướng; 4. Khéo thuyết, là thuyết pháp mà không cầu lợi dưỡng; 5. Khéo xuất, là có được pháp nào ở trên đều tu tập một cách cung kính. Kệ tụng:

Vui thích và không khó Không bịnh và tịch tĩnh Quán sát, năm thứ này Đời trước trồng thiện căn. Giải thích:

Kệ tụng này nói rõ cỗ xe phước đức đời trước. Phước đức đời trước cũng có năm duyên: 1. Vui thích; 2. Không khó; 3. Không bịnh; 4. Tam muội; 5. Trí tuệ. Duyên thứ nhất do sống trong quốc độ thù thắng làm nhân tố. Duyên thứ hai do gặp gỡ bậc thiện nhân làm nhân tố. Ba duyên sau do tự chánh thành tựu làm nhân tố. 292

Đã nói bốn cỗ xe không phóng dật, kế nói phiền não xuất ly phiền não. Kệ tụng:

Rời xa nơi pháp giới

Không riêng có pháp tham

Cho nên chư Phật nói

Tham sanh ra tham khác.

Giải thích:

Như đức Phật đã nói, Ta không nói có pháp nào khác với tham mà có thể xuất ly tham, cũng vậy đối với sân, si. Do rời xa pháp giới thì không có cái thể nào khác 600. Vì vậy, pháp tánh của tham v.v… có được cái danh là tham v.v… Điều này cho thấy, pháp tánh của tham v.v… có thể xuất ly tham v.v… 601 Nghĩa này là chỉ thú của kinh.

600 Muôn pháp xuất sanh đều dựa vào cái thể nhất tâm vô trú, lìa tâm ra không có pháp nào khác; như sóng dựa vào nước, ngoài nước không có sóng; như vạn tượng dựa vào hư không, ngoài hư không không có ảnh tượng. Khởi tín luận: "Các pháp xưa nay phi ngôn ngữ, phi văn tự, phi nhận thức, tuyệt đối nhất quán, không hề chuyển biến, không thể phá hủy, toàn là tâm thể đồng nhất nên mệnh danh chân như." (H.T Thích Trí Quang dịch). Chân như và tất cả pháp không hai không khác, cho nên các phiền não tham sân si và tuệ giác của chư Phật đồng thuộc về pháp giới thanh tịnh.

601 Chỉ quán luận: "Như lai tạng đủ hết các tính của tất cả chúng sanh. Các tính ấy khác nhau, không đồng nhất, tức là sự sai biệt của phi sai biệt. Các tính ấy của mỗi chúng sanh bản lai có vô lượng tính, đó là tất cả pháp dơ bẩn thế gian: 6 nẻo đường sanh tử và 4 loại sanh bằng cách sanh khác nhau, rồi khổ vui, tốt xấu, thọ lượng dài ngắn, hình lượng lớn nhỏ, ngu si trí tuệ, v/v; là tất cả pháp trong sạch xuất thế: nhân và quả của Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, v/v. Vô lượng pháp khác nhau như vậy, nơi tính của mỗi chúng sanh có đủ tất cả, không thiếu chút gì. Vì ý nghĩa này mà như lai tạng bản lai cùng lúc có đủ 2 tính dơ bẩn trong sạch: có đủ tính dơ bẩn nên biểu hiện tất cả dụng dơ bẩn của chúng sanh (và như lai tạng được gọi là pháp thân còn trong chướng ngại, là pháp thân bản hữu, cũng gọi là phật tánh) lại có đủ tính trong sạch của chư Phật (và như lai tạng được gọi là pháp thân ra khỏi chướng ngại, là pháp thân tánh tịnh, cũng gọi là niết bàn tánh tịnh)." (H.T Thích Trí Quang dịch)

293

Kệ tụng:

Do lìa ngoài pháp tánh

Không riêng có các pháp

Cho nên nói thế này:

Phiền não tức bồ đề.

Giải thích:

Như trong kinh có nói, vô minh cùng với bồ đề thì đồng nhất 602. Đây chính là pháp tánh của vô minh thiết lập cái danh bồ đề. Nghĩa này là chỉ thú của kinh. Kệ tụng:

Nơi tham khởi chánh tư

Nơi tham được giải thoát Nói tham xuất ly tham

Sân, si xuất cũng vậy.

Giải thích:

Nếu một người đối với tham khởi chánh tư duy quán sát, biết như vậy rồi, thì đối với tham liền được giải thoát, cho nên nói đem tham xuất ly nơi tham 603 .

Xuất ly sân, si cũng lại như vậy. 602 Kinh Viên Giác: "Thiện nam tử, biết một cách triệt để về mọi sự chướng ngại: chánh niệm với vọng niệm toàn là giải thoát, hoàn thành với thoái thất toàn là niết bàn, tuệ giác với u mê toàn là bát nhã, bồ tát thành đạt với ngoại đạo thành đạt toàn là bồ đề, chân như với vô minh toàn là bản thể, giới định tuệ với dâm nộ si toàn là phạn hạnh, chúng sanh với quốc độ toàn là pháp tánh, địa ngục với thiên cung toàn là tịnh độ, có chủng tánh với không chủng tánh toàn thành Phật đà, tất cả phiền não cứu cánh là giải thoát: biển cả tuệ giác soi tỏ những khái niệm đối lập lẫn nhau toàn như không gian. Đó là sự thích ứng viên giác của Như lai." (H.T Thích Trí Quang dịch). Đây là cái biết của trí vô phân biệt viên chứng tánh chân thật.294

Đã nói phiền não xuất ly phiền não, kế nói viễn ly tâm nhị thừa. Kệ tụng:

Bồ tát ở địa ngục Vì người không từ khổ Xả hữu, phát tiểu tâm Khổ đây rất dữ dội. Giải thích:

Bồ tát bằng tâm từ bi vì các chúng sanh mà đi vào địa ngục lớn, không chối từ cái khổ lớn. Nếu có công đức diệt ba hữu, khởi tâm tiểu thừa, thì bồ tát cho đây là khổ, là chướng ngại rất sâu nặng. Hỏi: Nghĩa này như thế nào? Kệ tụng:

Tuy thường ở địa ngục Không chướng đại bồ đề Nếu khởi tâm lợi mình Là chướng đại bồ đề. Giải thích:

603 Chỉ quán luận: "Tâm có đủ dụng dơ bẩn, là chính tính dơ bẩn được nghiệp dơ bẩn huân tập nên thành ra chủng tử của vô minh trú địa và tất cả pháp dơ bẩn, chủng tử này lại biểu hiện mọi thứ nghiệp báo: vô minh cho đến nghiệp báo ấy là dụng dơ bẩn. Vô minh cho đến nghiệp báo v/v tuy biểu hiện khác nhau và gọi là sự dụng, nhưng toàn do Tâm làm bản thể, toàn không ngoài Tâm: vì ý nghĩa này mà lại nói Tâm là như thật hữu." (H.T Thích Trí Quang dịch). Tu hành là lấy Tâm làm bản thể, ngay nơi Tâm mà làm cho dụng trong sạch khởi lên thì diệt được dụng dơ bẩn.

295

Bồ tát tuy vì chúng sanh đi vào địa ngục trong thời gian dài cũng không lấy làm khổ. Vì sao? Vì việc đó không làm chướng ngại đối với bồ đề rộng lớn thanh tịnh. Nếu bồ tát khởi tâm đối với thừa khác, trú niết bàn an lạc, thì đó mới là cái khổ lớn. Vì sao? Vì bồ tát đối với đại thừa mà lạc trú thì đã là chướng ngại (huống chi khởi tâm lợi mình). Kệ tụng này hiển thị nghĩa của kệ tụng trước. Đã nói sự ngăn chận tâm nhị thừa, kế nói sự ngăn chận tâm sợ hãi. Kệ tụng:

Vô thể và khả đắc

Sự này giống như huyễn

Tánh tịnh và vô cấu

Sự này thì như không.

Giải thích:

Vô thể và khả đắc, Sự này giống như huyễn: Tất cả các pháp không có tự tánh nên nói là vô thể, nhưng lại thấy có tướng mạo hiển hiện nên nói là khả đắc. Các hàng phàm phu đối với hai sự thể như vậy thêm sanh sợ hãi. Không nên có sự sợ hãi như vậy. Vì sao? Vì các pháp tương tự như huyễn ảo. Thí như huyễn ảo v.v…

604 không thật có hữu thể nhưng vẫn hiển hiện có thể thấy được. Sự vô thể và sự khả đắc của các pháp cũng giống như vậy. Do vậy, đối với hai sự thể này không nên sợ hãi.

Tánh tịnh và vô cấu, Sự này thì như không: Pháp giới xưa nay thanh tịnh nên nói là tánh tịnh; thời gian sau rời xa trần cấu được thanh tịnh nên nói là vô cấu. 604 Tám thí dụ như huyễn của các pháp: huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa. (Xem Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm thứ 9, Thuật cầu)

296

Các hàng phàm phu đối với hai sự thể như vậy thêm sanh sợ hãi. Không nên có sự sợ hãi như vậy. Vì sao? Vì các pháp tương tự như hư không. Thí như hư không, tánh chất của nó vốn là thanh tịnh, thời gian sau, cũng nói, rời xa trần cấu được thanh tịnh. Sự tánh tịnh và sự vô cấu của pháp giới cũng giống như vậy. Do vậy, đối với hai sự thể này không nên sợ hãi. Lại nữa, tương tự cũng có thí dụ tranh vẽ, có thể ngăn chận hai sự sợ hãi vô thể và khả đắc.

Kệ tụng:

Thí như người họa sĩ Vẽ bằng rồi lồi lõm Như thế vọng phân biệt Vì không thấy năng sở. Giải thích:

Thí như người họa sĩ khéo tay có thể vẽ đồng bằng, vách núi, chỗ này chỗ kia lồi lõm, thật ra không có chỗ cao chỗ thấp mà thấy (như thật) có chỗ cao chỗ thấp. Sự phân biệt không chân thật cũng lại như vậy, đối với pháp giới bình đẳng, nơi không có hai tướng, mà thường thấy có hai tướng năng và sở, cho nên không nên sợ hãi.

Nơi đây, tương tự cũng có thí dụ nước trong, có thể ngăn chận hai sự sợ hãi tánh tịnh và vô cấu. Kệ tụng:

Như nước trong bị đục Bẩn trừ trở lại trong 297

Tự tâm tịnh cũng vậy

Chỉ rời xa khách trần.

Giải thích:

Thí như nước trong do cáu bẩn trở nên đục, thời gian sau nước trong lại là do trừ sạch cáu bẩn; sự trong sạch không phải từ ngoài đến, bởi lẽ bản chất của nước là trong sạch. Tâm phương tiện 605 được thanh tịnh cũng lại như vậy. Tâm tánh bản tịnh, khách trần làm tâm tánh nhiễm ô, thời gian sau tâm tánh trở lại thanh tịnh là do trừ khách trần vậy. Tâm tịnh không phải từ ngoài đến, bởi lẽ bản tánh của tâm là thanh tịnh, cho nên không nên sợ hãi.

Kệ tụng:

Đã nói tâm tánh tịnh

Bị khách trần nhiễm ô

Không lìa tâm chân như

Riêng có tâm tánh tịnh.

Giải thích:

Thí như tánh chất của nước vốn là trong nhưng bị cáu bẩn bên ngoài làm cho nước đục. Cũng vậy, tâm tánh bản tịnh, khách trần làm tâm tánh nhiễm ô. Nghĩa này thành lập. Do nghĩa này mà nói, chẳng lìa tâm là chân như mà riêng có cái tâm nào khác, nghĩa là qua sắc thái y tha mà nói tự tánh thanh tịnh 606. Nơi đây nên 605 Tâm phương tiện = tịnh tâm phương tiện: tâm yên ổn, tâm an lạc ngày càng tăng trưởng. Người sơ phát tâm kiên cố có 2 phương tiện: tịnh tâm phương tiện và đạo phương tiện (: bản thân nơi ngày đêm thành tựu Phật pháp, tùy theo cái lực dựa vào tịnh tâm phương tiện.) 606 Y tha không cố định là nhiễm hay tịnh. Y tha mà thành chân thật thì tự tánh thanh tịnh hiển lộ, gọi là viên thành thanh tịnh.

298

biết, nói về tâm hay chân như thì đều gọi là Tâm 607. Nói cách khác, Tâm ấy là tự tánh thanh tịnh, Tâm ấy tức là a ma la thức 608 .

Đã nói sự ngăn chận sợ hãi, kế nói tội lỗi của tham. Kệ tụng:

Bồ tát nhớ chúng sanh Thương đến tận xương tủy Thường luôn muốn lợi ích Giống như đứa con một. Giải thích:

Các bồ tát thương chúng sanh, điều này gọi là tham. Ngoài ra như kệ tụng nói:

Kệ tụng:

Ý muốn lợi chúng sanh Khởi tham không có tội Sân trái với lợi sanh Thường muốn tổn hại người. Giải thích:

607 Tâm ấy, Khởi tín luận gọi là nhất tâm: cái Tâm đồng nhất - giữa các pháp với các pháp, giữa chúng sanh với chúng sanh, giữa chúng sanh với Phật đà. 608 A ma la thức = Vô cấu thức: Là nơi sở y của các pháp vô lậu cực kỳ thanh tịnh. Tên gọi này chỉ áp dụng cho Như lai địa, vì bồ tát, nhị thừa và dị sanh vị có sự huân tập khả ái của chủng tử hữu lậu, chưa đạt được thức thứ tám thiện tịnh. Như kinh Như lai công đức trang nghiêm nói: "Thức vô cấu của Như lai, là giới tịnh vô lậu, giải thoát hết mọi chướng, tương ưng trí viên kính."

299

Nếu nói bồ tát vì thương chúng sanh mà khởi tham là có tội, thì nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì sự tham này là nhân tố thúc đẩy bồ tát thường làm lợi ích chúng sanh.

Kệ tụng:

Bồ câu với con mình Che chở rất thương yêu Người có tâm từ bi Thương chúng sanh như vậy. Giải thích:

Thí như chim bồ câu rất tham lam, thương nhớ những chim con, nhờ vậy chúng được tăng thượng. Cũng vậy, bồ tát nhiều từ bi ái hộ chúng sanh, làm cho chúng sanh tăng thượng. Kệ tụng:

Tâm từ trái tâm sân Dứt khổ trái làm khổ Làm lợi trái không lợi Không sợ trái tâm sợ. Giải thích:

Bồ tát đối với chúng sanh do có tâm từ nên trái ngược với tâm sân; do có cái tâm muốn dứt khổ nên trái ngược với cái tâm làm khổ; do có cái tâm muốn làm lợi ích nên trái ngược với cái tâm không muốn làm lợi ích; do có cái tâm không sợ hãi 300

nên trái ngược với cái tâm gieo sự sợ hãi. Do đó, bồ tát khởi tâm tham như vậy mà không gọi là có tội. Đã nói sự ngăn chận tội lỗi của tham, kế nói sự tu hành sai biệt. Kệ tụng:

Khéo hành trong sanh tử Như bịnh uống thuốc đắng Khéo hành trong chúng sanh Thầy thuốc gần người bịnh Khéo hành nơi tự tâm Điều phục người làm dở Khéo hành trong dục trần Thương gia khéo mua bán Khéo hành nơi ba nghiệp Như người khéo giặt áo Khéo hành không phiền người Như cha yêu thương con Khéo hành trong tu tập Như dùi lửa không ngưng Khéo hành trong tam muội Tài sản đưa người tin Khéo hành trong bát nhã Như huyễn sư biết huyễn Đó là các bồ tát

Khéo hành các cảnh giới. 301

Giải thích:

Các bồ tát tu hành có chín thứ sai biệt:

1. Khéo hành trong sanh tử: Thí như người bị bịnh đã lâu phải uống thuốc đắng chát, chỉ vì khỏi bịnh mà không sanh tham nhiễm. Bồ tát cũng vậy, gần gũi sanh tử chỉ vì nghĩ nhớ, khuyến khích, tán thưởng chúng sanh mà không bị nhuốm bẩn.

2. Khéo hành trong chúng sanh: Thí như vị lương y gần gũi người bịnh. Bồ tát cũng vậy, với tâm từ bi không bỏ chúng sanh bịnh khổ phiền não. 3. Khéo hành nơi tự tâm: Thí như người chủ có trí có thể khéo điều phục người làm công chưa thành thạo. Bồ tát cũng vậy, có thể khéo điều phục tâm chưa điều phục.

4. Khéo hành trong dục trần 609: Thí như người thương gia khéo léo trong mua bán. Bồ tát cũng vậy, tu tập đối với các độ: bố thí v.v… thì tăng trưởng của cải (chánh pháp).

5. Khéo hành nơi ba nghiệp: Thí như người thợ giặt áo chuyên nghiệp có thể tẩy trừ các vết dơ bẩn. Bồ tát cũng vậy, tu tập gìn giữ ba nghiệp làm cho thanh tịnh.

6. Khéo hành không phiền não chúng sanh: Thí như người cha hiền yêu thương con nhỏ, dù con có dơ bẩn cũng không gớm ghê. Bồ tát cũng vậy, chúng sanh gây tổn thương cũng không hề buồn giận.

7. Khéo hành trong tu tập: Thí như dùi cây lấy lửa, chưa thấy lửa không ngừng tay. Bồ tát cũng vậy, tu tập thiện pháp bằng cái tâm không ngưng nghỉ. 609 Dục trần: Là dục lạc hay ngũ dục: 1. Sắc, thanh, hương, vị, xúc (sắc đẹp, tiếng hay, hơi thơm, mùi ngon, xúc khoái), hay, 2. Tài, sắc, danh, thực, thùy (tiền của, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ). Như vậy, dục trần là nói mọi giác quan đều thỏa thích, cảm thấy hay ho và hữu ích.302

8. Khéo hành trong tam muội: Thí như đưa tiền của cho người đáng tin cậy gìn giữ thì ngày càng sanh lợi. Bồ tát cũng vậy, tu tập các định không có tán loạn, không ưa đắm thì công đức tăng trưởng.

9. Khéo hành trong bát nhã: Thí như vị huyễn sư biết các trò huyễn ảo là không thật. Bồ tát cũng vậy, đối với pháp sở quán có thu hoạch nhưng không thác loạn.

Đây gọi là sự tu hành sai biệt của bồ tát.

Đã nói sự tu hành sai biệt, kế nói tam luân thanh tịnh. Kệ tụng:

Siêng năng tinh tiến lớn

Thành thục hai thanh tịnh

Tịnh giác vô phân biệt

Dần dần được bồ đề.

Giải thích:

Siêng năng tinh tiến lớn, Thành thục hai thanh tịnh: Bồ tát đem sức tinh tiến lớn siêng năng thực hành hai lợi mình người, qua đó chúng sanh và mình đều được thành thục, gọi đó là thanh tịnh.

Tịnh giác vô phân biệt, Dần dần được bồ đề: Tịnh giác là trí pháp vô ngã 610; trí này không có sự phân biệt ba luân: người tu tập, đối cảnh tu tập và chánh trú 610 Pháp vô ngã trí: Trí như thật tri các pháp thành, các pháp hoại đều giả lập, không thật. Kinh Lăng già: "Thế nào là pháp vô ngã trí? Nghĩa là biết ấm giới nhập lấy tướng vọng tưởng làm tự tánh. Như thật tri ấm giới nhập thì lìa ngã và ngã sở. Ấm giới nhập chứa nhóm, là nhân tố của nghiệp ái ràng buộc, triển chuyển duyên nhau sanh, không dao động (vì bất khả đắc). Các pháp cũng vậy, rời xa tự tướng, cộng tướng, tướng vọng tưởng, sức vọng tưởng đều không thật. Đây là phàm phu sanh phân biệt, chẳng phải thánh hiền. Bồ tát quán sát tất cả pháp rời xa tâm, ý, ý thức, năm pháp (tướng, danh, phân biệt, chánh trí, như như), ba tự tánh. Đại Huệ! Đại bồ tát phải khéo phân biệt tất cả pháp vô ngã".

303

tu tập, nên được thanh tịnh. Do sự thanh tịnh này dần dần được thành tựu Vô thượng bồ đề.

Phẩm Tùy Tu trọn vẹn. 304

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Bảy 305

Phẩm Mười Lăm

GIÁO THỌ

Giải thích:

Đã nói sự tùy thuận tu tập của bồ tát, kế nói sự dạy bảo của Như lai. Kệ tụng:

Hành hết một tăng kỳ Nuôi lớn thêm đức tin Tùy tín dồn chứa thiện Cũng đủ như biển đầy. Giải thích:

Hành hết một tăng kỳ, Nuôi lớn thêm đức tin: Các bồ tát tu hành hết một a tăng kỳ kiếp 611, bấy giờ nuôi lớn đức tin mới đi đến thượng phẩm. Hỏi: Chỉ có đức tin tăng trưởng? Đáp: Tùy tín dồn chứa thiện, Cũng đủ như biển đầy: Khi đức tin tăng trưởng thì các thiện pháp 612 cũng theo đức tin ấy mà chứa nhóm đầy đủ, như nước biển lớn trong suốt đầy tràn. Kệ tụng:

Dồn chứa phước đức rồi 611 Đây là vô số kiếp thứ nhất trong 3 vô số kiếp tu hành của bồ tát: vô số kiếp thứ nhất là tín giải hành địa; vô số kiếp thứ hai là từ địa thứ 2 đến địa thứ 7; vô số kiếp thứ ba là từ địa thứ 8 đến địa thứ 10.

612 Thiện pháp là 2 thứ tư lương phước đức và trí tuệ, qua sự thực hành 6 ba la mật.306

Phật tử ban đầu tịnh

Cực trí và nhuyến tâm

Siêng tu các chánh hạnh.

Giải thích:

Dồn chứa phước đức rồi: Là sự chứa nhóm thiện pháp như trước đã nói. Phật tử ban đầu tịnh: Là giữ gìn sự thanh tịnh 613 và khởi kiến giải chính xác 614 đối với đại thừa, nên không tiếp nhận nghĩa lý điên đảo. Cực trí, là có được sự đa văn (giáo pháp đại thừa). Nhuyến tâm 615, là rời các chướng ngại 616. Siêng tu các chánh hạnh: Là có khả năng gánh vác.

Kệ tụng:

Về sau nhờ chư Phật

Dòng pháp được dạy bảo

Tăng ích trí tịch tĩnh

Tiến đến thừa rộng lớn.

Giải thích:

613 Giữ gìn sự thanh tịnh: là tịnh hóa bằng 3 loại giới: luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới và nhiêu ích hữu tình giới.

614 Chánh trực kiến: Lý giải đại thừa một cách chính xác. Tu tập bồ tát đạo là tu tập đa văn, trong đó hiểu rõ tất cả tà pháp và chánh pháp, biết chân đế là không, hiểu tục đế là hữu, rời xa khái niệm nhị biên thường đoạn của ngoại đạo, không rơi vào tà kiến. 615 Nhuyến tâm: là tâm thiện, tâm tịnh thiện, tâm diệu tịnh thiện, tâm nhu hòa. 616 Đó là chướng ngại chứng đắc sơ địa. Kinh Giải thâm mật: "Trong địa đầu tiên có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì ngã chấp và pháp chấp, hai là ngu tối vì những sự tạp nhiễm trong ác đạo, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. (Nặng nề: chính văn là thô trọng, chỉ cho chủng tử của các thứ ngu tối, và chỉ cho sự không kham nhiệm [= không gánh vác nổi việc gì cả] do các thứ ngu tối dẫn ra.)" (H.T Thích Trí Quang dịch giải)307

Về sau nhờ chư Phật, Dòng pháp được dạy bảo: Các bồ tát từ đây về sau nhờ chư Phật Như lai lấy giáo pháp tu đa la v.v… vì họ giảng thuyết, như vì họ nói kinh Thập địa.

Tăng ích trí tịch tĩnh, Tiến đến thừa rộng lớn: Các bồ tát được chư Phật dạy bảo thì tăng ích trí xa ma tha 617, có thể tiến tu đối với đại thừa rộng lớn. Các bồ tát được dạy bảo như vậy rồi, kế khởi sáu thứ tâm. Kệ tụng:

Tưởng tên và hiểu câu

Suy nghĩa, nghĩa thật biết

Pháp chung và nghĩa cầu

Sáu tâm lần lượt khởi.

Giải thích:

Sáu tâm là: 1. Tâm căn bản; 2. Tâm tùy hành; 3. Tâm quán sát; 4. Tâm thật giải; 5. Tâm tổng tụ; 6. Tâm mong cầu.

Tưởng tên, là nói tâm căn bản: đầu tiên, đối với giáo pháp như tu đa la v.v… quán sát không có hai nghĩa 618, chỉ có liên tưởng về tập hợp của những cái tên 619 .

Hiểu câu, là nói tâm tùy hành: sau đó, dõi theo các câu 620 mà có sự xét đoán những 617 Trí xa ma tha: Nhiếp luận thích (ĐTK 1595): "Trí này dựa vào xa ma tha sanh khởi, rời tán động địa, là trí xa ma tha nên gọi là tịch tĩnh." 618 Hai nghĩa là có và không; năng thủ và sở thủ. 619 Theo kinh Giải Thâm Mật, tên là sự giả thiết về tự tánh của tất cả các pháp nhiễm tịnh. 620 Theo kinh Giải Thâm Mật, câu là sự qui tụ của tên, thành cấu trúc diễn tả về nghĩa nhiễm hay tịnh của các pháp. Câu xá luận định nghĩa: "Cú (pada) là chỉ cho chương (vākya), tức một bài hoặc một câu có thể diễn đạt trọn vẹn một ý nghĩa nào đó, như câu 'các hành thì vô thường' v.v..."

308

sai biệt và thứ tự 621. Suy nghĩa, là nói tâm quán sát: tiếp theo, tư duy chính xác về nghĩa bên trong của câu. Nghĩa thật biết, là nói tâm thật giải: biết như thật về nghĩa đã được tư duy. Pháp chung, là nói tâm tổng tụ: tập hợp các giáo pháp trên mà quán sát theo tổng tướng. Nghĩa cầu, là nói tâm mong cầu: đối với nghĩa thú của giáo pháp thì mong cầu chứng đắc thật ý.

Như vậy khởi sáu thứ tâm rồi, kế khởi mười một thứ tác ý. Kệ tụng:

Có cầu và có quán

Một vị, tuệ giác chỉ

Tuệ giác quán, hai cùng

Bật hôn trầm, đè trạo

Chánh trú và vô gián

Trong đó có tôn trọng

Đặt tâm tất cả duyên

Tác ý có mười một.

Giải thích:

Mười một thứ tác ý là: 1. Tác ý có giác có quán; 2. Tác ý không giác có quán; 3. Tác ý không giác không quán; 4. Tác ý xa ma tha; 5. Tác ý tỳ bát xá na; 6. 621 Xét đoán bằng 4 cách: toán số, xưng lượng, tư duy và quán sát. Toán số là số mục, như nói "10 sắc xứ và đọa pháp xứ nhiếp thuộc các sắc, gọi là sắc uẩn." hay "có 6 thọ thân, nhãn xúc sở sanh thọ; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc sở sanh thọ." (Du già sư địa luận, phẩm Thanh văn địa). Xưng lượng là không nói tăng ích, như "sắc có 12, thọ có 7"; không nói tổn giảm, như "sắc chỉ có 10, thọ chỉ có 5". Tư duy là tư duy bằng hiện lượng, tỷ lượng và thánh giáo lượng; là tư duy bằng 4 đạo lý: tương đãi, nhân quả, thành tựu và pháp nhiên (Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 12, phẩm Công đức). Quán sát là thấu triệt nghĩa lý của toán số, xưng lượng và tư duy.309

Tác ý hai tương ưng; 7. Tác ý khởi tướng; 8. Tác ý nhiếp tướng; 9. Tác ý xả tướng; 10. Tác ý hằng tu; 11. Tác ý cung kính.

Có cầu, là tác ý có giác có quán 622 : tác ý này lấy ý ngôn tương tục để quán sát các pháp. Có quán, là tác ý không giác có quán: tác ý này tuy đã rời nơi giác nhưng vẫn còn ý ngôn tương tục để quán sát các pháp. Một mùi vị, là tác ý không giác không quán 623 : tác ý này đã rời khỏi ý ngôn nhưng vẫn còn sự tương tục quán sát các pháp. Tuệ giác chỉ, là tác ý xa ma tha: tác ý này chỉ duyên với cái tên của các pháp. Tuệ giác quán, là tác ý tỳ bát xá na: tác ý này chỉ duyên với cái nghĩa của các pháp. Hai cùng, là tác ý hai tương ưng: tác ý này trong một lúc có thể duyên cả tên và nghĩa. Bật hôn trầm, là tác ý khởi tướng: tác ý này là khi duyên với tên mà tâm hôn trầm 624 thì nó có thể thúc giục tâm khởi động. Đè trạo (cử), là tác ý nhiếp tướng: tác ý này là khi duyên với nghĩa mà tâm xao động 625 thì nó có thể nắm giữ (không cho tâm xao động). Chánh trú, là tác ý xả tướng: tác ý này là khi tâm ở trạng thái bình đẳng 626 thì nó làm cho tâm an trú nơi hành xả 627. Vô 622 Có giác có quán = có tầm có tứ. Tầm (vitkka) có nghĩa là đánh mạnh vào, có đặc tính là hướng tâm, để tâm trên đối tượng. Tứ (vicàra) là tư duy được đưa lên cao độ, có đặc tính liên tục nhấn mạnh vào đối tượng, dán chặt vào đối tượng. Sơ thiền xảy đến cùng một lúc với tầm và tứ nên gọi là "có giác có quán", như nói một cây có hoa và trái.

623 Không giác không quán = Không tầm không tứ: Khi xuất sơ thiền, tầm và tứ đối với hành giả bấy giờ thành thô, trong khi hỷ lạc và nhất tâm có vẻ an tịnh. "Làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, hành giả chứng và trú nhị thiền, nội tĩnh nhất tâm, không tầm không tứ, với hỷ và lạc do định sanh" 624 Hôn trầm (thân tâm nặng nề): Đặc tính của hôn trầm là không thể gánh vác được gì cả khi tâm đối với cảnh. Hôn trầm làm chướng ngại khinh an và làm cản trở tu quán (tỳ bát xá na). 625 Xao động (trạo cử): Đặc tính của trạo cử là không chịu yên tịnh khi tâm đối với cảnh. Trạo cử làm chướng ngại hành xả và cản trở tu chỉ (xa ma tha).

626 Tâm ở trạng thái bình đẳng là tâm không có hôn trầm và trạo cử. 627 Hành xả là tâm an trú vắng lặng, không có trạo cử và hôn trầm, là khi các tâm sở nối tiếp nhau chuyển biến nơi tâm thức mà không có sự chấp trước, nhìn dòng chảy tâm thức qua đi một cách thản nhiên, không thêm không bớt một ý niệm nào khác. Hành xả còn gọi là trú xả.310

gián, là tác ý hằng tu: tác ý này có thể dựa vào chánh trú 628 mà tu tập không có ngưng nghỉ, cách hở. Tôn trọng, là tác ý cung kính: tác ý này là trong khi tu tập thì tôn trọng tên và nghĩa (của các pháp).

Như vậy, khởi mười một thứ tác ý rồi, kế lại nên tu tập chín thứ tâm trú. Kệ tụng:

Buộc duyên và mau nhiếp

Trong thâu tóm, trú lạc

Điều phục chán, dứt loạn

Hoặc khởi diệt cũng vậy

Tâm sở tác tự lưu

Bấy giờ được vô tác

Bồ tát nên tu tập

Chín tâm trú như vậy.

Giải thích:

Chín thứ tâm trú 629 là: 1. Tâm trú yên lặng; 2. Tâm trú nắm giữ; 3. Tâm trú biết rõ; 4. Tâm trú chuyển lạc; 5. Tâm trú điều phục; 6. Tâm trú ngưng dứt; 7. Tâm trú diệt trừ; 8. Tâm trú tự tánh; 9. Tâm trú tổng trì.

628 Chánh trú là an trú trong chánh định. Ở đây là Vô gián định, phát khởi trí như thật bậc thượng, thể hội năng thủ sở thủ đều không, nhập vào thế đệ nhất pháp; chánh định liên tục không ngừng nghỉ, không cách hở thì chắc chắn nhập vào kiến đạo. 629 Trú tâm (cittatthiti) = nội tâm an trú chánh xa ma tha (tịnh chỉ). Du già sư địa luận, quyển 30, phẩm Xà ma tha nói đến chín thứ tâm trú: "Một, nội trú, còn gọi là linh trú, tối sơ trú, tức là nhiếp thu nương vào tất cả mọi cảnh duyên bên ngoài, xa lìa tán loạn bên trong, mà khiến cho tâm mình chấp chặt vào cảnh. Hai, đẳng trú, hay là chánh niệm trú, là nhiếp tâm mình vào cảnh động mạnh, khiến tâm mình trú khắp cảnh vi tế. Ba, an trú, hay là phú thẩm trú, là xa lìa tán loạn cùng thất niệm, đem tâm mình trú vào cảnh bên trong. Bốn, cận trú, còn gọi là hậu biệt trú, là gần gũi niệm trú nên lúc nào cũng tác ý. Năm, điều thuận, còn gọi là điều nhu trú, là đem tâm điều phục không cho tan chảy. Sáu, tịch tĩnh, còn gọi là tịch tĩnh trú, thường thấy cái ác tầm tư311

Chín thứ tâm trú này là phương tiện dạy bảo cần nên biết: Buộc duyên, là tâm trú yên lặng: tâm yên lặng nhưng không cho rời đối tượng của tâm duyên. Mau nhiếp, là tâm trú nắm giữ: khi tâm đặt trên đối tượng mà có sự tán loạn thì mau chóng nắm giữ trở lại. Trong thâu tóm, là tâm trú biết rõ: khi tâm đặt trên đối tượng mà có sự rong ruỗi ra bên ngoài thì liền biết rõ mà thâu tóm đưa vào trong. Trú lạc, là tâm trú chuyển lạc: thấy công đức đi đến chánh định (, hoan hỷ nơi chánh định,) nên tâm chuyển trú lạc. Điều phục chán nản, là tâm trú điều phục: khi tâm không có lạc thì cần phải chiết phục. Dứt loạn, là tâm trú ngưng dứt: thấy lầm lỗi của sự tán loạn thì liền ngưng dứt. Hoặc khởi diệt cũng vậy, là tâm trú diệt trừ: khi niệm tham ái, ưu não v.v… khởi lên thì liền diệt trừ (không cho tăng trưởng). Tâm sở tác tự lưu (chuyển), là tâm trú tự tánh: (khi đã dứt các vọng niệm thì biết tâm tánh xưa nay vắng lặng) dòng tâm thức nhậm vận an trú tự tánh 630. Bấy giờ được vô tác, là tâm trú tổng trì: không do tác ý mà được tổng trì 631 .

Tu tập như vậy được tâm trú rồi, kế cho tâm ấy được sự nhu nhuyến tối thượng.

Kệ tụng:

Hạ tu ỷ khiến tiến

Vì tiến tập bản định

Tịnh thiền làm thần thông

sâu xa, cùng lỗi lầm của tùy phiền não, cho đến đem tâm nhiếp phục. Bảy, tối cực tịch tĩnh, còn gọi là hàng phục trú, là chế phục do mất niệm mà hiện khởi tầm từ ác cùng tùy phiền não. Tám, chuyên chú nhứ thú, còn gọi là công dụng trú, là nhờ công lực mà định lực được tương tục. Chín, đẳng trì, còn gọi là bình đẳng nhiếp trì, hay nhậm vận trì, là từ nơi nhân duyên tu tập luôn luôn, khiến cho định tâm của dụng vô công chuyển liên tục."

630 Còn gọi là chuyên chú nhất thú, nghĩa là an trú có gia hành, có công đức, không khiếm khuyết, không cách hở, chánh định tương tục.

631 Tổng trì = đẳng trì: chỉ cho 4 thiền.

312

Sẽ thành thắng nhuyến tâm. Giải thích:

Hạ tu ỷ (tức) 632 khiến tiến, Vì tiến tập bản định: Nên biết, khi bồ tát được tâm trú là đã được cái định hạ phẩm làm cho thân khinh an và tâm khinh an. Vì tăng tiến sự khinh an này phải tu thêm thiền định căn bản 633 .

Hỏi: Tu thêm thiền định căn bản để được công đức gì? Đáp: Tịnh thiền làm thần thông, Sẽ thành thắng nhuyến tâm: Các bồ tát vì khởi các thần thông, vì muốn thành tựu tâm nhu nhuyến tối thắng nên tinh tiến tu tập thiền định căn bản. Hỏi: Khởi các thần thông để muốn làm gì? Được tâm nhu nhuyến tối thắng để thành tựu việc gì? Kệ tụng:

Khởi thông dạo các cõi Phụng sự các Thế tôn Được nhuyến tâm tối thượng Để cúng dường chư Phật. Giải thích:

Khởi thông dạo các cõi, Phụng sự các Thế tôn: Các bồ tát muốn đi đến vô lượng thế giới, muốn trải qua vô lượng kiếp số, muốn gặp gỡ vô lượng chư Phật, muốn phụng sự, cúng dường và nghe chánh pháp, vì những việc này mà khởi các thần thông.

632 Ỷ tức = khinh an. 633 Căn bản thiền định: bao gồm 4 thiền, 4 vô lượng tâm và 4 vô sắc định. 313

Hỏi: Làm sao làm được những việc này?

Đáp: Được nhuyến tâm tối thượng, Để cúng dường chư Phật: Các bồ tát lấy sự cúng dường chư Phật làm nhân tố để thành tựu tâm nhu nhuyến tối thắng. Được tâm nhu nhuyến tối thắng rồi, các bồ tát liền được chư Phật khen ngợi. Kệ tụng:

Trước chưa nhập tịnh tâm

Được năm thứ khen ngợi

Khí thể thành thanh tịnh

Kham tiến thừa vô thượng.

Giải thích:

Trước chưa nhập tịnh tâm, Được năm thứ khen ngợi: Trước khi đi vào địa vị tịnh tâm 634, các bồ tát này đã được chư Như lai khen ngợi năm thứ công đức. Hỏi: Sự khen ngợi này đối với các bồ tát có lợi ích gì? Đáp: Khí thể thành thanh tịnh, Kham tiến thừa vô thượng: Các bồ tát được chư Như lai khen ngợi rồi liền thành tựu khí thể thanh tịnh 635, có thể gánh vác, đi vào thừa tối thượng.

Hỏi: Chư Như lai khen ngợi các bồ tát qua năm công đức gì? 634 Tịnh tâm vị = tịnh tâm địa = tịnh thắng ý lạc địa: Là địa vị chứng đắc tâm vô lậu thanh tịnh, là giai vị thứ nhất trong tiến trình tu hành đại thừa, là 1 trong 7 địa, là địa đầu tiên trong 10 địa, 1 trong 12 trú, đồng với Hoan hỷ địa.

635 Khí thể thanh tịnh là bồ tát đang ở giai đoạn lọc quặng thành vàng, và tiến trình ấy đã xác lập, tức thẳng tiến đi vào thừa tối thượng. Kinh Viên giác: "Thiện nam tử, như lọc quặng vàng thì vàng không phải do lọc mới là vàng, và vàng đã lọc thành vàng ròng thì không bao giờ trở lại làm quặng nữa, để lâu đến mấy vàng ròng đó cũng không hư hỏng. Như vậy không thể nói vàng vốn không phải là vàng... Viên giác mà Như lai chứng ngộ cũng tương tự như vậy."314

Kệ tụng:

Niệm niệm tiêu các tập

Thân khinh an, tâm an

Tròn sáng và thấy tướng

Mãn tịnh các pháp thân.

Giải thích:

Năm thứ công đức là: 1. Tiêu dung tập khí; 2. Thân khinh an; 3. Tâm kinh an; 4. Tròn sáng; 5. Thấy tướng. 636

Tiêu dung tập khí, là trong mỗi ý nghĩ tiêu dung tất cả tập khí tích chứa. Thân khinh an, là tu tập định làm cho khinh an khắp đầy thân. Tâm khinh an, là tu tập định làm cho khinh an khắp đầy tâm. Tròn sáng, là hiểu trọn vẹn nhất thiết chủng không 637, rời nhiễm trước 638. Thấy tướng, là thấy vô phân biệt tướng 639 ,

làm nhân tố thanh tịnh (cho những địa) ở sau. Mãn tịnh các pháp thân, là bồ tát 636 Bồ tát được năm công đức này gọi là được thanh tịnh ý lạc. Kinh Giải thâm mật cũng nói đến 5 công đức như vậy: "Đại bồ tát Từ thị lại thưa Phật: bạch đức Thế tôn, Bồ tát ngang đâu thì gọi là đạt được chỉ quán vin pháp tổng quát? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, ngang lúc có năm hiệu quả sau đây thì gọi là đạt được: một là khi tư duy thì trong từng sát na đã tiêu dung chỗ dựa của mọi thứ thô trọng, hai là bỏ phân biệt mà được pháp lạc, ba là mở tỏ vô số ánh sáng của cái pháp không phân biệt khắp trong mười phương quốc độ, bốn là đã thường xuyên hiện ra cái trí không phân biệt do việc làm đã thành mãn và đã thích ứng với phần thanh tịnh, năm là những giai đoạn sau đó vẫn thể hiện những nhân tố tinh tế hơn lên để làm cho pháp thân thành mãn." (H.T Thích Trí Quang dịch)

637 Nhất thiết chủng không = nhất thiết chủng không giải thoát môn. Đây là nói tắt của ba giải thoát môn: nhất thiết chủng không, vô tướng và vô nguyện.

638 Chánh văn là phân số (分數). Kinh Hoa Nghiêm, phẩm Tứ Thánh đế: "Chư Phật tử! Về khổ tập Thánh đế, trong thế giới Mật Huấn, hoặc gọi là thuận sanh tử, là nhiễm trước, là đốt cháy, là lưu chuyển, là gốc bại hoại, là mối hữu lậu, là ác hạnh, là ái trước, là nguồn bịnh, là phân số." (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

639 Chân thật tướng (viên thành thật tướng) có ba loại: 1. Tự tướng; 2. Nhiễm tịnh tướng; 3. Vô phân biệt tướng (xem phẩm Thuật cầu, phần 2). Vô phân biệt tướng là cảnh giới không còn hý luận phân biệt, là đối tượng của tuệ giác thanh tịnh.315

thường tu năm công đức như vậy để viên mãn và thanh tịnh tất cả sắc thái của pháp thân 640.

Hỏi: Khi nào viên mãn, khi nào thanh tịnh?

Đáp: Ở địa thứ mười thì viên mãn, ở Phật địa thì thanh tịnh. Ở đây nên biết, trong năm thứ công đức, ba công đức đầu thuộc phần chỉ, hai công đức sau thuộc phần quán 641. Đến được giai đoạn này, bồ tát chứng đắc đầy đủ pháp thế gian. Như vậy các bồ tát được sự khen ngợi rồi, kế khởi thiện căn phần thông đạt. Kệ tụng:

Bấy giờ bồ tát này

Tuần tự được định tâm

Do chỉ thấy ý ngôn

Không thấy tất cả nghĩa.

Giải thích:

Bồ tát này đầu tiên được định tâm 642, loại bỏ ý ngôn 643, không thấy tất cả các nghĩa của tự tướng và tổng tướng 644, chỉ thấy ý ngôn 645. Cái thấy này là cái 640 Pháp thân chư Phật có 5 sắc thái là: chuyển y, bạch pháp thành tựu, vô nhị, thường trú và bất khả tư nghị. (Nhiếp luận)

641 Kinh Giải thâm mật: "Thiện nam tử, giáo pháp của Như lai thiết lập cho Bồ tát là khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, nhân duyên, thí dụ, bản sự, bản sanh, phương quảng, hy pháp, luận nghị; đối với giáo pháp ấy, Bồ tát khéo lắng nghe, khéo tiếp nhận, văn khéo rành rẻ, ý khéo tìm tòi, thấy khéo thông suốt; rồi chính nơi giáo pháp phải khéo tư duy như vậy, Bồ tát một mình ở chỗ không phiền không ồn mà tác ý tư duy; sự tư duy này phải được nội tâm liên tục tác ý tư duy: hễ đứng vững rất nhiều trong cái chánh hạnh ấy, sanh ra sự khinh an nơi thân và sự khinh an nơi tâm, thì đó là chỉ, và Bồ tát như vậy là cầu về chỉ. Bồ tát này do cái thân tâm khinh an trên đây làm nền tảng, đối với ấn tượng chánh định theo giáo pháp phải khéo tư duy nói trên, hãy quan sát, thắng giải, bỏ cái tâm tướng về chỉ: hễ đối với ấn tượng chánh định cần phải chứng biết ấy mà chính xác quyết trạch, cùng cực quyết trạch, tầm tư toàn bộ, tứ sát toàn bộ, rồi xác nhận, ưa thích, hiểu biết, nhìn thấy, xét thấy, thì đó là quán, và Bồ tát như vậy là khéo về quán." (H.T Thích Trí Quang dịch)

316

thấy của bồ tát ở noãn vị 646. Địa vị này gọi là ánh sáng. Như trong kinh Sông tro 647, đức Phật nói về ánh sáng rằng, thấy một chút ánh sáng ẩn hiện là được pháp nhẫn.

Kệ tụng:

Vì tăng trưởng pháp minh

Phát tinh tiến kiên cố

Pháp minh tăng trưởng rồi

Thông đạt trú duy tâm.

Giải thích:

642 Định tâm: tức được đẳng dẫn (Tam ma bát để: Sammapatti = tịnh lự, giải thoát, đẳng trì và đẳng chí) là tâm trú ở nhất cảnh tánh khi đi vào tam muội, và đây chỉ cho trú tâm thứ chín: tổng trì trú tâm.

643 Thêm cho rõ nghĩa là: loại bỏ ý ngôn (ý thức) có cái ấn tượng tương tự về danh và nghĩa của các pháp.

644 Ý ngôn = ý thức phân biệt. Ngài Huyền Trang gọi ý ngôn là lĩnh vực tầm tư của ý thức (ý địa tầm tư thuyết danh ý ngôn). Các pháp không rời ý ngôn, đều là do ý ngôn hiển hiện nên không có thật thể.

645 Chỉ thấy ý ngôn = chỉ là ý thức.

646 Noãn và Đảnh là giai đoạn tầm tư nên phải có ý ngôn. Noãn vị: Noãn nghĩa là ấm, là giai đoạn báo trước, báo hiệu sắp có lửa hay ánh sáng của thánh đạo. Ở noãn vị, bồ tát quán pháp tự tướng và cộng tướng chỉ là ý ngôn, hoạch đắc trí pháp minh quán sát chân xác cảnh sở duyên của các pháp.

647 Kinh Sông tro: tức kinh Hôi hà, số 1177, Tạp a hàm, quyển 43, ghi rằng: "Thí như có một sông tro, bờ Nam rất nóng, nhiều gai nhọn, ở nơi tối tăm, có nhiều tội nhân ở trong sông trôi dạt theo dòng. Trong đó có một người thông minh trí tuệ, không ngu si, ưa lạc chán khổ, ham sống sợ chết, tự nghĩ: 'Hiện tại ta vì duyên gì mà ở sông tro này, bờ Nam thì nóng bức lại nhiều gai nhọn; ở nơi tối tăm, trôi dạt theo dòng như vậy? Ta sẽ dùng chân tay làm phương tiện, bơi ngược dòng lên.' Dần dần thấy được chút ánh sáng, người ấy thầm nghĩ, 'Ta đã gắng sức mới thấy được chút ánh sáng này.'" (Thích Đức Thắng dịch)

317

Ở đây, bồ tát vì tăng trưởng pháp minh 648 nên phát khởi sự tinh tiến kiên cố, trú ở nơi pháp minh ấy để thông đạt duy tâm 649. Sự thông đạt này gọi là bồ tát an trú đảnh vị 650.

Kệ tụng:

Các nghĩa đều là quang

Bởi vì thấy duy tâm

Đoạn được sở chấp loạn

Đó là trú nơi nhẫn.

Giải thích:

Ở đây, bồ tát thấy các nghĩa đều là tâm quang, chẳng phải ngoài tâm quang riêng có cái thấy khác. Bấy giờ bồ tát diệt được sự thác loạn của sở chấp. Đây là cái thấy của bồ tát ở nhẫn vị 651.

Kệ tụng:

Tuy đoạn sở chấp loạn

Nhưng vẫn còn năng chấp

648 Pháp minh (dharmaloka): tức ở trong pháp mà đến được ánh sáng, chỉ cho noãn vị. 649 Thông đạt duy tâm: là hoàn toàn rời xa sự hiển hiện của đối cảnh, là "bồ tát quán xét ấn tượng chỉ là tâm, đối cảnh đã không còn thì quán xét chỉ có tâm mình". 650 Đảnh vị: đảnh là đỉnh đầu hay đỉnh núi. Luận Câu xá, quyển 23 ghi: "Noãn thiện căn đây, hạ trung thượng phẩm, lần lượt tăng trưởng cho đến khi thành mãn, có thiện căn sanh tên là đảnh pháp. Do sự chuyển thắng này nên lập tên khác, trong thiện căn động, pháp đây tối thắng, như là đỉnh đầu nên gọi đảnh pháp; hoặc do từ đây có sự tiến thoái hai bên, như đang ở đỉnh núi, gọi tên là đảnh." Thiện căn động (có thể thoái động) là nói thuận quyết trạch phần có 2 loại: 1. Có thể thoái; 2. không thể thoái. Có thể thoái thì hạ phẩm là noãn vị, thượng phẩm là đảnh vị. Không thể thoái thì hạ phẩm là nhẫn vị, thượng phẩm là thế đệ nhất pháp vị. 651 Nhẫn vị: Nhẫn là xác nhận (nhẫn khả) các pháp toàn là duy tâm, và trong sự xác nhận này không còn có sự thoái đọa nữa.

318

Đoạn đây thì mau chứng

Cái định không cách hở.

Giải thích:

Ở đây, bồ tát do đoạn được sự thác loạn của năng chấp nên mau chứng cái định không cách hở 652.

Hỏi: Vì nghĩa gì mà cái định này được gọi là không cách hở?

Đáp: Khi sự thác loạn của năng chấp đoạn diệt, bấy giờ bồ tát nhập vào cái định không cách hở, cho nên có cái tên này. Sự nhập vào cái định không cách hở này chính là bồ tát trú thế gian đệ nhất pháp vị 653.

Theo thứ tự của thuận quyết trạch phần, đã nói các giai vị là noãn, đảnh, nhẫn và thế gian đệ nhất pháp 654, kế nói sự sanh khởi của kiến đạo. 652 Cái định không cách hở = vô gián định.

653 Thế gian đệ nhất pháp vị: Thế gian là pháp hữu lậu; trong pháp hữu lậu, hiện quán của bồ tát này hơn cả nên gọi là thế gian đệ nhất pháp. Ở đây, bồ tát ngộ nhập cảnh không nên thức không phát sanh, tức thức y tha cũng diệt. Thế gian đệ nhất pháp là hậu niệm của thượng phẩm nhẫn pháp, và là điều kiện đưa đến cái định vô gián để phát sanh trí vô lậu (tức nhập kiến đạo). Sự thù thắng của thế gian đệ nhất pháp là đưa bồ tát thú nhập chánh tánh ly sanh của bồ tát. Chánh tánh ly sanh thuộc kiến đạo vị, chánh tánh là vô lậu tuệ, ly sanh là lìa phiền não (loại phân biệt). Phiền não này gọi là sanh vì như đồ ăn sống, ăn vào sanh bịnh, phiền não này sanh ra chúng sanh nên gọi là sanh. Vô lậu tuệ đoạn trừ cái sanh ấy nên gọi là chánh tánh ly sanh. 654 Nhiếp luận: "Ở đây, khi ngộ nhập duy thức thì có 4 thứ định làm chỗ dựa cho 4 thứ thuận với phần quyết trạch. Nên nhận thức thế nào? Nên nhận thức rằng: (Một là) do 4 thứ tầm tư mà trong cái nhẫn các pháp không thật thuộc bậc thấp, có cái định được sáng, đó là chỗ dựa của Noãn thuận với phần quyết trạch. (Hai là) trong cái nhẫn các pháp không thật thuộc bậc cao, có cái định thêm sáng, đó là chỗ dựa của Đảnh thuận với phần quyết trạch. (Ba là) lại do 4 thứ thật trí đã ngộ nhập duy thức, đã quyết định về các pháp không thật, có cái định nhập vào một phần chân thật, đó là chỗ dựa của Nhẫn thuận với chân thật. (Bốn là) từ đó, một cách không cách hở mà dẹp bỏ ý tưởng duy thức, có cái định không còn cách hở, đó là chỗ dựa của Thế đệ nhất. Nhưng phải biết các định trên đây đang là bên cạnh hiện quán." Lịch trình quán chứng của đoạn này là như vầy. Một, ngộ nhập duy thức nên cảnh không thật: cảnh biến kế là không; đó là Noãn và Đảnh (giai đoạn tầm tư), và Nhẫn (giai đoạn ngộ nhập). Hai, ngộ nhập cảnh không nên thức không sanh: thức y tha cũng diệt; đó là Thế đệ nhất. Ba, toàn thể bình đẳng: chứng đắc viên thành; đó là kiến đạo. (H.T Thích Trí Quang dịch giải) Phân biệt du già tóm tắt bằng kệ tụng: Bồ tát vu định vị/ Quán ảnh duy thị tâm/ Nghĩa tướng ký diệt trừ/ Thẩm quán duy tự tưởng/ Như thị trú nội tâm/319

Kệ tụng:

Rời xa hai chấp kia Xuất thế gian vô thượng Vô phân biệt, ly cấu Trí này, thời này được. Giải thích:

Rời xa hai chấp kia: Là sở chấp và năng chấp không hòa hợp. Xuất thế gian vô thượng: Là được thừa vô thượng. Vô phân biệt, là sự phân biệt của hai chấp kia không còn. Ly cấu, là những phiền não được đoạn trừ ở giai đoạn kiến đạo; bấy giờ, bồ tát xa trần rời cấu 655, được pháp nhãn tịnh 656 .

Kệ tụng:

Đây chính là chuyển y Vì đã được sơ địa Sau trải vô lượng kiếp Y tịnh mới viên mãn. Giải thích:

Như sở thủ phi hữu/ Thứ năng thủ diệc vô/ Hậu xúc vô sở đắc. (Trong định, bồ tát quán xét ấn tượng chỉ là tâm, đối cảnh đã không còn thì quán xét chỉ có tâm mình. Cứ như thế ấy mà trú nơi nội tâm, nên như cái sở thủ đã không thì cái năng thủ cũng không, sau đó chạm vào sự không thủ đắc.)

655 Xa trần là xả ly sự phân biệt của sở thủ và năng thủ. Rời cấu là xả ly phiền não của kiến đạo sở đoạn.

656 Pháp nhãn tịnh: chỉ cho pháp nhãn có năng lực quán sát chân lý các pháp mà không bị chướng ngại và nghi hoặc. Đây là pháp nhãn tịnh của đại thừa, phải là hàng bồ tát sơ địa được pháp chân thật vô sanh mới chứng được. 320

Đây chính là chuyển y, Vì đã được sơ địa: Được ly cấu tức là vào địa vị chuyển y của bồ tát. Vì sao? Được vào địa đầu tiên vậy 657.

Hỏi: Y tịnh là sao?

Đáp: Sau trải vô lượng kiếp, Y tịnh mới viên mãn: Không phải ở địa đầu tiên mà có được sự thanh tịnh cùng cực, sau đó phải trải qua vô lượng a tăng kỳ kiếp thì sự chuyển y này mới được thanh tịnh viên mãn. Kệ tụng:

Bấy giờ thông pháp giới

Tâm bình đẳng mình người

Bình đẳng có năm thứ

Năm không có sai biệt.

Giải thích:

Bấy giờ thông pháp giới, Tâm bình đẳng mình người: Bồ tát ở địa đầu tiên có được sự thông đạt về pháp giới bình đẳng. Do sự thông đạt này, bồ tát có thể quán thân người tức là thân mình, cũng được tâm bình đẳng 658 .

Hỏi: Bấy giờ bồ tát có được mấy thứ tâm bình đẳng? Đáp: Bình đẳng có năm thứ, Năm không có sai biệt: Những gì là năm? 1. Bình đẳng vô ngã: nơi sự tương tục 659 của mình và người, không thấy có ngã, 657 Do bồ tát chuyển được chỗ dựa là a lại da, nên gọi là sơ địa. 658 Nhiếp luận: "Như vậy là bồ tát đã ngộ nhập duy thức, nghĩa là ngộ nhập 3 tướng sở tri. Ngộ nhập như vậy là nhập vào Cực hỷ địa, đạt được pháp tánh, sanh nhà Như lai, được tâm bình đẳng đối với chúng sanh, tâm bình đẳng đối với bồ tát, tâm bình đẳng đối với Phật đà. Và đó là kiến đạo vị của bồ tát." (H.T Thích Trí Quang dịch)

659 Tương tục: sự liên tục trước sau không có gián đoạn của thân tâm. Ngài Huyền Trang dịch là đa phiền não thân, cái thân nhiều phiền não. Ngài An Tuệ nói là cái thân 5 thủ uẩn. "Sự tương tục của mình và chúng sanh thì vô ngã" được hiểu là trong cái thân thủ uẩn của mình không có ngã và trong cái thân thủ uẩn của chúng sanh cũng không có ngã.321

không có sai biệt; 2. Bình đẳng có khổ: nơi sự tương tục của mình và người đều có tự tánh khổ, không có sai biệt; 3. Bình đẳng việc làm: nơi sự tương tục của mình và người, muốn làm việc đoạn khổ, không có sai biệt; 4. Bình đẳng không cầu: nơi việc làm của mình và người, không cầu báo đáp, không có sai biệt; 5. Bình đẳng cùng được: như bồ tát khác đã được như thế, tôi cũng sẽ được như thế, không có sai biệt. 660

Kệ tụng:

Các hành hư phân biệt

Tịnh trí biết không hai

Giải thoát kiến hoặc diệt

Như vậy nói kiến đạo.

Giải thích:

Các hành hư phân biệt, Tịnh trí biết không hai: Ở đây, bồ tát đối với các hành của ba cõi 661 chỉ thấy là sự phân biệt không chân thật 662, do đó bồ tát dùng trí cực tịnh thấu hiểu các hành không có hai 663. Tịnh trí, là trí xuất thế gian (, không có phân biệt). Không hai, là không có hai chấp. Thể tánh không hai của các hành chính là pháp giới.

660 Bình đằng vô ngã và bình đẳng có khổ là cùng thông hiểu khổ đế. Bình đẳng việc làm là cùng đoạn trừ tập đế. Bình đẳng không cầu là cùng tu tập đạo đế và hiện chứng diệt đế. Bình đẳng cùng được là cùng ngộ nhập sơ địa.

661 Các hành của ba cõi: Là 5 uẩn của dục giới, 5 uẩn của sắc giới và 4 uẩn của vô sắc giới. 662 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 4, phẩm Thuật cầu, phần 1: "Bất chân là trí phân biệt không chân thật, do không tùy thuận trí xuất thế mà sanh phân biệt." (xem chú thích) Cũng luận này, quyển 6, phẩm Tùy tu: "Sự phân biệt không chân thật cũng lại như vậy, đối với pháp giới bình đẳng, nơi không có hai tướng, mà thường thấy có hai tướng năng và sở, cho nên không nên sợ hãi."

663 Không có hai là không có sở thủ và năng thủ. Các hành là duy tâm. 322

Giải thoát kiến hoặc diệt, Như vậy nói kiến đạo: Giải thoát kiến đạo là đã diệt trừ phiền não 664. (Ngộ nhập) pháp giới chính là giải thoát. Khi giải thoát mọi kiến hoặc, diệt trừ mọi phiền não thì gọi là vị bồ tát bước vào địa vị kiến đạo. Kệ tụng:

Vô thể, tương tự thể

Tự tánh thành ba không

Hiểu được ba không đây

Gọi đó là biết không.

Giải thích:

Ba không: 1. Vô thể không, là tánh phân biệt, vì sắc thái của nó là không có thật thể 665; 2. Tương tự thể không, là tánh y tha, vì sắc thái của nó giống như sự vô thể của tánh phân biệt 666; 3. Tự tánh không, là tánh chân thật, vì lấy tự thể không làm tự tánh 667. Kệ tụng này hiển thị sự chứng đắc không giải thoát môn của bồ tát.

664 Hiển dương thánh giáo luận, quyển 17, phẩm Thành hiện quán: "Từ vô gián (đạo) không có gia hành. Giải thoát kiến đạo là đã đoạn tùy miên, 3 tâm trí sanh khởi: một là, trí nội khiển hữu tình giả duyên; hai là, trí nội khiển các pháp giả duyên; ba là, trí biến khiển tất cả hữu tình, các pháp giả duyên. Ở đây, hai trí trước là pháp trí, trí thứ ba là chủng loại trí. Ba trí như vậy có năng lực đoạn trừ 112 phiền não. Phiền não như vậy gồm trong 10 thứ (phiền não). Một trăm mười hai phiền não là: dục giới, kiến hoặc của khổ, tập, diệt, đạo phải đoạn đều có 10 thứ; sắc giới và vô sắc giới, kiến hoặc của khổ, tập, diệt, đạo phải đoạn đều có 9 thứ, trừ sân ra. Tổng cộng là 112 phiền não. Thế nào là bao gồm 10 thứ phiền não? Đó là 5 kiến tự tánh và 5 phi kiến tự tánh, như trước đã nói."

665 Là tướng vô tánh, vì tánh phân biệt do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập. 666 Là sanh vô tánh, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có. 667 Là thắng nghĩa vô tánh, vì các pháp duyên sanh (tức y tha không phải thắng nghĩa), vì pháp vô ngã của tất cả các pháp (tức chân thật do pháp không hiển lộ).323

Kệ tụng:

Nên biết duyên vô tướng Diệt hết các phân biệt Ở đây duyên vô nguyện Bất chân phân biệt hết. Giải thích:

Nửa kệ tụng trước hiển thị sự chứng đắc vô tướng giải thoát môn 668. Nửa kệ tụng sau hiển thị sự chứng đắc vô nguyện giải thoát môn 669 . Ở đây nên biết, bồ tát đã chứng đắc đầy đủ ba giải thoát môn. Kệ tụng:

Bấy giờ pháp sở đắc Tất cả bồ đề phần Nên biết bồ tát kia Cùng được khi kiến đạo. Giải thích:

Tất cả bồ đề phần, là bốn niệm xứ v.v… Bồ tát kia khi được kiến đạo cũng được tất cả bồ đề phần này. Kệ tụng:

668 Phân biệt là phân biệt có, không, sắc, thanh v.v… cho đến niết bàn. Các phân biệt diệt hết là rời tất cả phân biệt mà thể hội chân như nơi sự thanh tịnh, tức diệt đế. 669 Bất chân phân biệt (phân biệt không chân thật) là tánh y tha. Tánh y tha là chỗ dựa của chủng tử của phiền não chướng và sở tri chướng. Vô nguyện là từ bỏ chỗ dựa là tánh y tha mà thể hội chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy tâm của các hành.324

Hiểu đời chỉ các hành Vô ngã chỉ khổ trước Tự ngã không nghĩa diệt Đại nghĩa dựa đại ngã. Giải thích:

Hiểu đời chỉ các hành, Vô ngã chỉ khổ trước: Bồ tát này thấu hiểu các pháp thế gian chỉ là các hành 670, thật sự không có ngã. Chúng sanh phân biệt, dính mắc các pháp nên chỉ có chuốc khổ. Tự ngã không nghĩa 671 diệt: Là thân kiến nhiễm ô đã diệt 672 .

Đại nghĩa, là làm lợi ích cho tất cả chúng sanh. Đại ngã, là coi tất cả chúng sanh là bản thân; ở đây bồ tát diệt được cái thấy tự ngã. Dựa vào cái thấy đại ngã mà làm việc lợi ích cho chúng sanh, gọi là đại nghĩa dựa đại ngã. Kệ tụng:

Vô ngã và ngã kiến Không khổ và cực khổ Lợi người không cầu báo Như làm lợi chính mình. Giải thích:

670 Các hành: chỉ cho các pháp hữu vi; đặc tính của các pháp là diễn biến trong thời gian nên gọi là các hành.

671 Không nghĩa: là kiến giải làm não loạn, tổn hại chúng sanh. 672 Thành thật luận, quyển 11, phẩm Thân kiến: "Ngã tâm trong 5 ấm gọi là thân kiến. Vì thật không có ngã nên mới nói duyên lấy 5 ấm. Năm ấm gọi là thân mà trong ấy thấy sanh, biết rồi chấp, gọi là thân kiến; trong ấy không có ngã mà lấy làm tướng ngã, nên gọi là kiến chấp."325

Vô ngã, là không thấy có tự thân, không có cái thấy tự ngã, không có ý niệm làm lợi ích chúng sanh. Ngã kiến, là thấy có tha thân, có cái thấy tự ngã, có ý niệm làm lợi ích chúng sanh. Không khổ, là không có tự thân sanh khởi các khổ. Cực khổ, là có tha nhân sanh khởi các khổ. Lợi người không cầu báo, là không có tâm mong cầu. Vì sao? Vì đó là lợi chính mình. Khi bồ tát làm lợi cho chúng sanh tức là làm lợi cho chính mình, cho nên bồ tát không mong cầu bên ngoài 673 .

Kệ tụng:

Tâm tự thoát tối thượng

Buộc người thì chắc lâu

Biên tế khổ không cùng

Như vậy phải siêng làm.

Giải thích:

Tâm tự thoát, là bồ tát dứt sạch kiến đạo sở đoạn phiền não 674 của mình. Tối thượng, là sự giải thoát này do thừa vô thượng mang lại. Buộc người thì chắc lâu, là tất cả chúng sanh đều tương tục sanh khởi phiền não (nên bị trói buộc cứng chắc và dài lâu). Biên tế khổ không cùng, là chúng sanh giới thì vô biên như hư không. Như vậy phải siêng làm, là chúng sanh chịu các khổ như thế, bồ tát phải 673 Tương tự ý tứ trong kinh Kim Cương: "Đức Thế tôn dạy: Trưởng lão Thiện hiện, thiện nam thiện nữ phát tâm bồ đề, thì sửa tâm mình bằng tuệ giác này: ta phải làm cho hết thảy chúng sanh được niết bàn rồi mà thật không thấy một chúng sanh nào được niết bàn cả." (H.T Thích Trí Quang dịch)

674 Kiến đạo sở đoạn phiền não = kiến đạo sở đoạn hoặc: Những phiền não được đoạn diệt khi đạt đến giai vị kiến đạo. Kiến hoặc là chấp thật cái kiến giải sai lầm về phần lý trí. Những phiền não nầy thuộc loại cạn cợt gây ra bởi sự gần gũi tà sư, sự tuyên truyền tà vạy của sách vở, cùng những người tri kiến không chân chánh. Nếu gặp được minh sư, thấy được chân lý thì liền đoạn hết. Vì thế sự dứt trừ những phiền não nầy gọi là kiến đạo sở đoạn hoặc.326

giúp chúng sanh đoạn khổ, làm đến tận cùng, làm rồi lại làm, không chịu ngưng nghỉ.

Kệ tụng:

Mình khổ không nhận chịu Huống chịu thay khổ người Đời này đến cùng sanh Ngược chúng là bồ tát. Giải thích:

Chúng sanh trong một đời sống có nhiều sự khổ, huống chi đến tận cùng bờ mé sanh tử có những sự khổ không thể nghĩ bàn, không thể nhận chịu. Ngược với sự không nhận chịu khổ của chúng sanh, bồ tát có thể vì chúng sanh mà chịu thay khổ não, nên nói ngược chúng là bồ tát. Kệ tụng:

Với người hành đẳng ái Lợi người không thoái chuyển Hy hữu, không hy hữu Lợi người là lợi mình. Giải thích:

Với người hành đẳng ái, Lợi người không thoái chuyển: Bồ tát đối với tất cả chúng sanh thực hành tâm yêu thương bình đẳng, không có sai biệt. Hoặc cầu an 327

vui lợi ích, hoặc hành an vui lợi ích, bồ tát khi cầu và hành bằng cái tâm mang lại lợi ích, không có thoái chuyển 675 .

Hy hữu, không hy hữu, Lợi người là lợi mình: Sự không thoái chuyển cái tâm mang lại lợi ích của bồ tát là cao tột trong mọi sự hy hữu ở thế gian. Tuy nhiên, sự hy hữu này cũng chẳng phải hy hữu. Vì sao? Vì khi bồ tát làm cho người được lợi ích thì cũng chính là bản thân bồ tát được lợi ích. Kệ tụng:

Địa khác nói tu đạo

Hai trí siêng tu tập

Vô phân biệt, kiến lập

Tịnh pháp và chúng sanh.

Giải thích:

Địa khác, là chín địa ở sau. Hỏi: Ở các địa khác, bồ tát tu tập gì? Đáp: Hai trí siêng tu tập: Hai trí là: 1. Trí vô phân biệt; 2. Trí như sở kiến lập. Trí vô phân biệt là trí xuất thế. Trí như sở kiến lập là trí hậu đắc thế. Hỏi: Hai trí này có công năng gì? Đáp: Tịnh pháp và chúng sanh: Ở đây, trí vô phân biệt có công năng hoàn thành các pháp của Phật 676 và trí như sở kiến lập có công năng thành thục chúng sanh.

675 Không thoái chuyển là tinh cần, không thoái lui, không chán nản mệt mỏi, không bỏ rơi chúng sanh.

676 Các pháp của Phật: những phẩm chất và thành quả của Phật, như 10 lực, 4 vô úy, v.v… 328

Kệ tụng:

Tu vị hai tăng kỳ

Sau rốt được thọ chức

Nhập Kim cương định kia

Phá hết các phân biệt.

Giải thích:

Tu vị hai tăng kỳ, Sau rốt được thọ chức: Hai tăng kỳ là a tăng kỳ đại kiếp thứ hai và a tăng kỳ đại kiếp thứ ba 677. Sau rốt, là hoàn thành tu tập vị. Bồ tát ở tu tập vị mới được thọ chức.

Hỏi: Bồ tát thọ chức rồi còn phải làm gì? Đáp: Nhập Kim cương định kia, Phá hết các phân biệt. Hỏi: Do nghĩa gì mà gọi là Kim cương định? Đáp: Định này có thể phá hủy các phân biệt tùy miên 678, vì vậy định này gọi là Kim cương dụ định 679.

Kệ tụng:

677 Thời gian tu hành các địa được viên mãn có 5 giai đoạn, trải qua 3 vô số kiếp: 1. Giai đoạn hành giải (gồm 10 trú, 10 hạnh, 10 hướng, 4 da hành), trải qua vô số kiếp thứ nhất tu hành viên mãn; 2. Giai đoạn thanh tịnh ý lạc (địa thứ 1), giai đoạn hữu tướng hành (địa thứ 2 đến địa thứ 6), giai đoạn vô tướng hành (địa thứ 7), trải qua vô số kiếp thứ hai tu hành viên mãn. 3. Giai đoạn vô công dụng hành, tức địa thứ 8 đến địa thứ 10, trải qua vô số kiếp thứ ba tu hành viên mãn. Tu tập vị là giai đoạn tu hành trải qua vô số kiếp thứ hai và vô số kiếp thứ ba. 678 Phân biệt tùy miên là chỉ chủng tử của phiền não nhỏ nhiệm, tức sở tri chướng trong địa thứ 8 trở lên.

679 Kim cương dụ định: thiền định của hàng bồ tát tu tập vào giai đoạn sắp hoàn mãn để đoạn trừ các phiền não nhỏ nhiệm sau cùng. Thể của định kiên cố, dụng của định sắc bén, có khả năng diệt trừ tất cả phiền não, nên dùng kim cương có tánh chất bền chắc và công năng hủy hoại các vật khác mà dụ cho thiền định này. Kim cương dụ định khởi lên ở giai đoạn Vô gián đạo, từ đó tiến lên giai vị Giải thoát đạo, tức Phật địa, vì vậy Kim cương dụ định còn gọi là Kim cương vô gián đạo.

329

Chuyển y cứu cánh tịnh Thành tựu nhất thiết chủng Trú đây làm các việc Chỉ vì lợi chúng sanh. Giải thích:

Chuyển y cứu cánh tịnh, là diệt trừ vĩnh viễn phiền não chướng và sở tri chướng (cùng cực vi tế). Thành tựu nhất thiết chủng, là hoạch đắc nhất thiết chủng trí, do không còn trí nào hơn nữa 680. Trú đây làm các việc, là trú ở địa vị (chuyển y) này cho đến cùng tận biên cương sanh tử của chúng sanh mà thị hiện thành đạo và thị hiện niết bàn. Hỏi: Các việc này để làm gì? Đáp: Chỉ vì lợi chúng sanh: những việc làm đó chỉ có mục đích duy nhất là làm lợi ích yên vui cho tất cả chúng sanh. Từ đây về sau nói rõ, do sự dạy bảo lớn lao mà được sự nghĩa lợi lớn lao. Kệ tụng:

Đức Mâu Ni khó gặp

Gặp được biết nghĩa lớn Nhờ nghe pháp vô đẳng Tịnh tín nuôi dưỡng tâm. Giải thích: