Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

Biệt thủy (: nước sông) là thí dụ cho biệt giải của chư bồ tát. Biệt y (: dòng sông) là thí dụ cho biệt ý của chư bồ tát. Nhất thủy (: nước biển) là thí dụ cho nhất giải của chư Như lai. Nhất y (: biển cả) là thí dụ cho nhất ý của chư Như lai. Do nước của các sông khác nhau nên các dòng chảy cũng khác nhau, và do dòng sông nhỏ nên lưu lượng nước cũng ít. Vì sao? Vì chưa hòa nhập vào biển lớn. Chư bồ tát cũng vậy, do kiến giải khác nhau nên sự tác nghiệp cũng khác nhau, và do kiến giải ít ỏi nên lợi ích chúng sanh cũng ít ỏi. Vì sao? Vì chưa thể nhập vào thể Phật. Các dòng sông khi đi vào biển lớn thì có cùng một y cứ, có cùng một thể chất. Do nước biển đồng nhất nên tác dụng của biển cũng đồng nhất, và do biển cả lớn lao nên dòng chảy cũng lớn lao. Chư bồ tát cùng thể nhập thể Phật tức là đồng nhất ý, là đồng nhất giải (của chư Như lai). Do kiến giải đồng nhất nên sự tác nghiệp cũng đồng nhất, và do kiến giải lớn lao nên lợi ích cũng lớn lao. Thể Phật chứa nhóm tất cả chúng sanh một cách cực đại và không có cùng tận. Như vậy, đã nói thể dụng của chư Phật, kế nói một kệ tụng khuyến tiến mong cầu.

Kệ tụng:

Không sánh tròn bạch pháp

Nhân lợi lạc chúng sanh

Lạc trú vô tận tạng

Người trí nên cầu phát.

174

Giải thích:

Không sánh tròn bạch pháp: Là việc lợi mình của Phật thành tựu 328

Nhân lợi lạc chúng sanh: Là việc lợi người của Phật thành tựu. .

Lạc trú vô tận tạng: Thiện căn của Phật không ai vượt qua, không ai trên được, là kho tàng an lạc vô tận. Người trí nên cầu phát: Người có trí nên cầu sự lạc trú tối thắng như vậy mà phát đại bồ đề tâm.

Phẩm Bồ Đề trọn vẹn.

328 Bạch pháp thành tựu là viên mãn 6 ba la mật mà được 10 tự tại. 175

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Bốn 176

Phẩm Mười Một

MINH TÍN

Giải thích:

Đã nói sự tùy thuận Vô thượng bồ đề. Bồ đề, chỗ gọi là đức tin. Sắc thái của đức tin ấy, nay tôi xin nói. Kệ tụng:

Đã sanh và chưa sanh Chánh thọ và tự thọ Tha lực và tự lực Có mê và không mê Hiện tiền, không hiện tiền Nghe pháp và cầu nghĩa Quán sát, thảy mười ba Phân biệt sắc thái tín. Giải thích:

Sắc thái sai biệt của đức tin có mười ba thứ: 1. Đức tin đã phát sanh: Là đức tin đã phát sanh trong quá khứ hay hiện tại; 2. Đức tin chưa phát sanh: Là đức tin chưa phát sanh ở tương lai; 3. Đức tin chánh thọ 329: Là đức tin bên trong; 4. Đức tin tự thọ: Là đức tin bên ngoài; 5. Đức tin vào tha lực: Là đức tin thô sơ, phát 329 Chánh thọ là chánh định hiện tiền, tức trạng thái thiền định đã dứt hết loạn tưởng, duyên lự, lãnh thọ được cảnh sở quán. Đức tin chánh thọ là đức tin qua thiền định. Còn phan duyên, chưa được chánh định là đức tin tự thọ (lãnh thọ tương tự).177

sanh nhờ sức của thiện hữu; 6. Đức tin vào tự lực: Là đức tin tinh tế, phát sanh nhờ sức của bản thân; 7. Đức tin có mê lầm: Là tin vào điều ác xấu, do tâm điên đảo 330; 8. Đức tin không có mê lầm: Là tin vào điều thiện lành, do tâm không điên đảo 331; 9. Đức tin hiện tiền: Là đức tin vào những gì ở gần, vì không có chướng ngại 332; 10. Đức tin không hiện tiền: Là đức tin vào những gì ở xa, vì có chướng ngại 333; 11. Đức tin nghe pháp: Là đức tin từ sự lắng nghe, do nghe pháp mà có được; 12. Đức tin cầu nghĩa: Là đức tin từ sự tư duy, do tư duy nghĩa lý mà có được; 13. Đức tin quán sát: Là đức tin từ sự tu tập, do tu tập quán chiếu mà có được. Đã nói sắc thái sai biệt của đức tin, kế nói chủng loại sai biệt của đức tin. Kệ tụng:

Khả đoạt, gián, vô gián Có nhiều và có ít

Có che, không che giấu Tương ưng, không tương ưng Có tích tụ, không tụ

Cực nhập và viễn nhập

Mười ba nghĩa như vậy

Phân biệt chủng loại tín. Giải thích:

330 Tin tưởng như 62 kiếp chấp của ngoại đạo là điên đảo. 331 Tin tưởng 4 pháp ấn của Phật (vô thường, khổ, vô ngã và niết bàn hay vô thường, khổ, vô ngã và không) là không điên đảo. 332 Đức tin vào 4 đế, 8 thánh đạo, 4 thánh quả thì không chướng ngại vì toàn là những cái có thể thực hiện ngay trong hiện tại. 333 Đức tin vào pháp tánh chân như, có chướng ngại vì siêu việt hý luận và vì hai chướng chưa đoạn.

178

Chủng loại sai biệt của đức tin cũng có mười ba thứ: 1. Đức tin có thể chiếm đoạt: Là đức tin hạ phẩm 334; 2. Đức tin có gián đoạn: Là đức tin trung phẩm 335; 3. Đức tin không có gián đoạn: Là đức tin thượng phẩm 336; 4. Đức tin số nhiều: Là đức tin đại thừa; 5. Đức tin số ít: Là đức tin tiểu thừa; 6. Đức tin có che giấu: Là đức tin có chướng ngại, do không thể vượt lên 337; 7. Đức tin không che giấu: Là đức tin không chướng ngại, do có thể vượt lên 338; 8. Đức tin tương ưng: Là đức tin của sự tu tập thuần thục, do hạnh tu thường xuyên và hạnh tu cung kính; 9. Đức tin không tương ưng: Là đức tin của sự tu tập chưa thuần thục, do rời xa hạnh tu thường xuyên và hạnh tu cung kính; 10. Đức tin có dồn chứa: Là đức tin có kết quả, do có khả năng đắc đại bồ đề 339; 11. Đức tin không có dồn chứa: Là đức tin không có kết quả, do không có khả năng đắc đại bồ đề; 12. Đức tin đi vào cực hỷ: Là đức tin của hữu công dụng hành, tức từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy; 13. Đức tin đi vào viễn hành: Là đức tin của tuệ giác cực kỳ trong sạch, tức từ địa thứ tám đến địa vị Phật.

Đã nói chủng loại của đức tin, kế nói chướng ngại của đức tin. Kệ tụng:

Quên nhiều và biếng nhác

Hành mê và bạn ác

Thiện yếu, nghĩ sai lầm

334 Đức tin đã phát sanh nhưng lung lay, thay đổi bởi tà thuyết, ngoại đạo. 335 Đức tin đã phát sanh nhưng thiếu tâm cung kính.

336 Đức tin không dao động, không lui sụt và không gián đoạn. 337 Đức tin của bồ tát ở tư lương vị thuộc thắng giải hành vị, vì còn sự cố chấp và phiền não làm chướng ngại.

338 Đức tin của bồ tát 10 tín trở lên, vì có được đức tin toàn hảo. 339 Đức tin do dồn chứa hai thứ tư lương phước đức và trí tuệ.179

Phóng dật và nghe ít

Ưa nghe, ưa tư duy

Nhân định (nên) tăng thượng mạn

Nên biết lỗi như vậy

Chướng ngại nơi đức tin.

Giải thích:

Chướng ngại có nghĩa là trái ngược. Quên nhiều, là chướng ngại cho đức tin đã phát sanh 340. Biếng nhác, là chướng ngại cho đức tin chưa phát sanh 341. Tu hành mê lầm, là chướng ngại cho đức tin chánh thọ và tự thọ, vì trước (và trong) khi tu tập chấp trước sở thọ và năng thọ. Bạn ác, là chướng ngại đức tin vào tha lực, vì dùng pháp điên đảo khiến người tiếp nhận. Điều thiện yếu ớt, là chướng ngại đức tin vào tự lực. Nghĩ tưởng sai lầm, là chướng ngại cho đức tin không có mê lầm 342. Phóng dật, là chướng ngại cho đức tin hiện tiền 343. Nghe ít, là chướng ngại cho đức tin nghe pháp, vì không lắng nghe giáo pháp liễu nghĩa 344. Thỏa thích nghe pháp, là chướng ngại cho đức tin cầu nghĩa, vì thiếu sự tư duy 345. Thỏa thích tư duy và tự mãn tu định là những chướng ngại cho đức tin quán sát, vì tư duy mà thiếu sự tu tập và vì tu định mà không có sự quán sát tinh tế 346 .

340 Quên mất là thiếu tác ý mến trọng, tùy hỷ và vui thích giáo pháp mà mình tu tập. 341 Thiếu tinh tiến tu tập thì tịnh tín không sanh, huống là thành tựu sự không thoái chuyển. 342 Tác ý phi lý về thường, lạc, ngã và tịnh.

343 Phóng dật là do tham, sân, si và thác loạn làm duyên tố. 344 Giáo pháp liễu nghĩa là kinh điển trình bày chân thật nghĩa (đệ nhất nghĩa đế), tức kinh điển đại thừa hay bồ tát tạng.

345 Chỉ ưa nghe pháp, thỏa mãn trong sự nghe ấy mà không tư duy và tu tập. 346 Tác ý đúng lý mả không tu chỉ quán, và có tu chỉ quán mà không có thắng quán. Thắng quán là: 1. Lấy giáo pháp đại thừa làm đối tượng; 2. Nuôi giữ bằng 2 loại tư lương phước đức và trí180

Hỏi: Chướng nạn nào ngăn trở chủng loại của đức tin? Kệ tụng:

Không tu tập, không chán, Có chán, có che giấu Không tương ưng, không tụ Nên biết chướng tín chủng. Giải thích:

Không tu tập, là chướng ngại cho đức tin có thể chiếm đoạt và đức tin lắng nghe. Không chán, là chướng ngại cho đức tin tiểu thừa, vì không chán sự sanh tử. Có chán, là chướng ngại cho đức tin đại thừa, vì chán sự sanh tử. Có che giấu, là chướng ngại cho đức tin không che giấu. Không tương ưng, là chướng ngại cho đức tin tương ưng. Không dồn chứa, là chướng ngại cho đức tin có dồn chứa. Đã hiển thị chướng nạn của đức tin, kế ca ngợi công đức của đức tin. Kệ tụng:

Tín có phước đức lớn Không hối, hỷ lạc lớn Không hủy hoại, kiên cố Tiến địa vị, đắc pháp Lợi mình và lợi người Dẫn ra các thần thông Đem các công đức này tuệ; 3. Thông suốt nhân vô ngã và pháp vô ngã; 4. Thể nhập chân như chánh định, là không bám sự thấy và không ham sự được; 5. Không cầu quả báo dị thục khả ái.181

Ca ngợi lợi ích tín.

Giải thích:

Phước đức lớn, là ca ngợi đức tin hiện tại 347. Không hối tiếc, là ca ngợi đức tin quá khứ, vì hiện tại không thay đổi việc đời trước 348. Hỷ lạc lớn, là ca ngợi đức tin chánh thọ và đức tin tự thọ, vì tương ưng với thiền định. Không hủy hoại, là ca ngợi đức tin vào tha lực, vì chánh đạo không bị hủy hoại 349. Kiên cố, là ca ngợi đức tin vào tự lực, vì không thoái lui, không từ bỏ 350. Thăng tiến địa vị, là ca ngợi đức tin không có mê lầm, đức tin hiện tiền, đức tin nghe pháp, đức tin cầu nghĩa và đức tin quán sát. Đắc pháp, là ca ngợi đức tin không có gián đoạn 351 .

Lợi mình, là ca ngợi đức tin số ít. Lợi người, là đức tin số nhiều. Dẫn ra các thần thông, là ca ngợi đức tin của các tự phần, đó là đức tin không che giấu, đức tin tương ưng, đức tin có dồn chứa, đức tin đi vào cực hỷ và đức tin đi vào viễn hành. Kệ tụng:

Chó, rùa, làm thuê, vua

Thí dụ cho bốn tín

Tập dục, tập các định

347 Đức tin hiện tại (đức tin đã phát sanh) có năng lực tăng thượng phước đức rộng lớn vì phát sanh tịnh tín đối với chánh pháp.

348 Đức tin quá khứ (đức tin đã phát sanh) là đời trước đã sanh tịnh tín đối với chánh pháp, nuôi lớn thiện căn, nên đời này không có hối tiếc vì không có thiện căn. 349 Chánh đạo là bát chánh đạo (con đường tám chánh): chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tiến, chánh niệm và chánh định. Quy nạp tám chánh đạo thành tam vô lậu học của bồ tát: giới tăng thượng, định tăng thượng và tuệ tăng thượng. 350 Không thoái lui đối với giáo pháp đại thừa, không từ bỏ sanh tử. 351 Được cái định không còn cách hở (vô gián định) thì đứng bên cạnh hiện quán, tức gần được tuệ giác vô lậu chứng được chân thật. Từ đó ngộ nhập duy thức, hiện chứng pháp tánh, được kiến đạo vị, bước vào các địa.

182

Lợi mình, lợi tha nhân.

Giải thích:

Thí như con chó đói đi tìm cầu thức ăn không biết chán, đức tin của những người tập nhiễm năm thứ dục lạc cũng giống vậy, trong mọi thời gian họ có đủ thứ niềm tin. Thí như con rùa mù ở trong nước rút sáu chi vào trong mai 352, đức tin của những người tu tập các định ngoại đạo cũng giống vậy, họ chỉ biết tu tập các thiền định thế gian 353. Thí như người làm thuê sợ người chủ, đức tin của những người siêng năng làm việc lợi mình cũng giống như vậy, họ sợ sanh tử mà siêng năng tu các phương tiện. Thí như một đại vương tự tại ra chiếu sắc ban, đức tin của những người làm việc lợi người cũng giống vậy, họ gia tăng sự giáo hóa không có ngừng nghỉ. Người tu bồ tát đạo phải hiểu biết các loại đức tin và phân biệt 352 Qui tàng lục: Rùa thu rút 6 chi (đầu, đuôi và 4 chân) vào mai, chỉ cho sự thu nhiếp 6 căn không cho 6 trần làm nguy hại. Tạp a hàm, quyển 43, kinh Con rùa, số 1167: "Này các tỳ kheo, ngày nay các ông cũng lại biết như vậy. Ma Ba tuần luôn luôn dò xét tìm cơ hội bên các ông. Mong đợi mắt các ông đắm sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, ý nhớ pháp mà xúi dục sanh tâm đắm nhiễm sáu trần. Cho nên tỳ kheo, các ông phải luôn luôn giữ gìn luật nghi của mắt. Khi đã giữ gìn an trụ nơi luật nghi của mắt rồi, dù mắt có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa thì ác ma Ba tuần cũng không thể tìm được cơ hội. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như vậy. Dù sáu căn kia có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa, thì chúng cũng không thể tìm được tiện lợi. Giống như con rùa (thu hết đầu đuôi và bốn chân vào trong mai), dã can không thể tìm được cơ hội nào (ăn thịt)." (Thích Đức Thắng dịch)

353 Thiền định thế gian bao gồm thiền định ngoại đạo và thiền định phàm phu. Người tu thiền định ngoại đạo thì mang theo những suy luận thuần lý đầy tham ái và chấp thủ kiến mà tu 6 hành quán (còn gọi là hân yểm quán: yểm khổ, thô và chướng, hân tịnh, diệu và ly). Họ tu tập thiền định qua con đường "nhiệt tâm, tinh tiến, cần mẫn, không phóng dật, chánh ức niệm nên tâm nhập định". Do tâm nhập định họ biết được nhiều đời sống quá khứ, nhiều thành kiếp hoại kiếp, nhiều trăm ngàn thành kiếp, hoại kiếp, và họ chấp thủ vào cái thấy qua ký ức giới hạn ấy. Đức Phật đã xác nhận, "các kiến chấp của họ là do xúc phạm các căn", do "cảm thọ qua các định" và "do bị tham ái chi phối" mà có (Trường bộ kinh, kinh Phạn võng). Kết quả tu tập thiền định ngoại đạo là do tu tập thuần túy thiền chỉ và thiếu sự giác tỉnh về vô ngã tính, duyên sanh tính của các pháp nên rơi vào tham ái và chấp thủ, dù họ có thể vào đến định Phi tưởng phi phi tưởng và thấy được rất xa các đời quá khứ về con người và thế giới. Người tu thiền phàm phu thì chánh tín nhân quả mà tu 6 hành quán.

183

rộng ra cho người khác cùng hiểu, làm như vậy là khuyến khích các chúng sanh phát sanh đức tin đại thừa.

Đã ca ngợi công đức của đức tin, kế nói sự ngăn ngừa tâm ý thấp kém. Kệ tụng:

Thân người và phương xứ

Thời gian đều vô hạn

Ba nhân đắc bồ đề

Chớ khởi tâm hạ liệt.

Giải thích:

Thân người và phương xứ, Thời gian đều vô hạn: Đắc Vô thượng bồ đề có ba nhân tố vô hạn: 1. Thân người vô hạn: Do chúng sanh trong nhân đạo thì vô hạn; 2. Phương xứ vô hạn: Do thế giới trong mười phương thì vô hạn; 3. Thời gian vô hạn: Do từng sát na tiếp nối cùng tận vị lai biên tế thì vô hạn 354 .

Ba nhân đắc bồ đề, Chớ khởi tâm hạ liệt: Do ba nhân tố này vô hạn cho nên bồ tát đối với Vô thượng bồ đề không nên khởi tâm ý thấp kém, thoái lui, khuất phục.

Đã nói sự ngăn ngừa tâm ý thấp kém, kế hiển thị sự thù thắng của phước đức.

Kệ tụng:

354 Chúng sanh trong nhân đạo thì vô hạn là nói đồng thời có vô lượng người viên thành quả vị Phật, và chỉ có con người mới đầy đủ nhân tố để thành Phật. Thế giới trong mười phương thì vô hạn là nói vô lượng thế giới, vô lượng đại lục Thiệm bộ cùng lúc đều có Phật xuất hiện, và vì thế giới vô lượng nên không có 2 đức Như lai cùng xuất hiện trong một thế giới. Từng sát na tiếp nối cùng tận vị lai biên tế thì vô hạn là nói trong mọi thời gian đều có người viên thành quả vị Phật.

184

Được phước do bố thí Chẳng do tự thọ dụng Dựa người nói đại thừa Không dựa mình nghĩa pháp. Giải thích:

Được phước do bố thí, Chẳng do tự thọ dụng: Thí như việc đem thức ăn bố thí cho người thì được phước lớn vì làm việc lợi người; chẳng phải tự thọ dụng mà được phước lớn vì chỉ làm lợi cho mình. Hỏi: Bồ tát làm gì để được phước? Đáp: Dựa người nói đại thừa, Không dựa mình nghĩa pháp. Chư bồ tát như vậy dựa vào sự lợi người mà nói kinh đại thừa để được phước đức lớn; chẳng dựa vào sự lợi mình mà nói kinh tiểu thừa để được phước đức lớn.

Đã nói sự thù thắng của phước đức, kế nói sự đắc quả. Kệ tụng:

Đại pháp khởi đại tín Quả đại tín có ba

Tín tăng, phước đức tăng Được thể công đức Phật. Giải thích:

Đại pháp khởi đại tín, Quả đại tín có ba: Người có trí đối với thánh pháp đại thừa sanh khởi đức tin đại thừa. Do đức tin đại thừa này mà có được ba loại quả. Hỏi: Các quả đó là gì? 185

Đáp: Tín tăng, phước đức tăng, Được thể công đức Phật. Ở đây nói rõ, một là được quả đại tín, vì đức tin tăng trưởng; hai là được quả đại phước, vì phước đức tăng trưởng; ba là được quả đại bồ đề, vì được công đức vô đẳng và thể Phật vĩ đại.

Phẩm Minh Tín trọn vẹn.

186

Phẩm Mười Hai (1)

THUẬT CẦU

Giải thích:

Như vậy đã nói chủng loại đức tin, kế nói đem đức tin để cầu các pháp. Kệ tụng:

Nhiếp ba tạng hoặc hai Thành ba, có chín nhân Nhờ huân, giác, tịch, thông Giải thoát sự sanh tử. Giải thích:

Nhiếp ba tạng hoặc hai: Ba tạng, là tu đa la tạng, tỳ ni tạng và a tỳ đàm tạng. Hoặc hai, là trong ba tạng chia ra hai thừa thấp cao sai biệt, chỗ gọi là thanh văn tạng và bồ tát tạng. Hỏi: Ba tạng và hai thừa ấy, vì sao gọi là tạng? Đáp: Vì nhiếp thủ, tức nhiếp thủ tất cả nghĩa của các pháp sở tri. Hỏi: Vì sao thành ba? Đáp: Thành ba, có chín nhân. (1) Thiết lập tu đa la là để đối trị nghi hoặc, thí dụ như có người khởi lên hoài nghi mọi chỗ về nghĩa của các pháp 355, thì tu đa la làm cho người ấy có sự 355 Là nghi hoặc về đối tượng của sự tu hiện quán mà có thủ đắc, như thủ đắc về: 5 uẩn, 12 xứ, 12 duyên khởi, 4 thực, 4 đế, 18 giới và 37 giác phần (: 4 niệm trú, 4 chánh cần, 4 thần túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác chi và 8 thánh đạo). 187

xác định (sự hiểu biết của họ) về các pháp 356. (2) Thiết lập tỳ ni là để đối trị sự thọ dụng hai bên: lìa bên này là chạy theo dục lạc mà thọ dụng quá đáng cái có, và lìa bên kia là ép xác khổ hạnh mà thọ dụng quá đáng cái không 357. (3) Thiết lập a tỳ đàm là để đối trị những kiến thủ nơi tự tâm; a tỳ đàm có thể chỉ ra những quan điểm không điên đảo về pháp tướng 358. Lại nữa, (4) thiết lập tu đa la là để thuyết minh về ba học 359. (5) Thiết lập tỳ ni là để thành tựu giới học và tâm học, nghĩa là do trì giới mà được tâm không hối hận, do được tâm không hối hận mà theo thứ lớp có được định 360. (6) Thiết lập a tỳ đàm là để thành tựu tuệ học, nghĩa là trí tuệ có khả năng quyết trạch nghĩa không đảo ngược 361. Lại nữa, (7) thiết lập tu đa la 356 Tức nhận thức các pháp mà mình thủ đắc chính là chân như thắng nghĩa bất nhị, phổ biến toàn thể và đồng nhất tánh vị.

357 Cái có … cái không: Cái có là thấy có 5 dục. Cái không là 62 kiến chấp, mà toàn là không phải sự thấy chính xác.

358 Pháp của Phật dạy không ngoài hai thứ là pháp vô lậu thắng nghĩa (niết bàn) và pháp hữu lậu pháp tướng. Trí tuệ quán sát pháp tướng và chứng nhập niết bàn thì gọi là đối pháp trí hay a tỳ đàm (a tỳ đạt ma).

359 Ba học: giới học, tâm học và tuệ học.

360 Trung A hàm, Tương ưng tập, kinh Hà Nghĩa nói tiến trình từ giữ giới đưa đến định như sau: "Một thời Đức Phật trú tại nước Xá vệ, trong rừng Thắng Lâm, vườn Cấp Cô Độc. Bấy giờ vào lúc xế chiều, tôn giả A nan rời chỗ độc cư tĩnh tọa đứng dậy, đến trước đức Phật, đảnh lễ dưới chân rồi ngồi sang một bên, thưa rằng: Bạch Thế Tôn, giữ giới có mục đích gì?. Đức Thế Tôn đáp: Này A Nan, giữ giới có mục đích khiến cho không hối hận. Này A Nan, nếu ai giữ giới, người ấy được sự không hối hận. Bạch Thế Tôn, không hối hận thì có mục đích gì? Này A Nan, không hối hận thì có mục đích khiến cho được hân hoan . A Nan, nếu ai không hối hận, người ấy được sự hân hoan. Bạch Thế Tôn, hân hoan có mục đích gì? Này A Nan, hân hoan có mục đích khiến cho có hỷ. Này A Nan, nếu ai hân hoan, người ấy có hỷ. Bạch Thế Tôn, hỷ có mục đích gì? Này A Nan, hỷ có mục đích khiến cho an chỉ. Này A Nan, nếu ai có hỷ, người ấy có an chỉ của thân. Bạch Thế Tôn, an chỉ có mục đích gì? Này A Nan, an chỉ có mục đích khiến cho lạc. A Nan, nếu ai có an chỉ người ấy có cảm thọ lạc. Bạch Thế Tôn, lạc có mục đích gì? Này A Nan, lạc có mục đích khiến cho có định. A Nan, nếu ai có lạc người ấy có định. …." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

361 Trước hết cần hiểu nghĩa đảo ngược (điên đảo nghĩa): đối với thân tâm (5 sắc căn, tâm ý thức và các tâm sở) và thế giới của thân tâm, chúng sanh sống và thọ dụng trong đó, nhưng có ý tưởng thác loạn, tâm thác loạn, thấy thác loạn cho "vô thường là thường, khổ là vui, bất tịnh là tịnh, vô188

là để giảng thuyết chính xác về pháp và nghĩa 362. (8) Thiết lập tỳ ni là để thành tựu pháp và nghĩa, qua sự tinh cần (tu tập) phương tiện để diệt trừ phiền não. (9) Thiết lập a tỳ đàm là để thông đạt pháp và nghĩa, qua việc sử dụng a tỳ đàm như phương tiện để giản trạch các pháp. Do chín nhân tố này mà thiết lập ba tạng. Hỏi: Trên đây là nói về cái dụng riêng (của ba tạng), còn cái dụng chung thì thế nào?

Đáp: Do huân, giác, tịch, thông, Giải thoát sự sanh tử. Ở đây nói rõ sự giải thoát sanh tử là cái dụng chung của ba tạng. Nhờ nghe pháp mà có sự huân tập nơi tâm, nhờ tư duy pháp mà có sự giác ngộ, nhờ tu chỉ mà có sự tịch tĩnh, nhờ chứng quán mà có sự thông đạt. Do có được bốn nghĩa huân, giác, tịch và thông mà vĩnh viễn giải thoát mọi sự trong sanh tử.

Kệ tụng:

Kinh, luật, a tỳ đàm

Mỗi thứ có bốn nghĩa

Tinh thông thành chủng trí

Một kệ được lậu tận.

Giải thích:

Lược nói mỗi một tạng trong ba tạng đều có bốn nghĩa. Nếu hàng bồ tát có khả năng hiểu rõ nghĩa lý của ba tạng thì thành tựu được nhất thiết chủng trí. Nếu ngã là ngã". Nghĩa không đảo ngược (bất điên đảo nghĩa) là mâu thuẫn với nhữn sự đảo ngược ở trên, và có sức đối trị những sự đảo ngược ấy.

362 Pháp là chánh pháp, giáo pháp, pháp môn. Nghĩa là nghĩa lý của pháp. 189

hàng thanh văn có khả năng hiểu rõ một bài kệ thì các lậu hoặc vĩnh viễn đoạn trừ 363.

Hỏi: Thế nào là mỗi một tạng có bốn nghĩa? Kệ tụng:

Do y và do tướng Do pháp và do nghĩa Như vậy bốn loại nghĩa Nói đó nghĩa Tu đa. Giải thích:

Tu đa la có bốn nghĩa sau: 1. Y; 2. Tướng; 3. Pháp; 4. Nghĩa. Y là xứ, nhân và dụng, tức là tùy theo quốc độ nào, tùy theo chư Phật nào và tùy theo chúng sanh nào. Như lai dựa vào ba yếu tố này mà thuyết Tu đa la. Tướng là sắc thái thế tục đế và sắc thái đệ nhất nghĩa đế. Pháp là giáo pháp về năm uẩn, mười tám giới, mười hai xứ, mười hai duyên sanh, bốn đế, bốn thực v.v… Nghĩa là giải thích nguyên nhân. Kệ tụng:

Do đối và do số

Do phục và do giải Như vậy bốn loại nghĩa 363 Trường hợp tôn giả Xá lợi phất và tôn giả Mục kiền liên chứng đắc a la hán do nghe một bài kệ ngắn, hay tôn giả Kiều trần như trở thành một bậc thánh Nhập lưu do nghe một bài pháp ngắn là kinh Chuyển pháp luân (Dhammacakkappavattana Sutta). 190

Nói đó nghĩa tỳ đàm.

Giải thích:

A tỳ đàm có bốn nghĩa sau: 1. Đối; 2. Số; 3. Phục; 4. Giải. Đối là pháp hướng niết bàn, là giảng thuyết về bốn đế, ba mươi bảy bồ đề phần, ba giải thoát môn v.v… Số là pháp tương tục, là giảng thuyết về mỗi một pháp như là sắc, không phải sắc, có thể thấy, không thể thấy v.v… có vô lượng sai biệt. Phục là pháp thắng thượng, là giảng thuyết pháp nghĩa một cách xác quyết làm cho đối phương phải thoái lui trong một cuộc tranh luận. Giải là pháp thích nghĩa, là a tỳ đàm diễn giải nghĩa lý trong tu đa la sao cho dễ hiểu. Kệ tụng:

Do tội, khởi, tịnh, xuất

Do nhân, chế, giải, phán

Bốn nghĩa thêm bốn nghĩa

Nói đó nghĩa tỳ ni.

Giải thích:

Tỳ ni có hai loại bốn nghĩa.

Bốn nghĩa đầu tiên là: 1. Tội; 2. Khởi; 3. Tịnh; 4. Xuất. 364 364 Theo Nhiếp đại thừa luận thích luận, chương Vô đẳng thánh giáo ghi: "Lại nữa Tỳ na da có bốn thứ nên biết: 1. Tội lỗi; 2. Duyên khởi; 3. Hoàn tịnh; 4. Xuất ly. Tội lỗi là ngũ thiên tội. Duyên khởi là sự sanh khởi tội, có bốn nguyên do: một là vô tri, hai là phóng dật, ba là phiền não mạnh mẽ, bốn là tâm không tôn trọng. Hoàn tịnh là nhờ tịnh tâm nên chẳng cần pháp trị phạt, đó là nhờ sự nhiếp trì cấm giới. Xuất ly có bảy loại: một là tự nói lời phát lồ; hai là đem những học pháp ra mà trị phạt; ba là một mặt cấm đoán bằng cách lập ra những học cú, lại cho nghe những đạo lý riêng biệt; bốn là giải bỏ, là chúng tăng cùng đồng ý giải tội; năm là chuyển thân, là Tỳ kheo, Tỳ kheo ni chuyển đổi nam nữ căn mà không cùng tội; sáu là quán chân thật, là tác thắng quán pháp trong uất đà na; bảy là được pháp như vậy, là đã được kiến đạo."191

Tội là tự tánh của tội, nghĩa là ngũ tụ tội 365. Khởi là duyên khởi của tội, có bốn duyên: 1. Không biết; 2. Phóng dật; 3. Phiền não nhanh nhạy 366; 4. Tâm

không cung kính (đối với các học xứ). Tịnh là sự hoàn tịnh của tội, hoàn tịnh do thiện tâm chứ không do trị phạt. Xuất là sự xuất ly của tội, có bảy loại: 1. Hối lỗi, là ngăn chận không cho tiếp tục nữa 367; 2. Tùy thuận lời dạy, là theo pháp yết ma mà trị phạt làm dữ học (tỳ kheo) 368; 3. Khai hứa, là trước hết ngăn cấm (bằng các học xứ), sau đó mở ra (bằng đạo lý riêng) 369; 4. Cánh xả, là tăng già hòa hợp cho phép giải tội của người đang học pháp, đây là trường hợp người mới vi phạm lần đầu thì được trở lại thanh tịnh; 5. Chuyển y, là trường hợp tỳ kheo, tỳ kheo ni chuyển đổi nam nữ căn bị trục xuất mà không cùng tội 370; 6. Thật quán, là thắng 365 Ngũ tụ tội: Còn gọi là ngũ chúng tội, ngũ chúng tụ tội, ngũ thiên tội. Đó là tội Ba la di, tội Tăng tàn, tội Ba dật đề, tội Thâu lan giá và tội Đột cát la.

366 Phiền não vừa thô trọng, vừa lừng lẫy.

367 Ngăn chận bằng phương pháp sám hối, tức đối trước 1 vị tỳ kheo hay 4 vị tỳ kheo mà phát lồ sám hối.

368 Tỳ kheo nào vi phạm tội Ba la di thì mất tỳ kheo giới và buộc phải khai trừ vĩnh viễn ra khỏi Tăng đoàn. Tuy nhiên, trường hợp người phạm biết ăn năn hối hận, nếu bắt tội không cho sám hối thì họ có thể buồn nản và tự tử. Họ thương chiếc áo ca sa, ưa đời sống tu sĩ quá, vì vậy khi phạm họ cũng rất ăn năn hối hận. Trường hợp này luật cũng cho phép họ học pháp Ba la di (dữ học, 與學). Người muốn học pháp Ba la di cũng đối trước chúng Tăng 20 người để xin phép và chúng Tăng 20 người yết ma cho phép học pháp Ba la di. Ngoài ra còn phải trọn đời thọ trì 35 việc, thành vị dữ học tỳ kheo (Thập tụng luật gọi là dữ học sa di). Khi được phép rồi vẫn không được tham dự Tăng sự, chỉ được giữ hình thức tu sĩ ở trong chùa, làm các khổ hạnh, thừa sự đại chúng tỳ kheo, trọn đời ở dưới các vị tỳ kheo thanh tịnh, nhưng được ở trên các vị sa di. 369 Phật dạy tỳ kheo không ăn quá giờ ngọ, trừ một vài trường hợp như khi đau ốm, luật cũng châm chước cho được ăn cơm cháo sau giờ ngọ, nhưng khi ăn phải sanh lòng hổ thẹn. 370 Tỳ kheo chuyển nam căn có 4 căn bản tội, tỳ kheo ni chuyển nữ căn có 8 căn bản tội. Số mục căn bản tội của hai người không giống nhau. Tỳ kheo chuyển căn thành tỳ kheo ni mà trước đó đã phạm tỳ kheo giới thì không cùng tội như tỳ kheo ni; sau khi chuyển căn làm tỳ kheo ni, tuy chưa sám hối, cũng có thể hoàn tịnh. Tỳ kheo ni chuyển căn cũng xét như vậy.192

quán pháp trong ưu đà na 371; 7. Tánh đắc, là khi kiến đế thì những tội vi tế không có thật thể, là do chứng pháp không, đắc pháp nhĩ 372 .

Lại có bốn nghĩa: 1. Nhân; 2. Chế; 3. Giải; 4. Phán. Nhân là người phạm tội. Chế là do có người phạm tội mà vị đại sư nhóm họp chúng lại để nói lỗi lầm của người kia và chế lập những học xứ. Giải là phân biệt rộng ra những học xứ đã chế lập. Phán là phán quyết thế nào là đắc tội, thế nào là không đắc tội, như thế mà thọ trì.

Đã nói sự cầu pháp, kế nói sự cầu duyên.

Kệ tụng:

Phật thuyết pháp sở duyên

Trong, ngoài và trong ngoài

Được hai, nghĩa vô nhị

Hai cũng bất khả đắc.

Giải thích:

Phật thuyết pháp sở duyên, Trong, ngoài và cả hai: Đức phật thuyết rằng tất cả pháp sở duyên 373 có ba loại: 1. Sở duyên trong; 2. Sở duyên ngoài; 3. Sở duyên trong ngoài. Tự tánh năng thủ về thân thọ tâm pháp, gọi là sở duyên trong; tự tánh 371 Ưu đà na (Udana = tự thuyết), là kinh Phật tự nói chứ không ai hỏi được (: vô vấn tự thuyết). Ở đây là chỉ cho kinh Pháp ấn, nói về ba cánh cửa giải thoát (tam giải thoát môn): không, vô tướng và vô tác (vô thường, vô ngã và khổ). Tỳ kheo quán chiếu ba pháp ấn này mà đạt giải thoát bằng trí tuệ. Những tội vi tế được giải thoát bằng thắng quán này. 372 Pháp nhĩ: các pháp là thế đó, tức nói các pháp thường đồng thường biệt (thường duy nhất mà thường sai biệt). Như nói, tâm thể thì duy nhất nhưng tâm dụng có sai biệt. 373 Pháp sở duyên (sở duyên pháp): Tất cả pháp toàn là sở duyên của tâm và tâm sở pháp; như 6 thức và pháp tương ưng của nó duyên với 6 trần.193

sở thủ về thân thọ tâm pháp, gọi là sở duyên ngoài, và hợp cả hai tự tánh năng thủ và sở thủ gọi là sở duyên trong ngoài.

Được hai, nghĩa vô nhị, Hai cũng bất khả đắc: Đối với hai sở duyên trong và ngoài này, (tu quán) theo thứ đệ của chúng 374 mà được nghĩa vô nhị 375 .

Hỏi: Làm sao có được?

Đáp: Không quán riêng nghĩa sở thủ và nghĩa năng thủ, hay không quán riêng nghĩa năng thủ và nghĩa sở thủ 376, mà hợp hai pháp quán làm một, thì ngay nơi hai sở duyên trong và ngoài mà đắc chân như 377. Như vậy, hai sở duyên ấy không có hai nghĩa, tức là nói hai duyên này cũng không thể thủ đắc. Hỏi: Đã nói sự được duyên, kế nói sự được trí.

Kệ tụng:

Ba duyên được ba trí

Tịnh trì ý ngôn cảnh

Liễu biệt nghĩa quang rồi

An tâm chỉ có danh.

Giải thích:

374 Bước đầu tu quán (tỳ bát xá na) là tu 4 niệm xứ, theo thứ đệ: 1. Tu biệt tướng 4 niệm xứ, là quán riêng 4 thứ thân thọ tâm pháp; 2. Tu pháp niệm xứ tổng tạp (chung 2 đến 4 niệm xứ mà quán), là quán cả 4 thứ đều vô thường, khổ, không, vô ngã (gọi là 4 hành tướng). 375 Vô nhị nghĩa = không có hai nghĩa: là có và không không hai, là năng thủ và sở thủ không hai.

376 Nghĩa năng thủ là 5 sắc xứ ở trong (= 5 sắc căn), tức tâm ý thức và các tâm sở. Nghĩa sở thủ là 6 xứ ở ngoài. Quán riêng nghĩa sở thủ và nghĩa năng thủ, là ngoại quán nhiều hơn nội quán. Quán riêng nghĩa năng thủ và nghĩa sở thủ, là nội quán nhiều hơn ngoại quán. 377 Nghĩa năng thủ cũng chính là nghĩa sở thủ.

194

Ba sở duyên, như trước đã nói, là cảnh trong, cảnh ngoài và cảnh trong ngoài. Ba trí là văn tuệ, tư tuệ và tu tuệ. Do dựa vào ba duyên mà có được ba tuệ. Hỏi: Làm sao có được?

Đáp: Đối với ba sở duyên mà tịnh trì ý ngôn cảnh 378 thì có được văn tuệ. Ý ngôn là (ý thức) phân biệt. Tịnh là niềm tin xác quyết ấn tượng trong định 379. Trì là phân biệt chủng loại của ý ngôn 380. Do tịnh trì ý ngôn cảnh mà có được văn tuệ. Đối với ba sở duyên mà đã liễu biệt nghĩa quang 381 thì có được tư tuệ, tức là biết nghĩa quang không khác ý ngôn 382, do đây có được tư tuệ. Đối với ba sở duyên mà an trú tâm mình chỉ có danh 383 thì có được tu tuệ, nghĩa là biết nghĩa quang cũng chỉ là danh, do đây có được tu tuệ.

Như trước đã nói hai sở duyên không thể thủ đắc, vì vậy phải biết ba sở duyên này làm chỗ dựa của ba tuệ văn tư tu.

Đã nói sự cầu sở duyên, kế nói sự cầu tác ý.

378 Tịnh trì ý ngôn cảnh: Ý thức (ý ngôn) thuộc chủng loại đa văn huân tập giáo pháp và thuộc về tác ý đúng lý, mà kiến phần của nó có cái ấn tượng tương tự pháp và nghĩa, từ ý thức đó tu tập thêm lên thì thấy pháp và nghĩa chỉ là ý thức, chỉ là giả thiết. 379 Chỉ cho cực tịnh cảnh.

380 Theo Nhiếp luận, có 11 thức: "Các thức ấy là gì? Là thức thân, thức chủ thể của thân, thức chủ thể của sự tiếp nhận, thức được tiếp nhận, thức tiếp nhận, thức thì gian, thức số mục, thức thế giới cư trú, thức nói năng, thức mình người, thức đường lành đường dữ." Thân (thân) là cái tổng thể gồm có 5 giác quan. Chủ thể của thân (thân giả) là ý ô nhiễm. Chủ thể của sự tiếp nhận (thọ giả) là ý vô gián diệt. Được tiếp nhận (bỉ sở thọ) là 6 cảnh. Tiếp nhận (bỉ năng thọ) là 6 thức. Thì gian (thế) là vị lai hiện tại quá khứ liên tục. Số mục (số) là những số mục hàng lẻ, hàng chục, v/v. Thế giới cư trú (xứ) là thế giới chúng sanh cư trú. Nói năng (ngôn thuyết) là ngôn ngữ xuất từ thấy nghe hay biết. Mình người (tự tha sai biệt) là bản thân với tha thân. Đường lành đường dữ (thiện thú ác thú tử sanh) là những nẻo đường sanh tử. Tất cả 11 thứ này đều gọi là thức, là vì liên hệ đến thức, do thức biểu thị. (H.T Thích Trí Quang dịch chú) 381 Nghĩa là nghĩa của các pháp. Nghĩa quang là cái ấn tượng tương tự về nghĩa bởi ý thức. 382 Tức nghĩa quang chỉ là ý thức.

383 Chỉ có danh = chỉ là giả thiết. Đây là ở trong tâm tùy thuận tâm mà tu quán niệm xứ. 195

Kệ tụng:

Tối sơ gồm chủng tánh Sở tác và y chỉ Tín an và dục sanh Y định và y trí Biệt duyên, chủng chủng duyên Thông đạt và tu chủng Tự tánh và công lực Lãnh thọ và phương tiện Tự tại, tiểu và đại Như vậy có mười tám Nhiếp hết các tác ý Hành giả phải siêng tu. Giải thích:

Mười tám loại tác ý là: 1. Tác ý chủng tánh; 2. Tác ý sở tác; 3. Tác ý y chỉ; 4. Tác ý tín an; 5. Tác ý dục sanh; 6. Tác ý y định; 7. Tác ý y trí; 8. Tác ý biệt duyên; 9. Tác ý chủng chủng duyên; 10. Tác ý thông đạt; 11. Tác ý tu chủng; 12. Tác ý tự tánh; 13. Tác ý công lực; 14. Tác ý lãnh thọ; 15. Tác ý phương tiện; 16. Tác ý tự tại; 17. Tác ý tiểu; 18. Tác ý đại. Tác ý chủng tánh là do chủng tánh ba thừa thanh văn, duyên giác và bồ tát xác định 384.

Tác ý sở tác là do viên mãn hai khối phước đức và trí tuệ 385 .

384 Thanh văn tác ý tứ đế; duyên giác tác ý duyên sanh; bồ tát tác ý nhân vô ngã và pháp vô ngã. 385 Tác ý của bồ tát ở thắng giải hành vị (gồm cả tư lương vị và gia hành vị của duy thức luận).196

Tác ý y chỉ là sự sai biệt giữa người tại gia bị dồn ép và người xuất gia không bị dồn ép 386.

Tác ý tín an là niệm Phật tương ưng 387.

Tác ý dục sanh là tùy thời niệm Phật mà tín tâm tương ưng 388.

Tác ý y định là có giác có quán v.v… ba tam muội 389 tương ưng.

Tác ý y trí là từ phương tiện mà văn tư tu lần lượt sanh khởi 390.

386 Người tại gia tác ý dục, sân và hại, nên bị dồn ép, khốn đốn. Người xuất gia tác ý ly dục, vô sân và vô hại, nên không bị dồn ép, không bị khốn đốn. (kinh Song tầm, Trung bộ kinh) 387 Nhiếp luận: "Nếu các bồ tát niệm pháp thân của Phật, thì nên niệm bằng mấy mặt? Đại lược mà nói, thì bồ tát niệm pháp thân của Phật bằng 7 mặt sau đây. Một là chư Phật hoàn toàn tự tại đối với tất cả các pháp, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thần thông vô ngại đối với toàn thể các thế giới hệ. Hai là thân chư Phật thường trú, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì chân như đã vô gián thoát hết dơ bẩn. Ba là chư Phật tối thắng, không tội lỗi, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì tất cả phiền não chướng và sở tri chướng đều đã thoát ly. Bốn là chư Phật không còn dụng công, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì không còn dụng công mà mọi việc Phật làm đều không ngừng nghỉ. Năm là chư Phật hưởng thụ rất giàu vui, nên niệm Phật như vậy, vì tịnh độ của Phật thì rất giàu vui. Sáu là chư Phật rời hết ô nhiễm, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì sống trong đời mà việc đời không thể ô nhiễm. Bảy là chư Phật làm thành việc lớn, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thị hiện thành đẳng giác, thị hiện nhập niết bàn, v/v, tất cả chúng sanh ai chưa thành thục thì Phật làm cho thành thục, ai thành thục rồi thì Phật làm cho giải thoát. Chư Phật viên mãn những mặt như vậy, người có trí nên niệm chư Phật về mọi mặt ấy." (H.T Thích Trí quang dịch) 388 Đối với Tam bảo, đại thừa sanh khởi tín tâm, hoan hỷ và phát quảng đại nguyện. Như luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Quy y, thứ 3 có ghi: "Sự quy y của đại thừa có ba thứ thù thắng dũng mãnh: 1. Nguyện thù thắng dũng mãnh, là khi quy y Phật thì cầu quả đại bồ đề, sanh nhiều hoan hỷ và biết công đức thù thắng (của sự quy y ấy); 2. Hạnh thù thắng dũng mãnh, là khi khởi sự tu hành thì không lùi bước, khuất phục trước những khổ hạnh khó làm; 3. Quả thù thắng dũng mãnh, là (từ nay) cho đến khi thành Phật cùng với tất cả chư Phật bình đẳng trong bản thể viên giác."

389 Tác ý an trú thiền định: chỉ cho tứ thiền, bát định, cho đến ba tam muội. Ba tam muội chỉ cho ba định hay ba chánh định, đó là: 1. Không môn, tức là lúc hành giả vào định, quán tất cả các pháp đều không, không có ngã cùng ngã sở, các hành đều vô thường, không chân thật. 2. Vô tướng môn, còn gọi là vô tưởng, vì nhờ quán nhân không nên hành giả không khởi lên ý niệm chấp thủ vào tướng các pháp. 3. Vô nguyện môn, còn gọi là vô tác, vô dục, vì nhờ quán vô tướng đối với các pháp nên đối với sự tương tục sanh tử đời vị lai không khởi lên mong cầu ái nhiễm nữa.

390 Phương tiện là giới, định, đặc biệt là chánh niệm. Chánh niệm là tư duy và ký ức được tập trung vào chánh pháp mà mình văn, tư, tu.

197

Tác ý biệt duyên, ở đây có năm duyên: 1. Tác ý tiếp nhận tu đa la; 2. Tác ý nắm giữ ưu đà na; 3. Tác ý đọc tụng già đà; 4. Tác ý suy tư a ba đà na; 5. Tác ý thuyết giảng (bốn thể văn trên) 391.

Tác ý chủng chủng duyên, ở đây có bảy duyên: danh duyên, cú duyên, tự duyên 392, nhân vô ngã duyên, pháp vô ngã duyên 393, sắc duyên và vô sắc duyên; trong đó sắc duyên là thân duyên, vô sắc duyên là thọ tâm pháp duyên 394 .

Tác ý thông đạt, ở đây có bốn loại: 1. Thông đạt vật, là biết bản chất của khổ; 2. Thông đạt nghĩa, là biết nghĩa lý của khổ, vô thường, không và vô ngã; 3. Thông đạt quả, là biết sự giải thoát; 4. Thông đạt giác, là biết trí đưa đến giải thoát. 395

Tác ý tu chủng, ở đây có bốn chủng tu và ba mươi bảy chủng tu. Bốn chủng tu là: 1. Chủng tu nhân vô ngã; 2. Chủng tu pháp vô ngã; 3. Chủng tu kiến; 4. Chủng tu trí. Ba mươi bảy chủng tu là: 1. Bốn chủng tu: bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã, gọi là chủng tu bốn niệm xứ; 2. Bốn chủng tu: thủ đắc, tích tập, đoạn trừ, đối trị, gọi là chủng tu bốn chánh cần 396; 3. Vì đối trị bốn chướng là tri túc, loạn nghi, trạo động, trầm một mà tu tập bốn chủng tu: dục, tiến, niệm, tuệ, gọi là chủng 391 Tu đa la (Sutra = khế kinh) là thể văn trường hàng trong các kinh nói thẳng pháp nghĩa. Ưu đà na (Udana = tự thuyết) là Phật tự nói chứ không có ai hỏi. Già đà (Gatha = phúng tụng hay cô khởi tụng) là thể văn chỉnh cú không theo trường hàng mà tự nói pháp nghĩa. A ba đà na (Avadana = thí dụ) là nói những thí dụ.

392 Danh duyên, cú duyên, tự duyên: Đây là chia ngôn ngữ và nội dung của nó thành ba loại nguyên lý. Danh có nghĩa là danh từ (danh thuyên tự tính); cú, như núi cao, nước chảy, v.v… là giải bày nghĩa lý (cú thuyên sai biệt); tự là tự mẫu và tự vận như a, I, u, b, c, k,… người ta nhờ chữ mà phát thành tiếng, nhờ danh mà nói lên đối tượng và nhờ cú mà phát biểu nghĩa lý. 393 Nhân vô ngã duyên, pháp vô ngã duyên: tác ý duyên theo tánh chân thật. 394 Sắc duyên và vô sắc duyên: sắc duyên là tác ý duyên sở thủ tướng phần của tánh y tha. Vô sắc duyên là tác ý duyên năng thủ kiến phần của tánh y tha.

395 Chỉ cho tác ý thông đạt 4 đế.

396 Đắc, tập, đoạn, đối trị (得,習,斷,對治): thủ đắc điều thiện chưa sanh, tích tập điều thiện đã sanh, đoạn trừ điều ác đã sanh, đối trị điều ác chưa sanh.198

tu bốn thần túc; 4. Trú tâm là vì thành tựu pháp xuất thế gian mà tu năm chủng tu: phát khởi đức tin, tinh cần, không quên (chánh niệm), tâm trú, giản trạch, gọi là chủng tu năm căn 397; 5. Năm căn chủng tu như vậy có sức mạnh đối trị năm chướng 398, gọi là chủng tu năm lực; 6. Đối với bồ đề tu tập bảy chủng tu là chánh ức, giản trạch, dũng mãnh, khánh duyệt, điều nhu, tâm trú, bình đẳng, gọi là chủng tu bảy giác phần 399; 7. Có tám chủng tu là: (1) Có sự quyết định (chứng ngộ pháp giới), (2) Thành tựu tịnh trì địa nghiệp 400, (3) Tư duy phân biệt 401, (4) Năng lực 397 Năm căn: tín căn, tiến căn, niệm căn, định căn và tuệ căn.

398 Năm chướng: tà tín, biếng nhác, tà niệm, dục phiền não và các hoặc của 3 cõi. 399 Bảy giác phần = bảy giác chi: niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tiến giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi.

400 Từ thắng giải hành địa, văn tư tu tuần tự tăng thượng, nên ở địa thứ nhất hiện chứng pháp giới, còn gọi là tịnh trì địa nghiệp (淨持地業).

401 Tư duy phân biệt: 1. Kiến đạo vị: "Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, nếu Bồ tát đã được chỉ quán bằng cách căn cứ bảy chân như, đúng như cái pháp đã nghe và đã nghĩ, do tâm trí của chánh định siêu việt mà bên trong tự chánh tư duy về tánh chân như đã khéo thẩm định khéo tư lượng và khéo thiết lập, thì vì chánh tư duy chân như nên đối với sự hiện hành của tế tướng tâm trí còn bỏ được, huống chi đối với sự hiện hành của thô tướng. Tế tướng là ấn tượng chấp thọ, lãnh nạp, liễu biệt và nhiễm tịnh (thân, thọ, tâm, pháp), là ấn tượng pháp trong, pháp ngoài và trong ngoài, là ấn tượng cho rằng mình làm mọi sự lợi ích chúng sanh, là ấn tượng chánh trí, chân như, là ấn tượng khổ tập diệt đạo, là ấn tượng hữu vi, vô vi, là ấn tượng hữu thường, vô thường, là ấn tượng khổ có biến dị, khổ không biến dị, là ấn tượng hữu vi đa dạng, hữu vi đồng nhất, là ấn tượng tất cả được có bởi biết tất cả là tất cả (= biết tất cả pháp có tất cả tướng), là ấn tượng nhân vô ngã, pháp vô ngã, mọi ấn tượng như vậy tâm trí Bồ tát loại bỏ được cả. Bồ tát ở nhiều trong sự tu hành như thế này nên lúc nào cũng khéo sửa trị tâm trí của mình trong mọi sự ràng buộc, ngăn che và xao động. Từ đó về sau, đối với bảy chân như có bảy cái trí thông suốt, tự chứng bên trong, được riêng biệt sanh ra, và gọi là Kiến đạo vị. Do được như vậy nên gọi là vị nhập vào chánh tánh ly sanh của Bồ tát, vị sanh vào nhà Như lai, vị chứng đắc Bồ tát địa đầu tiên, vị hưởng dụng mọi thành quả siêu việt của Bồ tát địa này." 2. Tu đạo vị: "Bồ tát như vậy, trước đây được chỉ quán bằng cách được đối tượng có phân biệt (do tác ý thắng giải) và đối tượng không phân biệt (do tác ý chân thật), nay được Kiến đạo vị là được thêm đối tượng biên tế các pháp (= tánh tận sở hữu và tánh như sở hữu). Rồi các giai đoạn liên tiếp về sau, trong tất cả Bồ tát địa còn lại, thì tiến tu Tu đạo vị, bằng cách tác ý tư duy cả ba đối tượng nói trên." (Kinh Giải thâm mật, H.T Thích Trí Quang dịch)199

nhiếp trì ba giới 402 mà bậc Thánh tiếp nhận, (5) Tinh cần tu tập là điều kiện để đắc đạo, (6) Không quên sắc thái của pháp giới 403, (7) Tâm trú vô tưởng 404, (8) Hoàn thành chuyển y 405, gọi là chủng tu tám đạo phần 406.

Tác ý tự tánh, ở đây có hai loại: 1. Xa ma tha; 2. Tỳ bát xá na. Hai loại này được gọi là tự tánh của đạo lý (Du già) 407.

Tác ý công lực, có hai loại: 1. Nhổ trừ sự huân tập 408; 2. Nhổ trừ tướng phần và kiến phần 409.

402 Ba giới = tam tụ tịnh giới: Tam tụ tịnh giới, tức là 3 nhóm giới của bồ tát: 1. Nhiếp luật nghi giới (dứt các điều ác); 2. Nhiếp thiện pháp giới (hành các điều lành); 3. Nhiêu ích hữu tình giới (độ tất cả chúng sanh).

403 Pháp trú tướng bất vong (法住相不忘): Pháp trú tướng = pháp trú tánh (法住性) = pháp trú, pháp giới (法住, 法界) = pháp giới = pháp tánh. Tạp a hàm, kinh Nhân duyên, số 296: "Thế nào là pháp duyên sanh? Là vô minh, hành ... dù Phật có xuất hiện hay chưa xuất hiện ở thế gian thì pháp này vẫn thường trụ, pháp trụ, pháp giới. Pháp này Như Lai đã tự giác tri, thành Đẳng chánh giác, vì người diễn nói, chỉ dạy, hiển bày rằng: Duyên vô minh có hành, cho đến, duyên sanh nên có già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não." (Thích Đức Thắng dịch)

404 Tâm trú vô tưởng: nơi chân như pháp tánh ly ngôn sanh khởi vô phân biệt, tâm trú vô tướng. 405 Chuyển y: chuyển bỏ 2 trọng chướng (phiền não chướng và sở tri chướng) mà chuyển được 2 đại quả (đại niết bàn và đại bồ đề).

406 Tám đạo phần chủng tu này có sai biệt với 8 chánh đạo thường biết. 407 Du già (yoga) dịch nghĩa là tương ưng (thích ứng với nhau), chính yếu là tương ưng chỉ (xa ma tha) và quán (tỳ bát xá na). Kinh Giải thâm mật: "Vào lúc bấy giờ đại bồ tát Từ thị thưa Phật: bạch đức Thế tôn, trong Đại thừa, các vị Bồ tát y cứ vào chỗ nào và trú ở vào chỗ nào mà tu tập chỉ quán? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, hãy nhận thức rằng, trong Đại thừa, các vị Bồ tát tu tập chỉ quán thì lấy giáo pháp của Như lai thiết lập mà làm chỗ y cứ, lấy sự không bỏ mất tâm nguyện vô thượng bồ đề mà làm chỗ trú ở." Lấy giáo pháp của Như lai thiết lập mà làm chỗ y cứ, nghĩa là "đối với giáo pháp ấy, Bồ tát khéo lắng nghe, khéo tiếp nhận, văn khéo rành rẻ, ý khéo tìm tòi, thấy khéo thông suốt; rồi chính nơi giáo pháp phải khéo tư duy như vậy, Bồ tát một mình ở chỗ không phiền không ồn mà tác ý tư duy; sự tư duy này phải được nội tâm liên tục tác ý tư duy: hễ đứng vững rất nhiều trong cái chánh hạnh ấy, sanh ra sự khinh an nơi thân và sự khinh an nơi tâm, thì đó là chỉ, và Bồ tát như vậy là cầu về chỉ. Bồ tát này do cái thân tâm khinh an trên đây làm nền tảng, đối với ấn tượng chánh định theo giáo pháp phải khéo tư duy nói trên, hãy quan sát, thắng giải, bỏ cái tâm tướng về chỉ: hễ đối với ấn tượng chánh định cần phải chứng biết ấy mà chính xác quyết trạch, cùng cực quyết trạch, tầm tư toàn bộ, tứ sát toàn bộ, rồi xác nhận, ưa thích, hiểu biết, nhìn thấy, xét thấy, thì đó là quán, và Bồ tát như vậy là khéo về quán." (H.T Thích Trí Quang dịch) Cho thấy, chỉ và quán là tự tánh của chánh lý Du già.200

Tác ý lãnh thọ, là chư Phật dạy bảo bao nhiêu chánh pháp lưu xuất 410, bồ tát đều thọ trì.

Tác ý phương tiện, là phương tiện cho sở hành xứ trong định, có năm: 1. Phương tiện hiểu danh số: Thông đạt về danh, cú, tự và số; 2. Phương tiện hiểu khái niệm, có hai loại: một là, khái niệm có phần lượng, nghĩa là các chữ; hai là, khái niệm không có phần lượng, nghĩa là danh thân, cú thân và văn thân 411; 3. Phương tiện hiểu phân biệt: Phân biệt có hai loại: một là, dựa vào danh để phân biệt nghĩa; hai là, dựa vào nghĩa để phân biệt danh, và cái chẳng thể phân biệt là 408 Nhiếp luận nói, A lại da có 3 sự huân tập sai biệt: 1. Danh ngôn huân tập sai biệt; 2. Ngã kiến huân tập sai biệt; 3. Hữu chi huân tập sai biệt. H.T Thích Trí Quang giải thích: Danh ngôn huân tập: danh ngôn là các pháp. Các pháp mà gọi là danh ngôn, là vì các pháp là những khái niệm. Khái niệm là danh ngôn. Danh ngôn có 2 loại: chính khái nhiệm là biểu thị các pháp, nên gọi nó là danh ngôn hiển cảnh; rồi ngôn ngữ văn tự truyền đạt danh ngôn hiển cảnh thì gọi là danh ngôn biểu nghĩa. Nói danh ngôn huân tập cũng như nói các pháp huân tập, huân tập thành ra chủng tử tương lai của các pháp, các pháp tương lai do chủng tử ấy mà hiện hành. Nên danh ngôn huân tập là duyên khởi thứ nhất, duyên khởi ra tự tánh khác nhau. Ngã kiến huân tập là mạt na (ý ô nhiễm) ý thức A lại da làm tự ngã. Ý thức tự ngã này huân tập thành ra chủng tử thấy có mình có người, tự thể (sanh mạng) khác nhau. Hữu chi huân tập, hữu chi là 12 nhân duyên. Do hữu chi huân tập, bằng các nghiệp phước, phi phước và bất động, mà có ra tự thể (và quả báo của tự thể) là 3 cõi 6 đường đáng ưa và đáng ghét. Ngã kiến huân tập và hữu chi huân tập là tăng thượng duyên, tức duyên khởi ra tự thể khác nhau. Tóm lại, do 3 sự sai biệt trên đây mà thấy A lại da vừa là chất liệu, vừa là tổ hợp, đối với nhân sanh vũ trụ.

409 Theo Nhiếp luận, A lại da là thức, mà là thức có đủ 2 phần tướng kiến, cho thấy A lại da là căn bản của các pháp, là chủ thức của các thức, hơn là 1 thức bình thường. Nếu chỗ nào qui định A lại da là thức, thì ở đó tất cả 11 thức khác là tướng phần, còn ý thức (trong đó) và mọi thức nó dựa vào là kiến phần.

410 Pháp lưu = đẳng lưu chánh pháp: Chánh pháp được tuyên thuyết có cùng căn nguyên tự tính với pháp giới thanh tịnh. Nhiếp luận thích: "Giáo pháp, như kinh điển v.v., tuôn chảy ra từ nguồn pháp giới tối thanh tịnh, gọi là đẳng lưu của pháp giới tối thanh tịnh. Huân tập phát khởi do sự nghe trực tiếp này được gọi là sự huân tập (do nghe). Chính cái được huân tập này tồn tại trong thức A lại da làm nguyên nhân phát khởi tâm xuất thế (vô lậu)." 411 Danh thân, cú thân và văn thân là tổng thuyết (hợp thể) của ý tưởng, chương cú và âm tiết. Trong đó, danh thân chỉ các danh từ như rūpa (sắc), śabda (thanh), v.v.; cú thân, chỉ thành cú hay mệnh đề như anityā bata samskārāḥ (ôi, các hành là vô thường). Văn thân là âm tiết như nguyên âm: a ā i ī; phụ âm: k, c, ṭ, t, p. (trong tiếng Pali)

201

chữ cái 412; 4. Phương tiện hiểu tuần tự: Là trước tiên nắm bắt cái danh, sau đó chuyển qua nắm bắt cái nghĩa; 5. Phương tiện hiểu thông đạt: Thông đạt có mười một loại: 1. Thông đạt khách trần (phiền não) 413; 2. Thông đạt cảnh quang 414; 3.

Thông đạt nghĩa bất khả đắc 415; 4. Thông đạt bất khả đắc cũng bất khả đắc 416; 5. Thông đạt pháp giới 417; 6. Thông đạt nhân vô ngã; 7. Thông đạt pháp vô ngã 418; 8. 412 Danh và nghĩa là danh và nghĩa của các pháp. Thí dụ bút là danh, để viết là nghĩa. Danh và nghĩa đều có tự tánh và sai biệt (đặc tánh và chi tiết) của danh và nghĩa. Bút mực hay bút chì (tự tánh) và bút mới hay cũ (sai biệt), đó là tự tánh và sai biệt của nghĩa. Tên gọi cho tự tánh và sai biệt của nghĩa là tự tánh và sai biệt của danh. Tầm tư về danh và nghĩa (cũng như tự tánh và sai biệt của danh và nghĩa) thì thấy toàn là giả thiết, chỉ là ý thức. Chữ cái (alphabet) chưa tạo thành danh và nghĩa nên không phải đối tượng phân biệt.

413 Ở noãn vị, chứng tri danh và nghĩa đều không thực sự tồn tại. Danh và nghĩa cùng hỗ tương xác lập, sanh khởi, nhưng đều do tâm tạo tác, giả lập. Khách trần phiền não là phiền não như khách trọ, đến rồi đi.

414 Ở đảnh vị, chứng ngộ các pháp biểu hiện bởi năng thủ và sở thủ đều không thực có, đều là tánh y tha của tâm và tâm sở, như lấy tay đè lên mắt thì có thể thấy 2 mặt trăng giống nhau. Liễu tri cái nhân tố mà ngoại cảnh hiện khởi là tâm, gọi là thông đạt hiện tướng. 415 Ở nhẫn vị, đối với 6 trần cảnh thì rời xa phân biệt chấp trước, chứng ngộ cảnh sở thủ là vô sở duyên, tức thông đạt vô duyên của nghĩa. Nhiếp luận: "Nếu đã loại bỏ cái ý tưởng duy thức vốn thuộc chủng loại đa văn huân tập của ý thức, thì bấy giờ bồ tát đã loại bỏ ấn tượng thật có, mọi ấn tượng tuồng như thật có không thể phát sanh, nên cái ý tưởng duy thức cũng không sanh được. Vì lý do ấy mà đứng ở chỗ mọi nghĩa đều không có danh riêng, sống thích ứng với sự hiện thấy pháp tánh. Bấy giờ là bồ tát đã phát sanh cái trí bình đẳng, không phân biệt năng tri sở tri, do đó mà vị bồ tát này được gọi là ngộ nhập viên thành." (H.T Thích Trí Quang dịch) 416 Ở thế đệ nhất pháp, chứng ngộ 6 thức năng duyên 6 trần cảnh đều vô tự tánh, tức thông đạt vô duyên của năng duyên.

417 Sau khi chứng ngộ vô duyên của nhị thủ, nhập kiến đạo vị, vào địa thứ nhất, thông đạt viễn ly nhị thủ, biến hành pháp tánh của pháp giới, gọi là thông đạt pháp giới. 418 Nhân vô ngã và pháp vô ngã: Hàng thanh văn khi kiến đạo thì chứng ngộ nhân vô ngã, tức ở nơi ngũ uẩn mà hiện chứng không có nhân ngã, chứng quả dự lưu. Bồ tát kiến đạo, không chỉ có chứng ngộ nhân vô ngã, mà còn chứng ngộ ngũ uẩn như huyễn hóa, hiện chứng pháp vô ngã, tức các pháp vô tự tánh.

202

Thông đạt tâm thấp kém; 9. Thông đạt tâm cao lớn 419; 10. Thông đạt pháp sở đắc 420; 11. Thông đạt pháp sở lập

421.

Tác ý tự tại, tự tại có ba loại: 1. Cực thanh tịnh (hiển lộ) vì hết hoặc chướng 422; 2. Cực thanh tịnh (hiển lộ) vì hết hoặc chướng và trí chướng 423; 3. (Thích ứng với) công đức cực thanh tịnh (của pháp thân) 424.

Tác ý tiểu, là cực thanh tịnh (hiển lộ) vì hết hoặc chướng.

Tác ý đại, là cực thanh tịnh (hiển lộ) vì hết hai chướng hoặc trí và (thích ứng với) công đức cực thanh tịnh (của pháp thân).

Đã nói sự cầu tác ý, kế nói sự cầu nghĩa chân thật.

Kệ tụng:

419 Tâm hạ liệt và tâm cao đại: Hàng tứ quả thanh văn và duyên giác vì cầu lợi mình nên chưa hứng ngộ được pháp vô ngã. Hàng thập địa bồ tát và các bậc thiện thệ vì cầu lợi mình và lợi người mà viên chứng pháp vô ngã.

420 Khi kiến đạo vào địa thứ nhất, hiện chứng pháp giới, trong một sát na có thể gặp 100 đức Phật, được 1200 công đức.

421 Từ địa thứ hai có được 12 ngàn công đức, cho đến địa thứ mười, nơi mỗi địa công đức càng thêm lên, không gián đoạn.

422 Tự tại của hàng thanh văn chứng ngộ nhân vô ngã, không còn phiền não chướng. 423 Tự tại của hàng bồ tát không còn chướng ngại bởi phiền não chướng và sở tri chướng, tức chứng ngộ nhân vô ngã và pháp vô ngã.

424 Tự tại do chứng đắc pháp thân. Nhiếp luận: "Pháp thân do mấy thứ tự tại mà tự tại? Đại lược do 5 thứ. Thứ nhất do sự tự tại về quốc độ, về bản thân, về tướng hảo, về âm thanh vô biên, về tướng vô kiến đảnh, ấy là do chuyển chỗ y cứ của sắc uẩn. Thứ hai do sự tự tại về cái vui rộng lớn, không tội lỗi và không số lượng, ấy là do chuyển chỗ y cứ của thọ uẩn. Thứ ba do sự tự tại về hùng biện tất cả danh thân, cú thân và văn thân, ấy là do chuyển chỗ y cứ của tưởng uẩn. Thứ tư do sự tự tại hóa hiện, biến đổi, dẫn nhiếp đại chúng, dẫn nhiếp bạch pháp, ấy là do chuyển chỗ y cứ của hành uẩn. Thứ năm do sự tự tại về đại viên cảnh trí, bình đẳng tánh trí, diệu quan sát trí, thành sở tác trí, ấy là do chuyển chỗ y cứ của thức uẩn." "Pháp thân thích ứng với mấy đức? Thích ứng với 20 công đức tối thanh tịnh: 4 tâm vô lượng, giải thoát, thắng xứ, biến xứ, vô tránh, nguyện trí, 4 trí vô ngại, 6 thần thông, 30 tướng đại trượng phu, 80 tùy hình hảo, 4 tất cả tướng thanh tịnh, 10 lực, 4 vô úy, 3 bất hộ, 3 niệm trú, bạt nhổ tập khí, sự không quên mất, đại bi, 18 pháp bất cọng, nhất thế tướng diệu trí." (H.T Thích Trí Quang dịch)203

Lìa hai, mê y tha

Không thuyết, không hý luận

Ba nên và hai tịnh

Hai tịnh, ba thí hiển.

Giải thích:

Lìa hai, mê y tha, Không thuyết, không hý luận: Ở đây nên biết, ba tánh đều là chân thật. Lìa hai, là chân thật của tánh phân biệt, do năng thủ và sở thủ hoàn toàn không có. Mê y tha, là chân thật của tánh y tha, vì từ tánh y tha khởi ra các phân biệt. Không thuyết, không hý luận: là chân thật của tánh chân thật, do tự tánh (chân thật) thì không có hý luận, không thể nói bàn 425.

Ba nên và hai tịnh, Hai tịnh, ba thí hiển: Ba nên là chân thật của tánh phân biệt nên nhận biết, chân thật của tánh y tha nên đoạn trừ, chân thật của tánh chân thật nên làm cho thanh tịnh. Hai tịnh là: 1. Tự tánh thanh tịnh, là thanh tịnh vốn có; 2. Vô cấu thanh tịnh, là (tự tánh) thanh tịnh đã rời xa khách trần 426. Hai thanh tịnh này có ba thí dụ biểu hiện, đó là hư không, vàng ròng và nước sạch. Cả ba thí dụ này đều dụ cho hai mặt: một là tự tánh thanh tịnh, do hư không, vàng ròng và nước sạch chính là tự tánh thanh tịnh; hai là vô cấu thanh tịnh, do hư không, vàng ròng và nước sạch phải rời khách trần mới thanh tịnh 427.

425 Lìa hai, là nói sự vô tướng của các pháp. Mê y tha, là nói sự tạp nhiễm của các pháp. Không thuyết, không hý luận: là nói sự thanh tịnh của các pháp.

426 Chính tự tánh thanh tịnh đã thoát ly tất cả chướng ngại dơ bẩn. 427 Tự tánh thanh tịnh: Hư không vốn trong sáng, đó là sự trong sáng vốn có, không phải mới làm ra. Vô cấu thanh tịnh: Vì mây che mà hư không có u ám, trừ sạch mây che thì trong sáng hoàn trong sáng. Tự tánh thanh tịnh: Nếu vàng vốn không phải là vàng (tức trong quặng không có vàng) thì lọc quặng cũng không thành vàng ròng. Vô cấu thanh tịnh: Vàng vốn là vàng nhưng cũng vốn có trong quặng, nếu không lọc quặng ấy thì vàng không thành vàng ròng được.204

Kệ tụng:

Pháp giới và thế gian Chưa từng có chút khác Do chúng sanh lẫy lừng Dính không mà bỏ có. Giải thích:

Pháp giới cùng thế gian, Chưa từng có chút khác: Pháp giới và thế gian chẳng có một chút sai biệt. Vì sao? Vì pháp tánh và các pháp không có sai biệt. Do chúng sanh lẫy lừng, Dính không mà bỏ có: Do chúng sanh ngu si lẫy lừng (phiền não), đối với pháp thế gian không thật, là pháp không nên dính mắc mà lại dính mắc, đối với pháp chân như có thật, là pháp không nên xả bỏ mà lại xả bỏ. Đã nói sự cầu chân thật, kế nói thí dụ của sự cầu chân thật. Kệ tụng:

Như kia khởi huyễn sư Nói phân biệt hư vọng Như kia các huyễn sự Nói hai thứ mê lầm. Giải thích:

Như kia khởi huyễn sư, Nói phân biệt hư vọng: Thí như vị huyễn sư dựa vào sức chú thuật biến gỗ thành đá v.v… làm ra nhân tố mê lầm; cũng vậy tánh y tha bị phân biệt hư vọng (thống thuộc) nên sanh khởi các loại phân biệt, làm ra nhân tố điên đảo. 205

Như kia các huyễn sự, Nên nói hai thứ mê: Thí như huyễn tượng: vàng v.v… các loại tướng mạo hiển lộ; cũng vậy tánh y tha là đối tượng được biết bởi tánh phân biệt, nghĩa là hai thứ mê lầm, năng thủ và sở thủ 428, lúc nào cũng hiển lộ.

Kệ tụng:

Như kia không thật thể

Được vào đệ nhất nghĩa

Như kia cũng khả đắc

Thông đạt thế đế thật.

Giải thích:

Như kia không thật thể, Được vào đệ nhất nghĩa: Như kia, là huyễn sư và huyễn sự không có thật thể. Đây là dụ cho tánh y tha và tánh phân biệt không có thật thể. Do đạo lý này mà thông đạt đệ nhất nghĩa đế. Như kia cũng khả đắc, Thông đạt thế đế thật: Khả đắc, là sự thể của huyễn sư và huyễn sự có thể thủ đắc. Đây là dụ cho sự phân biệt hư vọng 429. Do đạo lý này mà thông đạt sự thật của thế đế. Kệ tụng:

Sự kia không thật thể

Thì đắc cảnh chân thật

Do chuyển y như vậy

Thì đắc nghĩa chân thật.

428 Tánh phân biệt là năng thủ, tánh y tha là sở thủ. 429 Phân biệt hư vọng là cái biết thác loạn của ý thức biến kế, bản thân thật không có, chỉ có cái mà ý thức biến kế chấp vào, và cái được chấp thì có thể thủ đắc.206

Giải thích:

Sự kia không thật thể, Thì đắc cảnh chân thật: Nếu người hiểu được huyễn sự kia là biểu hiện không thật thì hiểu được cảnh chân thật là gỗ (chứ không phải vàng). 430

Do chuyển y như vậy, Thì đắc nghĩa chân thật: Nếu hàng bồ tát hiểu được hai thứ mê lầm là không thật thể, thì khi đắc chuyển y, liền hiểu được nghĩa của tánh chân thật.

Kệ tụng:

Nhân mê lầm không thể Không mê, đi tự tại Nhân điên đảo không thể Không đảo, chuyển tự tại. Giải thích:

Nhân mê lầm không thể, Không mê, đi tự tại: Trong thế gian, gỗ, đá v.v… tuy là không có thật thể nhưng lại là nhân tố mê lầm. Nếu người không có mê lầm thì đi tự tại, không dựa vào cái khác. Nhân điên đảo không thể, Không đảo, chuyển tự tại: Như vậy, khi tánh y tha chưa chuyển, tuy là không có thật thể nhưng lại là nhân tố điên đảo 431. Có 430 Vàng là đối tượng bị nhận lầm, đó là tánh phân biệt. Gỗ là đối cảnh được thấy rõ và chính xác, đó là tánh chân thật. 431 Tuy pháp y tha đủ nghĩa vô tánh, nhưng vì 2 chướng chưa đoạn trừ, nên y tha vẫn làm cảnh sở duyên cho vọng chấp. 207

được địa vị chuyển y là do không có nhân tố điên đảo. Thánh nhân có được tự tại là do dựa vào hành tự tại 432.

Kệ tụng:

Sự này xứ kia có

Kia có, thể cũng không

Hữu thể, vô đều có

Cho nên nói là huyễn.

Giải thích:

Sự này xứ kia có, Kia có, thể cũng không: Ở đây biểu thị cho huyễn sự 433 là có mà chẳng có. Vì sao? Cái có là sự huyễn tượng, do vì xứ kia 434 hiển lộ. Cái chẳng có là nói thật thể của huyễn sự thì không thể thủ đắc. Hữu thể, vô đều có, Cho nên nói là huyễn: Như vậy hữu thể cùng vô thể không hai (mà có) 435. Do nghĩa này mà nói các pháp là huyễn. Kệ tụng:

Vô thể phi vô thể

Phi vô thể tức thể

Vô thể, thể không hai

432 Hành tự tại là không có nhân tố điên đảo, tức không còn vọng chấp biến kế nơi y tha để mà thấy ngã, thấy pháp. Thánh nhân chỉ cho bậc kiến đạo trở lên. 433 Huyễn sự chỉ cho 5 uẩn trong 3 cõi, tức thân tâm và thế giới của thân tâm. 434 Xứ kia chỉ cho y tha khởi xứ.

435 Vô thể chỉ cho sự biểu hiện của các pháp thật không có vì hư vọng phân biệt. Hữu thể chỉ cho tánh y tha của các pháp (= các pháp hữu vi, do chủng tử nơi a lại da nhờ các trợ duyên mà hiện hành) ở đâu và lúc nào cũng có (dù là giả có), bởi lẽ y tha mà không có thì không có gì nữa: tánh y tha mà không có thì tánh chân thật cũng không có.208

Cho nên nói là huyễn.

Giải thích:

Vô thể phi vô thể, Phi vô thể tức thể: Ở đây biểu thị cho huyễn sự là chẳng có mà có. Vì sao? Chẳng có, là huyễn sự thì vô thể, do không có thật thể. Mà có, là huyễn sự chẳng phải vô thể 436, do có ảnh tượng hiển lộ. Vô thể, thể không hai, Cho nên nói là huyễn: Như vậy vô thể cùng hữu thể không hai. Do nghĩa này mà nói các pháp là huyễn. Kệ tụng:

Nói có hai ánh sáng

Mà không hai thể sáng

Nên nói sắc, thanh, hương

Hữu thể tức vô thể.

Giải thích:

Nói có hai ánh sáng, Mà không hai thể sáng: Ở đây biểu thị cho sự phân biệt hư vọng, có mà chẳng có. Vì sao? Có, là do có hai thứ ánh sáng hiển lộ. Chẳng có, là thật thể của hai thứ ánh sáng thì không thể thủ đắc 437 .

Nên nói sắc, thanh, hương, Hữu thể tức vô thể: Do nghĩa lý này mà nói, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp là hữu thể, nhưng cũng tức là vô thể. Kệ tụng:

436 Chẳng phải vô thể = hữu thể.

437 Đây là thí dụ về ngọc bạch châu trong suốt, nếu đặt viên ngọc ấy trong màu xanh thì thấy như ngọc đế thanh, đặt trong màu đỏ thì thấy như ngọc hổ phách v.v… Hiện ra đủ màu là tánh y tha, lầm màu ấy cho là màu thật là tánh phân biệt, biết ngọc trong suốt là tánh chân thật.209

Vô thể phi vô thể

Phi vô thể tức thể

Nên nói sắc, thanh, hương Vô thể, thể không hai. Giải thích:

Vô thể phi vô thể, Phi vô thể tức thể: Ở đây biểu thị cho sự phân biệt hư vọng, chẳng có mà có. Vì sao? Chẳng có, là hai thứ ánh sáng thì vô thể, do không có thật thể. Mà có, là hai thứ ánh sáng chẳng phải vô thể, do có ánh sáng hiển lộ. Nên nói sắc, thanh, hương, Vô thể, thể không hai: Do nghĩa lý này mà nói, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp thì vô thể và hữu thể không có hai. Hỏi: Hữu thể và vô thể không phải định thuyết về một phạm trù, làm sao nói hữu thể và vô thể không có sai biệt? Kệ tụng:

Ngăn xác lập hữu biên Ngăn chê bai vô biên Thoái đại, hướng tiểu diệt Ngăn hữu vô cũng vậy. Giải thích:

Sự ngăn chận theo thứ tự như sau: 1. Ngăn chận hữu biên; 2. Ngăn chận vô biên; 3. Ngăn chận thú hướng tịch diệt của tiểu thừa. Vì vậy, hữu thể và vô thể không phải là định thuyết về một phạm trù. Hỏi: Làm thế nào ngăn chận hữu biên? 210

Đáp: Ngăn xác lập hữu biên: Ở đây nói rõ, do đối với vô thể biết là vô thể, nên không cần xác lập hữu thể.

Hỏi: Làm thế nào ngăn chận vô biên?

Đáp: Ngăn chê bai vô biên: Ở đây nói rõ, do đối với hữu thể biết là thế đế, nên không cần chê bai vô thể.

Hỏi: Làm thế nào ngăn chận thú hướng tịch diệt của tiểu thừa? Đáp: Thoái đại, hướng tiểu diệt, Ngăn hữu vô cũng vậy: Ở đây nói rõ, do hữu thể và vô thể không có sai biệt, nên không chán hữu thể mà nhập niết bàn của tiểu thừa.

Kệ tụng:

Sắc thức, nhân của mê

Thức thức, thể của mê

Nhân sắc thức vô thể

Thể thức thức cũng vô.

Giải thích:

Sắc thức, nhân của mê, (Nhãn) thức thức, thể của mê: Cảnh sở mê gọi là sắc thức, thể năng mê gọi là phi sắc thức.

Nhân sắc thức vô thể, Thể thức thức cũng vô: sắc thức là vô thể, nên phi sắc thức cũng vô thể. Vì sao? Do nhân là vô thể nên quả của nó cũng vô thể. 438

438 Sắc thức là sắc cảnh. Phi sắc thức (không phải sắc thức) = nhãn thức thức: thức của nhãn thức, tức là nhãn thức. Còn nhãn thức là nhãn căn. Nhiếp luận ghi: "Làm sao xác lập các thức (= 11 thức, tức tất cả các pháp) như vậy thành duy thức? Đại khái có 3 cách, một là do duy thức, vì không cái gì thật cả; hai là do 2 phần, vì có tướng phần có kiến phần 2 thức khác nhau; ba là do nhiều thứ, vì có nhiều thứ hành tướng sanh khởi. Tại sao có 3 cách như vậy, bởi vì tất cả các thức không thật, nên có thể xác lập duy thức; bởi vì có tướng phần và có kiến phần nên thành ra 2 mặt; bởi vì nhãn thức thì lấy sắc thức làm tướng phần, lấy thức của nhãn thức làm kiến phần, cho đến thân thức thì lấy xúc thức làm tướng phần, lấy thức của thân thức làm kiến phần, đến211

Kệ tụng:

Huyễn tượng, thủ đắc huyễn Vì mê nói có hai

Như vậy hai vô thể

Mà có hai khả đắc.

Giải thích:

Huyễn tượng, thủ đắc huyễn, Vì mê nói có hai: Người mê đối với huyễn tượng và sự thủ đắc huyễn tượng, vì mê mà nói có hai sự là năng thủ và sở thủ. Như vậy hai vô thể, Mà có hai khả đắc: Hai sự năng thủ và sở thủ tuy nói là vô thể, nhưng cả hai vẫn có thể thủ đắc, do sự mê hiển lộ vậy. Hỏi: Thí dụ này để sáng tỏ điều gì? Kệ tụng:

Xương cốt, thủ đắc cốt Do quán nói có hai

Không hai mà nói hai Khả đắc cũng như vậy. Giải thích:

như ý thức thì lấy các thức làm tướng phần, lấy thức của ý thức làm kiến phần - trong tướng phần ấy sắc thức làm tối sơ, pháp thức làm tối hậu, vì ý thức là chủ thể phân biệt, sanh khởi tương tự tất cả các thức." Kiến phần là đối tượng hóa nhận thức (thức năng mê). Tướng phần là nhận thức hóa đối tượng (cảnh sở mê). Kệ tụng này chỉ nói về sắc thức, nhưng đã bao gồm thanh thức, hương thức, vị thức, xúc thức, ý thức (tướng phần), và thức của nhĩ thức, thức của tỷ thức, thức của thiệt thức, thức của thân thức, thức của ý thức (kiến phần).212

Xương cốt, thủ đắc cốt, Do quán nói có hai: Người tu quán về xương cốt thì có sự thủ đắc về xương cốt; do quán chiếu mà nói có hai sự là năng quán và sở quán.

Không hai mà nói hai, Khả đắc cũng như vậy: Hai sự năng quán và sở quán tuy nói là vô thể, nhưng cả hai vẫn có thể thủ đắc, do sự quán hiển lộ vậy. Hỏi: Quán như vậy rồi, pháp nào là pháp sở trị và pháp nào là pháp năng trị?

Kệ tụng:

Nên biết thể sở trị

Gọi đó pháp mê tướng

Như thị thể: vô thể

Có, chẳng có như huyễn.

Giải thích:

Nên biết thể sở trị, Gọi đó pháp mê tướng: Ở đây nên biết, thể của sở trị tức là pháp mê tướng. Pháp mê tướng là như thị (tướng), như thị thể 439 .

Như thị thể: vô thể, Có, chẳng có như huyễn: Như thị thể mà nói là có, tức có do phân biệt hư vọng. Như thị thể mà nói là chẳng có, là do hai thể năng thủ và sở thủ cùng với vô thể không có sai biệt. Như vậy, hữu thể cũng như huyễn, vô thể cũng như huyễn, nói lên rằng pháp mê tướng là như huyễn. 439 Pháp mê tướng: sắc thái mê của các pháp. Như thị tướng: biểu hiện như vậy. Như thị thể: thực chất như vậy. Luận Pháp hoa: "Xá lợi phất, chỉ Như lai với Như lai mới thuyết được pháp, vì chỉ Như lai với Như lai mới biết được thật tướng cứu cánh của pháp ấy. Xá lợi phất, chỉ Như lai mới biết được pháp, Xá lợi phất, chỉ Như lai mới thuyết được pháp: pháp ấy là gì, pháp ấy vì gì, pháp ấy như gì, pháp ấy tướng gì, pháp ấy tánh gì. Là gì, vì gì, như gì, tướng gì, tánh gì, tất cả những gì về pháp như vậy, Như lai thấy như hiện có trước mắt chứ không phải không thấy như hiện có trước mắt."

213

Kệ tụng:

Nên biết thể năng trị Các pháp như niệm xứ

Như thị thể: vô tướng Như huyễn cũng như vậy. Giải thích:

Nên biết thể năng trị, Các pháp như niệm xứ: Ở đây nên biết, thể của năng trị chính là các pháp. Các pháp là những pháp của Phật thuyết như bốn niệm xứ v.v…

440, các pháp ấy là như thị, như thị thể. Như thị thể: vô tướng, Như huyễn cũng như vậy: Thể của các pháp ấy cũng như huyễn. Vì sao? Theo chỗ chấp thủ của phàm phu thì các pháp là như thị, như thị hữu thể. Theo chỗ giảng thuyết của chư Phật thì các pháp là như thị, như thị vô thể. Như thị thể là vô tướng 441, nên đức Phật Thế tôn thị hiện nhập thai, xuất sanh, du thành, xuất gia, thành chánh giác. Vô tướng như vậy mà hào quang hiển lộ 442 ,

cho nên nói là như huyễn. Hỏi: Nếu cho các pháp đều là như huyễn, thì lấy nghĩa lý gì mà một mặt nói năng trị, một mặt nói sở trị? Kệ tụng:

Như vị huyễn vương mạnh 440 Bốn niệm xứ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi và tám thánh đạo.

441 Vô tướng là trong pháp tánh, quán các pháp không thể thủ đắc. 442 Pháp thân Phật thì vô tướng, còn hóa thân Phật thì đủ 32 tướng tốt, 60 vẻ đẹp và hiển lộ hào quang.

214

Khiến huyễn vương khác lui

Như vậy thanh tịnh pháp

Khiến nhiễm pháp tiêu diệt.

Giải thích:

Thí như huyễn vương mạnh, Khiến huyễn vương khác lui: Tịnh pháp năng trị, ví như vị huyễn vương dũng mãnh, có khả năng đối trị nhiễm pháp mà có được sự tăng thượng. Nhiễm pháp sở trị, ví như các huyễn vương khác, tùy theo cảnh giới mà có được sự tăng thượng.

Như vậy thanh tịnh pháp, Khiến nhiễm pháp tiêu diệt: Như vị huyễn vương dũng mãnh có thể ra lệnh cho huyễn vương khác thoái lui; bồ tát cũng vậy, biết các pháp như huyễn, có thể lấy tịnh pháp đối trị nhiễm pháp, cho nên không phóng dật 443.

Hỏi: Đức Thế tôn ở mọi nơi đều nói rằng các pháp là như huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa 444. Tám thí dụ như vậy, mỗi thí dụ hiển thị điều gì?

443 Chánh văn là vô mạn (無慢), được hiểu là không phóng dật. Tăng nhất a hàm, phẩm 10, kinh số 1: "Bấy giờ, Thế Tôn liền nói kệ này: Không mạn, dấu cam lồ/ Phóng dật, con đường chết/ Không mạn, thì không chết/ Ai mạn, tức là chết (無憍甘露跡,放逸是死徑,無慢則不死,慢者即是死) Cho nên, này các Tỳ kheo, hãy niệm tu hành hạnh không phóng dật. Như vậy, này các Tỳ kheo, các ngươi hãy học điều này." Tham chiếu, kinh Pháp cú, kệ 21: "Không phóng dật, con đường dẫn đến bất tử. Phóng dật, con đường dẫn đến cõi chết. Những ai không phóng dật thì không chết. Những ai phóng dật, chúng như đã chết."

444 Huyễn ảo là như không gian nổi lên hoa đốm, do con mắt bị bịnh màng mắt mà thấy có hoa đốm. Chiêm bao là cảnh khi mơ ngủ. Sóng nắng là những dợn sóng do hơi nắng bốc lên, làm cho con nai phát sanh ảo tưởng là nước. Ảnh tượng là hình ảnh trong gương. Bóng sáng là do ánh sáng mà tạo ra những bóng ảnh in trên vách, trên đất. Tiếng dội là tiếng dội lại y hệt tiếng kêu trong hang núi. Bóng trăng trong nước là khi nước trong và lặng thì thấy được bóng trăng. Biến hóa là nhà ảo thuật làm ra trò ảo thuật mà người thích.215

Kệ tụng:

Như huyễn đến như hóa

Tuần tự dụ các hành

Hai sáu, hai, hai sáu

Một, một, một, có ba.

Giải thích:

Như huyễn đến như hóa, Tuần tự dụ các hành: Huyễn ảo dụ cho sáu nhập ở trong, vì không có cái thể của ngã v.v…, chỉ có ánh sáng hiển lộ 445. Chiêm bao dụ cho sáu nhập ở ngoài, vì không có cái thể của sáu trần được hưởng chịu 446. Sóng

nắng dụ cho hai pháp là tâm và tâm số, vì sanh khởi mê lầm 447 . Ảnh tượng dụ cho

sáu nhập ở trong, vì chính là ấn tượng của nghiệp đời trước 448. Bóng sáng dụ cho sáu nhập ở ngoài, vì chính là ảnh tượng của sáu nhập ở trong và nó làm cho sáu nhập ở trong sanh khởi thêm lên 449. Tiếng dội dụ cho pháp được thuyết ra, vì pháp như là tiếng dội 450. Bóng trăng trong nước dụ cho sự dựa vào định, pháp; định giống như nước, pháp giống như trăng, vì tâm tĩnh lặng nên pháp hiển lộ 451. Biến hóa dụ cho bồ tát (đem tâm trí không thác loạn) cố ý thọ sanh (trong sanh tử), vì không nhiễm ô bởi tất cả việc tạo tác 452 .

445 Ánh sáng chỉ cho đối tượng được biết đến (sở thủ quang). 446 Hưởng chịu cái đáng ưa, cái đáng ghét. 447 Mê lầm vì các pháp không thật mà ảo trạng ngộ nhận là thật, chính là sự vọng chấp ngã pháp. 448 Tuy các pháp không thật nhưng vẫn có quả báo đáng ưa, đáng ghét của thiện nghiệp và ác nghiệp khác nhau.

449 Điều kiện cho các thức phát sanh. 450 Chỉ cho ngôn ngữ phát sanh. 451 Chỉ cho đối tượng các định biết thật. 452 Chỉ cho sự làm lợi ích cho chúng sanh. 216

Hai sáu, hai, hai sáu, Một, một, một, có ba: Hai sáu (trước), là sáu nhập ở trong và sáu nhập ở ngoài, chỉ cho hai thí dụ huyễn ảo và chiêm bao. Hai, là tâm và tâm số, chỉ cho thí dụ sóng nắng. Hai sáu (sau), là sáu nhập ở trong và sáu nhập ở ngoài, chỉ cho hai thí dụ ảnh tượng và bóng sáng. Một, một, một: là thuyết pháp, tam muội và thọ sanh, chỉ cho ba thí dụ tiếng dội, bóng trăng trong nước và biến hóa.

Đã nói nghĩa của tánh chân thật, kế cầu trí năng tri. Kệ tụng:

Bất chân và tự chân

Chân và tự bất chân

Như vậy bốn chủng trí

Năng tri tất cả cảnh.

Giải thích:

Bất chân và tự chân, Chân và tự bất chân: Bất chân, là trí phân biệt không chân thật, do không tùy thuận trí xuất thế mà sanh phân biệt 453 . Tự chân, là trí

phân biệt chẳng phải chân thật, chẳng phải không chân thật, tức từ lúc bắt đầu tu tập cho đến phần thông đạt của Cực hỷ địa 454, do tùy thuận trí xuất thế. Chân, là 453 Trí còn phân biệt năng thủ và sở thủ, chưa tùy thuận pháp tánh. 454 Tức từ tư lương vị (tu thuận giải thoát phần của đại thừa), gia hạnh vị (tu thuận quyết trạch phần của đại thừa, phương tiện gia hạnh, 4 thiện căn: noãn, đảnh, nhẫn và thế đệ nhất) cho đến thông đạt vị (nhập tâm của sơ địa, còn gọi lại kiến đạo vị). Đây là phần gia hành của trí vô phân biệt.

217

trí vô phân biệt xuất thế, do chứng đắc chân như 455. Tự bất chân, là trí chẳng phải phân biệt, chẳng phải không phân biệt, tức trí hậu đắc xuất thế 456 .

Như vậy bốn chủng trí, Năng tri tất cả cảnh: Do bốn trí này mà biết đầy đủ tất cả cảnh giới.

Đã nói sự cầu trí năng tri, kế nói sự cầu nhiễm ô và thanh tịnh. Kệ tụng:

Tự giới và hai quang

Si cùng phiền não khởi

Như vậy các phân biệt

Hai thật nên viễn ly.

Giải thích:

Tự giới và hai quang, Si cùng phiền não khởi: Tự giới, là chủng tử nơi thức a lại da. Hai quang, là năng thủ quang và sở thủ quang. Sự phân biệt năng thủ và sở thủ như vậy được sanh khởi là do có mặt vô minh và các phiền não khác. Như vậy các phân biệt, Hai thật nên viễn ly: Hai thật, là năng thủ thật và sở thủ thật. Phải cầu viễn ly sự nhiễm ô của hai thật pháp như vậy. Kệ tụng:

Được ba duyên kia rồi

Tự giới, xứ nên học

Như vậy hai quang diệt

455 Tức từ trú tâm của sơ địa cho đến xuất tâm của địa thứ mười, còn gọi là tu đạo vị. Đây là phần căn bản của trí vô phân biệt (căn bản trí). 456 Xuất thế hậu đắc thế trí (出世後得世智): Trí của Phật, đạt được ở cứu cánh vị. Đây là phần hậu đắc của trí vô phân biệt (hậu đắc trí). 218

Giống thuộc da, uốn tên.

Giải thích:

Được ba duyên kia rồi, Tự giới, xứ nên học: Ba duyên, là sở duyên trong, sở duyên ngoài và sở duyên trong ngoài, như trước đã nói. Tự giới, là các phân biệt, nên hiểu như vậy. Xứ, là danh xứ 457, chính danh xứ này mà an trú tâm. Nên học, là hai con đường tu tập chỉ và quán.

Như vậy hai quang diệt, Giống thuộc da, uốn tên: Sự phân biệt hai quang (năng thủ và sở thủ) bị tiêu diệt. Thí như tấm da mềm được thuộc chín làm cho mềm mại hơn, cũng thí như điều chỉnh mũi tên cong vẹo làm cho ngay thẳng, sự chuyển y cũng như vậy. Chỉ và quán, mỗi một pháp đều phải tu tập để được tâm giải thoát và tuệ giải thoát, thì hai quang (năng thủ và sở thủ) không còn sanh khởi. Sự thanh tịnh như vậy phải mong cầu cho đến đạt được.

457 Danh xứ: Chỗ giả thiết, lĩnh vực của ý thức liễu biệt nghĩa và quang, đã nói ở sự cầu sở duyên ("Đối với ba sở duyên mà an trú tâm mình chỉ có danh"). Đó chính là cái ý thức được đa văn huân tập (sự huân tập không thuộc về a lại da mà vẫn như a lại da huân tập thành chủng tử), tác ý đúng lý, tạo ra nơi kiến phần có cái ấn tượng về pháp và nghĩa của đại thừa. Do pháp và nghĩa của đại thừa đẳng lưu sanh ra ý thức ấy trải qua các địa vị: giải hành, kiến đạo, tu đạo và cứu cánh.

219

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Năm 220

Phẩm Mười Hai (2)

THUẬT CẦU

Giải thích:

Đã nói sự cầu nhiễm tịnh, kế nói sự cầu duy thức. Kệ tụng:

Năng thủ và sở thủ

Cả hai chỉ tâm quang

Tham quang và tín quang

Hai quang không hai pháp.

Giải thích:

Năng thủ và sở thủ, Cả hai chỉ tâm quang: Người cầu duy thức nên biết, năng thủ và sở thủ, cả hai chỉ là tâm quang 458 .

Tham quang và tín quang, Hai quang không hai pháp: Các phiền não quang như tham v.v… 459 và các thiện pháp quang như tín v.v… 460, hai tâm quang như vậy không phải là hai pháp nhiễm tịnh. Vì sao? Chẳng rời tâm quang riêng có 458 Tâm quang = tâm thức. Nói đủ là tâm ý thức, trong đó tâm là a lại da, ý là mạt na và thức là 6 thức. Sáu thức nhận biết đối cảnh, nhưng ý thức biết đó là nhận thức của mình, tức ý thức tự ngã mà từ đó năng sở hóa tâm vật hay tự tha hóa mình người, đó chính là mạt na. Ý thức tự ngã còn hay mất mà thành ra nhiễm ô hay thanh tịnh. Căn bản của toàn bộ các thức là a lại da, nó làm nhân, làm quả cho các pháp và là tự ngã mà chúng sanh tự ý thức, chấp lấy (năng tàng, sở tàng và ngã ái chấp tàng). Năng thủ và sở thủ chỉ toàn là biểu hiện của tâm thức. 459 Sáu tâm sở phiền não căn bản: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến. 460 Mười một tâm sở thiện: tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, cần, khinh an, bất phóng dật, hành xả, bất hại.

221

nhiễm pháp là tham v.v… hay tịnh pháp là tín v.v… Cho nên nói hai quang không phải hai tướng 461 .

Kệ tụng:

Các thứ tâm quang khởi Như vậy các tâm tướng Vì quang thể phi thể Không thủ đắc pháp thật. Giải thích:

Các thứ tâm quang khởi, Như vậy các tâm tướng: Các thứ tâm quang là nói sự tướng của các tâm số, dị thời sanh khởi, như tham quang, sân quang, v.v…, hoặc đồng thời sanh khởi, như tín quang, tiến quang v.v… Vì quang thể phi thể, Không thủ đắc pháp thật: Như vậy, tâm số nhiễm ô và tâm số thanh tịnh đều có quang tướng nhưng không có quang thể, vì vậy đức Thế tôn không dạy rằng những tâm số kia là những pháp chân thật. Đã nói sự cầu duy thức, kế nói sự cầu các tướng. Kệ tụng:

Sở tướng và năng tướng Như vậy tướng sai biệt Vì nhiếp lợi chúng sanh Chư Phật khai thị hiện. 461 Các pháp chỉ là biểu hiện qua cái Tâm chân thật, cái Tâm duy nhất, cái Tâm đồng nhất, nên không có dị biệt. 222

Giải thích:

Tướng có hai loại: 1. Sở tướng; 2. Năng tướng. Kệ tụng này nêu chung, các kệ tụng sau giải thích riêng biệt.

Kệ tụng:

Là cộng, tâm và kiến

Là vị và bất chuyển

Lược nói năm sở tướng

Rộng nói nhiều vô lượng.

Giải thích:

Là cộng, tâm và kiến, Là vị và bất chuyển: Sở tướng có năm: 1. Sắc pháp; 2. Tâm pháp; 3. Tâm số pháp; 4. Bất tương ưng pháp; 5. Vô vi pháp 462. Cộng, là sắc pháp; tâm, là tâm pháp; kiến, là tâm số pháp; vị, là bất tương ưng pháp; bất chuyển, là hư không v.v… tức vô vi pháp 463.

462 1. Sắc pháp: 4 đại chủng và cá sở tạo sắc (5 căn, 5 trần và vô biểu sắc); 2. Tâm pháp: 8 thức tâm vương; 3. Tâm sở pháp: 51 tâm sở: 5 tâm sở Biến hành (tác ý, xúc, thọ, tưởng và tư), 5 tâm sở Biệt cảnh (dục, thắng giải, niệm, định và tuệ), 11 tâm sở thiện (tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, cần, khinh an, bất phóng dật, hành xả và bất hại), 6 tâm sở căn bản phiền não (tham, sân, si, mạn, nghi và ác kiến), 20 tâm sở tùy phiền não (.phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô qúi, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn và bất chánh tri), 4 tâm sở Bất định (hối, miên, tầm và tứ); 4. Bất tương ưng hành pháp có 24: đắc, mạng căn, chúng đồng phận, dị sanh tánh, vô tưởng định, diệt tận định, vô tướng quả, danh thân, cú thân, văn thân, sanh, trụ, lão, vô thường, lưu chuyển, định dị, tương ưng, thế tốc, thứ đệ, phương, thời, số, hòa hiệp tánh và bất hòa hiệp tánh; 5. Vô vi pháp có 6: hư không vô vi, trạch diệt vô vi, phi trạch diệt vô vi, bất động diệt vô vi, thọ tưởng diệt vô vi và chân như vô vi. 463 Trong 5 sở tướng, sắc pháp, tâm pháp, tâm số pháp và bất tương ưng pháp là sự tướng của các pháp, còn gọi là pháp hữu vi (:những gì có tạo tác, có sanh diệt, không thường còn); vô vi pháp là lý tánh của các pháp, còn gọi là vô vi pháp (:những gì không tạo tác, không sanh diệt, không tăng giảm, vắng lặng thường còn).

223

Lược nói năm sở tướng, Rộng nói nhiều vô lượng: Tâm thức thường khởi năm sở tướng như vậy. Năm sở tướng này là Thế tôn nói lược, nếu nói rộng ra thì có vô lượng sai biệt.

Đã nói các tướng của sở tướng, kế nói các tướng của năng tướng. Kệ tụng:

Ý ngôn và tập quang

Danh, nghĩa cùng nhau khởi

Vì phi chân phân biệt

Gọi đó tướng phân biệt.

Giải thích:

Năng tướng, nói lược có ba loại: tướng phân biệt, tướng y tha và tướng chân thật 464. Kệ tụng này hiển thị tướng phân biệt. Tướng phân biệt có ba loại: 1. Tướng phân biệt có giác; 2. Tướng phân biệt không giác; 3. Tướng phân biệt sắc thái nhân tố.

Ý ngôn: Là tưởng về nghĩa. Nghĩa, là đối cảnh của tưởng; tưởng chỉ cho tâm số tưởng. Do tưởng về nghĩa mà ý ngôn có thể khởi phân biệt như vầy, như kia; đây là tướng phân biệt có giác 465.

Tập quang: Tập là chủng tử của ý ngôn 466. Quang là từ chủng tử của ý ngôn trực tiếp sanh khởi nghĩa quang 467, nhưng ý ngôn chưa thể khởi phân biệt như vầy, như kia; đây là tướng phân biệt không giác. 464 Ba năng tướng sở tri này cũng chính là 3 tánh: tánh phân biệt, tánh y tha và tánh chân thật. 465 Ý ngôn là một tên khác của ý thức. Ý thức hay phân biệt danh ngôn nên gọi là ý ngôn. 466 Ý ngôn (ý thức) là chủ thể phân biệt, lấy sự huân tập danh ngôn của bản thân nó làm chủng tử, lại lấy sự danh ngôn huân tập của 11 thức khác làm chủng tử, cho nên ý thức có vô số cái biết và vô số sự phân biệt sanh ra.

224

Danh, nghĩa cùng nhau khởi: Là dựa vào danh khởi nghĩa quang, dựa vào nghĩa khởi danh quang 468. Cảnh giới ấy không phải chân thật, chỉ là sự phân biệt thế gian, hoặc qua danh, hoặc qua nghĩa. Đây là tướng phân biệt sắc thái nhân tố 469.

Ba chủng loại của tướng phân biệt này đều là sự phân biệt hư vọng 470, nên gọi là tướng phân biệt.

Kệ tụng:

Sở thủ và năng thủ

Hai tướng mỗi ba quang

Vì phân biệt không chân

Gọi đó tướng y tha.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị tướng y tha. Bản thân tướng y tha có cả tướng sở thủ và tướng năng thủ. Tướng sở thủ có ba thứ hiển lộ là cú quang, nghĩa quang và thân quang 471. Tướng năng thủ có ba thứ hiển lộ là ý quang, thọ quang và phân 467 Nghĩa là nghĩa của các pháp, bao gồm tự tánh (đặc tính) của nghĩa và sai biệt (chi tiết) của nghĩa. Nghĩa quang là cái ấn tượng tương tự về nghĩa, tuồng như thật có của ý thức. 468 Danh là danh từ để gọi tự tánh của nghĩa và sai biệt của nghĩa. Danh quang là cái ấn tượng tương tự về danh, tuồng như thật có của ý thức. 469 Tướng nhân phân biệt tướng (相因分別相): Là dựa vào nhân tố mà phát sanh phân biệt. Nhân tố ấy là danh và nghĩa.

470 Chánh văn là phi chân phân biệt (非真分別): hư vọng phân biệt, tức sự phân biệt không chính xác.

471 Cú quang là khí thế giới. Nghĩa quang là trần cảnh. Thân quang là căn thân. Ở đây, quang (光) có nghĩa là hiển lộ.

225

biệt quang 472. Ý là thức nhiễm ô trong tất cả thời gian; thọ là năm thức thân; phân biệt là ý thức. Ba quang của sở thủ tướng và ba quang của năng thủ tướng, các quang như vậy đều là sự phân biệt không thật 473, nên gọi là y tha tướng. Kệ tụng:

Vô thể, thể, không hai

Phi tịch tĩnh, tịch tĩnh

Là tánh vô phân biệt

Gọi đó tướng chân thật.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị tướng chân thật. Chân thật, nghĩa là chân như. Tướng chân thật có ba loại: 1. Tánh đặc hữu; 2. Tánh nhiễm tịnh; 3. Tánh vô phân biệt 474 .

Vô thể, thể, không hai: Là tánh đặc hữu của chân thật. Vô thể, là vì tất cả pháp chỉ là phân biệt. Thể, là vì lấy vô thể làm thể. Không hai, là vì thể và vô thể không có sai biệt.

472 Chỉ cho thức mạt na, 5 thức trước và thứ thứ sáu.

473 Chánh văn là bất chân phân biệt (不真分別). Tướng y tha là do chủng tử a lại da phát sanh, là biểu hiện của phân biệt hư vọng, là căn cứ của sự không thật. Nhiếp luận: "Y tha khởi tướng là gì? Là các thức do a lại da làm chủng tử và thuộc về phân biệt hư vọng. Các thức ấy là gì? Là thức thân, thức chủ thể của thân, thức chủ thể của sự tiếp nhận, thức được tiếp nhận, thức tiếp nhận, thức thì gian, thức số mục, thức thế giới cư trú, thức nói năng, thức mình người, thức đường lành đường dữ. Tựu trung, thức thân cho đến thức nói năng là do chủng tử của danh ngôn huân tập, thức mình người là do chủng tử của ngã kiến huân tập, và thức đường lành đường dữ là do chủng tử của hữu chi huân tập. Các thức như vậy là cái y tha khởi tướng thống thuộc 3 cõi 5 đường và 3 tạp nhiễm, là được biểu hiện bởi phân biệt hư vọng. Như vậy, các thức này thống thuộc phân biệt hư vọng, đặc tính là duy thức, làm căn cứ cho sự biểu hiện không có và không thực. Như thế đó gọi là y tha khởi tướng." (H.T Thích Trí Quang dịch) 474 Chánh văn là tự tướng, nhiễm tịnh tướng và vô phân biệt tướng.226

Phi tịch tĩnh, tịch tĩnh: Là tánh nhiễm tịnh của chân thật. Phi tịch tĩnh, là vì còn khách trần phiền não. Tịch tĩnh, là vì tự tánh thanh tịnh.

Là tánh vô phân biệt: Là tánh vô phân biệt của chân thật. Đó là cảnh giới không hiện hành phân biệt, vì không còn hý luận 475.

Đã nói ba loại năng tướng, lại có kệ tụng:

Nên biết năm học cảnh:

Chánh pháp, chánh ức niệm

Tâm giới, hữu phi hữu

Thứ năm là chuyển y.

Giải thích:

Năng tướng kia lại có năm thứ đối cảnh tu học: 1. Năng trì; 2. Sở trì; 3. Kính tượng; 4. Minh ngộ; 5. Chuyển y. 476

475 Hý luận là ngôn ngữ của tư tưởng, là tư tưởng được diễn dịch, đối chiếu bằng tứ cú: có không - cũng có cũng không - không phải có không phải không (hoặc: một - khác - cũng một cũng khác - không phải một không phải khác). Từ căn bản tứ cú này mà cứ diễn dịch đối chiếu thêm mãi, nên có từ ngữ "tứ cú bách phi". Tư tưởng như vậy và ngôn ngữ diễn đạt tư tưởng như vậy gọi là hý luận. Trí tuệ thuộc lãnh vực này gọi là trí tứ cú, gọi là phân biệt, là tà kiến, không thể gọi là trí tuệ. Không hý luận thì đắc như thật trí, cái trí không có tác ý, tầm tư và thọ tưởng. 476 Hiển dương thánh giáo luận, quyển 20, phẩm Nhiếp thắng quyết trạch: "Như đức Bạc già phạm nói, có năm thứ pháp có thể nhiếp lấy tất cả hành giả Du già, các Du già địa, đó là trì, trú, minh, kính và chuyển y; nên biết, nghe chánh pháp là trì sở duyên, là trú chỉ quán, là minh ảnh tượng, là kính sự thành tựu, là chuyển y." Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập luận, quyển 11, phẩm Quyết trạch phần trung pháp: "Địa này (Du già địa) lược có 5 thứ: trì, nhậm, kính, minh, y. Trì, là tích tập tư lương bồ đề rồi, ở nơi noãn vị v.v… dựa vào các thánh đế mà có được đa văn; từ những gì đa văn an lập đối cảnh sở duyên cho chỉ quán, gọi là trì. Lại tích tập tư lương bồ đề rồi, vì cầu hiện quán chắc thật mà lắng nghe và tiếp nhận giáo pháp nơi khế kinh v.v…, gọi là đa văn (huân tập). Nhậm, là duyên đối cảnh chỉ quán mà tác ý đúng lý; do tác ý như vậy và dựa vào sự đa văn mà tư duy không điên đảo về nghĩa tướng (của giáo pháp), nắm giữ nội tâm một cách tự nhiên. Kính, duyên đối cảnh chỉ quán mà tu chánh định hữu tướng; chánh định này duyên với sự đa văn; vì đối cảnh và ấn tượng trong định cùng có mặt nên gọi là hữu tướng. Do chánh định này còn mang ấn tượng có phân biệt của quán, và chánh định này có năng lực quán sát thấu hiểu các227

Năng trì, là chánh pháp của Phật thuyết, vì chánh pháp nuôi giữ sự năng duyên của hiện quán. Sở trì, là nghĩ nhớ chánh pháp, tức lấy chánh pháp làm đối tượng nắm giữ. Kính tượng, là tâm giới, có được bằng thiền định, nghĩa là, như trước đã nói, an trú tâm nơi pháp giới thì thấy các pháp toàn là danh ngôn; định tâm dụ cho tấm kính, pháp giới dụ cho ảnh tượng. Minh ngộ, là tuệ giác xuất thế gian, rằng các pháp có thì như thật thấy có, các pháp chẳng có thì như thật thấy chẳng có; thấy có là thấy các pháp vô ngã, thấy chẳng có là thấy rõ ràng các pháp toàn là năng thủ và sở thủ. Chuyển y là:

Kệ tụng:

Thánh tánh chứng bình đẳng

Sự giải thoát cũng một

Thắng thì có năm nghĩa

Không giảm cũng không tăng.

pháp cần thấu hiểu, nên ví như tấm gương. Minh, là trí không có thủ đắc năng thủ và sở thủ; do trí này mà nhiếp lấy hiện quán chuyển y ở kiến đạo. Vì sao các bồ tát dựa vào phương tiện tu học của Du già địa để chứng sự không thể thủ đắc? Đó là các bồ tát đã khéo dồn chứa hai thứ tư lương phước đức và trí tuệ, trải qua vô số đại kiếp thứ nhất, đa văn và tùy thuận sự thấu triệt chân như, tác ý đúng lý về giáo pháp nơi khế kinh v.v… mà tu tập chánh định dựa vào sự khinh an nơi tâm, tư duy đối với ấn tượng được xác lập trong định, quán ấn tượng ấy không biệt lập với sự khinh an nơi tâm. Dựa vào ấn tượng này để buông xả phân biệt ngoại cảnh, chỉ quán chuyên chú vào ấn tượng có phân biệt của chánh định. Bấy giờ bồ tát liễu tri các pháp chỉ là tự tâm, trú ở nơi nội tâm, biết tất cả cảnh giới sở thủ đều không sở hữu. Vì sở thủ không có nên tất cả năng thủ cũng chẳng phải chân thật, cho nên liễu tri năng thủ chẳng có. Lại nữa, nơi nội tâm xả ly hai thứ sở đắc, nơi tự tánh chứng vô sở đắc. Dựa vào đạo lý này mà đức Phật khéo tuyên thuyết, bồ tát ở định vị quán ấn tượng chánh định là tâm thức, phân biệt về nghĩa đã dứt trừ, thấu triệt chỉ là sự tự phân biệt, biết đã an trú nội tâm, biết sở thủ chẳng có, biết năng thủ cũng không, sau đó chạm đến sự vô sở đắc. Y, là chuyển y, nghĩa là rời xa tất cả (tạp nhiễm) thô trọng mà được thanh tịnh chuyển y."

228

Giải thích:

Thánh tánh chứng bình đẳng, Sự giải thoát cũng một: Thánh tánh, là pháp giới vô lậu. Chứng bình đẳng, là chư thánh đồng chứng đắc pháp giới vô lậu. Sự giải thoát cũng một: Thánh tánh của chư Phật cùng thánh tánh của hàng thanh văn, duyên giác thì bình đẳng, do sự giải thoát thì đồng nhất. Thắng thì có năm nghĩa, Không giảm cũng không tăng: Tuy rằng thánh tánh thì bình đẳng nhưng chư Phật thì tối thắng, tự có năm nghĩa: 1. Thanh tịnh thắng, do dứt sạch tập khí phiền não; 2. Phổ biến thắng, do quốc độ đều thông suốt và thanh tịnh; 3. Thân thắng, do thân ấy là pháp thân; 4. Thọ dụng thắng, do chuyển pháp luân và thọ dụng không ngừng nghỉ; 5. Nghiệp thắng, do trú Đâu suất thiên, hiện các hóa sự làm lợi ích chúng sanh 477.

Không giảm, là khi phần nhiễm ô giảm, (pháp giới vô lậu cũng không giảm). Không tăng, là khi phần thanh tịnh tăng, (pháp giới vô lậu cũng không tăng). Trên đây là hành tướng của năm thứ tu học của Du già địa, mà sự giải thoát của sự tu học ấy y cứ pháp sở tướng và ba loại pháp năng tướng 478 .

Đã nói các tướng của sở tướng và năng tướng, kế nói sự cầu giải thoát. Kệ tụng:

Như vậy chủng tử chuyển

Cú, nghĩa, thân quang chuyển

477 Năm thứ thù thắng: 1. Tự tánh thanh tịnh; 2. Quốc độ thanh tịnh; 3. Chứng đắc pháp thân; 4. Viên mãn thọ dụng tất cả pháp đại thừa (thọ dụng thân); 5. Lợi ích chúng sanh không có gián đoạn (hóa thân).

478 Thử thị ngũ chủng học địa giải tướng, tự bỉ giải thoát sở tướng pháp cập tam chủng năng tướng pháp cố (此是五種學地解相, 似(以)彼解脫所相法及三種能相法故). Giải tướng là hành tướng của tâm vương và tâm sở. Địa, chỉ cho Du già địa, tức sự tu tập chỉ quán.229

Gọi là vô lậu giới

Ba thừa đồng sở y.

Giải thích:

Như vậy chủng tử chuyển: Là thức a lại da chuyển 479 .

Cú, nghĩa, thân quang chuyển: Là các thức khác chuyển. Gọi là vô lậu giới: Là sự giải thoát. Ba thừa đồng sở y: Là thanh văn, duyên giác và Phật đồng một y chỉ. Kệ tụng:

Ý, thọ, phân biệt chuyển

Được bốn thứ tự tại

Tuần tự vô phân biệt

Quốc độ, trí và nghiệp.

Giải thích:

Ý, thọ, phân biệt chuyển, Được bốn thứ tự tại: Ý, thọ và phân biệt 480, ba quang như vậy, khi chuyển y liền được bốn thứ tự tại. Hỏi: Những gì là bốn?

479 Hiển dương thánh giáo luận, quyển 17: "Lại người tu quán này, do thức a lại da là tất cả hý luận nhiếp thuộc cảnh giới các hành. Thâu tóm các hành nơi thức a lại da, gom chung thành một khối, một đống, một nhóm. Làm thành một khối rồi, đem trí duyên với cảnh chân như; tu tập, nhiều tu tập (như vậy) nên sở y chỉ chuyển. Chuyển y không gián đoạn, mà biết đã đoạn thức a lại da. Do sự đoạn ấy mà biết đã đoạn được tất cả tạp nhiễm." 480 Ý là thức mạt na, thọ là thức của 5 căn, phân biệt là thức thứ 6. Sau khi chuyển y, thức mạt na chuyển đắc trí vô phân biệt tự tại; thức của 5 căn chuyển đắc quốc độ thanh tịnh tự tại; thức thứ 6 chuyển đắc trí và nghiệp tự tại.. 230

Đáp: Tuần tự vô phân biệt, Quốc độ, trí và nghiệp: Một là được vô phân biệt tự tại; hai là được quốc độ tự tại; ba là được trí tự tại; bốn là được nghiệp tự tại. Kệ tụng:

Nên biết ba địa sau

Có bốn thứ tự tại

Bất động địa có hai

Hai địa kia có một.

Giải thích:

Nên biết ba địa sau, Có bốn thứ tự tại: Bốn thứ tự tại được thành tựu ở bất động địa, thiện tuệ địa và pháp vân địa.

Bất động địa có hai, Hai địa kia có một: Bất động địa có hai thứ tự tại: một là, vô phân biệt tự tại, vì được trí vô phân biệt không dụng công (về vô tướng) 481; hai là, quốc độ tự tại, vì quốc độ thanh tịnh. Thiện tuệ địa có được trí tự tại, vì được bốn biện thiện xảo loại thù thắng nhất 482. Pháp vân địa có được nghiệp tự tại, vì các nghiệp thần thông không có chướng ngại 483 .

Kệ tụng:

Ba cõi hai vô ngã

Liễu nhập chân duy thức

481 Địa thứ bảy, viễn hành địa, là đã đến giới hạn của cuối cùng của hữu công dụng hành. Từ địa thứ tám đến địa thứ mười là giai đoạn vô công dụng hành, trải qua vô số kiếp thứ ba tu hành viên mãn. Nhiếp luận: "Tại sao địa thứ tám gọi là bất động, vì ở đây hết thảy hữu tướng, hữu công dụng hành, đều không thể dao động." (H.T Thích Trí Quang dịch) 482 Tức 4 vô ngại biện, là pháp vô ngại, nghĩa vô ngại, từ vô ngại và nhạo thuyết vô ngại. 483 Nghiệp tự tại là 3 nghiệp tự do, được cái trí tổng duyên các pháp, hàm tàng hết thảy đà la ni môn và tam muội môn nên dẫn ra thần thông vô ngại trong mọi thế giới.231

Cũng không duy thức quang

Đắc ly gọi giải thoát.

Giải thích:

Lại có biệt giải thoát môn.

Ba cõi hai vô ngã, Liễu nhập chân duy thức: Do biết hai vô ngã chỉ là phương tiện nên ở trong ba cõi bồ tát phân biệt nhân và pháp đều không hữu thể, cho nên là vô ngã. Biết như vậy rồi, cũng không phải một mặt cho rằng toàn không hữu thể, bởi lẽ thủ đắc tánh duy thức chân thật của tất cả các pháp 484 .

Cũng không duy thức quang, Đắc ly gọi giải thoát: Bồ tát bấy giờ an trú tâm nơi duy thức; thức quang cũng không liền được giải thoát. Vì sao? Do nhân và pháp đều không thể thủ đắc mà rời xa hữu sở đắc 485.

Kệ tụng:

Năng trì, sở trì, tụ

Vì quán chỉ có danh

Quán danh không thấy danh

484 Chân thật duy thức = duy thức thật tánh: Tánh chân thật là thắng nghĩa vô tánh của tất cả các pháp. Thắng nghĩa ấy có 2: một là, y tha không phải thắng nghĩa nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh; hai là, chân thật do pháp không hiển lộ nên gọi là thắng nghĩa vô tánh. Nói cách khác, thắng nghĩa không phải như tánh y tha, vì y tha không phải thắng nghĩa; thắng nghĩa càng không phải tánh phân biệt, vì phân biệt là ngã pháp; ngã không và pháp không thì mới hiển lộ thắng nghĩa. Mặt khác, duy thức có 2 thứ tương đối: một là, tương đối hư vọng và chân thật, vì y tha là đối tượng của phân biệt, là sở chấp của phân biệt mà thành hư vọng, và vì tuyệt đối không như cái có của đối tượng phân biệt mà thành chân thật; hai là, tương đối thế tục và thắng nghĩa, tánh y tha là thế tục, tánh chân thật là thắng nghĩa, vì muốn nhấn mạnh tánh thắng nghĩa đó mà nói tánh duy thức chân thật.

485 HIển dương thánh giáo luận, quyển 20: "Có 3 nghĩa hữu sở đắc: 1. Hữu sở đắc về sự; 2. Hữu sở đắc về hữu sở đắc; 3. Hữu sở đắc về vô sở đắc … Lại có 3 nghĩa hữu sở đắc: 1. Hữu sở đắc về tự thể; 2. Hữu sở đắc về sự không viễn ly; 3. Hữu sở đắc về sự không phân tích chia chẻ." Hữu sở đắc như vậy toàn là biểu hiện của tánh phân biệt.232

Không danh được giải thoát.

Giải thích:

Lại có biệt giải thoát môn.

Năng trì, sở trì, tụ: Năng trì, là chánh pháp được lắng nghe. Sở trì, là nghĩ nhớ chánh pháp. Tụ, là phước đức và trí tuệ viên mãn. Do trước có sức mạnh của tích tụ (phước đức và trí tuệ) 486 mà có sự sở trì.

Vì quán chỉ có danh: Chỉ có danh, là chỉ có ngôn thuyết 487, không có nghĩa. Lại nữa, chỉ có danh, nghĩa là chỉ là ý thức 488. Lại nữa, chỉ có danh, nghĩa là bốn

ấm chẳng phải sắc 489.

Quán danh không thấy danh, Không danh được giải thoát: Lại nữa, quán cái danh làm đối tượng được quán cũng không thấy danh, vì nghĩa (dựa vào danh) là không thật thể, cũng không thấy thức, cũng không thấy bốn ấm chẳng phải sắc. Danh như vậy là không thể thủ đắc, rời xa hữu sở đắc, nên gọi là giải thoát. Kệ tụng:

Ngã kiến huân tập tâm

Lưu chuyển ở các thú

486 Sức mạnh dồn chứa hai thứ tư lương phước đức và trí tuệ quyết định sự nhận thức khác nhau về chánh pháp của nhiều hạng người. Theo Giải thâm mật, có 4 hạng người: 1. Đã dồn chứa phước trí, đã gieo trồng thiện căn thượng phẩm; 2. Chưa dồn chứa phước trí, đã gieo trồng thiện căn thượng phẩm; 3. Chưa dồn chứa phước trí, chưa gieo trồng thiện căn thượng phẩm; 4. Chưa dồn chứa phước trí, chưa gieo trồng thiện căn.

487 Ngôn thuyết = nói năng: là ngôn ngữ xuất từ thấy, nghe, hay, biết. 488 Chỉ là ý thức (duy thức): sự suy tìm danh và nghĩa chỉ là ý thức giả thiết không thật, không thể thủ đắc.

489 Bốn ấm là thọ, tưởng, hành và thức ấm. Sắc là tứ đại và các pháp do tứ đại sanh, tức tất cả vật lý của cơ thể và ngoại cảnh. Thọ là những cảm giác của cơ thể và tâm trí. Tưởng là những liên tường hay ấn tượng. Hành là tất cả tâm sở khác ngoài hai tâm sở thọ và tưởng. Thức là tất cả tâm vương. Đây là danh sắc trong 12 nhân duyên.233

An tâm trú ở trong

Ngược dòng nói giải thoát. Giải thích:

Lại có biệt giải thoát môn. Ngã kiến huân tập tâm, Lưu chuyển ở các thú: Có hai loại ngã kiến như tro ướt (nhuộm vải) nên nói là huân tập 490. Do sự huân tập này làm nhân mà có sự lưu chuyển sanh tử 491.

An tâm trú ở trong, Ngược dòng nói giải thoát: Nếu biết cảnh sở duyên không thể thủ đắc thì đặt tâm ở trong, thu nhiếp không cho loạn động, tức trở ngược sự lưu chuyển kia, gọi đó là giải thoát. Đã nói sự cầu giải thoát, kế nói sự cầu vô tự thể. Kệ tụng:

Tự không và thể không

Và thể không trú ở

Như chấp trước vô thể

Pháp thành không tự thể.

Giải thích:

Tự không và thể không, Và thể chẳng trú ở: Tự không (có), là các pháp tự nhiên không, vì không thể sanh khởi từ chính nó. Không thể sanh khởi từ chính nó 490 Ngã kiến huân tập là mạt na (ý nhiễm ô) ý thức a lại da làm tự ngã. Ý thức tự ngã này huân tập thành ra chủng tử thấy có mình, có người là những tự thể (sanh mạng) khác nhau, rồi kế đạt chấp có thật ngã. Thuật ngữ gọi là phân biệt ngã kiến. 491 Ngã kiến huân tập làm nhân cho hữu chi huân tập. Hữu chi là 12 nhân duyên. Do hữu chi huân tập, bằng các nghiệp phước, phi phước và bất động, mà có ra tự thể và quả báo của tự thể là 3 cõi 6 đường đáng ưa và đáng ghét. 234

là vì các pháp phụ thuộc nhân duyên. Thể không (có), là các pháp đã diệt mất thì không thể sanh khởi trở lại (như trước). Và thể không trú ở, là hiện tại các pháp trong từng sát na không có trú ở. Ba đặc tính không tự thể này cùng khắp tất cả các pháp hữu vi, nghĩa này nên biết.

Như chấp trước vô thể, Pháp thành không tự thể: Như đối tượng được chấp trước thật sự không có tự thể, vì tự thể là vô thể; giống như hàng phàm phu đối với tự thể mà chấp trước là thường, lạc, ngã, tịnh. Như vậy, đối tượng mà tướng phân biệt (chấp vào) cũng là vô thể, cho nên nói tất cả các pháp thành mà không tự thể. Kệ tụng:

Không tự thể nên thành

Trước y chỉ cho sau

Không sanh lại không diệt

Bản tịnh, tánh niết bàn.

Giải thích:

Không tự thể nên thành, Trước y chỉ cho sau: Vì cái trước là vô tánh nên tuần tự thành lập cái sau là không sanh v.v…

Hỏi: Vì sao?

Đáp: Không sanh lại không diệt, Bản tịnh, tánh niết bàn: Các pháp là vô tánh 492 thì không sanh; không sanh thì không diệt; không diệt thì bản lai vắng lặng; bản lai vắng lặng thì tự tánh niết bàn. Như vậy cái trước tuần tự làm y chỉ cho cái sau mà nghĩa đây được thành.

Đã nói sự cầu vô tự tánh, kế nói sự cầu vô sanh nhẫn. 492 Vô tánh: tức 3 vô tánh hay 3 vô tự tánh, đó là tướng vô tánh, sanh vô tánh và thắng nghĩa vô tánh. Căn cứ 3 vô tánh mà nói các pháp toàn không, không sanh diệt, bản lai niết bàn.235

Kệ tụng:

Bản lai và chân thật

Dị tướng và tự tướng

Tự nhiên và vô dị

Nhiễm ô, sai biệt: tám.

Giải thích:

Có tám thứ pháp không sanh khởi gọi là vô sanh pháp nhẫn: 1. Bản lai không sanh khởi, vì sanh tử chẳng có nguồn gốc sanh khởi; 2. Chân thật không sanh khởi, là pháp không có trước sau sai biệt, vì pháp sanh khởi trước là vô thể; 3. Dị tướng không sanh khởi, vì không phải chủng xứ cũ 493 sanh khởi trở lại; 4. Tự tướng không sanh khởi, vì tánh phân biệt hoàn toàn không sanh khởi; 5. Tự nhiên không sanh khởi, vì tự tánh của tánh y tha 494 không sanh khởi; 6. Vô dị không sanh khởi, vì tánh chân thật không có dị thể sanh khời; 7. Nhiễm ô không sanh khởi, vì khi được lậu tận trí thì nhiễm ô, các kiến chấp 495 không sanh khởi nữa; 8. Sai biệt không sanh khởi, vì pháp thân chư Phật không có sự sai biệt sanh khởi. Tám pháp không sanh khởi này gọi là vô sanh pháp nhẫn. Đã nói sự cầu vô sanh nhẫn, kế nói sự cầu nhất thừa. Kệ tụng:

Pháp, vô ngã, giải thoát

493 Chủng xứ = 5 uẩn, 12 xứ và 18 giới.

494 Tự tánh của tánh y tha: là tánh y tha không cố định là nhiễm hay tịnh. Do mặt nhiễm mà y tha thành phân biệt. Do mặt tịnh mà y tha thành chân thật. 495 Chư kiến (諸見): chỉ cho 62 vọng kiến. Cũng được hiểu là nhất thiết kiến thú (一切見趣), đây chỉ 5 kiến chấp: thân kiến, biên kiến, kiến thủ kiến, giới thủ kiến và tà kiến.236

Đều đồng nhất, tánh biệt

Hai tác ý, biến hóa

Cứu cánh, nói nhất thừa.

Giải thích:

Trong đây có tám ý thú để Phật nói nhất thừa 496: 1. Đồng pháp tánh, là các bậc thanh văn, duyên giác và bồ tát không có riêng biệt pháp tánh, vì tất cả cùng chung một hướng đi tới nên nói nhất thừa 497; 2. Đồng vô ngã thể, là các bậc thanh văn, duyên giác và bồ tát đều đồng nhất ở trong thể tánh vô ngã, vì có chung thú hướng ấy nên nói nhất thừa 498; 3. Đồng giải thoát, là các bậc thanh văn, duyên giác và bồ tát cùng diệt hoặc chướng, vì có sự xuất ly đồng nhất nên nói nhất thừa; 4. Tánh biệt, là vì dẫn dắt những người tam thừa bất định tánh 499 đi vào đại thừa nên nói nhất thừa; 5. Chư Phật có cùng tác ý với mình, là chư Phật có được tác ý như vầy: Những gì ta đã đạt được, thì tất cả chúng sanh cũng sẽ đạt được như ta, vì tác ý này nên nói nhất thừa 500; 6. Thanh văn có được tác ý làm Phật, là thuở xa xưa 496 Nhất thừa: cỗ xe duy nhất, đó là Phật thừa, là trí kiến Phật. 497 Chánh văn là pháp đồng: Pháp là pháp tánh, tức chân như. Tất cả ba thừa đều không rời chân như, nên nói nhất thừa.

498 Tất cả pháp: chỉ có pháp, không có nhân (người). Nếu nhân (người) thật sự không có thì làm sao phân biệt, đây là thanh văn, đây là duyên giác, đây là bồ tát. Nhưng sự phân biệt như vậy thì không hợp đạo lý, vì đồng thể tánh vô ngã, nên Phật nói nhất thừa. 499 Tam thừa bất định tánh: cũng gọi là bất định thừa tánh hay bất định chủng tánh. Chúng sanh về loại này gồm có chủng tử đoạn trừ phiền não của tam thừa, trước chứng được quả thấp, rồi sau tu vào đại thừa. Ngoài ra, lại có chúng sanh gồm đủ chủng tử về bồ tát và duyên giác, cũng có chúng sanh gồm đủ chủng tử của bồ tát và thanh văn, lại cũng có chúng sanh gồm đủ chủng tử của duyên giác và thanh văn; ba loại chúng sanh này, hai loại trước thuộc về bất định tánh, loại sau thuộc về nhị thừa, không chịu vào bậc đại thừa.

500 Đây gọi là tác ý bình đẳng đối với chúng sanh. Có cùng tác ý với mình (đồng tự ý): Hàng thanh văn, duyên giác và bồ tát (học theo Phật) cũng đối với tất cả chúng sanh khởi tác ý như vầy: Người kia chính là tôi, tôi chính là người kia. Với tác ý ấy, người kia đắc chánh giác, tức là tôi sẽ đắc chánh giác, và tôi đắc chánh giác, tức là người kia cũng sẽ đắc chánh giác. Như tôi cần237

chư vị thanh văn thực hành đại bồ đề, khi nhân duyên hội tụ chư vị đã có quyết định phẩm tánh làm Phật; ngày nay, khi được Phật gia hộ, nên chư vị có sự nhiếp thọ thù thắng, tác ý tự biết mình sẽ làm Phật; vì chư vị trước sau tương tục không có khác biệt nên nói nhất thừa 501; 7. Biến hóa, là đức Phật vì giáo hóa hàng thanh văn mà thị hiện nhập niết bàn; như đức Phật tự nói, Ta ở trong vô lượng vô số kiếp, vì hàng thanh văn thừa mà thị hiện niết bàn, vì ngoài phương tiện này không có phương tiện nào khác để giáo hóa hạng người căn tánh thấp nhỏ đưa vào đại thừa; lý thật chỉ có một nên nói nhất thừa; 8. Cứu cánh, là đạt đến thể tánh của Phật thì không còn chỗ nào để đi nữa nên nói nhất thừa.

Như vậy, bàng bạc trong kinh điển đều có tám ý thú mà Phật nói nhất thừa, nhưng cũng không phải không có ba thừa.

Hỏi: Như vậy còn có nghĩa nào nữa gom lại những ý thú kia mà nói nhất thừa?

Kệ tụng:

Dẫn tiếp các thanh văn

Nhiếp trú các bồ tát

Với hai bất định này

Chư Phật nói nhất thừa.

Giải thích:

phải giải thoát tự thân, cũng nên như vậy mà giải thoát cho chúng sanh. Vì tác ý như vậy mà Phật nói nhất thừa.

501 Đây là tác ý bình đẳng đối với pháp tánh chân như. Trong kinh Pháp hoa, Phật thọ ký cho chư vị thanh văn thành Phật. Chư vị thanh văn khi ấy có được tác ý bình đẳng đối với pháp tánh chân như, chứ chưa chứng đắc pháp thân của Phật. Chư vị tác ý rằng, pháp tánh chân như của Như lai chính là pháp tánh chân như của tôi, vì tác ý như vậy nên Phật nói nhất thừa.238

Những ý thú kia có hai nghĩa: 1. Dẫn tiếp các thanh văn; 2. Nhiếp trú các bồ tát. Hàng thanh văn không quyết định đối với thừa tánh của mình 502, Phật vì dẫn tiếp các vị này đi vào đại thừa mà nói nhất thừa. Hàng bồ tát không quyết định đối với thừa tánh của mình 503, Phật vì nhiếp trú các vị này không thoái lui đại thừa mà nói nhất thừa.

Kệ tụng:

Thanh văn hai bất định

Thấy nghĩa, không thấy nghĩa

Thấy nghĩa: chưa đoạn ái

Đoạn ái đều nhuyến căn.

Giải thích:

Hàng thanh văn bất định tánh lại có hai loại: 1. Thấy nghĩa thừa, là vị đã được kiến đế 504, phát tâm đại thừa; 2. Không thấy nghĩa thừa, là vị chưa được kiến đế nhưng lại phát tâm đại thừa.

Thấy nghĩa lại có hai loại: 1. Đoạn ái, là vị đã rời xa tham dục của cõi dục 505; 2. Chưa đoạn ái, là vị chưa rời xa tham dục của cõi dục 506. Trong hai vị thấy 502 Theo Câu xá luận, các thánh giả từ dự lưu hướng trở lên thuộc về chánh định tụ, kẻ tạo nghiệp ngũ vô gián thuộc về tà định tụ, còn lại những người không thuộc về hai tụ trên là bất định tụ. Bất định tụ chỉ cho 7 hiền vị: 1. Ngũ đình tâm quán; 2. Biệt tướng niệm trú; 3. Tổng tướng niệm trú; 4. Noãn pháp; 5. Đảnh pháp; 6. Nhẫn pháp; 7. Thế đệ nhất pháp.. 503 Theo Thích Ma ha diễn luận, trước khi đạt địa vị 10 tín thì thuộc tà định tụ, do không tin vào quả báo của nghiệp. Ba hiền (10 trú, 10 hạnh, 10 hồi hướng) và 10 thánh (10 địa) là chánh định tụ, do đã vào địa vị Bất thoái. Mười tín là bất định tụ, do không quyết định tiến hay thoái. 504 Kiến đế = chỉ sự thấy và chứng bốn thánh đế.

505 Chỉ cho quả a na hàm.

506 Chỉ cho quả tu đà hoàn.

239

nghĩa này, nên biết cả hai đều đầy đủ phẩm tánh nhu nhuyến 507, nhưng vẫn là căn tánh chậm lụt (khi vào đại thừa). Kệ tụng:

Hai vị được thánh đạo Hồi hướng về các hữu Hồi hướng bất tư nghị Nên hai sanh tương ứng. Giải thích:

Như vậy hai vị thấy nghĩa, được thánh đạo có thể đem thánh đạo hồi hướng cho các hữu. Sự hồi hướng như vậy gọi là sự sanh bất tư nghị, vì đem thánh đạo hồi hướng về sự thọ sanh. Hai vị này cùng với hai sự thọ sanh tương ứng. Hỏi: Thế nào là hai sự thọ sanh? Kệ tụng:

Nguyện lực và hóa lực Tùy ý muốn thọ sanh Nguyện lực chưa đoạn ái Hóa trú a na hàm. Giải thích:

507 Nhuyến phẩm (軟品): điều phục thân và tâm trở nên thuần thục, trong sạch, nhu nhuyến (êm dịu, mềm mại), như một miếng da thô cứng nhưng trở thành nhu nhuyến vì có thoa dầu và ngâm nước.

240

Hai sự thọ sanh: 1. Nguyện sanh tự tại; 2. Hóa sanh tự tại. Vị chưa rời xa tham dục thì nguyện sanh tự tại. Vị chứng quả a na hàm thì hóa sanh tự tại 508 .

Hỏi: Thế nào là phẩm tánh nhu nhuyến của hai vị này? Kệ tụng:

Cả hai vui niết bàn Tự chán các tâm số Cả hai nói độn đạo Lâu xa đắc bồ đề. Giải thích:

Hai vị này trước tiên có tâm ưa thích vắng lặng, nên thường khởi tâm nhàm chán bản thân (và sanh tử), vì vậy con đường của hai vị ấy được gọi là con đường chậm lụt 509, do không thể mau đắc Vô thượng bồ đề. Kệ tụng:

Vị việc làm chưa xong Sanh thế giới không Phật Tu thiền để biến hóa Dần đắc đại bồ đề. Giải thích:

508 Vị chứng quả a na hàm (anagami = bất lai) là bước qua giai đoạn tu đạo, đoạn trừ ba hoặc còn lại của chín phẩm dục giới và sẽ không còn sanh trở lại cõi dục nữa, mà sẽ sanh về cõi sắc hay cõi vô sắc tùy thuộc vào kết quả sâu cạn của nó. 509 Con đường chậm lụt (鈍道, độn đạo). 241

Vị việc làm chưa xong: Là vị đã kiến đế nhưng chưa đoạn ái, chưa đắc quả a la hán. Vị này thọ sanh ở thế giới không có Phật, sanh rồi tự mình nỗ lực tu tập các thiền định để được thân biến hóa. Vị này dựa vào thân biến hóa dần dần chứng đắc Vô thượng bồ đề. Ở đây có ba giai vị, như Phật dạy trong kinh Thắng man, đó là thanh văn, tiếp theo làm duyên giác, sau được làm Phật 510. Cũng như trong kinh Đại thí 511 có nói: 1. Đầu tiên là địa vị kiến đế; 2. Sanh vào thời kỳ không có Phật, tự nỗ lực tu thiền, sau khi xả bỏ sanh thân mà thọ hóa thân; 3. Sẽ chứng đắc Vô thượng bồ đề.

Đã nói sự cầu nhất thừa, kế nói sự cầu minh xứ.

Kệ tụng:

Bồ tát tập năm minh

Toàn vì cầu chủng trí

Giải, phục, tín, trị, nhiếp

Là năm, năm riêng cầu.

Giải thích:

510 Kinh Thắng man ghi: "La hán, duyên giác vượt được sự sợ hãi của sự sống chết vô cùng, hưởng thụ cái vui giải thoát, nghĩ rằng nay ta đã hết sợ sống chết, không chịu khổ não. Bạch đức Thế tôn, la hán và duyên giác quan sát như vậy, gọi là không còn đời sau, nhưng họ không chứng được niết bàn là chỗ yên nghỉ bậc nhất. Đối với vị trí chưa chứng được đó, dầu không gặp giáo pháp (đại thừa) đi nữa, họ cũng tự biết chỉ chứng được vị trí chưa toàn, và quyết định sẽ chứng được vô thượng bồ đề. Tại sao như vậy, vì thanh văn và duyên giác toàn là sẽ nhập vào đại thừa. Mà đại thừa là Phật thừa. Do vậy, 3 thừa là 1 thừa, chứng 1 thừa là chứng được vô thượng bồ đề. Vô thượng bồ đề là niết bàn. Niết bàn là pháp thân của đức Thế tôn. Mà pháp thân chính là nhất thừa, chứ không có Thế tôn nào khác, không có pháp thân nào khác." (H.T Thích Trí Quang dịch)

511 Đại thí kinh = Tứ đại thí kinh (四大譬經), được liệt kệ trong Xuất tam tạng ký tập (出三藏記集, ĐTK 2145) do ngài Tăng Hựu (僧祐) soạn.

242

Bồ tát tập năm minh, Toàn vì cầu chủng trí: Minh xứ có năm: 1. Nội minh; 2. Nhân minh; 3. Thanh minh; 4. Y minh; 5. Xảo minh 512. Bồ tát học năm minh này với ý chung là cầu nhất thiết chủng trí. Bồ tát không nỗ lực tu tập năm minh thì không được nhất thiết chủng trí.

Hỏi: Ý riêng là gì?

Đáp: Hiểu biết, hàng phục, đức tin, chữa trị, nhiếp hóa là năm. Năm ý riêng cầu được học tập theo thứ tự như sau: nội minh là môn học gặt hái cho sự hiểu biết của mình; nhân minh là môn học để hàng phục sự chấp trước của ngoại đạo; thanh minh là môn học làm cho người khác có đức tin; y minh là môn học về phương cách chữa trị; xảo minh là (phương tiện) nhiếp hóa tất cả chúng sanh. Đã nói sự cầu minh xứ, kế nói sự cầu nuôi lớn thiện căn, nghĩa là tác ý đầy đủ về các ba la mật. Sự tác ý này có bốn mươi bốn thứ, đầu tiên là tác ý biết nhân tố cho đến sau cùng là tác ý biết ngã thắng. Nay xin nói rõ những tác ý này. Kệ tụng:

Biết nhân, nhớ nghĩ y

Chung quả và tin hiểu

Bốn ý theo thứ tự

Tu tập các thiện căn.

Giải thích:

Kệ tụng này nói đến bốn thứ tác ý: 1. Tác ý biết nhân tố; 2. Tác ý nhớ nghĩ y chỉ; 3. Tác ý kết quả chung gồm; 4. Tác ý tin hiểu. Bồ tát an trú chủng tánh thì trước hết khởi lên ý niệm: Nay tôi tự thấy tánh chất của các ba la mật, biết chúng 512 Ngũ minh (năm minh xứ): Nội minh là Phật học, nhân minh là luận lý học, thanh minh là ngữ văn học, y (phương) minh là y dược học, (công) xảo minh là công nghệ học.243

có thể tăng trưởng, đó là tác ý biết nhân tố. Tiếp theo khởi lên ý niệm: Nay tôi đã phát đại tâm thì các ba la mật nhất định sẽ được viên mãn. Vì sao? Vì lấy đại tâm làm nơi y chỉ, đó là tác ý nhớ nghĩ y chỉ. Tiếp theo khởi lên ý niệm: Tôi đã phát tâm vì lợi mình, lợi người bằng sự nỗ lực tu tập các ba la mật, nếu kết quả của sự tu tập ấy chung gồm sự lợi mình và sự lợi người thì tôi nguyện tiếp nhận, nếu kết quả không chung gồm sự lợi người thì tôi nguyện không tiếp nhận; gọi đó là tác ý kết quả chung gồm. Tiếp theo khởi lên ý niệm: Nay tôi nỗ lực thực hành sự lợi mình, lợi người là vì thích ứng phương tiện để thông đạt niết bàn chân thật, nghĩa là ba luân không nhiễm ô 513, như chư Phật quá khứ từng hiểu, chư Phật vị lai sẽ hiểu, chư Phật hiện trú đang hiểu, tôi đều chánh tín, đó là tác ý tin hiểu. Nên biết các tác ý ở sau cũng có thứ tự như vậy.

Kệ tụng:

Được hỷ có bốn thứ

Hai ác không thể thoái

Nên biết ý tùy tu

Đây lại có bốn thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có ba thứ tác ý: 1. Tác ý có được hoan hỷ; 2. Tác ý không thoái lui; 3. Tác ý tùy thuận tu tập. Tiếp theo, bồ tát khởi lên ý niệm: nay tôi tin hiểu các 513 Tam luân: dùng ba bánh xe của Chuyển luân thánh vương để dụ cho đức dụng thù thắng của ba nghiệp thân, khẩu, ý của Như lai: 1. Thần thông luân (thân luân): hiển hiện thần thông, biến hóa cảnh giới thù thắng khiến chúng sanh phát tâm tin tưởng; 2. Thuyết pháp luân (khẩu luân): giảng nói chánh pháp khiến chúng sanh bỏ tà về chánh và phát tâm kính tin; 3. Ức niệm luân (ý luân): khi thuyết pháp, trước tiên Phật dùng ý luân để xem xét căn cơ lợi độn của chúng sanh rồi tùy nghi giảng nói không bị sai lầm. Ở đây, ba luân không nhiễm ô tức ba nghiệp thanh tịnh của Phật, đó là chư Phật 3 đời đều thực hành các ba la mật nên hiện chứng Vô thượng bồ đề; và bồ tát cũng học theo Phật, phát nguyện thực hành các ba la mật để hiện chứng quả Phật.244

ba la mật nên có được bốn thứ hoan hỷ: hoan hỷ vì chướng ngại đoạn diệt 514, hoan hỷ vì phước trí viên mãn, hoan hỷ vì nhiếp lấy lợi mình lợi người và hoan hỷ vì được hai quả y báo 515, đó là tác ý có được hoan hỷ. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi vì thành tựu lợi mình lợi người, vì hoàn thành các pháp của Phật 516 mà tu hành các ba la mật, trong khi tu tập dù gặp người ác đem những việc trái nghịch, ác độc để bức não tôi, nhưng tôi không bao giờ có cái tâm thoái lui, đó là tác ý không thoái lui. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi vì đắc Vô thượng bồ đề, đối với các ba la mật phải khởi bốn thứ tùy thuận tu tập: phải sám hối các chướng ngại cho sáu ba la mật 517 ,

phải tùy hỷ các hạnh của sáu ba la mật 518, phải khuyến thỉnh các pháp nghĩa của 514 Chướng ngại của 6 ba la mật là tham lam, phá giới, sân hận, biếng nhác, loạn tâm và ngu si. 515 Y báo nhị quả: sở y quả (đẳng lưu quả) và báo quả (dị thục quả). Báo quả thì như Nhiếp luận nói: "Những ích lợi thù thắng của 6 ba la mật đạt được, làm sao nhìn thấy? Là các vị bồ tát khi lưu chuyển sanh tử thì (thí) làm cho giàu sang, (giới) làm cho sanh mạng lớn lao, (nhẫn) làm cho bằng hữu và dòng họ lớn lao, (tiến) làm cho sự nghiệp lớn lao và hoạt động thành tựu, (định) làm cho bẩm tính nhẹ mỏng trần tục, không có não hại, (tuệ) làm cho học rành công nghệ và tất cả ngũ minh. (Thêm nữa, và nói tổng quát, thì) đời sống thù thắng, không dẫn ra tội lỗi, cho đến ngày ngồi trên pháp tòa bồ đề, thường xuyên hiện hành mọi sự nghĩa lợi cho tất cả chúng sanh, đó là lợi ích thù thắng (của 6 ba la mật)." (H.T Thich Trí Quang dịch). Sở y quả là đời đời tu tập 6 ba la mật, không có gián đoạn.

516 Pháp của Phật ở đây là những phẩm chất và thành quả của Phật, như 10 lực, 4 vô úy v.v… 517 Nhiếp luận: "Vì lý do nào mà ba la mật chỉ có 6 số mục? Vì thành lập sự đối trị những nguyên nhân bị đối trị, vì làm chỗ dựa để chứng đắc pháp của chư Phật, và vì tùy thuận thành thục cho chúng sanh. Vì muốn đối trị cái nguyên nhân không đi tới, nên lập thí ba la mật và giới ba la mật - nguyên nhân không đi tới là ham tiền của địa vị và nhà cửa vợ con; vì muốn đối trị cái nguyên nhân làm cho đi tới rồi lại trở lui, nên lập nhẫn ba la mật và tiến ba la mật - nguyên nhân trở lui là đau khổ bởi chúng sanh xúc phạm gây ra khi mình ở trong sanh tử, và biếng nhác đối với sự nỗ lực trường kỳ tu tập thiện pháp; vì muốn đối trị cái nguyên nhân tuy đã đi tới và không trở lui nhưng hỏng mất, nên lập định ba la mật và tuệ ba la mật - nguyên nhân hỏng mất là mọi thứ tán động và trí tuệ sai lầm ác hại. Như thế đó là vì thành lập sự đối trị những nguyên nhân bị đối trị nên chỉ qui định có 6 số mục." (H.T Thích Trí Quang dịch)

518 Là các hạnh hỗ trợ, duyên tố hỗ trợ cho sự thành tựu các ba la mật. Giải thâm mật ghi: "Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, vì lý do nào mà sáu độ gọi là độ? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại: Thiện nam tử, vì năm lý do: một là vì không nhuốm bẩn, hai là vì không lưu luyến, ba là vì không tội lỗi, bốn là vì không phân biệt, năm là vì chánh hồi hướng. Không nhuốm bẩn là không nhuốm bẩn vì những cái trái ngược với các độ. Không lưu luyến là tâm không buộc vào các thành quả và dị thục quả của các độ, và vào sự trả ơn về các độ. Không245

sáu ba la mật 519 và phải đem sáu ba la mật hồi hướng Vô thượng bồ đề, đó là tác ý tùy thuận tu tập.

Kệ tụng:

Tịnh tín và lãnh thọ

Nhạo thuyết và bị giáp

Khởi nguyện và mong cầu

Phương tiện, gồm bảy thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có bảy thứ tác ý: 1. Tác ý tin tưởng trong sáng; 2. Tác ý lãnh hội tiếp nhận; 3. Tác ý trình bày vui vẻ; 4. Tác ý trang bị áo giáp; 5. Tác ý sanh khởi chí nguyện; 6. Tác ý mong cầu; 7. Tác ý phương tiện.

Bồ tát lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với pháp nghĩa của các ba la mật mà khởi sức mạnh giữ vững đức tin sâu xa, đó là tác ý tin tưởng trong sáng. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với pháp nghĩa của các ba la mật một lòng mong cầu, không có tâm chê bai, đó là tác ý lãnh hội tiếp nhận. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đem pháp nghĩa của các ba la mật mà khai thị cho người khác, đó là tác ý trình bày vui tội lỗi là đối với các độ, không có sự tạp nhiễm xen vào và tách rời sự phi phương tiện. Không phân biệt là đối với các độ không theo ngôn từ mà chấp đặc tính. Chánh hồi hướng là đem các độ đã làm đã qui tụ xoay lại mà cầu thành quả vô thượng bồ đề.… Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, năm sự nói trên, mỗi sự có tác dụng gì? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại: Thiện nam tử, nên biết mỗi sự có một tác dụng: các vị Bồ tát vì không nhuốm bẩn nên trong hiện tại luôn luôn thiết tha, nỗ lực tu tập các độ chứ không phóng túng; vì không lưu luyến nên tạo thành cái nhân không phóng túng trong vị lai; vì không tội lỗi nên chính xác tu tập các độ một cách rất khéo hoàn hảo, trong sáng và tươi trắng; vì không phân biệt nên mau chóng viên mãn các độ bằng phương tiện khéo léo; vì chánh hồi hướng nên sanh ra ở đâu, các độ, và những thành quả cùng dị thục quả khả ái của các độ, đều có đặc tính vô tận, đến tận vô thượng bồ đề." (H.T Thích Trí Quang dịch)

519 Pháp nghĩa là nội dung của các ba la mật.

246

vẻ. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi muốn làm cho các ba la mật được đầy đủ mà phát khởi sự dũng mãnh lớn lao, đó là tác y trang bị áo giáp. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi vì làm đầy đủ các ba la mật thì nguyện xin gặp được các duyên tố hỗ trợ sự làm đầy đủ, đó là tác ý sanh khởi chí nguyện. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi mong cầu nhân tố thành tựu Vô thượng bồ đề là các ba la mật, đó là tác ý mong cầu. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi tư duy về phương tiện hỗ trợ cho tác dụng của các ba la mật, đó là tác ý phương tiện.

Ở đây, tác ý trang bị áo giáp, tác ý sanh khởi chí nguyện và tác ý mong cầu sẽ được phân biệt trong phần dạy bảo.

Kệ tụng:

Dũng mãnh và thương xót

Như vậy hai tác ý

Nên biết hai sai biệt

Mỗi một có bốn thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có hai thứ tác ý: 1. Tác ý dũng mãnh; 2. Tác ý thương xót. Hai tác ý này, mỗi tác ý có bốn thứ sai biệt.

Bồ tát tư duy về phương tiện rồi, lại khởi lên ý niệm: nay tôi nên khởi lên bốn thứ dũng mãnh, đó là vững chắc, thành thục, cúng dường và thân cận. Vững chắc là tu tập sáu lần của sáu ba la mật 520, nghĩa là sáu thí cho đến sáu tuệ; sáu thí là thí thí cho đến thí tuệ; giới, nhẫn, tiến, định, tuệ cũng như vậy. Thành thục là đem các ba la mật làm phương tiện nhiếp vật để thành thục chúng sanh. Cúng dường là lấy thí làm sự cúng dường lợi ích, lấy giới, nhẫn, tiến, định và tuệ làm sự 520 Là tu tập mỗi độ mà bao gồm các độ còn lại.247

cúng dường tu hành. Thân cận là dạy bảo chính xác các ba la mật cho người thân cận mình. Đó là tác ý dũng mãnh.

Lại khởi lên ý niệm: nay tôi nên khởi bốn tâm vô lượng: khi các ba la mật hiện tiền (nơi mình) thì nên khởi tâm từ; khi keo lẫn v.v… 521 hiện tiền thì nên khởi tâm bi; khi các ba la mật hiện tiền nơi người khác thì khởi tâm hỷ; khi người khác có đức tin với các ba la mật thì nên khởi tâm vô nhiễm. Đó là tác ý thương xót 522 .

Kệ tụng:

Hổ thẹn và vui thích

Với tâm không khuất phục

Tu trị và xưng thuyết

Đây lại có năm thứ.

Giải thích:

Kệ tụng này có năm thứ tác ý: 1. Tác ý có hổ thẹn; 2. Tác ý có vui thích; 3. Tác ý không khuất phục; 4. Tác ý tu tập đối trị; 5. Tác ý khen ngợi thuyết nghĩa. Tiếp theo, bồ tát khởi lên ý niệm: nếu tôi đối với các ba la mật mà biếng nhác không làm, hay làm một cách sai lầm, thì phải khởi lòng hổ thẹn sâu xa, rằng với sự biếng nhác v.v… thì phải chuyển đổi, còn với thí v.v… thì không chuyển đổi, đó là tác ý có hổ thẹn. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với cảnh giới sở duyên các ba la mật phải giữ tâm không tán loạn, đó là tác ý có vui thích. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi mà thoái lui (sự tu tập) các ba la mật bằng những phương tiện (khéo 521 Nhiếp luận: "Thí có năng lực phá nát keo lẫn, bần cùng; giới có năng lực hủy diệt giới luật ác, nẻo ác; nhẫn có năng lực tận diệt phẫn nộ, oán thù; tiến có năng lực rời xa mọi biếng nhác, ác, bất thiện; định có năng lực tiêu trừ mọi sự tán động; tuệ có năng lực hủy bỏ mọi kiến thức sai lầm, mọi trí tuệ ác hại." (H.T Thích Trí Quang dịch)

522 Tác ý thương xót (lân mẫn tác ý) có thể dịch là tác ý mến trọng, là vì mến 6 ba la mật mình tu và trọng người tu 6 ba la mật.

248

léo) thì là tôi đang tạo tác ý tưởng oan gia, đó là tác ý không khuất phục. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi đối với các ba la mật mà có sự thích ứng với các luận thuyết bằng sự khéo léo tu tập đối trị, đó là tác ý tu tập đối trị. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi vì người đời nhận hiểu và còn phải tùy theo căn tánh của họ mà khen ngợi pháp nghĩa của các ba la mật, đó là tác ý khen ngợi thuyết nghĩa. Kệ tụng:

Y độ đắc bồ đề

Chẳng theo Tự tại thiên

Tội lỗi và công đức

Cả hai cũng phải biết.

Giải thích:

Kệ tụng này có hai tác ý: 1. Tác ý dựa vào các độ; 2. Tác ý phải biết. Bồ tát tác ý khen ngợi pháp nghĩa rồi, lại khởi lên ý niệm: nay tôi dựa vào các ba la mật để chứng đắc đại bồ đề, chẳng phải dựa vào chúa trời Tự tại v.v… 523, gọi đó là tác ý dựa vào các độ. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi phải biết những lầm lỗi ác hại làm chướng ngại các ba la mật 524

và phải biết những công đức của

các ba la mật 525, gọi đó là tác ý phải biết.

523 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 13, phẩm Hành trú thứ 23: "(Ma vương phá hoại chúng sanh bằng cách) dựa vào quy y để lừa dối, mê hoặc chúng sanh, nói chúa trời Tự tại v.v… là nơi chốn quy y, quy y nơi khác là sai lầm."

524 Luyến tiếc thân mạng và tài sản là một trong những lầm lỗi ác hại, làm chướng ngại các ba la mật. Giải thâm mật: "Bồ tát nếu không luyến tiếc thân mạng và tài sản thì có thể lãnh thọ và chấp trì tịnh giới, để chấp trì tịnh giới nên thực hành nhẫn nhục, thực hành nhẫn nhục thì phát ra tinh tiến, phát ra tinh tiến thì có thể thành đạt tịnh lự, thành đạt tịnh lự thì đạt được cái tuệ xuất thế." (H.T Thích Trí Quang dịch)

525 Công đức là quả báo của các ba la mật. Giải thâm mật: "Bạch đức Thế tôn, những gì là quả báo của các độ? Thiện nam tử, quả báo ấy đại khái cũng có sáu : một là được giàu có lớn, hai là249

Kệ tụng:

Vui dồn chứa, thấy nghĩa

Ưa cầu, cầu bốn thứ:

Bình đẳng, vô phân biệt

Hiện trì và đương duyên.

Giải thích:

Kệ tụng này có ba thứ tác ý: 1. Tác ý vui mừng dồn chứa; 2. Tác ý thấy nghĩa; 3. Tác ý ưa thích sự cầu.

Bồ tát tác ý phải biết rồi, lại khởi lên ý niệm: tôi nên vui mừng dồn chứa hai khối phước trí, đó là tác ý vui mừng dồn chứa. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi thấy tự tánh của các ba la mật có lợi ích là năng lực chứng đắc Vô thượng bồ đề, đó là tác ý thấy nghĩa. Lại khởi lên ý niệm: nay tôi thấy sự lợi ích của các ba la mật thì phải khởi lên bốn sự cầu: 1. Cầu bình đẳng, là cầu chỉ quán song tu 526; 2. Cầu vô phân biệt, là cầu ba luân thanh tịnh; 3. Cầu hiện trì, là cầu hiện tại nhiếp trì các độ thì có khả năng thành tựu pháp nghĩa của các độ; 4. Cầu đương duyên, là cầu vị lai sẽ thành tựu duyên tố hỗ trợ cho các độ. Đó là tác ý ưa thích sự cầu. Kệ tụng:

sanh chỗ tốt lành, ba là không có thù oán, không bị phá hoại, lắm nỗi vui vẻ, bốn là đứng đầu mọi người, năm là thân không tổn hại, sáu là thuộc dòng họ lớn." (H.T Thích Trí Quang dịch) 526 Kinh Giải thâm mật: "Đại bồ tát Từ thị thưa Phật: bạch đức Thế tôn, ngang đâu thì nên nói là Bồ tát một chiều tu quán? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, ngang nơi sự liên tục tác ý chỉ tư duy ấn tượng của tâm. Bạch đức Thế tôn, ngang đâu thì nên nói là Bồ tát một chiều tu chỉ? Thiện nam tử, ngang nơi sự liên tục tác ý chỉ tư duy tâm ấy liên tục. Bạch đức Thế tôn, ngang đâu thì nên nói là Bồ tát chỉ quán hóa hợp cùng có (chỉ quán song tu)? Thiện nam tử, ngang nơi sự chính xác tư duy về tâm đồng nhất cảnh."250

Bảy kiến phi hữu thủ

Bốn loại tưởng hy hữu

Trái lại phi hy hữu

Tưởng này cũng có bốn.

Giải thích:

Kệ tụng này có ba thứ tác ý: 1. Tác ý thấy phi hữu thủ; 2. Tác ý tưởng hy hữu; 3. Tác ý tưởng chẳng phải hy hữu.