Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

Chúng sanh bị phiền não làm não loạn tâm nên không tự tại, vì vậy mà gây ra các nghiệp ác. Bồ tát dùng trí tuệ để đối trị phiền não, thường khởi sự nhẫn chịu lớn lao để tăng trưởng đại bi, vì vậy mà ở trong phiền não mà tâm không bị não loạn, cũng như không muốn làm những việc không tùy thuận lợi ích. Đã nói sự ngăn chận tâm không nhẫn chịu, kế nói sự tùy thuận lớn lao. Kệ tụng:

Thắng xuất và tịch tĩnh

Công đức và lợi vật

Tuần tự theo bốn nghĩa

Lớn lao có bốn thứ.

149 Hạnh thanh tịnh kinh (行淸淨經): Chỉ cho phẩm Tịnh hạnh, kinh Hoa nghiêm. Thí dụ như, sắp ngủ thì chấp tay, xoay mặt hướng tây, quán tưởng và niệm Phật hoặc 10 tiếng, hoặc trăm tiếng, hoặc ngàn tiếng, hoặc vạn tiếng, rồi tụng bài kệ: Dĩ thời tẩm tức, đương nguyện chúng sanh, thân đắc an ổn, tâm vô loạn động. (Ngủ nghỉ theo giờ, nên nguyện chúng sanh, thân được yên ổn, tâm không loạn động.) Đó là cách bồ tát vận dụng tâm trí để thu hoạch tất cả công đức thắng diệu, vận dụng bằng cách tu 4 niệm xứ và phóng đại tâm nguyện.85

Giải thích:

Chư bồ tát có bốn thứ tùy thuận lớn lao: 1. Thắng xuất lớn lao, là ở trong ba cõi năm thú vượt trên hết thảy, như kinh Bát nhã ba la mật nói, "Tu bồ đề, nếu sắc thật có pháp tướng, chẳng phải không có pháp tướng, thì đại thừa ấy không thể vượt trên hết thảy thế gian, trời, người, a tu la" 150; 2. Tịch tĩnh lớn lao, là tùy hướng niết bàn vô trú làm chỗ cư trú; 3. Công đức lớn lao, là hai khối phước đức và trí tuệ tăng trưởng. 4. Lợi vật lớn lao, là thường nương tựa đại bi nên không từ bỏ chúng sanh.

Phẩm Nhị Lợi trọn vẹn.

150 Kinh Đại bát nhã, phần 2, phẩm Siêu xuất, thứ 20. Giải thích phẩm ấy là luận Đại trí độ, quyển 51, Giải thích phẩm Thắng xuất, thứ 22. Kinh ghi: "Tu bồ đề! Nếu sắc sẽ thật có tướng không hư vọng, không lẽ khác, không điên đảo, có thường, không biến hoại, chẳng phải không có pháp, thời đại thừa ấy không thể vượt trên hết thảy thế gian, trời, người, a tu la. Tu bồ đề! Song vì sắc hư vọng, do ức tưởng phân biệt, hòa hợp mà có tên gọi, hết thảy đều tướng vô thường, phá hoại, không có pháp, vì vậy nên đại thừa ấy vượt trên hết thảy thế gian, trời, người, a tu la; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy." (H.T Thích Thiện Siêu dịch)86

Phẩm Bảy

CHÂN THẬT

Giải thích:

nhất nghĩa 151.

Đã nói sự tùy thuận tu hành (lợi mình và lợi người), kế nói sắc thái của đệ Kệ tụng:

Chẳng có cũng chẳng không Chẳng giống cũng chẳng khác Chẳng sanh cũng chẳng diệt Chẳng thêm cũng chẳng bớt Chẳng sạch, chẳng không sạch Năm cặp không hai tướng Gọi là đệ nhất nghĩa Hành giả phải nên biết. Giải thích:

Vô nhị nghĩa là đệ nhất nghĩa. Năm sắc thái vô nhị 152 được trình bày như sau: Chẳng có, là sự biểu hiện của hai tánh phân biệt và y tha thì không phải thật có, nên nói là không. Chẳng không, là tánh chân thật biểu hiện thì thật có, nên nói 151 Đệ nhất nghĩa = chân thật nghĩa: chỉ cho pháp tánh, tức Tâm hay chân như. 152 Vô nhị = bất nhị: Nghĩa đen là không hai. Hai là chỉ cho khái niệm đối hiện và đối lập lẫn nhau. Khái niệm như vậy là hiện thân của sự thác loạn. Vô nhị là tự siêu việt lấy nó, là pháp tánh phi hữu vi, phi vô vi. 87

là có. Chẳng giống, là hai tánh phân biệt và y tha không cùng một thật thể (với tánh chân thật). Chẳng khác, là hai tánh ấy cũng không phải khác thể (với tánh chân thật) 153. Chẳng sanh, chẳng diệt, là vì (chân như thì) vô vi. Chẳng thêm, chẳng bớt, là hai phần tạp nhiễm và thanh tịnh khi sanh khởi hay khi đoạn diệt thì pháp giới các pháp vẫn an trú đúng như vậy

154. Chẳng sạch, là tự tánh (chân như)

vốn vô nhiễm nên chẳng cần tu tập cho thanh tịnh. Chẳng không sạch, là khách trần (phiền não) đã bỏ đi 155. Đây là năm sắc thái vô nhị, chính là sắc thái đệ nhất nghĩa, cần phải biết.

Đã nói sắc thái đệ nhất nghĩa, kế nói sự ngăn chận khởi điên đảo đối với đệ nhất nghĩa.

Kệ tụng:

Ngã kiến chẳng thấy ngã

Không tưởng phi vô duyên

Ngoài hai không có ngã

Giải thoát là mê hết. 156

153 Thành duy thức luận: Viên thành thật nơi đó (:y tha), Thường xa lìa biến kế. Nên nó và y tha, Chẳng khác, chẳng không khác, Như tánh vô thường thảy (:không khác, chẳng không khác với các pháp vô thường), Thấy đây, mới thấy kia [:thấy tánh Viên thành này mới thấy tánh Duyên khởi kia (:tánh y tha).]

154 Pháp giới là biệt danh của chân như. Pháp giới an trú: chân như là thật thể bất biến. 155 Kinh Giải thâm mật: "Thắng nghĩa vô tánh do pháp vô ngã hiển lộ thì, luôn luôn và vĩnh viễn, pháp tánh các pháp là an trú, vô vi, không thích ứng với tất cả tạp nhiễm: luôn luôn và vĩnh viễn, pháp tánh các pháp là an trú nên vô vi, là vô vi nên không sanh diệt, là không thích ứng với tất cả tạp nhiễm nên bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn." (H.T Thích Trí Quang dịch) 156 Tạng dịch: 我見自身無我相，非惡處異性相故，除二别無錯亂生，故解脱唯盡錯亂。Ngã kiến tự thân vô ngã tướng, phi ác (thủ: 取) xứ, dị tánh tướng cố, trừ nhị biệt vô thác loạn sanh, cố giải thoát duy tận thác loạn. [Tự thân ngã kiến không có ý tưởng về ngã, vì chẳng phải ác thủ xứ (:tham dục tùy miên, sân hận tùy miên và vô minh ngu si tùy miên), dị tánh tướng (:ngũ uẩn); trừ diệt hai phân biệt (:hai chấp thủ: năng thủ và sở thủ = ngã kiến và năm uẩn) thì không có sanh khởi thác loạn, vì vậy giải thoát chỉ là hết thác loạn.]88

Giải thích:

Ngã kiến không phải là cái thấy về ngã 157, mà là không còn ý tưởng về ngã. Vì sao? Vì ý tưởng về ngã chỉ là sự phân biệt. Không còn ý tưởng về ngã không phải không có duyên tố 158, mà là phiền não tập khí sanh khởi do duyên với năm thọ ấm 159. Ngoài hai không có ngã (tướng): hai, là ngã kiến và năm thọ ấm; và chẳng có cái nào khác ngoài ngã kiến và năm thọ ấm mà có ý tưởng về ngã. Như vậy, ngã kiến chính là sự mê lầm, bởi vì thật sự không có ý tưởng về ngã nào có thể thủ đắc. Giải thoát là mê hết, là duyên vào tự thân mà sanh khởi giải thoát, sự giải thoát ấy chỉ là sự mê lầm đã hết. Không còn ý thức tự ngã thì gọi là giải thoát. Đã nói sự ngăn chận vọng kiến, kế nói sự quở trách tâm điên đảo. Kệ tụng:

Vì sao dựa ngã kiến

Không thấy tự tánh khổ?

Người mê khổ, người khổ

Pháp tánh và vô tánh.

157 Ngã kiến phi kiến ngã.

158 Không tưởng phi vô duyên.

159 Năm thọ ấm: sắc thọ ấm, thọ thọ ấm, tưởng thọ ấm, hành thọ ấm và thức thọ ấm. Năm thọ ấm là pháp sanh diệt, biến dịch, bất lạc, sanh khởi phân biệt và hữu lậu. Tạp a hàm, kinh 55, Ấm: "Một thời, Phật ở trong vườn Lộc dã, Tiên nhân đọa xứ, nước Ba la nại. Bấy giờ, Thế tôn bảo các tỳ kheo: "Nay, Ta sẽ nói về ấm và thọ ấm. Thế nào là ấm? Những gì là sắc, hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai; hoặc trong, hoặc ngoài; hoặc thô, hoặc tế; hoặc tốt, hoặc xấu; hoặc xa, hoặc gần; tất cả chúng được gọi chung là sắc ấm. Tùy theo những gì là thọ, tưởng, hành, thức; tất cả được gọi chung là thọ, tưởng, hành, thức ấm. Đó gọi là ấm. Thế nào là thọ ấm? Nếu sắc là hữu lậu, chấp thủ, thì sắc kia hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai, phát sanh ra tham dục, sân nhuế, ngu si và các thứ tâm pháp tùy phiền não khác. Thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy. Đó gọi là thọ ấm." (Thích Đức Thắng dịch)

89

Giải thích:

Vì sao dựa ngã kiến, Không thấy tự tánh khổ?: Than ôi, người thế gian nương tựa cái gì? Người thế gian nương tựa ngã kiến nên sanh khởi các thứ mê lầm, không thể hiểu rõ các hành là tự tánh của khổ, vì vậy họ thường theo đuổi việc xấu ác.

Người mê khổ, người khổ, Pháp tánh và vô tánh: Khổ là khổ thọ khi mình tiếp xúc cảnh. Người khổ là khổ thọ chưa chấm dứt, chẳng phải mình cùng với khổ tương ưng, gọi là người khổ. Mê khổ là không hiểu rõ tự tánh của khổ. Người mê khổ là người không hiểu rõ nguyên lý vô ngã. Pháp tánh là chỉ có các pháp, vì nhân vô ngã. Vô tánh là các pháp là phi pháp, vì pháp vô ngã. Kệ tụng:

Vì sao duyên khởi thể

Hiện kiến sanh dị kiến

Che đậy không thấy có

Không có lại thấy có.

Giải thích:

Vì sao duyên khởi thể, hiện kiến sanh dị kiến: Than ôi, người thế gian làm thế nào có cái thấy trực tiếp hiện tiền (hiện kiến)? Các pháp hữu vi sanh diệt, mỗi một pháp do duyên sanh khởi, tuy nhiên dựa vào tự thể duyên khởi (của các pháp) lại sanh thêm những cái thấy sai biệt (dị kiến), nghĩa là tự thể của các căn: mắt, v.v… không phải duyên khởi (, mà cần có sự tham dự của tâm thức). 90

Che đậy không thấy có, không có lại thấy có: Do vô minh che đậy nên sự thể duyên khởi của các pháp là có nhưng không thấy có, tự thể của ngã thì không có lại thấy có thật ngã 160 .

Hỏi: Nếu có cái thấy như vậy thì làm thế nào đắc niết bàn? Kệ tụng:

Sanh tử và niết bàn

Không hai, không khác ít Do khéo trú vô ngã

Sanh tận đắc niết bàn. Giải thích:

Sanh tử và niết bàn không có hai thể, thậm chí không có sự sai biệt chút ít. Vì sao? Vì là thể vô ngã bình đẳng vậy. Nếu có người khéo an trú vô ngã mà tu thiện nghiệp thì sanh tử đoạn tận, chứng đắc niết bàn. Như vậy, đã nói sự ngăn chận điên đảo, kế nên nói cách đối trị điên đảo. Kệ tụng:

Phước trí không giới hạn Sanh trưởng đều viên mãn Tư pháp quyết định rồi Thông đạt nghĩa loại tánh. 160 Chánh văn là hữu kiến = thấy có. Tăng nhất a hàm, mục Hai pháp, phẩm Hữu vô, kinh số 2, định nghĩa: "Thế nào là hữu kiến? Thấy dục có thật; thấy sắc có thật; thấy vô sắc có thật. Thế nào là thấy dục có thật? Đó là năm dục. Năm dục là những gì? Sắc được thấy bởi mắt, rất khả ái, rất khả niệm mà người đời tôn thờ chưa từng lìa bỏ. Thanh được nghe bởi tai, hương được ngữi bởi mũi, vị được nếm bởi lưỡi, mượt láng được xúc chạm bởi thân, pháp được nhận biết bởi ý. Đó là hữu kiến." (Thích Đức Thắng dịch) 91

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị giai vị thứ nhất là tập đại tụ

161.

Phước trí không giới hạn, là do có sai biệt vô số và có thời gian vô biên. Sanh trưởng đều viên mãn, là bồ tát tu tập hai khối lớn phước trí thì đến bờ bên kia. Tư pháp quyết định rồi, là nương tựa cái tâm trong định (khi tu chỉ và quán) mà có sự (tác ý) tư duy (đối với ấn tượng chánh định theo giáo pháp phải tư duy, và khéo quyết trạch). Thông đạt nghĩa loại tánh, là hiểu rõ tánh loại và nghĩa lý của các pháp 162 mà mình tư duy 163, trong đó lấy ý ngôn làm tự tánh 164 .

Kệ tụng:

Đã biết nghĩa loại tánh

Khéo trú ở tâm quang

Do hiện kiến pháp giới

Giải thoát khỏi hai tướng.

161 Tập đại tụ (dồn chứa khối lớn): còn gọi là Tư lương vị. 162 Tánh loại và nghĩa lý của các pháp: Kinh Giải thâm mật dạy sự tu tập chỉ quán dựa vào pháp, trong đó có pháp riêng biệt (tự tướng), pháp tổng quát (tổng tướng); trong pháp tổng quát còn có nhỏ, có lớn và có vô lượng. Ngoài ra, sự biết về nghĩa lý của các pháp được trình bày qua 10 sự, 5 sự, 4 sự, 3 sự. Mười sự là: biết tánh tận hữu, biết tánh như hữu, biết nghĩa năng thủ, biết nghĩa sở thủ, biết nghĩa dựng nên, biết nghĩa hưởng dụng, biết nghĩa đảo ngược, biết nghĩa không ngược, biết nghĩa tạp nhiễm và biết nghĩa thanh tịnh. Năm sự là: sự biến tri, nghĩa biến tri, nhân biến tri, quả biến tri và biết sự ấy. Bốn sự là: chấp thọ, lãnh nạp, liễu biệt và nhiễm tịnh. Ba sự là: văn, nghĩa và giới. Hiểu rộng thì xin xem kinh Giải thâm mật. 163 Tư duy ở đây được hiểu là tư duy tu, nghĩa là chuyên chú, chánh định. 164 Ý ngôn: Một tên khác của ý thức. Ý thức hay phân biệt danh ngôn nên gọi là ý ngôn. Bồ tát tu tập hiện quán có năng lực tác ý đúng lý nên thông suốt ấn tượng của tâm, tức ấn tượng tương tự về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp, chỉ là ý thức, giả thiết và không thật, vì vậy tất cả pháp là chẳng phải pháp, chẳng phải nghĩa, chẳng phải năng thủ, chẳng phải sở thủ, hiện chứng tất cả pháp toàn là duy thức.

92

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị giai vị thứ hai là thông đạt. Do hiểu rõ tất cả các nghĩa chỉ là ý ngôn làm tự tánh, tức là hiểu rõ tất cả các nghĩa toàn là tâm quang 165. Bồ tát bấy giờ được gọi là khéo an trú duy thức. Từ sự an trú ấy trở về sau, bồ tát hiện thấy pháp tánh 166, liễu đạt phạm trù hai tướng 167, tức là giải thoát năng chấp và sở chấp.

Kệ tụng:

Rời tâm không có vật

Vật không, tâm cũng không

Đã hiểu hai không rồi

Khéo trú chân pháp giới.

Giải thích:

165 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 7, phẩm Giáo Thọ: "Ở đây, bồ tát thấy các nghĩa đều là tâm quang, chẳng phải ngoài tâm quang có cái thấy khác, bấy giờ bồ tát diệt được sự tán loạn của sở chấp. Đây là cái thấy của bồ tát ở nhẫn vị."

166 Hiện thấy pháp tánh (Hiện kiến pháp giới): Chỉ cho bồ tát nhập vào cái định không cách hở (vô gián định) để phát sanh trí vô lậu, chuẩn bị nhập kiến đạo, và bồ tát ấy được gọi là bồ tát an trú thế gian đệ nhất pháp vị. Nhiếp luận: "Vị bồ tát như vậy ngộ nhập cái ấn tượng tuồng như thật có của ý thức nên ngộ nhập biến kế, ngộ nhập duy thức nên ngộ nhập y tha, còn viên thành thì ngộ nhập thế nào? Nếu đã loại bỏ cái ý tưởng duy thức vốn thuộc chủng loại đa văn huân tập của ý thức, thì bấy giờ bồ tát đã loại bỏ ấn tượng thật có, mọi ấn tượng tuồng như thật có không thể phát sanh, nên cái ý tưởng duy thức cũng không sanh được. Vì lý do ấy mà đứng ở chỗ mọi nghĩa (của các pháp) đều không có danh riêng (= danh ngôn), sống thích ứng với sự hiện thấy pháp tánh. Bấy giờ là bồ tát đã phát sanh cái trí bình đẳng, không phân biệt năng tri sở tri, do đó mà vị bồ tát này được gọi là ngộ nhập viên thành." (H.T Thích Trí Quang dịch) 167 Hai tướng (nhị tướng): Thông thường nhị tướng là có, không, sạch, dơ v.v… Chính xác, nhị tướng là khái niệm (tướng) mà thực chất là phân biệt đối chiếu (nhị). Thí dụ như đây là cái bàn, thì cùng lúc đã có nghĩa tất cả cái khác không là cái bàn, đó là nhị tướng. Như vậy, nhị tướng là khái niệm phân biệt đối chiếu.

93

Kệ tụng này hiển thị giai vị thứ ba là kiến đạo 168. Bồ tát đã hiện thấy pháp tánh thì thể hội rời tâm không có vật sở thủ, và vì không có vật sở thủ nên không có tâm năng thủ 169. Nên biết, rời xa hai tướng năng thủ và sở thủ là khéo an trú tự tánh của pháp giới 170.

Kệ tụng:

Trí lực vô phân biệt

Thường bình đẳng, biến hành

Hủy hoại khối lầm lỗi

Như thuốc năng trừ độc.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị giai vị thứ tư là tu đạo. Bồ tát khi thể nhập cái trí đệ nhất nghĩa 171 thì được chuyển y 172 , và bằng trí vô phân biệt thường xuyên thuận hành pháp tánh một cách cùng khắp và bình đẳng. Vì sao? Vì hủy diệt cái khối lầm lỗi vấn vít do nương tựa sự huân tập tánh y tha. Hỏi: Sức mạnh của trí vô phân biệt như thế nào? 168 Kiến đạo: Là bồ tát chứng nhập địa đầu tiên, tức Cực hỷ địa hay Hoan hỷ địa. 169 Ngoài tâm không có vật sở thủ là nói "đương thể tức không", cũng là ý "vô nhất vật" trong bài kệ ngộ giải của Lục tổ Huệ Năng. 170 Tự tánh của pháp giới: pháp tánh bất nhị. 171 Trí đệ nhất nghĩa: Là trí có được từ kim cương tâm hay kim cương dụ định, nghĩa là bồ tát ở mười địa, bằng tâm kiên cố của kim cương định, đoạn trừ tất cả vô minh vi tế để thành chánh giác.

172 Chuyển y = đại niết bàn.

94

Đáp: Sức mạnh của trí vô phân biệt giống như dược phẩm A già đà 173 rất tốt, có công năng tiêu tan mọi độc chất. Kệ tụng:

Duyên Phật khéo thành pháp

Tâm căn an pháp giới

Hiểu niệm là phân biệt

Mau về biển công đức.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị giai vị thứ năm là cứu cánh. Duyên Phật khéo thành pháp, là các bồ tát đối với tất cả diệu pháp Phật dạy rất khéo xác lập thì bắt rễ vào trong diệu pháp ấy bằng những duyên tố tổng tụ. Hỏi: Duyên tố tổng tụ là gì?

Đáp: Tâm là gốc rễ an trú pháp giới, vì có cái định thêm sáng 174 mà thể nhập trí đệ nhất nghĩa. Do trí tuệ này an trú pháp giới, nên tâm này được gọi là gốc rễ.

Hỏi: Sau giai đoạn này lại khởi quán thế nào? Đáp: Hiểu niệm là phân biệt, nghĩa là giai đoạn này về sau, bồ tát khởi quán như thứ lớp hiện quán của giai đoạn trước: mỗi khi ý niệm chuyển biến thì thấu biết ý niệm chỉ là phân biệt 175, chẳng thật có. 173 A già đà (agada) là tên một thứ thuốc phòng ngừa và trị mọi thứ bịnh, mọi thứ độc, dịch là phổ khứ, vô giá, vô bịnh, bất tử dược. Kinh Niết Bàn có nói: "Bồ tát nguyện cho chúng sanh được món thuốc A già đà, nhờ sức thuốc ấy họ trừ được tất cả vô số thứ độc hại". 174 Định thêm sáng: Tức Kim cương dụ định. Chánh văn là thử minh nhập đệ nhất nghĩa trí cố. 175 Phân biệt: hư vọng phân biệt, trong đó có 3 loại phân biệt: danh ngôn phân biệt, tự tánh phân biệt và sai biệt phân biệt.

95

Hỏi: Sự thấu biết như vậy thì tiến đến quả vị nào? Đáp: Mau về biển công đức, nghĩa là thấu biết như vậy thì mau chóng về đến bến bờ biển cả công đức của Phật quả. Phẩm Chân Thật trọn vẹn.

96

Phẩm Tám

THẦN THÔNG

Giải thích:

Đã nói về nghĩa lý chân thật, kế nói rõ sắc thái thần thông của bồ tát. Kệ tụng:

Khởi diệt và ngôn âm

Tâm hành, trú đời trước

Hướng dẫn người, xuất ly

Sáu trí tự tại thông.

Giải thích:

Khởi diệt, là trí cảnh 176 sanh tử, là trí biết sự sanh tử của tất cả chúng sanh. Ngôn âm, là trí cảnh thiên nhĩ, là trí nghe hiểu tất cả ngôn ngữ âm thanh của chúng sanh. Tâm hành, là trí cảnh tha tâm, là trí biết tâm hành sai biệt của chúng sanh. Trú đời trước, là trí cảnh túc mạng, là trí biết những huân tập thiện ác của chúng sanh ở đời trước. Hướng dẫn người, là trí cảnh như ý, là trí biết tâm ý chúng sanh mà đến giáo hóa ở mọi nơi. Xuất ly, là trí cảnh lậu tận, là trí biết chúng sanh khi nào có thể xuất ly, khi nào chưa thể xuất ly. Đối với sáu thứ đối cảnh sai biệt như vậy trong các thế giới, bồ tát sử dụng sáu trí cảnh để biết khắp vô ngại, dũng mãnh tự tại, đó gọi là tự tánh thần thông của bồ tát. Đã nói tự tánh thần thông, kế nói sự tu tập thần thông. 176 Trí cảnh = trí và cảnh: Trí là tâm năng quán. Cảnh là pháp sở quán. Các pháp được phản chiếu bởi trí cho nên được gọi là trí cảnh. 97

Kệ tụng:

Đệ tứ thiền cực tịnh Trí vô phân biệt nhiếp Như vậy lập phương tiện Nương đây tịnh các thông. Giải thích:

thượng.

Sở y là đệ tứ thiền, sở nhiếp là trí vô phân biệt, sở lập là phương tiện 177. Bồ tát tác ý tu tập theo sở y, sở nhiếp và sở lập như vậy thì chứng đắc thần thông tối Đã nói sự tu tập thần thông, kế nói sự đắc quả. Kệ tụng:

Ba trú, trú không sánh Sở trú khéo cúng dường Khiến kia được thanh tịnh Là nói quả thần thông. Giải thích:

Thần thông có ba loại quả: 177 Phương tiện là tác ý đúng lý, không phải sự tác ý của nhị thừa. Trí vô phân biệt làm trợ bạn khi tu quán, vì vậy không tác ý như trạng thái hôn mê, không tầm tư như nhị thiền sắp lên, không thọ tưởng như diệt tận định, không đối tượng hóa chân như mà kế đạt. Ở đệ tứ thiền, muốn đắc thiên nhãn, chuyên chú tác ý ánh sáng biến khắp 10 phương, trong suốt vô ngại, hiện thấy tất cả sắc pháp; muốc đắc thần túc, chuyên chú tác ý thân nhẹ nhàng vô ngại, tùy ý biến hiện; muốn đắc thiên nhĩ, chuyên chú tác ý các loại âm thanh sai biệt; muốn đắc tha tâm, chuyên chú tác ý các loại hành tướng của tâm chúng sanh; muốn đắc túc mạng, lậu tận trí thông đối với việc đời trước, việc đời sau, thì chuyên chú tác ý bốn đế, ba giải thoát v.v…98

1. Quả thắng trú: Thắng trú có ba thứ: một là, Thánh trú; hai là, Phạn trú; ba là, Thiên trú 178. Đó là sự an trú chứng đắc thần thông không gì sánh bằng, không gì hơn hết.

2. Quả khéo léo cúng dường: Tùy theo trú xứ của chúng sanh ở thế gian 179 mà làm sự cúng dường lớn lao 180.

3. Quả làm cho người được thanh tịnh: Khả năng làm cho người cúng dường trở nên thanh tịnh 181.

Hỏi: Thần thông có sáu thứ nghiệp dụng: 1. Nghiệp dụng tự thọ dụng; 2. Nghiệp dụng tha thọ dụng; 3. Nghiệp dụng phóng ánh sáng; 4. Nghiệp dụng du hành; 5. Nghiệp dụng giáo hóa; 6. Nghiệp dụng làm sạch. Sáu thứ nghiệp dụng này như thế nào?

Kệ tụng:

Thế sanh: sự thành, hoại

Thấy đó đều như huyễn

Các loại người mong muốn

Tự tại tùy ý thành.

Giải thích:

178 Thánh trú là trú xứ của bậc thánh, tức không trú, vô nguyện trú, vô tướng trú và diệt tận định trú. Phạn trú là an trú bốm tâm tam muội vô lượng, chính yếu là đại bi vô lượng. Thiên trú là tứ thiền bát định của cõi sắc và cõi vô sắc, chính yếu là đệ tứ thiền. 179 Trú xứ của chúng sanh ở thế gian: Có 9 nơi chúng sanh ở là, 1. Nhân loại và chư thiên của dục giới; 2. Phạm chúng thiên; 3. Quang âm thiên; 4. Biến tịnh thiên; 5. Vô tưởng thiên; (thuộc sắc giới) 6. Không vô biên xứ; 7. Thức vô biên xứ; 8. Vô sở hữu xứ; 9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ (thuộc vô sắc giới).

180 Là phụng sự và cúng dường chư Phật ở trong 10 phương thế giới. 181 Là nhận sự cúng dường của chúng sanh, đồng thời giáo hóa chúng sanh bằng giáo pháp và cả thần thông làm cho người cúng dường được thanh tịnh.99

Hai câu kệ đầu hiển thị nghiệp dụng tự thọ dụng, là thấy các thế giới và các chúng sanh khi thành, khi hoại, đều như huyễn như hóa. Hai câu kệ sau hiển thị nghiệp dụng tha thọ dụng, là chấn động thế giới, phóng ánh sáng v.v…, tùy tâm mong cầu mà thị hiện thân biến hóa một cách tự tại. Về mười thứ tự tại 182 thì như trong kinh Thập địa có nói.

Kệ tụng:

Thần quang chiếu nẻo ác

Khiến tin sanh đường lành

Uy lực chấn cung trời

Điện rung làm ma sợ.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng phóng ánh sáng, có hai thứ: 1. Cứu khổ; 2. Bố ma. Hai câu kệ đầu là nói nghiệp dụng phóng ánh sáng cứu khổ, là phóng ánh sáng chiếu xuống chúng sanh đường dữ, làm cho họ phát khởi lòng tin mà được sanh về đường lành. Hai câu kệ sau là nói nghiệp dụng phóng ánh sáng bố ma, là 182 Mười thứ tự tại: 1. Mạng tự tại: Có thể kéo dài tuổi thọ tùy ý; 2. Tâm tự tại: Không nhiễm sanh tử; 3. Tài tự tại: Tài của dư dật, muốn là liền được, điều này do tu hạnh bố thí mà được; 4. Nghiệp tự tại: Chỉ làm việc thiện và khuyến khích người khác cùng làm; 5. Sanh tự tại: Tùy theo chỗ mong muốn mà thọ sanh, điều này do giữ giới mà được; 6. Giải thoát tự tại: Có thể tùy ý muốn mà biến hóa, do nhẫn mà được; 7. Nguyện tự tại: Muốn gì được nấy, do tinh tiến mà được; 8. Thần lực tự tại: Thần thông tối thắng, do định mà được; 9. Trí tự tại: Biết tất cả các ngôn ngữ, lời nói; 10. Pháp tự tại: Luôn khế kinh, khế lý, khế cơ, do tuệ mà được. Bồ tát ở địa thứ 7 được các trí tuệ sâu rộng, chứng đắc đạo quả và nhờ năng lực thiền định sâu xa kiên cố, trong từng ý niệm tinh tấn thực hành 10 độ, 4 nhiếp pháp, 37 bồ đề phần pháp, 3 giải thoát môn, cho nên đắc được 10 thứ tự tại, vì vậy địa thứ 8 tự nhiên được thành tựu. Bồ tát an trụ trong địa thứ 8, có thể tuỳ tâm ứng hiện hoá thân cứu giúp hết thảy chúng sanh, đó là nhờ có được 10 thứ tự tại. 100

phóng ánh sáng chiếu lên cung trời làm rung động cung điện của ma vương, làm cho ma vương hoảng sợ.

Kệ tụng:

Du hành các tam muội

Đứng đầu trong tăng chúng

Thường hiện ba loại hóa

Làm lợi cho chúng sanh.

Giải thích:

Hai câu kệ đầu hiển thị nghiệp dụng du hành, là ở tại chúng hội của Phật 183 ,

bồ tát an trú các tam muội thì du hành tự tại trong mọi thế giới. Hai câu kệ sau hiển thị nghiệp dụng giáo hóa, có ba thứ: 1. Nghiệp xứ giáo hóa, là dùng công xảo nghiệp xứ 184 mà giáo hóa tự tại; 2. Tùy tâm giáo hóa, là tùy theo những mong cầu của chúng sanh mà giáo hóa tự tại; 3. Thắng thượng giáo hóa, là thị hiện sự thắng thượng như trú ở Đâu suất thiên cung v.v… 185 mà giáo hóa. Bồ tát thường dùng ba loại giáo hóa này để lợi ích chúng sanh.

Kệ tụng:

183 Chúng hội của Phật hay đại tập hội của chư Phật, là đại hội gồm toàn chư vị bồ tát. Thân bồ tát là tha thọ dụng thân, thân ấy thọ dụng pháp lạc đại thừa. 184 Công xảo nghiệp xứ = nhất thiết công xảo cứu cánh minh xứ: tất cả các môn khoa học về kỹ thuật, nghệ thuật và công nghiệp. Cũng chỉ cho nhất thiết minh xứ, tức hết thảy các bộ môn học thuật, khoa học. Có năm bộ môn chính (ngũ minh xứ): 1. Thanh minh: ngôn ngữ học; 2. Nhân minh: luận lý học; 3. Nội minh: triết học; 4. Y phương minh: y dược học; 5.Công xảo minh: nghệ thuật và công nghệ.

185 "Từ Đâu suất thiên cung thị hiện ẩn mất, thọ sanh, thọ dục, vượt thành xuất gia, đến chỗ ngoại đạo, tu các khổ hạnh, chứng đại bồ đề, chuyển đại pháp luân, nhập đại niết bàn." (Nhiếp luận) Thân bồ tát ở đây là biến hóa thân.

101

Trí lực khắp tự tại Quốc độ tùy muốn hiện Không Phật khiến nghe Phật Vọt xa thấy Phật cảnh. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng làm sạch, có hai thứ: 1. Làm sạch quốc độ; 2. Làm sạch chúng sanh. Hai câu kệ đầu nêu rõ sự làm sạch quốc độ: bồ tát được trí tuệ tự tại mà hiện hóa thế giới thanh tịnh như thủy tinh, lưu ly v.v… theo sự mong cầu của chúng sanh. Hai câu kệ sau nêu rõ sự làm sạch chúng sanh: bồ tát ở trong thế giới mà không có Phật xuất thế có thể làm cho chúng sanh nghe danh hiệu Phật rồi khởi đức tin trong sạch và phát tâm nguyện cầu sanh về thế giới có Phật xuất thế.

Đã nói nghiệp dụng của thần thông, kế nói sự tương ưng của thần thông. Kệ tụng:

Sức thành thục chúng sanh Chư Phật thảy khen ngợi Mở lời đều tin nhận Như vậy nói tương ưng. Giải thích:

Sự tương ưng của thần thông có ba thứ: 1. Tương ưng thành thục chúng sanh: Thần thông được ví như đôi cánh chim vừa mới hình thành 186; 2. Tương ưng 186 Luận Đại trí độ, Giải thích phẩm Tất định, thứ 83: "Này Tu bồ đề, bồ tát nếu xa lìa thần thông thời không thể theo ý chúng sanh thuyết pháp lành cho họ. Vì thế, bồ tát khi hành bát nhã102

khen ngợi: Thần thông thường được chư Phật khen ngợi 187; 3. Tương ưng tin nhận: Thần thông làm cho người nghe giảng thuyết đều tin tưởng và tiếp nhận. Đã nói sự tương ưng của thần thông, kế nói về sự an trú thần thông đầy đủ. Kệ tụng:

Sáu trí và ba minh

Tám giải, tám thắng xứ

Mười biến nhập, tam muội

Dũng mãnh nhờ thần thông.

Giải thích:

Bồ tát an trú thần thông có đủ sáu thứ sai biệt: 1. Sáu trí 188; 2. Ba minh 189; 3. Tám giải thoát 190; 4. Tám thắng xứ 191; 5. Mười biến nhập 192; 6. Các tam muội 193. Sáu nghĩa như vậy để phân biệt thần thông có đủ sai biệt. ba la mật nên khởi lên thần thông. Thí như chim không có cánh thời không thể bay cao; bồ tát không có thần thông thời không thể tùy ý giáo hóa chúng sanh. Do vậy, bồ tát khi hành bát nhã ba la mật nên khởi lên các thần thông, khởi lên các thần thông rồi nếu muốn làm lợi ích chúng sanh thời tùy ý lợi ích được." (H.T Thích Thiện Siêu dịch) 187 Như trong kinh thường có vị bồ tát hướng về Phật thưa hỏi đúng lý, thì Phật đáp: "Thiện nam tử, tốt lắm ông có thể hỏi Như lai cái thâm nghĩa như vậy." 188 Sáu trí: 6 trí cảnh hay 6 thông: 1. Thiên nhãn thông; 2. Thiên nhĩ thông; 3. Tha tâm thông; 4. Thần túc thông; 5. Túc mạng thông; 6. Lậu tận thông.

189 Tam minh: 1. Túc mạng minh; 2. Thiên nhãn minh; 3. Lậu tận minh. 190 Tám giải thoát: 1. Tự mình có sắc, thấy các sắc; 2. Quán tưởng nội sắc là vô sắc, thấy các ngoại sắc; 3. Quán tưởng sắc là tịnh, chú tâm trên suy tưởng ấy; 4. Vượt khỏi hoàn toàn sắc tưởng, diệt trừ các tưởng hữu đối, không tác ý đến những tưởng khác biệt, với suy tư "hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ; 5. Vượt khỏi hoàn toàn Không vô biên xứ, với suy tư "thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ; 6. Vượt khỏi hoàn toàn Thức vô biên xứ, với suy tư "không có vật gì", chứng và trú Vô sở hữu xứ; 7. Vượt khỏi hoàn toàn Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ; 8. Vượt khỏi hoàn toàn Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng; đó là sự giải thoát thứ tám.103

Đã nói sự an trú thần thông đầy đủ, kế nói sự an trú thần thông lớn lao. Kệ tụng:

Năng an không tự tại

Thường siêng làm lợi vật

Đi ba cõi không sợ

Dũng mãnh như sư tử.

Giải thích:

Thần thông của bồ tát có ba thứ lớn lao: 1. Tự tại lớn lao: Chúng sanh vì phiền não mà không được tự tại, trí lực của bồ tát có khả năng an trí tự tại (cho chúng sanh); 2. Hoan hỷ lớn lao: Bồ tát thường siêng năng làm lợi ích cho chúng sanh, chỉ một mục đích là an lạc (cho chúng sanh); 3. Vô úy lớn lao: Bồ tát đi trong ba cõi vẫn có được sự dũng mãnh cực kỳ như sư tử.

Phẩm Thần Thông trọn vẹn.

191 Tám thắng xứ: 1. Bên trong có sắc tưởng, bên ngoài quán sắc lượng nhỏ; 2. Bên trong có sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vô lượng; 3. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc lượng nhỏ; 4. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vô lượng; 5. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc xanh; 6. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc vàng; 7. Bên trong không sắc tưởng, bên ngoài quán sắc đỏ; 8. Bên trong tướng sắc tưởng, bên ngoài quán sắc trắng. 192 Mười biến nhập = 10 biến xứ: 1. Biến xứ đất; 2. Biến xứ nước; Biến xứ lửa; 4. Biến xứ gió; 5. Biến xứ xanh; 6. Biến xứ vàng; 7. Biến xứ đỏ; 8. Biến xứ trắng; 9. Biến xứ ánh sáng; 10. Biến xứ hư không.

193 Các tam muội như Đại thừa trang nghiêm tam muội, Tập phước định vương tam muội, Hiền thủ tam muội, Kiện hành tam muội v.v…, chủng loại vô lượng.104

Phẩm Chín

THÀNH THỤC

Giải thích:

Đã nói thần thông của bồ tát. Các bồ tát làm thế nào để tự thành thục? Kệ tụng:

Dục, tín, xả, bi, nhẫn

Niệm, lực, kiên và chi

Thích ứng tự thành thục

Chín thứ đều thượng phẩm.

Giải thích:

Bồ tát có chín thứ thành thục bản thân: 1. Dục thành thục, là mong cầu pháp đại thừa; 2. Tín thành thục, là tâm ý trong sạch đối với bậc thuyết pháp ấy; 3. Xả thành thục, là diệt trừ phiền não; 4. Bi thành thục, là thương xót chúng sanh; 5. Nhẫn thành thục, là khả năng thực hành khổ hạnh khó làm 194; 6. Niệm thành thục, là thọ trì tất cả pháp đại thừa; 7. Lực thành thục, là khả năng thông đạt tất cả pháp; 8. Kiên thành thục, là ác ma, ngoại đạo không thể xâm đoạt; 9. Chi thành thục, là thiện phần được viên mãn. Chín thứ như vậy, bồ tát tu tập cùng cực đến địa vị tối thượng, gọi là sắc thái thành thục. Chín sắc thái thành thục này, mỗi sắc thái có nhân tố, tự thể và nghiệp dụng, sau đây xin nói.

194 Cũng được hiểu là vạn hạnh khó tu, như bồ tát nghe nói vạn hạnh như bố thí rất là khó tu. Nhẫn thành thục thì không thoái lui và khuất phục trước các vạn hạnh khó tu ấy.105

Kệ tụng:

Gần bạn, nghe, tư duy Thắng dũng, thắng cứu cánh Nhiếp pháp và thọ pháp Sắc thái dục thành thục. Giải thích:

Thân cận thiện hữu, lắng nghe chánh pháp, như pháp tư duy, đây là ba nhân tố phát sanh tâm mong cầu đại thừa, gọi là nhân tố của dục tâm. Tinh tấn dũng mãnh vượt lên tất cả bất tư nghị xứ 195 để đạt đến cứu cánh vô ngại, gọi là tự thể của dục tâm. Sống trong chỗ có tai hoạnh 196 mà vẫn có thể giữ gìn pháp đại thừa, và đối với pháp đại thừa được thuyết, bồ tát phát sanh tín tâm và lãnh thọ, gọi là nghiệp dụng của dục tâm. Kệ tụng:

Khối phước trí Như lai Tịnh tâm không thể hoại Mau nhận quả định trí Sắc thái tín thành thục. Giải thích:

195 Bất tư nghị xứ: Du già sư địa luận, quyển 11: "Bất khả tư nghị xứ là tư duy của mình, tư duy của hữu tình, tư duy của thế gian." Cũng luận ấy, quyển 25: "Thế nào là tư duy chánh pháp? Như có độc xứ không nhàn có thể quán sát tư duy chánh pháp được nghe và tin nhận, thì cần phải rời xa 6 xứ không nên tư duy, đó là là tư nghị về mình, tư nghị về hữu tình, tư nghị về thế gian, tư nghị về nghiệp quả dị thục của hữu tình, tư nghị về bậc tĩnh lự và cảnh giới tĩnh lự, tư nghị về chư Phật và cảnh giới chư Phật." 196 Tai hoạnh: Du già sư địa luận, quyển 5: "Có tai hoạnh, nghĩa là chỗ sở y của già, bịnh, chết."106

Tin nhận những gì đức Bà già bà 197 rộng thuyết, gọi là nhân tố của tín tâm. Được bất hoại tịnh 198, gọi là tự thể của tín tâm. Được định tăng thượng và tuệ tăng thượng 199, gọi là nghiệp dụng của tín tâm.

Kệ tụng:

Khéo hộ trì sáu căn

Lìa ác khởi đối trị

Ưa tu các thiện pháp

Sắc thái xả thành thục.

Giải thích:

Lấy chánh niệm, khinh an v.v… 200 để khéo hộ trì các căn, gọi là nhân tố của xả. Rời xa bất thiện giác 201, khởi đầu cho địa vị vô gián đạo 202, gọi là tự thể của xả. Với các thiện pháp thường ưa tu tập, gọi là nghiệp dụng của xả. 197 Bà già bà (Bhagavat): Còn gọi là Bạc già phạm, dịch là Thế tôn, tức là đấng có 10 danh hiệu, có đầy đủ các đức, được người đời tôn kính.

198 Kinh Tạp a hàm, Tứ bất hoại tịnh, kinh số 804: "Những gì là bốn? Bất hoại tịnh đối với Phật; bất hoại tịnh đối với Pháp; bất hoại tịnh đối với Tăng; thành tựu Thánh giới. Vì sao? Nếu bốn đại, đất, nước, lửa, gió có sự thay đổi, tăng giảm, nhưng bốn bất hoại tịnh này chưa từng có sự tăng giảm biến đổi khác. Chúng không tăng giảm biến khác chỉ vì đa văn Thánh đệ tử đã thành tựu được đối với Phật, nên nếu bị đọa vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, điều này không thể có được. Cho nên, các tỳ kheo nên học như vầy: Ta sẽ thành tựu bất hoại tịnh đối với Phật; thành tựu bất hoại tịnh với Pháp, Tăng, thành tựu Thánh giới, và sẽ thiết lập cho người khác cũng được thành tựu." (Thích Đức Thắng dịch)

199 Chánh văn là định trí quả. Định tăng thượng là thần thông và các tam muội. Tuệ tăng thượng là trí vô phân biệt.

200 Tăng chi bộ kinh, Ba pháp, Tăng thượng: "Vị ấy quan sát như sau: "Thắng tấn là tinh tấn của ta, không có thụ động; an trú là niệm của ta, không có thất niệm; khinh an là thân của ta, không có dao động; định tĩnh là tâm của ta, được nhứt tâm". Vị ấy làm cho tăng thượng tự ngã (tăng thượng thế giới, tăng thượng pháp), từ bỏ bất thiện, tu tập thiện, từ bỏ có tội, tu tập không tội, gìn giữ cho tự ngã được thanh tịnh. Này các Tỷ kheo, đây gọi là tự ngã tăng thượng (tăng thượng thế giới, tăng thượng pháp). (H.T Thích Minh Châu dịch)107

Kệ tụng:

Thấy các chúng sanh khổ Thương xót rời tiểu tâm Thọ thân thế gian thắng Sắc thái bi thành thục. Giải thích:

Bồ tát nhìn thấy chúng sanh đang đau khổ, gọi là nhân tố của bi. Sanh tâm cùng cực thương xót, xa hẳn tâm lý tiểu thừa, gọi là tự thể của bi. Được tất cả sự thù thắng của thế gian, nhập vào các địa không còn thoái chuyển, gọi là nghiệp dụng của bi.

Kệ tụng:

Trì tánh quen tu tập Cực khổ năng kham nhẫn Thiện căn ưa tiến tu Sắc thái nhẫn thành thục. Giải thích:

201 Bất thiện giác = bất thiện tầm: Tầm là đánh mạnh vào, có đặc tính là hướng tâm, để tâm trên đối tượng. Bất thiện tầm là hướng tâm về pháp bất thiện. Theo kinh Song tầm, kinh số 19, Trung bộ, thì bất thiện tầm là dục tầm, sân tầm và hại tầm. 202 Vô gián đạo: Là một trong bốn quá trình đoạn trừ phiền não, chứng đắc chân lý. Tứ đạo là gia hạnh đạo, vô gián đạo, giải thoát đạo và thắng tiến đạo. Đàn áp, phá nát sở duyên là gia hành đạo; xả các phiền não là vô gián đạo; nhậm trì đoạn diệt là giải thoát đạo; làm cho các phiền não viễn ly tương tục là thắng tiến đạo. Theo luận Câu xá thì tất cả phiền não đều được đoạn trừ ở vô gián đạo.

108

Kiên trì, chịu đựng và nhẫn nại 203 là những từ đồng nghĩa. Tập quen sự nhẫn nại thành tánh, gọi là nhân tố của nhẫn. Khả năng chịu đựng những khổ sở như gió lạnh, v.v…, gọi là tự thể của nhẫn. Sống trong thắng sanh xứ 204 vẫn thường tu tập

thiện pháp, gọi là nghiệp dụng của nhẫn.

Kệ tụng:

Báo tịnh khéo tùy thuận

Đi vào thuyết thiện ác

Năng khởi đại bát nhã

Sắc thái niệm thành thục.

Giải thích:

Thành tựu khí thể thanh tịnh 205, gọi là nhân tố của niệm 206. Theo pháp được nghe có thể thuyết ra hai nghĩa thiện ác, dùng cái tuệ văn tư tu mà hiểu sâu 203 Nhẫn nại (nhẫn chịu) có hai: nhẫn chịu oán hại (nại oán hại nhẫn) và nhẫn chịu cực khổ (an thọ pháp nhẫn). Nhẫn nại như vậy là pháp môn tu tập của tất cả hiền thánh. 204 Thắng sanh xứ (cõi thọ sanh thù thắng): tịnh độ của Phật, nơi có Phật xuất thế, được nghe chánh pháp và có năng lực thần thông làm nhiều lợi ích cho chúng sanh. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Phạn trú, thứ 20: "Nếu không có tâm đại bi thì không thể khởi nhẫn nhục khó làm trước cái khổ lớn (sanh tử). Nếu không có sự nhẫn nhục khó làm trước cái khổ lớn (sanh tử) thì không thể khởi tư duy về lợi ích cho chúng sanh. Nếu không có sự tư duy về lợi ích cho chúng sanh thì không thể khởi nguyện sanh về cõi thù thắng. Nếu không có sự nguyện sanh về cõi thù thắng thì không thể thọ sanh cõi thù thắng. Nếu không có sự thọ sanh cõi thù thắng thì không thể thành thục chúng sanh." Nhiếp luận: "Năng lực của định tăng thượng là sống trong cái vui của thiền định thì tùy ý muốn mà thọ sanh (thắng xứ)." 205 Chánh văn là đắc thanh tịnh khí. Phẩm Giáo thọ, thứ 15: "Khí thể thành thanh tịnh, Kham tiến thừa vô thượng: Các bồ tát được chư Như lai khen ngợi rồi liền thành tựu khí thể thanh tịnh, có thể gánh vác, đi vào thừa tối thượng."

206 Nhiếp niệm (chánh niệm) do giữ giới thanh tịnh mà có, gọi là giới niệm. Giới niệm như vậy là phương tiện của tam muội đối trị sự phóng túng do tác ý (động niệm). Trường A hàm, kinh Du hành: ""Này Tu bạt đà la, nếu các vị tỳ kheo ai tự thu nhiếp được thì thế gian này không phải trống không, không có La hán."

109

chánh pháp không quên mất, gọi là tự thể của niệm 207. Khả năng phát sanh trí tuệ xuất thế 208, gọi là nghiệp dụng của niệm.

Kệ tụng:

Chủng phước trí 209 viên mãn

Quả khởi nương tối thượng

Thế gian được bậc nhất

Sắc thái lực thành thục.

Giải thích:

Tràn đầy chủng tử của hai khối phước trí, gọi là nhân tố của lực. Khả năng có được sự y chỉ tối thượng 210, gọi là tự thể của lực. Tùy ý thành thục địa vị bậc nhất trong thế gian 211, gọi là nghiệp dụng của lực.

Kệ tụng:

207 Chánh niệm là tư duy và ghi nhớ chánh pháp mà mình văn, tư, tu. Không có chánh niệm thì sự văn, tư, tu chánh pháp, dù cầu được người giúp cho, cũng vẫn khó có, mà có rồi cũng không giữ và thành được. Đây là quán trí của tam muội đối trị giặc phiền não xâm nhập tâm trí làm hại 3 thiện căn là sự cầu văn, tư và tu.

208 Trí tuệ xuất thế (xuất thế bát nhã): trí tuệ chứng chân thật nghĩa (đệ nhất nghĩa), tức như sở hữu tánh (cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu); tánh ấy là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh.

209 Chánh văn là nhị tụ giới (二聚界): Nhị tụ là 2 khối phước trí. Giới là tên gọi khác của chủng tử, như kinh Đại tập, phẩm 12, Vô Tận Ý bồ tát, có ghi: "Hết thảy hữu tình, từ vô thỉ đến nay, có đa dạng giới, như đống ác xoa, tồn tại một cách tự nhiên như vậy." 210 Y chỉ tối thượng là y chỉ phước trí. Khi chủng tử phước trí thêm lớn nơi a lại da, thì đó là chỗ dựa trực tiếp sanh khởi quả đại thừa thánh đạo, nói cách khác, đó là khéo cụ bị 2 thứ tư lương phước trí một cách vô giới hạn, làm năng lực chứng đắc thánh đạo. 211 Lấy tư lương phước đức để hoạch đắc thân tướng và thọ dụng thù thắng. Lấy tư lương trí tuệ để hoạch đắc trí tuệ thù thắng. Bồ tát thành tựu phước trí như vậy là bậc tối thắng trong tất cả chúng sanh.

110

Quán sâu lý diệu pháp Các ma không thể đoạt Lỗi lầm bộ phái khác Sắc thái kiên thành thục. Giải thích:

Tác ý quán sát đối với diệu pháp và đạo lý 212 , gọi là nhân tố của kiên cố. Ác ma Ba tuần không thể trở ngại và phá hoại, gọi là tự thể của kiên cố. Khả năng bác bỏ những lầm lỗi (thiếu sót) của các bộ phái khác 213, gọi là nghiệp dụng của kiên cố.

Kệ tụng:

Có được khối thiện căn Dựa tinh cần phát khởi Lìa ác và tu thiện Sắc thái chi thành thục. Giải thích:

212 Diệu pháp, là lấy giáo pháp đại thừa làm đối tượng tác quán. Đạo lý, là trú ở nơi đạo lý duy tâm thì sống thích ứng với sự hiện thấy pháp tánh. 213 Chánh văn là tha bộ (他部), chỉ cho các bộ phái tiểu thừa: 1. Thuyết hữu bộ; 2. Tuyết sơn bộ; 3. Độc tử bộ; 4. Pháp thượng bộ; 5. Hiền trụ bộ; 6.Chánh lượng bộ; 7. Mật lâm sơn bộ; 8. Hóa địa bộ; 9. Pháp tạng bộ; 10. Ẩm quang bộ; 11. Kinh lượng bộ. Ở đây ẩn lược tự bộ (自部) là đại thừa hay bộ phái đại thừa (Đại chúng bộ, Nhất thuyết bộ, Thuyết xuất thế bộ, Kê dận bộ).111

Bồ tát thành thục khối các thiện căn 214, gọi là nhân tố của chi 215. Dựa vào

nhân tố này có thể phát khởi sự tinh tấn mạnh mẽ, gọi là tự thể của chi. Lìa các bất thiện, ưa tu thắng thiện 216, gọi là nghiệp dụng của chi.

Kệ tụng:

Chín chủng loại như vậy

Tự thành thục, thục tha

Tăng thiện, tăng pháp thân

Bậc thân cận với đời.

Giải thích:

Tu tập chín chủng loại như dục v.v… là tu tập khả năng tự thành thục, cũng như khả năng thành thục chúng sanh. Tu tập chín thứ thành thục này làm tăng trưởng tất cả thiện căn và tăng trưởng pháp thân. Bậc có thiện căn tăng trưởng và pháp thân tăng trưởng là bậc đáng thân cận hơn cả trong thế gian. 214 Bồ tát nỗ lực tu tập chỉ quán để thành tựu định tăng thượng, từ đó thấu suốt cảnh và tâm đều không nên trú nơi pháp tánh bất nhị. Nhiếp luận nói đến sức mạnh của thiện căn nhậm trì bằng 3 sự luyện mài (tam luyện ma tâm, 三練磨心) và 4 sự phải dứt bỏ (đoạn tứ xứ, 斷四處). Ba sự luyện mài: "Vô số người trong vô lượng thế giới, mỗi sát na đều có người chứng được vô thượng bồ đề, (thì ta đây cũng sẽ chứng được), đó là sự luyện mài tâm chí thứ nhất. Do ý lạc này mà tu được lục độ; ta đã có ý lạc này thì nhờ đó ta dụng công thêm chút nữa sẽ tu được viên mãn về lục độ, đó là sự luyện mài tâm chí thứ hai. Những người có điều thiện còn chướng ngại, vậy mà chết rồi vẫn được sanh ra với cái tự thể khả ái, huống chi ta có điều thiện vi diệu, không còn chướng ngại, thì tại sao lại không được kết quả viên mãn, đó là sự luyện mài tâm chí thứ ba." Bốn sự phải dứt bỏ: 1. Dứt bỏ tác ý, là tách rời cái tác ý của thanh văn duyên giác; 2. Vĩnh viễn dứt bỏ sự hoài nghi của cái trí tuệ khác, là tách rời mọi sự hoài nghi đối với đại thừa; 3. Dứt bỏ pháp chấp, là tách rời ngã và ngã sở trong giáo pháp được nghe và được nghĩ; 4. Dứt bỏ phân biệt, là tách rời tác ý và phân biệt đối với mọi hiện tượng hiện tiền và xác lập." (H.T Thích Trí Quang dịch)

215 Chi (支): ở luận này, chi được hiểu là thiện phần, thiện căn tụ (善根聚). 216 Thắng thiện: là điều thiện thù thắng, vì chướng ngại được vĩnh viễn đoạn trừ.112

Đã nói bản thân bồ tát có được sự thành thục, kế nói sự thành thục chúng sanh của bồ tát.

Kệ tụng:

Nhọt chín thì nặn được Cơm chín thì ăn được Chúng sanh chín cũng vậy Là hai phần xả dụng. Giải thích:

Bồ tát có hai phần xả dụng: 1. Phần chướng ngại; 2. Phần đối trị. Phần chướng ngại cho sự thành thục thì cần phải xả bỏ 217, như cái ung nhọt chín mùi cần phải nặn cho vỡ mủ. Phần đối trị chướng ngại cho sự thành thục thì cần phải thọ dụng 218, như cơm chín thì có thể ăn được. Đó là chỗ dựa cho sự thành thục chúng sanh.

Đã nói chỗ dựa cho sự thành thục, kế nói sự sai biệt của thành thục. Kệ tụng:

Xả, phổ, thắng, tùy, thiện Đắc, thường, tiệm, tám loại Như vậy các thành thục Là chủng loại sai biệt. Giải thích:

217 Đó là hai chướng, phiền não chướng và sở tri chướng, cẩn phải xả bỏ. 218 Cái đối trị hai chướng ấy là hai trí, tức trí căn bản ở kiến đạo vị và trí hậu đắc ở tu đạo vị.113

Sắc thái thành thục chúng sanh có tám thứ: 1. Thành thục xả, là làm cho diệt trừ phiền não; 2. Thành thục phổ, là giáo hóa bằng giáo nghĩa ba thừa; 3. Thành thục thắng, là vượt thắng các học thuyết ngoại đạo; 4. Thành thục tùy, là thuyết giảng thích ứng căn cơ; 5. Thành thục thiện, là làm cho sanh tâm cung kính 219; 6. Thành thục đắc, là làm cho không có cái thấy biết điên đảo 220; 7. Thành thục thường, là làm cho vĩnh viễn không còn thoái chuyển

221; 8. Thành thục tiệm, là

làm cho tuần tự tăng trưởng

222.

Đã nói sự sai biệt của thành thục, kế nói cái tâm thù thắng của thành thục. Kệ tụng:

Lợi con, lợi người thân

Lợi mình: ba lợi thắng

Bồ tát lợi tất cả

Ba lợi thắng không sánh.

Giải thích:

Người trong thế gian cho rằng yên vui con cái, yên vui người thân và yên vui bản thân là những tâm lý tối thắng. Bồ tát mong muốn thành thục khắp cả 219 Cung kính bậc thiện tri thức và cung kính đối với chánh pháp được tiếp nhận. 220 Thấy biết điên đảo là đối với 5 uẩn vô thường tưởng là thường, khổ tưởng là lạc, vô ngã tưởng là ngã, bất tịnh tưởng là tịnh.

221 Là không thoái chuyển đối với tuệ giác vô thượng, bao gồm sự không còn đọa lạc ác đạo, sự được vô sanh pháp nhẫn và sự quyết định sẽ thành Phật.

222 Là tuần tự tu tập văn tư tu, đắc pháp và đắc tuệ.Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 1, phẩm Thành tông: "Nếu người tu hành ban đầu dựa vào vị thiện tri thức thì có khả năng sanh khởi sự nghe chánh pháp, tiếp theo là từ (hiểu biết) văn nghĩa chánh pháp mà có khả năng sanh khởi sự nghĩ nhớ chánh pháp, sau đó cái trí về chánh pháp được phát sanh từ cảnh giới chân thật. Từ chánh pháp trí mà chứng đắc pháp quả, và cũng từ chánh trí về sau sanh khởi giải thoát trí."114

chúng sanh, dục tâm ấy hơn hẳn ba tâm lý thế gian, không thể đem ra so sánh, thế nên, cái tâm trong sự thành thục chúng sanh của bồ tát thì tối thắng. Hỏi: Tâm tối thắng ấy làm sao thành lập? Kệ tụng:

Thế gian không yêu mình Làm sao yêu người được Bồ tát bỏ yêu mình Chỉ có yêu người thôi. Giải thích:

Người thế gian lúc nào cũng muốn yêu thương bản thân, nhưng đôi khi không thể làm cho mình yên vui và thuận lợi, nói chi đến việc yêu thương tha nhân, làm cho người yên vui và thuận lợi. Bồ tát trái lại, buông bỏ sự yêu thương bản thân, chỉ (nuôi dưỡng) sự yêu thương tha nhân, vì vậy, cái tâm trong sự thành thục chúng sanh thì hơn hẳn tâm lý thế gian. Hỏi: Vận dụng cái tâm tối thắng ấy như thế nào cho sự thành thục? Kệ tụng:

Thân, của, tất cả xả Bình đẳng và không chán Thiếu thốn cho đầy đủ An lập nơi thiện căn. Giải thích:

115

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng bố thí ba la mật. Bố thí có ba thứ: 1. Bố thí của cải thân mạng: Của cải ở ngoài và thân mạng ở trong, tất cả đều xả bỏ; 2. Bố thí bình đẳng: Ruộng phước của sự bố thí phải là sự rời bỏ tâm cao thấp 223 ; 3. Bố thí không biết chán: Bố thí một cách mạnh mẽ, thường xuyên và không mệt mỏi. Đó là ba sự bố thí nhiếp lấy chúng sanh hai đời: đời hiện tại đều được sung túc, đời vị lai an lập thiện căn 224.

Kệ tụng:

Thường, tự tánh, viên mãn

Tự vui, không phóng dật

Dẫn vào giới cụ túc

Hai quả thường vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng trì giới ba la mật. Bồ tát có năm thứ trì giới: 1. Trì giới thường xuyên, là đời này đến đời kia đều hộ trì tịnh giới; 2. Trì giới tự tánh, là trì giới bằng cái tâm vô công dụng, an trú trong tự thể chân thật; 3. Trì giới viên mãn, là thực thi đầy đủ mười đường thiện nghiệp 225, như 223 Không có tâm cao thấp là không thấy mình ban ơn, không thấy kẻ thọ ơn, tức là bố thí bằng lòng chân thành, khiêm tốn. Ngoài ra, bố thí bình đẳng là không có cái tâm phân biệt, phán xét, kỳ thị, như kinh Bát đại nhân giác nói bố thí bình đẳng thì "không nhớ lỗi cũ, không ghét người ác".

224 An lập thiện căn: chánh tín Phật pháp, thọ trì tịnh giới, nhiếp thọ đa văn, tăng trưởng huệ xả, điều nhu chư kiến. (Du già sư địa luận)

225 Thập thiện nghiệp đạo ở đây là mười ba la mật: thí độ, giới độ, nhẫn độ, tiến độ, định độ, tuệ độ, phương tiện độ, nguyện độ, lực độ và trí độ.

116

kinh Thập địa nói rộng 226; 4. Trì giới tự an vui, là thường xuyên có được sự tự vui mừng khả ái 227; 5. Trì giới không phóng dật, là trong mỗi ý niệm không có sai phạm. Đó là năm sự trì giới nhiếp lấy chúng sanh hai đời: đời hiện tại an lập giới phẩm 228, đời vị lai có được công đức của hai quả, đẳng lưu quả và dị thục quả 229 ,

không có dứt hết.

Kệ tụng:

Không ích, nghĩ được ích

Cực nhẫn hiểu phương tiện

Khiến người khởi tùy thuận

Và trồng các thiện căn.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng nhẫn nhục ba la mật. Nếu có người đem đến cho bồ tát nhiều việc không lợi ích, thì bằng sự nhẫn nhục 226 Phật thuyết thập địa kinh, quyển 2 (ĐTK 287): "Khi bồ tát an trú Ly cấu địa này thì tự tánh thành tựu mười đường thiện nghiệp." Kinh Giải thâm mật: "Rời xa hết thảy mọi sự phạm giới rất nhỏ, nên địa thứ hai tên là Ly cấu địa." (H.T Thích Trí Quang dịch) 227 Bồ tát ở địa đầu tiên, Hoan hỷ địa, do hiện thấy pháp tánh mà tự nhiên thủ đắc giới pháp, "thành tựu lợi ích chân thật và vĩ đại, được tâm trí xuất thế mà trước đây chưa được, sanh hoan hỷ lớn lao." Đó là giới pháp vô tận của bồ tát, "là kho tàng tâm, kho tàng địa, kho tàng giới, kho tàng vô lượng hạnh nguyện và kho tàng nhân quả Phật tánh thường trú." (Bồ tát giới Phạm võng)

228 Giới phẩm: tỳ kheo, tỳ kheo ni, thức xoa ma na, sa di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di, thập thiện và bồ tát tâm địa.

229 Chánh văn là y báo nhị quả, tức sở y quả (= tập khí quả, đẳng lưu quả) và báo quả (dị thục quả). Đẳng lưu quả là cái kết quả do đồng loại nhân, hoặc biến hành nhân mà có. Đó là chỉ cái kết quả về hiện tượng nào cùng đồng đẳng, đồng lưu, đồng loại với nguyên nhân của hiện tượng ở trước nó. Dị thục quả là do dị thục nhân mà có, bởi cái nghiệp lực quá khứ hoặc thiện hoặc ác làm ra, mà ta không nhận thấy được quả thể, tức là dị thục quả. Ở đây, chúng sanh an trú tịnh giới thì được quả báo dị thục vừa ý, tức tái sanh làm người, trời v.v…, và đẳng lưu quả của sự trì giới ấy là ở trong đời vi lai cũng tiếp tục trì giới, không có gián đoạn.117

cùng cực, bồ tát nghĩ cách làm sao cho người ấy hiểu được sự lợi ích. Vì sao? Vì sự tùy thuận của người ấy làm nhân tố cho sự nhẫn nhục ba la mật của bồ tát được tăng trưởng. Sự tu tập nhẫn nhục như vậy nhiếp lấy hai đời: đời hiện tại làm cho chúng sanh sanh tâm quy hướng (Phật pháp), đời vị lai làm cho chúng sanh gieo trồng thiện căn 230 .

Kệ tụng:

Nhiều kiếp tu tinh tiến Lợi vật tâm chẳng thoái Khiến sanh một niệm thiện Huống được vô lượng thiện. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng tinh tiến ba la mật. Trong trăm ngàn muôn kiếp, bồ tát tu tập sự tinh tiến tối thượng để thành thục vô biên chúng sanh bằng cái tâm không thoái chuyển. Sự tu tập tinh tiến như vậy nhiếp lấy hai đời: đời hiện tại chỉ cần làm cho chúng sanh phát khởi một ý niệm thiện lành, đời vị lai làm cho vô lượng thiện căn của chúng sanh đều được thêm lớn.

Kệ tụng:

Được thiền tối tự tại Ly nhiễm và kiến mạn Hiện tại được quy hướng 230 Thiện căn: là 3 thiện căn không tham, không sân và không si; là 5 thiện căn tín, tiến, niệm, định và tuệ; là 3 tuệ văn, tư và tu; là 6 ba la mật thí, giới, nhẫn, tiến, định và tuệ; là vô lượng thiện pháp.

118

Vị lai thiện pháp tăng.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng thiền định ba la mật. Bồ tát chứng đắc thiền định là do rời xa ái, kiến, mạn v.v… nên được sự tự tại tối thượng. Sự tu tập thiền định như vậy nhiếp lấy hai đời: đời hiện tại làm cho chúng sanh quy hướng diệu pháp tột bậc 231, đời vị lai làm cho chúng sanh tăng trưởng tất cả thiện căn.

Kệ tụng:

Biết chân và hiểu ý

Năng đoạn tất cả nghi

Với pháp khiến cung kính

Mình người công đức đầy.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục chúng sanh bằng trí tuệ ba la mật. Biết chân, là hiểu chính xác về pháp (đại thừa), không có điên đảo. Hiểu ý, là thấu rõ tâm hành của chúng sanh, đoạn trừ những nghi ngờ của họ. Sự tu tập trí tuệ như vậy nhiếp lấy hai đời: đời hiện tại làm cho chúng sanh hướng về pháp đại thừa mà sanh khởi sự cung kính sâu xa 232, đời vị lai làm cho công đức của bản thân người ấy và công đức của người khác đều được viên mãn.

Kệ tụng:

231 Diệu pháp tột bậc (đệ nhất diệu pháp): chỉ cho các tam muội mà bồ tát sở chứng. 232 Làm cho chúng sanh tuy chưa hiểu đại thừa mà vẫn tin giáo pháp rộng lớn sâu xa.119

Thiện đạo và ba thừa

Đại bi có ba phẩm

Đến tận đời vị lai

Vì thành thục chúng sanh.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị ba sắc thái lớn lao của sự thành thục chúng sanh: 1. Địa vị lớn lao, là ngộ nhập bốn vị 233 của bồ tát để an lập chúng sanh vào mười thiện đạo cho đến (giáo nghĩa) ba thừa 234. 2. Phẩm chất lớn lao, là ba phẩm bi tâm cùng cực: bậc thấp là bồ tát ở địa vị tín hành, bậc vừa là bồ tát ở địa đầu tiên cho đến địa thứ bảy, bậc cao là bồ tát ở địa thứ tám, địa thứ chín và địa thứ mười. 3. Thời gian lớn lao, là thời gian vô biên, tận cùng giới hạn vị lai. Bồ tát làm lợi ích chúng sanh như vậy, gọi là sắc thái thành thục lớn lao.

Phẩm Thành Thục trọn vẹn.

233 Bốn vị: 1. Giải hành vị, gọi đủ là thắng giải hành vị, gồm cả tư lương vị và gia hành vị của Duy thức luận; giải hành vị có 10 tín, 10 hành, 10 hướng và 4 gia hành. 2. Kiến đạo vị, Duy thức luận gọi là thông đạt vị, chỉ cho nhập tâm của Sơ địa. 3. Tu đạo vị, Duy thức luận gọi là tu tập vị, gồm có trú tâm của sơ địa cho đến xuất tâm của thập địa. 4. Cứu cánh vị, Duy thức luận cũng gọi là cứu cánh vị, và chỉ cho Phật địa.

234 Mười thiện đạo, là không sát sanh, không trộm cắp, không dâm dục, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói ác khẩu, không nói thêu dệt, không tham lam, không sân hận, không ngu si tà kiến. Cho đến ba thừa, là giáo nghĩa ba thừa như 4 thiền, 4 định vô sắc, định diệt thọ tưởng, 37 bồ đề phần, 3 môn giải thoát, 4 đế, 4 tâm vô lượng, 6 thần thông, 8 giải thoát, 10 lực, 4 vô úy, 4 trí vô ngại, 18 pháp không chung, 500 môn đà la ni v.v…120

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Ba 121

Phẩm Mười

BỒ ĐỀ

Giải thích:

của bồ tát.

Đã nói sự thành thục chúng sanh của bồ tát, kế nói sự đắc nhất thiết chủng trí Kệ tụng:

Tất cả khó đã làm Tất cả thiện đã chứa Tất cả thời đã độ Tất cả chướng đã đoạn. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân viên mãn của nhất thiết chủng trí. Tất cả khó đã làm: Tu hành đầy đủ vô lượng, trăm ngàn thứ khổ hạnh khó làm, chưa từng biết mệt mỏi. Tất cả thiện đã chứa: Dồn chứa đầy đủ tự tánh thiện căn của các ba la mật 235.

Tất cả thời đã độ: Trải qua đầy đủ thời gian lâu xa là (ba) a tăng kỳ đại kiếp 236.

235 Tự tánh thiện căn là không tham, không sân, không si, là tự tánh thiện đối lập với cái oán nặng từ vô thỉ là 3 bất thiện căn tham, sân, si. Qua đó, vô tham là giới tăng thượng, vô sân là định tăng thượng và vô si là tuệ tăng thượng. Tu tập 6 ba la mật thì thống nhiếp hết thảy thiện pháp, "bởi vì hết thảy thiện pháp là sắc thái của 6 ba la mật, là tùy thuận của 6 ba la mật, là đẳng lưu của 6 ba la mật." (Nhiếp luận), và vì "6 ba la mật không phải chỗ dựa của mọi thứ tạp nhiễm" (kinh Giải thâm mật) 122

Tất cả chướng đã đoạn: Đoạn trừ đầy đủ tất cả chướng ngại đại thừa, tức những chướng ngại nhỏ nhiệm (khó phá) ở trong các địa 237.

Kệ tụng:

Thành tựu nhất thiết chủng

Đây tức là thân Phật

Thí như tráp lớn mở

Bảo vật liền phô bày.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị quả viên mãn của nhất thiết chủng trí, quả ấy có ba nghĩa phân biệt: 1. Chí đắc; 2. Tự tánh; 3. Thí dụ.

Thành tựu nhất thiết chủng: Là phân biệt về chí đắc 238, nghĩa là từ địa vị này về sau đều thành tựu nhất thiết chủng trí.

236 Ba a tăng kỳ đại kiếp = ba vô số kiếp: Vô số kiếp thứ nhất là giai đoạn giải hành (gồm 10 trú, 10 hạnh, 10 hướng, 4 da hành). Vô số kiếp thứ hai có 2 giai đoạn: giai đoạn hữu tướng hành (địa thứ 1 đến địa thứ 6) và giai đoạn vô tướng hành (địa thứ 7). Vô số kiếp thứ ba là giai đoạn vô công dụng hành (địa thứ 8 đến địa thứ 10).

237 Bằng trí căn bản vô phân biệt và trí hậu đắc vô phân biệt vin theo ấn tượng tổng quát của pháp đại thừa, bồ tát đoạn trừ chướng ngại khó phá ở trong các địa bằng 5 sự tu tập: 1. Tổng tập; 2. Vô tướng; 3. Không dụng công; 4. Xí thạnh; 5. Không mừng đủ. (Nhiếp luận) 238 Chí đắc = chí đắc vị, chứng đắc vị: Theo Trung biên phân biệt luận, có 18 phần vị tu trú: 1. Nhân vị (trú chủng tánh bổ đặc già la); 2. Nhập vị (đã phát tâm); 3. Gia hành vị (phát tâm rồi nhưng chưa chứng quả); 4. Quả vị (kiến đạo); 5. Hữu sở tác vị (hữu học); 6. Vô sở tác vị (vô học); 7. Thù thắng vị (các thần thông v.v…); 8. Hữu thượng vị (siêu việt thanh văn); 9. Vô thượng vị (đã thành Phật); [9 phần vị này ít được nói đến] 10. Thắng giải hành vị (gia hành); 11. Chứng nhập vị (sơ địa); 12. Xuất ly vị (địa thứ 2 đến địa thứ 7); 13. Thọ ký vị (địa thứ 8); 14. Biện thuyết vị (địa thứ 9); 15. Quán đảnh vị (địa thứ 10); 16. Chứng đắc vị (pháp thân của Phật); 17. Thắng lợi vị (thọ dụng thân của Phật); 18. Thành sở tác vị (biến hóa thân của Phật) [9 phần vị này là bồ tát hành vị). Trong đây, từ 1 đến 15 là nói về nhân, từ 16 đến 18 là nói về quả. Trung biên phân biệt luận sớ, quyển 3, mục 12: "16. Chí đắc vị (chứng đắc vị) là quả địa pháp thân, tức từ xưa đến nay, cho đến chí đắc (vị); 17. Công đức vị (thắng lợi vị) là thọ dụng thân, tức dựa vào123

Đây tức là thân Phật: Là phân biệt về tự tánh, nghĩa là nhất thiết chủng trí là thể của thân Phật.

Thí như tráp lớn mở, Bảo vật liền phô bày: Là phân biệt về thí dụ, nghĩa là bồ đề phần bảo (chân thật) 239 không thể nghĩ bàn 240 đều hiện ra trước mắt. Đã nói nhất thiết chủng trí là thân Phật, kế nói thân ấy là sắc thái không hai. Kệ tụng:

Bạch pháp là thân Phật

Chẳng không cũng chẳng có

Phật là nhân pháp bảo

Pháp là nhân thiện căn.

Giải thích:

Bạch pháp là thân Phật: Chuyển sáu ba la mật v.v…, tất cả thiện pháp làm thể của thân Phật 241.

cái công vạn hạnh để thọ dụng vạn đức; 18. Tác sự vị (Thành sở tác vị) là biến hóa thân, tức biến 10 phương thế giới, hóa (hiện) 8 sắc thái (thành đạo)."

239 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 1, phẩm Duyên khởi: "Thí dụ mở cái tráp báu là sự chứng đắc bồ đề phần bảo chân thật, tức là sự tự giác chứng." 240 Không thể nghĩ bàn: Theo Nhiếp luận, bất khả tư nghị là 1 trong 5 sắc thái của pháp thân chư Phật (chuyển y, bạch pháp thành tựu, vô nhị, thường trú và bất khả tư nghị): "Thứ năm là sắc thái bất khả tư nghị, vì chân như thanh tịnh chỉ chứng đắc từ bên trong, vì không có sự ví dụ nào của thế gian có thể ví dụ được, vì không phải là chỗ mà mọi tầm tư có thể thấu đến." (H.T Thích Trí Quang dịch)

241 Nhiếp luận: "Sắc thái bạch pháp thành tựu (của pháp thân chư Phật) là do 6 ba la mật viên mãn mà được 10 tự tại. Tựu trung, sống lâu tự tại, tâm thức tự tại và đồ dùng tự tại, là do viên mãn thí ba la mật; nghiệp tự tại và sanh tự tại là do viên mãn giới ba la mật; thắng giải tự tại là do viên mãn nhẫn ba la mật; nguyện tự tại là do viên mãn tiến ba la mật; thần lực tự tại, thống nhiếp tất cả ngũ thông, là do viên mãn định ba la mật; trí tự tại và pháp tự tại là do viên mãn tuệ ba la mật." (H.T Thích Trí Quang dịch)

124

Chẳng không cũng chẳng có: Thể của thân Phật chẳng phải không. Vì sao? Vì chân như thì không có riêng biệt 242. Thể của thân Phật cũng chẳng phải có. Vì sao? Vì tự tánh (thân) chưa thành tựu 243. Cho nên nói thân Phật mang sắc thái không hai.

thông lực

244

Phật là nhân pháp bảo: Phật thuyết tất cả giáo pháp, cho đến sử dụng thần .

Pháp là nhân thiện căn: Chúng sanh là thửa ruộng, thiện căn là lúa má. Hiệu năng của pháp bảo là chuyển hóa thửa ruộng chúng sanh, làm cho sanh trưởng lúa má thiện căn.

Kệ tụng:

Đủ pháp, rời xa pháp

Như kho tàng, như mây

Sanh mưa pháp, mưa pháp

Thành thí dụ như vậy.

Giải thích:

bất thiện pháp.

Kệ tụng này hiển thị một lần nữa nghĩa lý ở trên. Đủ pháp, rời xa pháp: Chư Phật có đầy đủ tất cả thiện pháp và rời xa tất cả 242 Chân như thì phổ biến toàn thể và đồng nhất tánh vị. 243 Tự tánh = tự tánh thân: Nhiếp luận định nghĩa: "Tự tánh thân là pháp thân của chư vị Như lai, do các pháp tự tại chuyển chỗ y cứ." (H.T Thích Trí Quang dịch) Chuyển chỗ y cứ là chuyển A lại da thành Như lai tạng. Phật địa luận ghi: "Tự tánh là tự tánh thân ban đầu, thể thường bất biến, nên gọi là tự tánh thân." Thành duy thức luận chép: "Tự tánh là thật tánh bình đẳng của tất cả pháp."

244 Những khi thuyết pháp, Phật chấn động thế giới, phóng ánh sáng rực rỡ, làm cho mọi thế giới trở nên thấy được v.v…

125

Như kho tàng, như mây: Phật bảo được ví như kho tàng, pháp bảo được ví như đám mây.

Hỏi: Nghĩa ấy thế nào?

Đáp: Sanh mưa pháp, mưa pháp, Thành thí dụ như vậy: Phật bảo có năng lực xuất sanh pháp bảo, tương tợ như kho tàng lớn. Pháp bảo có năng lực sanh trưởng tất cả thiện căn cho chúng sanh, tương tợ như đám mây lớn. Đã nói sắc thái không hai của thân Phật, kế nói sự quy y vô thượng. Kệ tụng:

Chư Phật thường cứu hộ

Chúng sanh ba tạp nhiễm

Các hoặc, các ác hạnh

Cùng với sanh, già, chết. Giải thích:

Kệ tụng này lược bày nghĩa cứu hộ. Chư Phật thường cứu hộ: Chư Phật thường cứu hộ một cách trọn vẹn. Hỏi: Chư Phật cứu hộ pháp gì? Đáp: Chúng sanh có ba sự tạp nhiễm (khắp cả ba cõi), đó là hoặc tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sanh tạp nhiễm. Các phiền não là hoặc tạp nhiễm; các ác hành 245 là nghiệp tạp nhiễm; sanh, già, chết là sanh tạp nhiễm. Hỏi: Chư Phật cứu hộ như thế nào? Đáp: Đối với chúng sanh sống trong ba sự tạp nhiệm này, chư Phật cứu hộ trong mọi thời gian, không có xả bỏ. Đây chính là nghĩa cứu hộ trọn vẹn. 245 Chúng sanh do ba bất thiện căn là tham, sân, si mà gây ra các ác hành về thân, ác hành về lời nói và ác hành về tâm ý.

126

Kệ tụng:

Các tai nạn, đường dữ

Thân kiến và tiểu thừa

Như vậy các chúng sanh

Tất cả đều cứu hộ.

Giải thích:

Kệ tụng này rộng bày nghĩa cứu hộ 246.

Các tai nạn: Những chúng sanh bị đui, điếc, câm, ngọng, điên cuồng, tàn tật v.v…, nhờ Phật lực mà người đui thấy được, người điếc nghe được, người câm nói được, người điên được tỉnh táo, người cuồng được an định, người tàn tật được đầy đủ. Chư Phật cứu hộ như vậy.

Đường dữ: Chúng sanh trong các địa ngục bị lửa phóng ra thiêu đốt, chư Phật làm cho họ lìa khổ, không còn trở vào đó nữa. Chư Phật cứu hộ như vậy. Thân kiến: Chúng sanh chấp trước vào ngã, chư Phật làm cho họ hiểu được nhân vô ngã, đi vào niết bàn của nhị thừa. Chư Phật cứu hộ như vậy. Tiểu thừa: Chúng sanh chủng tánh nhị thừa và chủng tánh bất định 247, chư Phật dùng phương tiện dẫn dắt họ đi vào đại thừa. Chư Phật cứu hộ như vậy. 246 Nhiếp luận: "Nên biết pháp giới chư Phật, trong mọi thì gian, làm được 5 việc. Một là cứu vớt tai nạn cho tất cả chúng sanh, vì chúng sanh gặp Phật thì thoát được mọi tai nạn đui, điếc, điên, cuồng, v/v. Hai là cứu vớt đường dữ, vì cứu vớt chúng sanh ra khỏi chỗ dữ mà đặt vào chỗ lành. Ba là cứu vớt sự phi phương tiện, vì làm cho ngoại đạo bỏ những phi phương tiện cầu được giải thoát, mà đem họ để vào giáo pháp của đức Như lai. Bốn là cứu vớt thân kiến, vì trao cho họ con đường siêu thoát 3 cõi. Năm là cứu vớt cỗ xe được đi, vì cứu vớt các vị bồ tát muốn đi theo các cỗ xe khác, các vị thanh văn thuộc loại không cố định, đem họ đặt cả vào trong đại thừa, cho họ tu theo cỗ xe vĩ đại. Cũng nên biết nghiệp dụng của chư Phật trong 5 việc này là rất bình đẳng." (H.T Thích Trí Quang dịch)

247 Chủng tánh bất định: là không nhất định sẽ chứng thừa nào, mà tùy theo điều kiện ban đầu, gặp nhân duyên với thừa nào thì phát tâm và thành tựu cứu cánh trong thừa đó.127

Kệ tụng:

Phật là chỗ thắng quy Vô thượng không ai bằng Như trên các thứ sợ Không ai không giải thoát. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị chỗ quy y thù thắng. Đức Phật là vô thượng vì không ai có thể so sánh, không thể thí dụ. Như trên đã nói, đối với chúng sanh có ba thứ tạp nhiễm, cũng như chúng sanh có các tai nạn v.v…, chư Phật đều cứu hộ hết thảy.

Kệ tụng:

Chư Phật thân thiện mãn Thắng tất cả thế gian Diệu pháp hóa chúng sanh Đại bi độ biển khổ. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân tố thù thắng của chỗ quy y. Chư Phật thân thiện mãn, Thắng tất cả thế gian: Chư Phật đạt đến cứu cánh của sự lợi mình và viên mãn các thiện pháp tự tánh công đức248 như mười lực, bốn vô úy v.v… 249.

248 Chỉ cho những phẩm chất và thành quả của pháp thân Phật.128

Diệu pháp hóa chúng sanh, Đại bi độ biển khổ: Chư Phật lý giải diệu pháp, giáo hóa chúng sanh bằng phương tiện và đưa chúng sanh đến bờ bến cứu cánh bằng đại bi.

Kệ tụng:

Tận giới hạn vị lai Khắp tất cả đời sống Thường xuyên lợi ích kia Nói quy y lớn lao. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự quy y lớn lao. Lớn lao có ba nghĩa: 1. Thời gian lớn lao: Tận cùng giới hạn sanh tử của tất cả chúng sanh; 2. Cảnh giới lớn lao: Lấy tất cả chúng sanh làm cảnh giới; 3. Phụng sự lớn lao: Thường xuyên làm lợi ích an vui cho chúng sanh, cứu thoát khổ đau của chúng sanh và làm cho chúng sanh xuất ly khổ đau.

Đã nói sự quy y vô thượng, kế nói sắc thái chuyển y của Như lai. Kệ tụng:

Hai chướng chủng hằng theo Chủng diệt cực, rộng đoạn Vì bạch pháp viên mãn 249 Nhiếp luận: "Pháp thân thích ứng với mấy đức? Thích ứng với 20 công đức tối thanh tịnh: 4 tâm vô lượng, giải thoát, thắng xứ, biến xứ, vô tránh, nguyện trí, 4 trí vô ngại, 6 thần thông, 30 tướng đại trượng phu, 80 tùy hình hảo, 4 tất cả tướng thanh tịnh, 10 lực, 4 vô úy, 3 bất hộ, 3 niệm trú, bạt nhổ tập khí, sự không quên mất, đại bi, 18 pháp bất cọng, nhất thế tướng diệu trí." (H.T Thích Trí Quang dịch) 129

Y chuyển hai đạo thành.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sắc thái chuyển y 250, bao gồm chuyển ly và chuyển đắc.

Hai chướng chủng hằng theo, Chủng diệt cực, rộng đoạn: Hai câu này nói rõ sự đối trị bằng viễn ly, nghĩa là chủng tử của hai chướng, phiền não chướng và trí chướng, từ vô thỉ đến nay hằng luôn theo đuổi, nay thời chủng tử (vi tế) của hai chướng ấy được tiêu diệt vĩnh viễn và cùng cực. Tất cả chủng tử (thô trọng) ở trong các địa đều được đoạn trừ rộng khắp.

Vì bạch pháp viên mãn, Y chuyển hai đạo thành: Hai câu này nói rõ khả năng đối trị thành tựu, nghĩa là tự thể của Phật thích ứng với bạch pháp viên mãn cực kỳ thanh tịnh 251. Bấy giờ, y tha chuyển đắc để thành tựu hai trí đạo 252: một là, chuyển đắc Cực thanh tịnh xuất thế trí đạo; hai là, chuyển đắc Vô biên sở thức cảnh giới trí đạo; gọi đó là chuyển y.

Kệ tụng:

Xứ kia Như lai trú

Bất động như vua núi

Còn thương người tịch diệt

Huống người vướng mắc khổ.

250 Chuyển y là (1) chuyển diệt y tha thuộc phần tạp nhiễm chướng ngại, tức vĩnh viễn đoạn trừ chủng tử của hai chướng phiền não và sở tri, và (2) chuyển đắc y tha thuộc phần thanh tịnh, giải thoát chướng ngại, tự tại với pháp, tức thành tựu bạch pháp cực kỳ thanh tịnh. 251 Bạch pháp viên mãn là do viên mãn 6 ba la mật mà thành tựu 10 tự tại. 252 Hai trí đạo: Cực thanh tịnh xuất thế trí đạo là chuyển phiền não đắc niết bàn vô trú, và Vô biên sở thức cảnh giới trí đạo là chuyển sở tri chướng chứng đại bồ đề.130

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự chuyển y của Như lai thì thù thắng trong các sự chuyển y. Vì sao? Vì sự chuyển y của Như lai là an trú trong Vô lậu giới xứ, như vua núi trấn giữ đất đai, an trú bất động. Khi chứng đắc địa vị chuyển y rồi, Như lai thấy những vị ưa thích tịch diệt là hàng thanh văn, duyên giác, còn sanh tâm thương xót, huống chi đối với chúng sanh vướng mắc khổ não, hạ tiện, sống ở biên địa xa xôi.

Kệ tụng:

Lợi người và vô thượng Không chuyển và không sanh Rộng lớn và không hai Không trú và bình đẳng Thù thắng và khắp trao Nói Như lai chuyển y Hiển thị mười công đức Nghĩa sai biệt nên biết. Giải thích:

Hai đoạn kệ tụng này hiển thị sự chuyển y của Như lai có mười thứ công đức sai biệt. Những gì là mười? 1. Chuyển y lợi người: Chuyển y là vì lợi ích yên vui cho tất cả chúng sanh; 2. Chuyển y vô thượng: Chuyển y là được tự tại trong tất cả pháp, là vượt qua sự chuyển y của nhị thừa; 3. Chuyển y không chuyển: Chuyển y thì các nhân của phần tạp nhiễm không thể chuyển đổi được nữa, vì chỗ dựa của 131

phần tạp nhiễm bị chuyển bỏ bởi chỗ dựa của phần thanh tịnh 253; 4. Chuyển y không sanh: Chuyển y thì tất cả pháp tạp nhiễm 254 hoàn toàn không sanh khởi; 5. Chuyển y rộng lớn: Chuyển y thì thị hiện chứng đắc đại bồ đề và niết bàn vô trú; 6. Chuyển y không hai: Chuyển y thì sanh tử, niết bàn là có không không hai 255; 7. Chuyển y không trú: Chuyển y thì hữu vi, vô vi đều không trú ở 256; 8. Chuyển y bình đẳng: Chuyển y thì cùng với hàng thanh văn, duyên giác có sự giải thoát phiền não chướng; 9. Chuyển y thù thắng: Chuyển y thì tất cả pháp của Phật (thọ dụng) như mười lực, bốn vô úy v.v… không ai bằng được; 10. Chuyển y dạy bảo khắp cả: Chuyển y thì thường xuyên lấy tất cả thừa mà dạy bảo chúng sanh. Kệ tụng:

Hư không biến khắp cả

Phật cũng biến khắp cả

Hư không biến các sắc

Chư Phật biến chúng sanh.

253 Nhiếp luận: "Đoạn đức là niết bàn vô trú của bồ tát. Thể tướng của niết bàn ấy là xả bỏ tạp nhiễm mà không xả bỏ sanh tử, chuyển y chỗ dựa của 2 phần (sanh tử và niết bàn). Ở đây, sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha, niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha, chỗ dựa của 2 phần là y tha thông cả 2 phần. Chuyển y là chính y tha khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh." (H.T Thích Trí Quang dịch) Các nhân của phần tạp nhiễm là biến kế sở chấp, phiền não và ác hạnh. Phần thanh tịnh là tự tánh viên thành, tức bản thể vốn thanh tịnh. Chỗ dựa của phần thanh tịnh là y tha nơi viên thành. Phần thanh tịnh hiển lộ gọi là thanh tịnh viên thành.

254 Tất cả pháp tạp nhiễm: là căn bản phiền não và tùy phiền não. Căn bản phiền não có 6: tham, sân, vô minh, mạn, kiến và nghi. Tùy phiền não có 20: phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô qúi, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn và bất chánh tri.

255 Nhiếp luận: "Đối với sanh tử niết bàn, nếu nổi lên cái trí bình đẳng, thì bấy giờ do đó mà chứng được sanh tử tức niết bàn. Do vậy, đối với sanh tử không phải xả bỏ không phải không xả bỏ, cũng tức là đối với niết bàn không phải chứng đắc không phải không chứng đắc." (H.T Thích Trí Quang dịch) Đây chính là niết bàn vô trú.

256 Không trú ở vì không làm nghiệp và phiền não, nhưng tự tại thị hiện thì vẫn có làm. 132

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị pháp thân Phật thì hiện hành khắp cả, tương tự như hư không. Hai câu đầu là nói thẳng, hai câu sau là giải thích. Giống như hư không biểu hiện trong tất cả hình thái sắc chất, pháp thân Phật cũng biểu hiện trong tất cả hình thái chúng sanh 257. Nếu cho sự hiện hữu của chúng sanh chẳng phải là tự tánh của Phật, rồi nói rằng pháp thân Phật không hiện hành, nghĩa này không đúng, bởi lẽ chúng sanh chưa thành tựu (tự tánh thân).

Kệ tụng:

Đồ đựng nước bị bể

Ánh trăng chẳng hiện ra

Như vậy lỗi chúng sanh

Tượng Phật cũng chẳng hiện.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị pháp thân Phật thì biến khắp nhưng chúng sanh không thấy, giống như đồ đựng nước bị phá bể, không có nước nên không thấy được ánh 257 Khởi tín luận: "Hỏi, pháp thân Như lai siêu việt sắc tướng, sao lại hiện được sắc tướng ? Đáp, vì chính pháp thân là bản thể của sắc tướng, nên biểu hiện được sắc tướng ấy. Nghĩa là bản lai sắc với tâm không phải là hai phạm trù đối lập, mà sắc là tâm thể nên gọi là trí thân, tâm thể là sắc thể nên gọi là pháp thân. Do pháp thân này phổ biến khắp cả, nên sắc thân của các đức Như lai biểu hiện không có cục bộ, không hề gián đoạn; vô lượng Bồ tát trong vô lượng thế giới tùy năng lực và ý nguyện mà thấy được vô lượng thọ dụng thân với vô lượng trang nghiêm độ, khác nhau mà cùng siêu việt cục bộ, không chướng ngại lẫn nhau. Nên sắc thân mà các đức Như lai biểu hiện không phải là cái mà tâm thức chúng sanh có thể nghĩ và biết được, vì đó là cái dụng tự tại của chân như." (H.T Thích Trí Quang dịch)

133

trăng. Như vậy, chúng sanh vì tội chướng nên không thấy được thân Phật, nghĩa này thành lập 258.

Kệ tụng:

Như tánh của ngọn lửa Hoặc cháy, hoặc tắt rụi Như vậy chư Phật hóa Xuất hiện hoặc niết bàn. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị việc chư Phật giáo hóa chúng sanh có xuất hiện, có biến mất. Giống như tánh chất của ngọn lửa, có lúc cháy bùng, có lúc tắt mất. Chư Phật giáo hóa chúng sanh cũng lại như vậy, có thời kỳ thị hiện xuất thế, có thời kỳ thị hiện niết bàn 259 .

Như vậy, đã nói sự chuyển y của Như lai, kế nói việc làm của Như lai đều là vô công dụng.

Kệ tụng:

Châu như ý, trống trời Tự nhiên thành tự sự 258 Đoạn này nói thọ dụng thân của Phật. Thân ấy là sắc thân có thể thấy được, nhưng còn tùy theo sự thấy của thắng giải hay các chuyển thức chuyển y mới thấy được. Với thọ dụng thân, vô số chúng hội thấy khác nhau và ngay nơi một cá thể thấy thân ấy cũng trước sau khác nhau. 259 Đoạn này chỉ cho hóa thân của Phật. Tiểu thừa nói hóa thân là pháp thân. Đại thừa nói hóa thân chưa phải là pháp thân, bởi lẽ pháp thân mà nhập niết bàn thì trái với thệ nguyện độ sanh của Phật. Nhập niết bàn là hóa thân thị hiện với tác dụng độ sanh. Như lửa khi đỏ khi tắt mà không bao giờ không có, chư Phật cũng vậy, thị hiện thành chánh giác và thị hiện nhập niết bàn mà không bao giờ không hiện hữu, vì Phật thì thường trú.134

Phật hóa và Phật thuyết

Vô tư cũng như vậy.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị việc làm vô công dụng của Phật. Thí như bảo châu như ý, tuy là vô tâm nhưng tự nhiên có khả năng làm ra các thứ biến hiện. Như lai cũng vậy, tuy là vô công dụng tâm nhưng tự nhiên có khả năng khởi sanh các thứ biến hóa. Thí như cái trống cõi trời, tuy là vô tâm nhưng tự nhiên có khả năng phát ra các loại âm thanh. Như lai cũng vậy, tuy là vô công dụng tâm nhưng tự nhiên có khả năng thuyết giảng các loại diệu pháp. Kệ tụng:

Dựa không làm không ngừng

Nhưng làm có tăng giảm

Dựa giới việc chẳng đoạn

Nhưng việc có sanh diệt.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị việc làm của Phật thì không có ngừng nghỉ 260 .

Thí như thế gian dựa vào hư không mà làm thì không có thời gian ngừng nghỉ. Cũng vậy, chư Phật dựa vào vô lậu giới 261 mà làm Phật sự thì không có thời 260 Phật sự là việc làm lợi ích chúng sanh của Phật. Việc làm ấy có loại không thường xuyên (nên có sanh diệt) là biến hóa thân và thọ dụng thân, có loại thường xuyên (nên không có ngưng nghỉ) là tự tánh thân.

261 Vô lậu giới: Du già sư địa luận, quyển 52: "Nếu các pháp xuất thế gian đã sanh thì liền tùy chuyển, nên biết, đó là do lực của chuyển y đã nắm giữ một cách tự nhiên. Tuy nhiên, sự chuyển135

gian ngừng nghỉ. Thí như thế gian dựa vào hư không mà làm thì có tăng, có giảm. Cũng vậy, chư Phật dựa vào vô lậu giới mà làm Phật sự thì có sanh, có diệt. Đã nói cái tâm vô công dụng nên không bỏ Phật sự, kế nói pháp giới vô lậu sâu xa.

Kệ tụng:

Như trước sau cũng vậy

Và rời tất cả chướng

Chẳng tịnh, chẳng bất tịnh

Phật gọi đó là như.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sắc thái thanh tịnh của pháp giới 262.

Như trước sau cũng vậy: Đó là chẳng phải tịnh, vì tự tánh thì không nhiễm ô 263.

y này cùng với thức a lại da có sự tương phản. Sự đối trị thức a lại da gọi là vô lậu giới mà rời xa các hý luận." Thành duy thức luận, quyển 10: "Các lậu vĩnh viễn sạch hết, vô lậu theo đó tăng lên, tánh trong sạch tròn sáng, cho nên gọi vô lậu. Chữ giới nghĩa là kho tàng, vì trong đó dung chứa vô biên đại công đức hy hữu. Giới cũng có nghĩa là nhân tố vì nó có thể sanh ra sự lợi lạc cho cả năm thừa thế gian và xuất thế gian." Pháp uẩn túc luận, quyển 9, mục 24: "Thế nào là vô lậu giới? Đó là năm uẩn vô lậu, hư không trạch diệt, phi trạch diệt, gọi là vô lậu giới." 262 Pháp giới = pháp tánh, pháp thân, bản giác (tuệ giác vốn có), chân như: Tuệ giác của Phật được ví như khối thủy tinh trong suốt, vạn vật ảnh hiện đủ cả. Cái khối trong suốt ấy là tâm thể tách rời phân biệt. Pháp thân có nghĩa là Phật lấy tâm thể bản giác làm thân, và pháp thân ấy cũng gọi là trí thân. Khởi tín luận: "Tuệ giác là tâm thể tách rời phân biệt. Tâm thể tách rời phân biệt ấy chính là pháp tánh đồng nhất, đồng đẳng không gian, phổ biến toàn thể -- là pháp thân bình đẳng mà các đức Như lai đã chứng ngộ. Chính pháp thân này được gọi là tuệ giác vốn có. Nhưng gọi như vậy chỉ vì đối với tuệ giác mới có, mà tuệ giác mới có thì đồng nhất với tuệ giác vốn có." (H.T Thích Trí Quang dịch)

263 Khởi tín luận: "Thể tính của tuệ giác thì … (như) là đài gương Nhân tố huân tập cho chúng sanh, tức là Có một cách đúng như sự thật: toàn thể vũ trụ biểu hiện ở đó, không xuất ra hay nhập vào, không biến thể hay hủy diệt, toàn là tâm thể đồng nhất và bất biến -- các pháp toàn là136

Và rời tất cả chướng: Đó là chẳng phải bất tịnh, vì thời gian sau rời xa được khách trần 264.

Chẳng tịnh, chẳng bất tịnh, Phật gọi đó là như: Phật nói chân như là chẳng phải tịnh, chẳng phải bất tịnh 265, gọi là sắc thái thanh tịnh của pháp giới. Kệ tụng:

Thanh tịnh không vô ngã

Phật nói ngã tuyệt bậc

Chư Phật thì ngã tịnh

Nên Phật danh đại ngã.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sắc thái đại ngã của pháp giới.

Thanh tịnh không vô ngã: Đây là vô lậu giới do vô ngã tuyệt bậc 266 làm tự tánh.

Phật nói ngã tuyệt bậc: Vô ngã tuyệt bậc là chân như thanh tịnh. Chân như thanh tịnh chính là tự tánh ngã của chư Phật.

tâm thể mà tâm thể (= tự tánh) lại không nhiễm mọi sự nhiễm ô, tuệ giác bất động, nên sung mãn phẩm chất thuần khiết, làm nhân tố tác động cho chúng sanh tu hành." (H.T Thích Trí Quang dịch)

264 Khởi tín luận: "Nói tâm thể phát khởi, nhưng thật ra không có khởi điểm. Nói khởi điểm thì chính là sự không còn phân biệt (= khách trần). Do vậy mà chúng sanh không được gọi là tuệ giác, vì lẽ xưa nay chúng sanh phân biệt liên tục, chưa hề tách rời phân biệt, và được gọi đó là sự bất giác có từ vô thỉ. Nếu thực hiện được sự tách rời phân biệt thì giác ngộ trạng thái phát sanh, tồn tại, dị biệt và hủy diệt (= sanh, trụ, dị, diệt) của tâm tướng, vì sự tách rời phân biệt thì đồng đẳng. Nên thật ra không có cái tuệ giác mới có nào khác, vì nó có cùng lúc và không độc lập với bốn trạng thái, trước sau đều là tuệ giác đồng nhất." (H.T Thích Trí Quang dịch) 265 Khởi tín luận: "Nếu biết chiêm nghiệm tâm thể siêu việt phân biệt (chẳng phải tịnh, chẳng phải bất tịnh) thì thế là thích ứng mà hội nhập chân như." (H.T Thích Trí Quang dịch) 266 Chánh văn là đệ nhất vô ngã.

137

Chư Phật thì ngã tịnh, Nên Phật danh đại ngã: Ngã ấy của Phật thì cực kỳ thanh tịnh cho nên mệnh danh Phật là bậc đại ngã 267. Từ ý nghĩa này, chư Phật nơi vô lậu giới mà kiến lập ngã tuyệt bậc 268, đó là sắc thái đại ngã của pháp giới. Kệ tụng:

Phi thể, phi phi thể

Như vậy nói thể Phật

Vì thế làm luận này

Khẳng định pháp vô ký.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sắc thái vô ký của pháp giới.

Phi thể: Hai tướng nhân và pháp thì không thể diễn bày. Phi phi thể: Sắc thái chân như thì thật có.

Như vậy nói thể Phật: Do nhân duyên này mà nói thật thể của Phật là phi thể, phi phi thể 269.

Vì thế làm luận này, Khẳng định pháp vô ký: Vô ký nghĩa là: (1) Như lai có hiện hữu sau khi chết; (2) Như lai không hiện hữu sau khi chết; (3) Như lai vừa hiện hữu, vừa không hiện hữu sau khi chết; (4) Như lai vừa phi hiện hữu, vừa phi không hiện hữu sau khi chết. Bốn câu như vậy thì không thể ghi nhận. Cho nên nói pháp giới là sắc thái vô ký.

267 Đại ngã: tức thật ngã, đại thân, pháp thân chân như thanh tịnh tuyệt bậc. 268 Chánh văn là đệ nhất ngã = đệ nhất tối tự tại ngã, thắng ngã, đại ngã. 269 Pháp giới thì tách rời tất cả khái niệm, bản thể thuần nhất, bất biến: phi có, phi không, phi chẳng có chẳng không, phi cũng có cũng không v.v…. phi tất cả những khái niệm thuộc phạm trù 4 câu như vậy. Phi là khái niệm được tách rời để chống lại và hủy diệt khái niệm, do vậy sự giải thoát của pháp giới là do thánh trí thể hội từ bên trong, chứ không phải tư duy thường tình hiểu thấu.

138

Kệ tụng:

Thí như sắt nóng nguội

Thí như mắt nhặm trừ

Tâm trí dứt cũng vậy

Không nói hữu, vô thể.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sắc thái giải thoát của pháp giới. Thí như sắt nóng nguội, Thí như mắt nhặm trừ: Sắt nóng nguội hẳn và mắt nhặm trừ sạch, hai thí dụ như vậy có thể thuyết minh cho phi thể và phi phi thể. Vì sao? Sức nóng và màng mắt là vô tướng nên dụ cho phi thể. Sức nóng hết và hoa mắt trừ là trạng thái hữu thể nên dụ cho phi phi thể. Tâm trí dứt cũng vậy, Không nói hữu, vô thể: Chư Phật nói rằng tâm trí lấy tham làm sức nóng, lấy vô minh là màng mắt; nếu dứt trừ được tham dục và vô minh thì có thể nói (pháp giới) là phi thể, phi phi thể. Vì sao? Vì dứt hết tham và vô minh nên nói là phi thể; vì có được tâm và tuệ giải thoát 270 nên nói là phi phi thể. Đây là sắc thái giải thoát của pháp giới.

Đã nói sắc thái giải thoát sâu xa, kế nói pháp giới xứ sâu xa. Kệ tụng:

Vô lậu giới của Phật

270 Đoạn trừ phiền não chướng là tâm giải thoát. Hủy diệt sở tri chướng là tuệ giải thoát. Tạp a hàm, kinh Tỳ kheo bệnh, số 1027, định nghĩa: "Này tỳ kheo, vì tham dục trói buộc nên không ly được dục. Vì vô minh trói buộc nên tuệ không thanh tịnh. Cho nên tỳ kheo, ở nơi dục mà ly dục nên tâm giải thoát; do ly vô minh nên tuệ giải thoát. Nếu tỳ kheo nào, ở nơi mà dục ly dục, tự thân tác chứng tâm giải thoát; do ly vô minh nên tuệ giải thoát, đó gọi là tỳ kheo đoạn các ái dục, chuyển kết phược, dừng ngã mạn, hiện quán, cứu cánh biên tế khổ." (Thích Đức Thắng dịch)139

Phi một và phi nhiều

Là tùy thuận thân trước

Phi thân như hư không.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị pháp giới xứ sâu xa.

Pháp giới vô lậu của chư Phật thì chẳng phải một, cũng chẳng phải nhiều. Vì sao? Chẳng phải một là vì tùy thuận thân trước 271. Chẳng phải nhiều là vì thân Phật là phi thân 272.

Hỏi: Vì sao phi thân?

Đáp: Vì như hư không.

Đây gọi là pháp giới xứ sâu xa. Đã nói pháp giới xứ sâu xa, kế nói nghiệp dụng y chỉ sâu xa.

271 Tùy thuận thân trước là tùy thuận cái thân ở địa vị tu nhân. Thân ấy là: 1. Tùy loại hóa thân: cái thân biểu hiện theo thân của 6 loại chúng sanh; trong đó, nói về thân người, là biểu hiện làm người thân, kẻ thù, tỳ kheo tăng v.v… để hóa độ; 2. Ứng thân: cái thân thường được gọi là đức Phật lịch sử, gọi là trượng lục úng thân hay liệt ứng thân; 3. Báo thân (= thọ dụng thân): thân Phật do các pháp ba la mật thành tựu. Khởi tín luận: "Dụng của chân như là các đức Như lai khi còn ở trong địa vị tu nhân, nổi đại từ bi, làm ba la mật, giáo hóa chúng sanh với đại thệ nguyện đã lập ra là muốn cứu độ tất cả chúng sanh, cùng tận vị lai, không hạn thời kỳ. Các ngài làm như vậy là vì nhận chúng sanh làm thân mình, lại vượt trên khái niệm chúng sanh. Tại sao, vì các ngài đúng như sự thật mà nhận thức chúng sanh cùng với thân mình đồng nhất chân như. Với sự nhận thức này làm một phương tiện lớn lao, các ngài hủy diệt bất giác, phát kiến pháp thân." (H.T Thích Trí Quang dịch)

272 Phi thân = pháp thân: Cái thân siêu việt sắc tướng. Thân ấy chính là thực thể của Phật, tức là bản giác hay tâm thể chân như. Khởi tín luận: "Hỏi, pháp thân Như lai siêu việt sắc tướng, sao lại hiện được sắc tướng ? Đáp, vì chính pháp thân là bản thể của sắc tướng, nên biểu hiện được sắc tướng ấy. Nghĩa là bản lai sắc với tâm không phải là hai phạm trù đối lập, mà sắc là tâm thể nên gọi là trí thân, tâm thể là sắc thể nên gọi là pháp thân. Do pháp thân này phổ biến khắp cả, nên sắc thân của các đức Như lai biểu hiện không có cục bộ, không hề gián đoạn; vô lượng Bồ tát trong vô lượng thế giới tùy năng lực và ý nguyện mà thấy được vô lượng thọ dụng thân với vô lượng trang nghiêm độ, khác nhau mà cùng siêu việt cục bộ, không chướng ngại lẫn nhau. Nên sắc thân mà các đức Như lai biểu hiện không phải là cái mà tâm thức chúng sanh có thể nghĩ và biết được, vì đó là cái dụng tự tại của chân như." (H.T Thích Trí Quang dịch)140

Kệ tụng:

Thí như kho báu lớn Chỗ chứa các châu báu Cõi tịnh cũng như vậy Y chỉ của Phật pháp. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng y chỉ của pháp giới. Pháp giới thanh tịnh làm nơi y chỉ cho các pháp bồ đề phần bảo (chân thật) như là mười lực, bốn vô úy v.v… Kệ tụng:

Thí như mây dày che Mưa rơi thành trăm lúa Cõi tịnh cũng như vậy Lưu thiện thục chúng sanh. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng thành thục chúng sanh của pháp giới. Từ pháp giới thanh tịnh lưu xuất các thiện căn để thành thục chúng sanh. Kệ tụng:

Thí như nhật nguyệt đầy Vầng sáng trong viên mãn Cõi tịnh cũng như vậy 141

Khối thiện căn viên mãn. Giải thích:

pháp giới.

trưởng cho đến viên mãn. Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng dồn chứa thiện căn đưa đến cứu cánh của Do pháp giới thanh tịnh mà hai khối phước đức và trí tuệ được sanh ra, tăng Kệ tụng:

Thí như vầng nhật xuất Truyền sáng chiếu tất cả Cõi tịnh cũng như vậy Truyền dạy hóa quần sanh. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng thuyết chánh pháp của pháp giới. Kệ tụng:

Thí như nhật quang hợp Cùng nhau chiếu thế gian Cõi tịnh cũng như vậy Phật hợp cùng nghiệp hóa. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng của việc làm giáo hóa của pháp giới. 142

Thí như nhiều mặt trời và nhiều ánh sáng trong một lúc hòa hợp, cùng làm một việc là khô chín v.v… Cũng vậy, nhiều đức Phật và nhiều trí tuệ trong một lúc hòa hợp, cùng làm một việc là biến hóa v.v… 273 Kệ tụng:

Thí như nhật quang chiếu Vô hạn cùng nhất thời Cõi tịnh Phật quang chiếu Hai việc cũng như vậy. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng vô phân biệt của pháp giới. Thí như ánh sáng mặt trời chiếu khắp, không có giới hạn và không có nhất thời. Cũng vậy, ánh sáng của Phật chiếu khắp, không có giới hạn và không có nhất thời.

Kệ tụng:

Thí như các nhật quang Nói có mây mù che

Cõi tịnh các Phật trí Nói có chúng sanh chướng. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng bất tác của pháp giới. 273 Thị hiện tám tướng thành đạo, hiện biến hóa thân (thế gian thấy được), hiện tha thọ dụng thân (đại hội bồ tát thấy được). 143

Thí như ánh sáng mặt trời bị mây mù che nên không có sự chiếu sáng. Cũng vậy, ánh sáng của Phật bị tội chướng của chúng sanh ngăn lại, mà phần nhiều là năm thứ vẩn đục 274 ngăn che, nên không chịu tác động của pháp giới. Kệ tụng:

Thí như sức tro ướt

Nhuộm áo các màu sắc Cõi tịnh sức hạnh nguyện Giải thoát chủng chủng trí. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghiệp dụng của trí giải thoát của pháp giới. Thí như biệt y nhờ tác dụng của tro ướt mà có chỗ nhiều màu sắc, có chỗ không màu sắc. Cũng vậy, cõi tịnh của ba thừa toàn nhờ sức hạnh nguyện, nhưng sự giải thoát của chư Phật thì đắc chủng chủng trí 275, còn sự giải thoát của nhị thừa thì không đắc chủng chủng trí. Kệ tụng:

Vô lậu giới sâu xa

Tướng, xứ, nghiệp ba thứ Chư Phật thuyết như vậy Thí như nhuộm vẽ không. 274 Năm thứ vẩn đục: Thời kỳ vẩn đục, kiến thức vẩn đục, tâm lý vẩn đục, con người vẩn đục, đời sống vẩn đục (kiếp trược, kiến trược, phiền não trược, chúng sanh trược, mạng trược). 275 Chủng chủng trí = nhất thiết chủng trí: là trí thông đạt tổng tướng cùng biệt tướng các pháp, chỉ cho trí của Phật. 144

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị thêm nữa những nghĩa lý sâu xa ở trên. Vô lậu giới sâu xa, Tướng, xứ, nghiệp ba thứ: Ở đây, pháp giới vô lậu 276

được đức Thế tôn nói lược có ba thứ sâu xa: 1. Sắc thái sâu xa; 2. Trú xứ sâu xa; 3. Nghiệp dụng sâu xa.

Sắc thái sâu xa có bốn thứ: 1. Sắc thái thanh tịnh; 2. Sắc thái đại ngã; 3. Sắc thái vô ký; 4. Sắc thái giải thoát. Thứ tự như vậy được hiển thị qua bốn kệ tụng đầu.

Trú xứ sâu xa chỉ có một thứ, là một và nhiều đều không trú ở. Trú xứ sâu xa được hiển thị qua kệ tụng thứ năm.

Nghiệp dụng sâu xa có tám thứ: 1. Nghiệp dụng y chỉ quí báu; 2. Nghiệp dụng thành thục chúng sanh; 3. Nghiệp dụng đưa đến cứu cánh; 4. Nghiệp dụng thuyết chánh pháp; 5. Nghiệp dụng việc làm giáo hóa; 6. Nghiệp dụng vô phân biệt; 7. Nghiệp dụng trí bất tác; 8. Nghiệp dụng trí giải thoát. Thứ tự như vậy được hiển thị qua tám kệ tụng cuối.

Chư Phật thuyết như vậy, Thí như nhuộm vẽ không: Pháp giới vô lậu thì không có hý luận, và được ví như hư không, cho nên nói là sâu xa. Chư Phật thuyết ra những sâu xa sai biệt như thế, giống như nhuộm vào hư không, vẽ vào hư không, nghĩa ấy nên biết.

Kệ tụng:

Tất cả không sai biệt

Được chân như thanh tịnh

Nên nói các chúng sanh

Gọi là Như lai tạng.

276 Chánh văn là vô lậu giới, nên hiểu là vô lậu pháp giới, vì từ đầu đã nói đến. 145

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị pháp giới là Như lai tạng. Tất cả không sai biệt: Tất cả chúng sanh và tất cả chư Phật đều bình đẳng, không có sai biệt, nên gọi là chân như. Được chân như thanh tịnh: Chứng đắc chân như thanh tịnh, lấy chân như làm tự tánh nên gọi là Như lai. Qua ý nghĩa này mà có thể nói tất cả chúng sanh là Như lai tạng. Đã nói pháp giới vô lậu sâu xa, kế nói sự biến hóa của chư Phật. Kệ tụng:

Thanh văn và duyên giác

Bồ tát và Như lai

Sơ hóa lui thế gian

Đến Phật lui bồ tát.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa tăng thượng. Thanh văn biến hóa đẩy lui tất cả thế gian biến hóa. Duyên giác biến hóa đẩy lui tất cả thanh văn biến hóa. Bồ tát biến hóa đẩy lui tất cả duyên giác biến hóa. Chư Phật biến hóa đẩy lui tất cả bồ tát biến hóa. Không có sự biến hóa của bất cứ ai có thể đẩy lui sự biến hóa của chư Phật, vì vậy sự biến hóa của Như lai là tột cùng sự biến hóa tăng thượng. Kệ tụng:

Phật biến hóa như vậy

146

Vô lượng, không nghĩ bàn Tùy người, tùy thế giới Tùy thời hiện các loại. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa sâu xa. Sự biến hóa sâu xa có hai thứ: 1. Vô lượng; 2. Không thể nghĩ bàn. Hỏi: Biến hóa ấy như thế nào? Đáp: Tùy theo đối tượng nào, tùy vào thế giới nào, tùy thuộc thời tiết nào, trong đó có những sai biệt nữa, hoặc biến hóa nhiều, hoặc biến hóa ít, đủ loại biến hóa. Sự biến hóa như vậy thì vô lượng và không thể nghĩ bàn, vì vậy sự biến hóa của Như lai rất là sâu xa. Sau đây lại nói về sự biến hóa biệt chuyển. Kệ tụng:

Như vậy chuyển năm căn Biến hóa được tăng thượng Các nghĩa biến sở tác Ngàn hai trăm công đức. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển năm căn. Sự biến hóa này có được hai thứ tăng thượng: 1. Được các nghĩa biến sở tác 277, nghĩa là mỗi một căn đều có khả năng tương tác với các căn khác trong tất cả 277 Chư nghĩa biến sở tác (得諸義遍所作): Chư nghĩa, là hoạt dụng của 5 căn (5 thức): 1. Căn cảnh định, thức bất định: như nhãn căn tiếp xúc với một cảnh, có nhiều thức theo đó phát sanh; 2.147

cảnh giới; 2. Được một ngàn hai trăm công đức, nghĩa là mỗi một căn đều có một ngàn hai trăm công đức.

Kệ tụng:

Như vậy chuyển ý căn

Biến hóa được tăng thượng

Cực tịnh, vô phân biệt

Hằng tùy biến hóa làm.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển ý căn.

Ý căn là thức nhiễm ô 278. Do chuyển ý căn mà được sự cực kỳ thanh tịnh và trí vô phân biệt 279, thường xuyên cùng với tất cả biến hóa tùy hành 280 chung nhau làm việc.

Cảnh thức định, căn bất định: như nhã thức tùy dựa vào căn nào mà chỉ duyên với sắc; 3. Căn thức định, cảnh bất định: như nhãn căn chỉ phát sanh nhãn thức khi duyên các cảnh; 4. Căn định, thức cảnh bất định: như nhãn căn tùy theo thức nào phát sanh mà theo đó duyên theo cảnh nào. Biến sở tác, là 5 căn (5 thức) thông khắp 3 tánh thiện, ác và vô ký, và đối với ba cảnh chỉ duyên với tánh cảnh, trong ba lượng chỉ duyên với hiện lượng.

278 Ý căn = mạt na thức: Là ý thức tự ngã: ngã si, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái. Chính ý thức tự ngã này mà làm cho tâm thức tạp nhiễm, làm nhân cho khổ, rồi ý thức tự ngã này chuyển đổi đi thì chính nó làm cho tâm thức thanh tịnh. Do đó ý căn được gọi là nhiễm tịnh y. Nhưng ý căn thành được cực tịnh toàn là nhờ thức thứ sáu tu chỉ quán để đối trị sự chướng ngại của hoặc tạp nhiễm (= ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái) và chứng được sự thanh tịnh của ý lạc tăng thượng. 279 Cực tịnh vì không còn 2 chướng phiền não và sở tri. Không phân biệt năng thủ và sở thủ nên được trí vô phân biệt. Khi thức thứ 7 trở thành vô lậu (cực tịnh) thì tương ưng với bình đẳng tánh trí (vô phân biệt trí). Ở quả vị Phật, bình đẳng tánh trí có năng lực hóa hiện ra 10 loại tha thọ dụng thân, tức năng lực giáo hóa của Phật, và đối tượng được giáo hóa ở đây là bồ tát thập địa. 280 Biến hóa tùy hành là khi ý căn chuyển thành cực tịnh và trí vô phân biệt, thì 5 căn cũng tùy hành theo sự chuyển của ý căn mà thành vô lậu. Biến hóa tùy hành là hóa hiện 3 loại hóa thân: 1. Thắng ứng thân, thân này cao 1 ngàn trượng, để giáo hóa hàng bồ tát đại thừa gia hạnh vị; 2. Liệt ứng thân, thân này cao 1 trượng 6, để giáo hóa hàng bồ tát đại thừa 3 tư lương vị; 3. Tùy loại hóa thân, thân này biểu hiện theo thân của 6 loại chúng sanh, bao gồm tam thừa và lục thú.148

Kệ tụng:

Như vậy chuyển nghĩa thọ Biến hóa được tăng thượng Tịnh độ như mong muốn Thọ dụng đều hiện tiền. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển nghĩa thọ. Nghĩa là năm trần, thọ là năm thức. Do chuyển năm trần và năm thức mà quốc độ thanh tịnh, chỗ mong muốn hiện tiền, tùy ý thọ dụng. Kệ tụng:

Như vậy chuyển phân biệt Biến hóa được tăng thượng Các trí khởi tác nghiệp Mọi thời hành vô ngại. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển phân biệt. Phân biệt là ý thức. Do chuyển ý thức mà các trí khởi tác dụng, biến hóa không có chướng ngại trong tất cả thời gian 281 .

Kệ tụng:

281 Sau khi chứng đắc chuyển y, ý thức phân biệt trở thành trí tuệ vô ngại đối với tất cả các pháp sở tri và cũng được vô ngại tự tại trong sự hiển hiện hóa thân và các việc làm hóa độ.149

Như vậy chuyển an lập Biến hóa được tăng thượng Trú Phật bất động cú Chẳng trú ở niết bàn. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển an lập. An lập là khí thế giới 282. Do chuyển khí thế giới mà an trú trong pháp giới vô lậu bất động của Phật, nên không nhập niết bàn 283, thường khởi sự biến hóa tăng thượng.

Kệ tụng:

Như vậy chuyển dục nhiễm Biến hóa được tăng thượng Trú Phật vô thượng lạc Thị hiện vô nhiễm nữ. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển dục nhiễm. Do chuyển dục nhiễm mà được hai loại biến hóa: 1. Được sự lạc trú vô thượng; 2. Được sự vô nhiễm đối với người nữ 284 .

282 Khí thế giới = khí thế gian (thế giới ở ngoài): Là thế giới làm đồ dùng của tự thể. Tự thể (nội xứ) là cái tổng thể gồm cả 6 giác quan. An lập là cái sở y của thức A lại da, tức bên trong biến thái thành chủng tử và thân có các căn; bên ngoài biến thái thành khí thế giới, rồi nó lấy ngay những gì được biến thái đó làm sở duyên và hành tướng, dựa vào đó mà sanh khởi. 283 Chỉ cho vô trú niết bàn: bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sanh tử, nên không trú nơi sanh tử, mà cũng không trú nơi niết bàn. 150

Kệ tụng:

Như vậy chuyển không tưởng Biến hóa được tăng thượng Tùy muốn được tất cả Chỗ đi không ngăn trở. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự biến hóa do chuyển hư không tưởng. Do chuyển hư không tưởng mà được hai loại biến hóa: 1. Chỗ muốn đều được, vì được đại định hư không tạng; 2. Chỗ đi không ngăn trở, vì được đại định hư không giải 285.

Kệ tụng:

Như vậy chuyển vô lượng Như vậy hóa vô lượng Việc làm không nghĩ bàn Chư Phật dựa vô cấu. Giải thích:

Kệ tụng này tổng kết các nghĩa ở trước. 284 Hai căn nam nữ xúc chạm giao hợp mà vẫn có được sự an lạc vô thượng của thiền định ly hý, và khi thấy người nữ không khởi tham dục, được sự tự tại. 285 Hư không tạng: Kho tàng hư không, là muốn gì cũng biến hóa được. Hư không giải: Thông suốt hư không, là quán chân như bằng ấn tượng mà thông suốt chân như nên tự tại du hành thần thông trong mọi thế giới. Định hư không giải có thể là tên gọi khác của định thủ lăng nghiêm, dịch nghĩa là kiện hành (đi tới mạnh mẽ), là sở hành của Phật và bồ tát. Định hư không tạng và định thủ lăng nghiêm là 2 đại định quan trọng nhất trong các định tăng thượng.151

Do chuyển vô lượng nên có được biến hóa vô lượng. Đó là nghiệp dụng không thể nghĩ bàn của chư Phật. Tất cả chư Phật đều dựa vào pháp giới vô lậu, nghĩa này nên biết. Đã nói sự biến hóa của chư Phật, kế nói sự thành thục chúng sanh của chư Phật.

Kệ tụng:

Dồn chứa và tăng trưởng Thành thục và giải thoát Thuần thục không vô dư Vì thế gian vô tận. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị thứ tự nhân tố thành thục. Người chưa dồn chứa các thiện căn thì khiến cho dồn chứa các thiện căn. Người đã dồn chứa các thiện căn thì khiến cho tăng trưởng các thiện căn. Người đã tăng trưởng các thiện căn thì khiến cho thành thục các thiện căn. Người đã thành thục các thiện căn thì khiến cho giải thoát, cho đến có được sự cực kỳ thanh tịnh. Như vậy, mười phương chư Phật, đức Phật nào cũng thiện thuyết (chánh pháp), thành thục chúng sanh này xong, lại thành thục chúng sanh khác, không nhập niết bàn. Vì sao? Vì chúng sanh trong các thế giới không có cùng tận. Kệ tụng:

Khó được đã được đủ Làm nơi chúng sanh quy Hy hữu phi hy hữu

152

Được phương tiện thiện xảo. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự thành thục hạnh bồ tát là sắc thái phi hy hữu. Khó được đã được đủ, Làm nơi chúng sanh quy: Quả Vô thượng bồ đề có công đức tối thượng, hàng bồ tát chưa từng được quả ấy mà nay có sự tương ưng đầy đủ. Do tương ưng với quả ấy mà có thể thường ở trong mười phương thế giới làm chỗ quy y cho muôn loài. Hy hữu phi hy hữu: Sự thành thục chúng sanh khắp chốn như vậy gọi là một sự hy hữu

286. Sự hy hữu như vậy là phi hy hữu. Vì sao? Vì được phương tiện thiện xảo vậy.

Được phương tiện thiện xảo: Là tùy theo căn cơ mà dẫn dắt chúng sanh đi trên con đường thanh tịnh. Kệ tụng:

Chuyển pháp và pháp diệt Đắc đạo và niết bàn

Mọi nơi phương tiện khởi Bất động chân pháp giới. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân tố thành thục khắp cả. Chuyển pháp và pháp diệt, Đắc đạo và niết bàn: Trong một sát na, có quốc độ Như lai thị hiện chuyển pháp luân vô lượng, có quốc độ Như lai thị hiện chánh 286 Hy hữu vì hàng nhị thừa không thể làm được sự tương ưng Vô thượng bồ đề và sự thành thục chúng sanh.

153

pháp diệt tận, có quốc độ Như lai thị hiện đắc đại bồ đề, có quốc độ Như lai thị hiện nhập niết bàn. Đó toàn là do hạnh nghiệp của chúng sanh chẳng đồng vậy. Mọi nơi phương tiện khởi, Bất động chân pháp giới: Nếu có chúng sanh thích ứng sự thành thục, Như lai tùy thuận trú xứ của người ấy, phương tiện giáo hóa mọi nơi, nhưng đối với pháp giới vô lậu, Như lai an trú bất động. Kệ tụng:

Chẳng khởi ý phân biệt

Thành thục cả ba đời

Mọi nơi hóa chúng sanh

Ba môn thường thị hiện.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân tố thành thục tự nhiên.

Chẳng khởi ý phân biệt, Thành thục cả ba đời: Tất cả chư Phật không bao giờ khởi lên ý niệm rằng tôi đã thành thục chúng sanh, tôi sẽ thành thục chúng sanh, tôi đang thành thục chúng sanh. Vì sao? Vì chư Phật không có ý niệm phân biệt 287.

Mọi nơi hóa chúng sanh, Ba môn thường thị hiện: Tuy sự giáo hóa của chư Phật toàn là không còn dụng công, nhưng trong tất cả thời gian, nơi các thế giới mười phương, chư Phật thường lấy các thiện căn (vô lậu) 288 biến hiện thành ba môn để thành thục chúng sanh. Ba môn là giáo môn của ba thừa. 287 Trí vô phân biệt thì không tác ý, tầm tư và thọ tưởng. Dĩ nhiên, không tác ý như trạng thái hôn mê, không tầm tư như nhị thiền trở lên, không thọ tưởng như diệt tận định. 288 Các thiện căn vô lậu là các công đức tối thanh tịnh của pháp thân.154

Kệ tụng:

Mặt trời tự nhiên sáng Chiếu tối thành trăm lúa Nhật quang pháp cũng vậy Diệt hoặc, thục chúng sanh. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghĩa tự nhiên qua thí dụ. Thí như mặt trời không cần phương tiện, tự nhiên phóng ra ánh sáng, phá tan sự tối tăm khắp nơi để chín muồi trăm loại lúa. Cũng vậy, bằng việc làm không còn dụng công, chư Phật đem ánh sáng mặt trời chánh pháp tiêu diệt những lậu hoặc ở mọi hình thái để thành thục chúng sanh. Kệ tụng:

Một đèn thắp các đèn Hợp lại sáng vô tận Một thục hóa nhiều thục Hóa vô tận cũng vậy. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân tố thành thục triển chuyển. Thí như một ngọn đèn thắp chuyền các ngọn đèn. Ngọn đèn cực lớn là tập hợp của vô lượng vô số ngọn đèn, nói cách khác, một ngọn đèn làm ra vô tận. Chư Phật cũng vậy, một đức Phật vừa thành thục lại giáo hóa nhiều chúng sanh thành thục. Chúng sanh (thành thục) cực lớn là tập hợp của vô lượng vô số chúng sanh 155

(thành thục), nói cách khác, sức mạnh giáo hóa thành thục chúng sanh không có cùng tận.

Kệ tụng:

Biển cả nạp các dòng Không chán cũng không tràn Phật giới nhiếp các thiện Không đầy cũng không tăng. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nhân tố thành thục không chán. Thí như biển cả thu nhận trăm dòng sông mà không bao giờ chán đủ, cũng không có tràn đầy, vì biển cả có khả năng tiếp nhận và dung chứa. Cũng vậy, pháp giới chư Phật thường nhiếp thọ vô lượng thiện căn thanh tịnh (của chúng sanh) mà không bao giờ đầy đủ, cũng không tăng trưởng, vì pháp giới chư Phật thì rất là hy hữu

289.

Đã nói sự thành thục chúng sanh của chư Phật, kế nói pháp giới thanh tịnh của chư Phật.

Kệ tụng:

Hai chướng đã vĩnh trừ Pháp chân như thanh tịnh Đối cảnh và trí duyên Tự tại mãi vô tận. 289 Hy hữu vì chư Phật làm thành việc lớn, như thị hiện thành đẳng chánh giác, thị hiện nhập niết bàn v.v…, tất cả chúng sanh ai chưa thành thục thì Phật làm cho thành thục, ai thành thục rồi thì Phật làm cho giải thoát. 156

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị tánh nghĩa của pháp giới.

Hai chướng đã vĩnh trừ, Pháp chân như thanh tịnh: Là sắc thái thanh tịnh của pháp giới, do phiền não chướng và trí chướng thảy đều vĩnh viễn đoạn tận 290 .

Đối cảnh và trí duyên, Tự tại mãi vô tận: Là sắc thái tự tại của pháp giới, do đối cảnh và trí duyên theo đối cảnh 291, cả hai thứ đều tự tại mãi vô tận. Kệ tụng:

Nhất thiết chủng như trí

Tu nhân sạch pháp giới

Lợi lạc hóa chúng sanh

Quả này cũng vô tận.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghĩa nhân tố của pháp giới.

Nhất thiết chủng như trí, Tu nhân sạch pháp giới: Thanh tịnh pháp giới thì ở trong tất cả thời gian tu tập trí nhất thiết chủng như môn 292, lấy trí ấy làm nhân. 290 Tự tánh thanh tịnh của pháp giới: Pháp giới còn được gọi là chân như, không, thật tế, vô tướng, thắng nghĩa. Pháp giới thanh tịnh là tự tánh thanh tịnh của tánh chân thật đã thoát ly tất cả chướng ngại dơ bẩn.

291 Đối cảnh, chánh văn là các vật, chỉ cho tánh y tha nơi A lại da thức, tánh ấy có 2 đặc tánh: 1. Do chủng tử huân tập mà sanh ra; 2. Không cố định là nhiễm hay tịnh, nói cách khác, y tha khởi lên 2 phần: phần tạp nhiễm là tánh biến kế, phần thanh tịnh là tánh chân thật. Trí duyên là trí vô phân biệt duyên tánh y tha nơi A lại da thức; khi trí ấy có mặt nơi A lại da thức thì tánh chân thật thanh tịnh biểu hiện, mà tánh biến kế không biểu hiện.

292 Nhất thiết chủng như môn trí (一切種如門智): cách gọi khác của trí vô phân biệt. Nhất thiết chủng, vì trí vô phân biệt là nhân tố đưa đến nhất thiết chủng trí của Phật. Như môn, vì trí vô phân biệt duyên với pháp tánh ly ngôn, tức chân như vô ngã. Trí vô phân biệt cũng tức là tuệ ba la mật, vì 5 ba la mật là trợ bạn của trí vô phân biệt.157

Lợi lạc hóa chúng sanh, Quả này cũng vô tận: Giáo hóa chúng sanh thì ở trong tất cả thời gian trao cho tất cả chúng sanh hai quả lợi lạc 293, mãi mãi vô tận. Kệ tụng:

Phát khởi thân, khẩu, tâm

Ba nghiệp hằng thời hóa

Hai môn và hai khối

Phương tiện đều viên mãn.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghĩa hiện hành ba nghiệp của pháp giới. Phát khởi thân, khẩu, tâm, Ba nghiệp hằng thời hóa: Phát khởi thân nghiệp, khẩu nghiệp, tâm nghiệp trong tất cả thời vì giáo hóa chúng sanh. Hai môn và hai khối, Phương tiện đều viên mãn: Luận cho rằng đầy đủ hai môn và hai khối làm phương tiện. Hai môn là tam muội môn và đà la ni môn. Hai khối là khối phước đức và khối trí tuệ.

Kệ tụng:

Tự tánh và pháp thực

293 Hai quả là đại bồ đề và đại niết bàn. Tu tập trí vô phân biệt thì dứt được hai chướng thô trọng nơi a lại da thức, tức chuyển bỏ phần biến kế (tạp nhiễm) của tánh y tha nơi a lại da và chuyển được phần viên thành (thanh tịnh) của tánh y tha nơi a lại da. Do chuyển phiền não chướng được đại niết bàn, chuyển sở tri chướng đắc Vô thượng giác. Theo Thành duy thức, đại niết bàn là: tánh tịnh niết bàn (chân như bản lai thanh tịnh), hữu dư niết bàn (chân như xuất phiền não chướng), vô dư niết bàn (chân như xuất sanh tử khổ) và vô trú niết bàn (chân như xuất sở tri chướng). Vô trú niết bàn được đại bi, đại trí vĩnh viễn phụ lực nên không ở sanh tử, không trú niết bàn, lợi lạc chúng sanh, tận cùng vị lai hoạt dụng mà thường tịch. Đại bồ đề là: đại viên cảnh trí (chuyển thức thứ tám), bình đẳng tánh trí (chuyển thức thứ bảy), diệu quán sát trí (chuyển thức thứ sáu) và thành sở tác trí (chuyển năm thức trước). Theo Nhiếp luận, 4 trí này phối nhiếp 3 thân, nên đại bồ đề có chỗ nói về 3 thân.

158

Biến hóa vị sai biệt Đây do pháp giới tịnh Là lời chư Phật dạy. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị nghĩa bản vị của pháp giới. Tự tánh và pháp thực, Biến hóa vị sai biệt: Bản vị sai biệt là tự tánh thân, thực thân và biến hóa thân. Đây do pháp giới tịnh, Là lời chư Phật dạy: Nếu pháp giới mà không thanh tịnh thì bản vị của ba thân không thành tựu 294.

Đã nói pháp giới thanh tịnh của chư Phật, kế nói ba thân của chư Phật. Kệ tụng:

Tánh thân và thực thân Hóa thân thành ba thân Nên biết thân thứ nhất Y chỉ hai thân kia. Giải thích:

Tất cả chư Phật có ba loại thân: 1. Tự tánh thân: Là sắc thái của chuyển y của Như lai 295; 2. Thực thân: Là ở tại đại tập chúng hội của chư Phật 296 làm sự thọ 294 Pháp giới thanh tịnh (= pháp thân) là do làm sạch nghiệp chướng mà biểu hiện biến hóa thân, do làm sạch hoặc chướng mà biểu hiện thọ dụng thân, do làm sạch trí chướng mà pháp thân tự biểu hiện.

295 Sắc thái chuyển y của Như lai (đã trình bày ở trước) bao gồm chuyển ly, chuyển đắc và 10 thứ công đức sai biệt. 159

dụng pháp lạc đại thừa; 3. Hóa thân: Là thân làm việc giáo hóa và lợi ích chúng sanh 297. Nên biết, trong ba thân ấy, tự tánh thân làm nơi y chỉ cho thực thân và hóa thân, vì tự tánh thân là bản thân của Phật. Kệ tụng:

Thực thân các thế giới Thọ dụng có sai biệt Chúng, độ gọi thân nghiệp Tất cả đều khác nhau. Giải thích:

Thực thân ở trong tất cả thế giới có các sự nghiệp, các thân tướng, các danh hiệu, các quốc độ, các đồ chúng, các sự thọ dụng như vậy, thảy đều chẳng đồng. Kệ tụng:

Thân bình đẳng, vi tế Gắn liền thọ dụng thân Nên biết thọ dụng thân Cũng là nhân hóa thân. Giải thích:

Bình đẳng, là tự tánh thân, vì tất cả chư Phật thì đồng đẳng, không có sai biệt. Vi tế, là vì thân ấy khó có thể hiểu biết được. Thọ dụng thân, là thực thân. 296 Đại tập chúng hội của chư Phật: là đại hội gồm toàn chư vị bồ tát. Thân Phật mà chúng hội nhìn thấy là tha thọ dụng thân của Phật và tịnh độ mà có đại tập hội này là tha thọ dụng độ của Phật.

297 Giáo hóa và lợi ích chúng sanh bằng 8 tướng thành đạo. 160

Thọ dụng thân gắn liền với bình đẳng thân, vì thọ dụng thân dựa vào bình đẳng thân mà sanh khởi.

Nên biết thọ dụng thân, Cũng là nhân hóa thân: Là vì chư Phật muốn thọ dụng tất cả mà thị hiện hóa thân 298 .

Kệ tụng:

Hóa Phật vô lượng hóa

Vì vậy gọi hóa thân

Hai thân, hai lợi thành

Tất cả chủng thiết lập.

Giải thích:

Ở trong tất cả thời gian, hóa thân của chư Phật hiện hóa vô lượng sai biệt 299 .

Đức Phật có sự hiện hóa ấy gọi là đức Phật hóa thân. Hai thân, là thực thân và hóa thân. Hai lợi, là lợi mình và lợi người. Thực thân lấy thành tựu lợi mình làm sắc thái. Hóa thân lấy thành tựu lợi người làm sắc thái. Hai lợi như vậy là biểu thị sự thành tựu nhất thiết chủng trí, lần lượt thiết lập thực thân và hóa thân 300 .

Kệ tụng:

Kỹ nghệ và xuất sanh

Đắc đạo, nhập niết bàn

298 Thị hiện hóa thân bao gồm hóa thân của Phật và những hóa thân khác. Cùng lúc hóa thân Phật nhập thai thì cũng hóa thân thành tôn giả Xá lợi phất v.v… nhập thai. Hóa thân như vậy để làm tôn nghiêm cho sự thành Phật của một đức Phật. 299 Thân hình mà hóa thân chư Phật thị hiện gồm có mọi loài, đủ hạng trong mỗi loài, đủ từ thân Phật đến thân địa ngục, kể cả thị hiện "rừng núi, dòng nước, đồng bằng, sông ngòi, ao hồ, suối giếng, ích lợi khắp cả mọi người, ai cũng được độ thoát." (kinh Địa Tạng) 300 Thực thân và hóa thân đều dựa vào pháp thân mà có.161

Bày phương tiện lớn này Khiến người được giải thoát. Giải thích:

Lại nữa, hóa thân thì ở trong tất cả thời gian làm sự giáo hóa chúng sanh bằng cách, hoặc hóa hiện kỹ nghệ 301, hoặc thị hiện xuất sanh, hoặc thị hiện đắc bồ đề, hoặc thị hiện nhập niết bàn 302. Những sự thị hiện đủ thứ như vậy là phương tiện lớn lao, đều vì làm cho chúng sanh có được sự giải thoát. Đây là sắc thái thành tựu lợi người. Kệ tụng:

Nên biết ba thân Phật Chư Phật thân nhiếp hết Dựa vào lợi mình người Thị hiện cả ba thân. Giải thích:

Nên biết, ba thân ấy nhiếp hết tất cả thân của chư Phật 303, và sự thị hiện tất cả thân 304 đều dựa vào sự lợi mình và sự lợi người. 301 Hóa hiện kỹ nghệ (công xảo) là hiện thân làm người thợ mộc, thợ gốm, thợ in ấn, thầy dạy âm nhạc, nhà toán học v.v… 302 Đức Phật thị hiện giáng sanh, đắc bồ đề và nhập niết bàn là đức Phật lịch sử. Tiểu thừa nói hóa thân ấy đã là pháp thân, nhưng đại thừa nói đức Phật lịch sử là hóa thân, không phải pháp thân.

303 Chư Phật đồng nhất pháp thân, vô lượng thọ dụng thân nhiếp vào thực thân, vô lượng ứng hóa thân nhiếp vào hóa thân. 304 Tức thị hiện thọ dụng thân và hóa thân, vì hai thân này là sắc thân, có thể thấy được. 162

Kệ tụng:

Do vì y, tâm, nghiệp

Ba Phật đều bình đẳng

Tự tánh, vô gián, tục

Ba Phật đều thường trú.

Giải thích:

Theo thứ tự nói về ba loại thân như sau: Tất cả chư Phật đều bình đẳng: (1) là do y chỉ, tự tánh thân của tất cả chư Phật thì bình đẳng, vì pháp giới không có sai biệt 305; (2) là do tâm thể, thực thân của tất cả chư Phật thì bình đẳng, vì tâm Phật không có sai biệt 306; (3) là do nghiệp dụng, hóa thân của tất cả chư Phật thì bình đẳng, vì việc làm đồng nhất.

Lại nữa, tất cả chư Phật đều cùng thường trú: (1) do tự tánh thường trú, tự tánh thân của tất cả chư Phật thì thường trú, vì hoàn toàn vô lậu; (2) do vô gián thường trú, thực thân của tất cả chư Phật thì thường trú, vì thuyết pháp không có ngừng nghỉ; (3) do tương tục thường trú, hóa thân của tất cả chư Phật thì thường trú, vì tuy thấy nhập diệt ở đây nhưng lại thấy thị hiện ở nơi khác. Đã nói về thân của chư Phật, kế nói về trí của chư Phật. Kệ tụng:

305 Chư Phật đẳng chứng pháp tánh, nên được 5 thứ tánh hỷ: "Một là năng lực vô lượng, hai là sự thành vô lượng, ba là pháp vị viên mãn, bốn là nghĩa đức viên mãn, được 4 sự tánh hỷ này thì tối thắng, không tội lỗi, năm là thấy thường vô tận." Năng lực là năng lực của pháp tánh. Sự thành là thành tựu sự nghiệp độ sanh. Pháp vị là diệu nghĩa của pháp tánh đẳng lưu. Nghĩa đức, nghĩa là niết bàn, đức là công đức vô lậu. Thấy thường là thấy pháp tánh thường trú. Năm sự này đem lại sự đại hoan hỷ của Phật, và xuất sanh từ pháp tánh mà Phật đẳng chứng, nên gọi là tánh hỷ. (Nhiếp luận, H.T Thích Trí Quang dịch chú)

306 Chư Phật lấy tâm thể bản giác làm thân. Tâm thể ấy tách rời phân biệt, chính là pháp tánh đồng nhất, đồng đẳng không gian, phổ biến toàn thể.163

Bốn trí, cảnh bất động Sở y của ba trí

Thức tám, bảy, sáu, năm Lần lượt chuyển đắc trí. Giải thích:

Bốn trí, cảnh bất động, Sở y của ba trí: Tất cả chư Phật có bốn trí: 1. Cảnh trí; 2. Bình đẳng trí; 3. Quán trí; 4. Tác sự trí 307. Cảnh trí lấy bất động làm sắc thái, thường làm nơi y chỉ cho ba trí kia. Vì sao? Vì ba trí kia thì động. Thức tám, bảy, sáu, năm, Lần lượt chuyển đắc trí: Chuyển thức thứ tám để được cảnh trí, chuyển thức thứ bảy để được bình đẳng trí, chuyển thức thứ sáu để được quán trí, chuyển năm thức trước để được tác sự trí. Nên biết nghĩa ấy. Kệ tụng:

Cảnh trí duyên vô phần Tương tục hằng chẳng đoạn Không ngu các sở thức Các tướng chẳng hiện tiền. Giải thích:

tố phần đoạn 308.

Kệ tụng này hiển thị sự chuyển thức thứ tám để được cảnh trí. Cảnh trí duyên vô phần: Trong tất cả cảnh giới, cảnh trí không tạo tác duyên 307 Tức đại viên cảnh trí, bình đẳng tánh trí, diệu quán sát trí và thành sở tác trí. 308 Bất tác duyên tố phần đoạn: không khởi chấp trước (ngã và ngã sở), phân biệt (năng thủ và sở thủ) gì cả.

164

Tương tục hằng chẳng đoạn: Trong tất cả thời gian, cảnh trí thường hiện hành không gián đoạn 309.

Không ngu các sở thức: Cảnh trí liễu tri tất cả cảnh giới 310 nên chướng ngại vĩnh viễn đoạn tận 311.

Các tướng chẳng hiện tiền: Trong các cảnh giới, cảnh trí ly các hành tướng, duyên vô phân biệt 312.

Kệ tụng:

Cảnh trí nhân các trí

Nói là đại trí tạng

Thân khác và trí khác

Tượng hiện từ đây khởi.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị cái dụng của cảnh trí. Cảnh trí nhân các trí, Nói là đại trí tạng: Các trí là bình đẳng trí, quán trí và tác sự trí. Ba trí này đều lấy cảnh trí làm nhân tố, vì vậy cảnh trí được ví như kho tàng lớn, tức kho tàng của các trí. Thân khác và trí khác, Tượng hiện từ đây khởi: Thân khác là thọ dụng thân và hóa thân. Trí khác là bình đẳng trí, quán trí và tác sự trí. Tất cả ảnh tượng của 309 Hiện hành không gián đoạn: làm hiển hiện và xuất sanh tất cả cảnh giới, ảnh tượng của các trí, sở y của ảnh tượng các thân và quốc độ, nhiệm trì hết thảy công đức của Phật địa, không gián đoạn, suốt cùng vị lai.

310 Liễu tri tất cả cảnh giới: không quên sót, không ngu mê đối với tướng của tẩt cả cảnh. 311 Chướng ngại vĩnh viễn đoạn tận: đối với các pháp sở tri, vĩnh viễn thoát ly dơ bẩn của hết thảy phiền não chướng, chủng tử hữu lậu. 312 Ly các hành tướng, duyên vô phân biệt: hành tướng và sở duyên của cảnh trí vi tế khó biết, nói cách khác, hành tướng thì phi sắc thái danh ngôn và sở duyên là pháp tánh ly ngôn.165

các thân và thể tướng của các trí đều từ cảnh trí xuất sanh, cho nên Phật nói cảnh trí là trí của tấm gương (lớn tròn đầy trong đó hiện đủ mọi sắc tượng). Kệ tụng:

Bình đẳng trí chúng sanh

Tu tịnh chứng bồ đề

Chẳng trú ở niết bàn

Do vì không rốt ráo.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự chuyển thức thứ bảy để được bình đẳng trí. Bình đẳng trí chúng sanh, Tu tịnh chứng bồ đề: Khi chư bồ tát chứng pháp hiện tiền thì đắc bình đẳng trí về tất cả chúng sanh 313. Tu tập trí này đến tối cực thanh tịnh thì đắc Vô thượng bồ đề.

Chẳng trú ở niết bàn, Do vì không rốt ráo: Vì chúng sanh vô tận nên không rốt ráo; không rốt ráo nên không trú ở niết bàn 314. Từ ý nghĩa này mà nói là bình đẳng trí 315.

313 Chứng pháp hiện tiền là nhập chân kiến đạo, tức loại trừ đối tượng sở duyên là pháp giả danh về hữu tình và các pháp, cũng như đoạn trừ tất cả phiền não thô trọng thuộc loại kiến sở đoạn. Bồ tát khi vào chân kiến đạo, vì trái nghịch với hai thứ chấp (ngã và pháp) mà dẫn khởi bình đẳng tánh trí, quán chiếu hết thảy pháp, tự và tha, hết thảy hữu tình, thảy đều bình đẳng, luôn luôn cùng tương ưng với đại từ bi v.v…

314 Nhiếp luận: "Làm sao biết, trong pháp thân, Phật không rốt ráo có nhập niết bàn, cũng không rốt ráo không nhập niết bàn? Ở đây có 1 bài chỉnh cú: Vì tất cả chướng ngại đều đã giải thoát, nên Phật rốt ráo có nhập niết bàn; nhưng việc làm của Phật thì không bao giờ kết thúc, nên Phật rốt ráo không nhập niết bàn." (H.T Thích Trí Quang dịch) 315 Kệ tụng này có 2 ý chính: 1. Chứng pháp hiện tiền thì được cái tâm bình đẳng đối với mình người; 2. Không nhập niết bàn vì sự nỗ lực thành thục chúng sanh không bao giờ ngừng nghỉ.166

Kệ tụng:

Đại từ và đại bi

Cả hai thường không dứt Chúng sanh có đức tin Tượng Phật liền hiện tiền. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị cái dụng của bình đẳng trí. Đại từ và đại bi, Cả hai thường không dứt: Trong tất cả thời gian, chư Phật Như lai dõi theo chúng sanh. Vì sao? Vì tâm đại từ, đại bi của chư Phật chưa bao giờ đoạn dứt.

Chúng sanh có đức tin, Tượng Phật liền hiện tiền: Nếu người có đức tin thì chư Phật tùy thuận sở nguyện mà hiện thân, hoặc có chúng sanh thấy thân Như lai sắc xanh, hoặc có chúng sanh thấy thân Như lai sắc vàng. Như vậy, qua những gì trình bày ở đây, hai trí này chính là pháp thân. Kệ tụng:

Quán trí thức, sở thức Hằng thời không có ngại Trí này như đại tạng Tổng trì, tam muội nương. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự chuyển thức thứ sáu để được quán trí. 167

Đối với tất cả cảnh giới 316, quán trí lấy tâm thức làm đối tượng, hằng không chướng ngại (sự sai biệt của tất cả cảnh giới). Thí như kho tàng lớn, quán trí làm y chỉ cho tất cả đà la ni môn và tất cả tam muội môn 317. Vì sao? Hai môn như vậy đều từ trí này phát sanh. Kệ tụng:

Thường ở trong đại chúng Thị hiện các tác dụng Đoạn được các lưới nghi Mưa trận mưa pháp lớn. Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị cái dụng của quán trí, nghĩa lý như kệ tụng đã nói 318 .

Quán trí này chính là thực thân. Kệ tụng:

Sự trí nơi các cõi Khởi các sự biến hóa Vô lượng không nghĩ bàn Vì lợi lạc quần sanh. 316 Tất cả cảnh giới: tướng riêng và tướng chung của các pháp. Tướng chung là các hành là vô thường, tất cả hành là khổ, các pháp là vô ngã, niết bàn là tịch tĩnh. Tướng riêng là tự thể riêng biệt của mỗi pháp. 317 Quán trí nhiếp lấy vô lượng đà la ni môn và tam muội môn, và công đức trân bảo phát sanh từ sự quán trí ấy.

318 Thành duy thức luận: "Ở trong các tập hội đại chúng, quán trí tự tại thị hiện vô biên tác dụng sai biệt, làm mưa cơn mưa lớn chánh pháp, dứt trừ mọi nghi hoặc, khiến cho hữu tình thảy đều được lợi lạc." (Thích Tuệ Sỹ dịch) 168

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị sự chuyển của năm thức trước để được tác sự trí. Tác sự trí kia làm ra các sự biến hóa ở trong tất cả thế giới, biến hóa vô lượng vô biên không thể nghĩ bàn. Những nghiệp dụng biến hóa như vậy đều vì lợi lạc tất cả chúng sanh 319. Tác sự trí này chính là hóa thân. Kệ tụng:

Nhiếp trì và đẳng tâm

Khai pháp và tác sự

Như vậy y bốn nghĩa

Tuần tự bốn trí khởi.

Giải thích:

Nhiếp trì, là nghe chánh pháp rồi thì thu nhận mà gìn giữ 320. Đẳng tâm, là đối với tất cả chúng sanh có được cái tâm bình đẳng mình người. Khai pháp, là diễn thuyết chánh pháp. Tác sự, là khởi các nghiệp dụng biến hóa. Dựa vào nghĩa thứ nhất, cảnh trí khởi; dựa vào nghĩa thứ hai, bình đẳng trí khởi; dựa vào nghĩa thứ ba, quán trí khởi; dựa vào nghĩa thứ tư, tác sự trí khởi. Kệ tụng:

319 Thành duy thức luận: "Tâm phẩm này (tác sự trí), vì muốn lợi lạc hữu tình, nên khắp trong cả mười phương thị hiện ba nghiệp được biến hóa qua nhiều hình thái, hoàn thành những điều cần làm theo lực của bản nguyện." (Thích Tuệ Sỹ dịch)

320 Nhiếp trì = nhận giữ: nhận giữ chánh pháp là căn bản tối quan trọng của sự phát bồ đề tâm. Nhận giữ chánh pháp bằng tu tập các ba la mật, như kinh Thắng Man ghi: "Bạch đức Thế tôn, không có ba la mật nào khác, không có sự thu nhận chánh pháp nào khác, mà sự thu nhận chánh pháp chính là ba la mật." (H.T Thích Trí Quang dịch)169

Vì tánh biệt, bất hư

Nhất thiết và vô thủy

Vô biệt nên chẳng một

Y đồng nên chẳng nhiều.

Giải thích:

Kệ tụng này hiển thị chư Phật thì không phải một, không phải nhiều. Không phải một, là vì đặc tánh riêng biệt, chẳng hư dối, tất cả, không có bắt đầu và không có đặc biệt.

Đặc tánh riêng biệt: Vô biên chư Phật có (vô biên) đặc tánh riêng biệt. Nói rằng chỉ có một đức Phật hiện hữu đang chứng đắc bồ đề, nghĩa này không đúng, vậy Phật thì không phải một 321.

Chẳng hư dối: Nói rằng khối phước đức và trí tuệ là hư dối, cũng tức là nói bồ tát không thể đắc bồ đề. Vì hai khối phước trí không phải hư dối nên nghĩa này không đúng, vậy Phật thì không phải một.

Tất cả: Nói rằng chỉ có một đức Phật, cũng tức là nói đức Phật ấy không làm lợi ích được cho tất cả chúng sanh. Vì Phật thiết lập tất cả chúng sanh làm Phật nên nghĩa này không đúng, vậy Phật thì không phải một. Không có bắt đầu: Nói rằng tối sơ chỉ có một đức Phật thì đức Phật ấy không cần phải có hai khối phước trí cũng đắc thành Phật, nghĩa này không đúng, vậy Phật thì không phải một.

Không có đặc biệt: Nói rằng đặc biệt có một đức Phật không có hai khối phước trí, nghĩa này không đúng, vậy Phật thì không phải một. Không phải nhiều, là vì chư Phật dựa vào (pháp tánh) đồng nhất, nghĩa là pháp thân của tất cả chư Phật dựa vào pháp giới vô lậu. 321 Vì đồng thời có vô lượng người viên thành quả vị Phật đà.170

Đã nói về trí của chư Phật, kế nói sự đi vào phương tiện của chư Phật. Kệ tụng:

Phân biệt nếu luôn có Chân thật thì mãi không Phân biệt nếu mãi không Chân thật thì luôn có. Giải thích:

Nếu tự tánh phân biệt hằng có mặt thì tự tánh chân thật vĩnh viễn không có mặt, nên không thể thủ đắc (pháp giới). Nếu tự tánh phân biệt vĩnh viễn không có mặt thì tự tánh chân thật hằng có mặt, nên có thể thủ đắc (pháp giới) 322 .

Kệ tụng:

Muốn tu tối thượng tu Không thấy tất cả tu Muốn đắc tối thượng đắc Không thấy tất cả đắc. Giải thích:

Không thấy tất cả tu 323, tu như vậy là tu tối thượng. Thấy tất cả tu, tu như vậy là không thể đắc. Không thấy tất cả đắc 324, đắc như vậy là đắc tối thượng. Thấy tất cả đắc, đắc như vậy là không thể đắc 322 Sự phân biệt hư vọng của tánh biến kế bị loại bỏ thì tánh chân thật hiển lộ, khi đó bồ tát phát sanh bình đẳng trí, không phân biệt năng tri và sở tri, "nhập vào Cực hỷ địa, đạt được pháp tánh, sanh nhà Như lai, được tâm bình đẳng đối với chúng sanh, tâm bình đẳng đối với bồ tát, tâm bình đẳng đối với Phật đà. Và đó là kiến đạo vị của bồ tát." (Nhiếp luận)171

Kệ tụng:

Tôn trọng, thời gian dài Quán Phật pháp hy hữu

Duyên đây mau đắc Phật

Bỏ Phật bồ đề xa.

Giải thích:

Nếu có vị bồ tát đối với đức Phật Thế tôn sanh tâm cực kỳ tôn trọng và trong thời gian dài lâu tinh cần quán thân Phật là pháp vị tằng hữu 325. Tâm duyên pháp

quán này và tinh tiến dài lâu, vị bồ tát ấy có thể nói tôi đang mau được Vô thượng bồ đề. Nên biết vị bồ tát nào bỏ Phật thì quả bồ đề rất là xa. Vì sao? Vì vị ấy có 326

tâm cao mạn vậy.

Kệ tụng:

Quán pháp duy phân biệt

Nghĩa này như trước biết 323 Tu mà không thấy năng thủ và sở thủ, ba luân không tịch. 324 Phật quả là pháp tánh chân như vô tướng, viễn ly tất cả hý luận và thác loạn, tự tại đối với hữu tướng.

325 Xin xem thêm kinh Vị tằng hữu pháp, số 32, Trung A hàm, hay kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp, số 123, Trung bộ kinh. Tám tướng thành đạo của Phật là những pháp vị tằng hữu, thí dụ: ""Con nghe rằng, khi Đức Thế Tôn vừa mới sanh ra, từ trên hư không nước mưa rưới xuống, một ấm, một lạnh, để tắm thân thể của Thế Tôn. Nếu khi Đức Thế Tôn vừa mới sanh ra, từ trên hư không nước mưa rưới xuống, một ấm, một lạnh, để tắm thân thể của Thế Tôn; con xin thọ trì pháp vị tằng hữu ấy của Đức Thế Tôn." (Thích Tuệ Sỹ dịch) 326 Ngoài ra, theo Nhiếp luận, có 4 lực để mau thành tựu bồ đề: 1. Lực chánh nhân, là có sự huân tập đa văn pháp nghĩa đại thừa; 2. Lực thiện hữu, là được thân cận và phụng sự chư Phật (bao gồm quán Phật là pháp vị tằng hữu); 3. Lực tác ý, là thắng giải chắc chắn; 4. Lực nhiệm trì, là cụ bị 2 loại tư lương phước và trí. 172

Bồ tát vô phân biệt Vị ấy mau thành Phật. Giải thích:

Bồ tát quán tất cả các pháp chỉ là phân biệt 327. Sự quán cái phân biệt kia cũng vô phân biệt, tức đắc nhập địa vị vô sanh nhẫn của bồ tát. Từ nghĩa như vậy mà nói chứng đắc bồ đề. Đã nói sự đi vào phương tiện của chư Phật, kế nói sự đồng sự của chư Phật. Kệ tụng:

Nên biết các dòng sông Biệt y và biệt sự Nước ít nên dụng ít Vì chưa vào biển lớn. Tất cả vào biển lớn Nhất y và nhất sự Nước nhiều nên dụng nhiều Và lại thường vô tận. Như vậy các biệt giải Biệt ý và biệt nghiệp Giải nhỏ lợi ích nhỏ Vì chưa vào thể Phật. Tất cả vào thể Phật Nhất giải và nhất ý 327 Quán chiếu danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp toàn là giả thiết, chỉ là ý thức. Chính ý thức tạo ra ấn tượng tương tự về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp, nên các pháp toàn là không thật, không thể thủ đắc. 173

Giải lớn lợi ích lớn

Cực tụ cũng vô tận.

Giải thích: