Tam tạng Việt · Kinh Luật Luận Đại thừa · Luận tạng
Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh
- Thông tin
- Đại Chính số 1604
Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh 大乘莊嚴經論
❦
Vô Trước Đại sĩ tạo luận Đời Đường, Tam tạng pháp sư Ba la phả mật đa la, người nước Thiên Trúc, dịch chữ Phạn ra chữ Hán Quảng Minh dịch chú 1
Đại sĩ Vô Trước 2
Mục lục
Lời giới thiệu Dẫn nhập
Quyển 1
Quyển 2
Quyển 3
Quyển 4
Quyển 5
1. Duyên khởi 1 2. Thành tông 19 3. Quy y 37 4. Chủng tánh 48 5. Phát tâm 60 6. Nhị lợi 79 7. Chân thật 87 8. Thần thông 97 9. Thành thục 105 10. Bồ đề 122 11. Minh tín 177 12. Thuật cầu (1) 187 12. Thuật cầu (2) 221 3
Quyển 6
Quyển 7
Quyển 8
Quyển 9
Quyển 10
Quyển 11
Quyển 12
Quyển 13
13. Hoằng pháp 264 14. Tùy tu 286 15. Giáo thọ 306 16. Nghiệp bạn 333 17. Độ nhiếp (1) 336 17. Độ nhiếp (2) 349 18. Cúng dường 391 19. Thân cận 396 20. Phạn trú 402 21. Giác phần (1) 436 21. Giác phần (2) 479 22. Công đức 522 23. Hành trú 578 24. Kính Phật 602 4
LỜI GIỚI THIỆU 5
DẪN NHẬP
Luận Đại thừa trang nghiêm kinh (大乘莊嚴經論, Mahāyānasūtralaṃkāra), nằm trong Đại tạng kinh bản Đại chánh số 1604, gồm 13 quyển, 24 phẩm, do đại sĩ Vô Trước (無著, Asaṅga, 294 - 376) 1 luận giải. Theo truyền thuyết thì luận này được Vô Trước biên tập sau khi đã thụ giáo với bồ tát Di Lặc (Maitreya) trên cung trời Đâu Suất. Nói cách khác, luận này bao gồm những câu kệ của Di Lặc và những lời chú giải của Vô Trước. Phạn ngữ là Mahāyānasūtralaṃkāra, trong đó Mahāyāna là đại thừa (大乘), sūtra là kinh (經), ālaṃkāra là trang nghiêm (莊嚴). Đời Đường, từ năm 630 đến năm 633, ngài Ba la phả mật đa la ( 波羅頗蜜多羅, Prabhākaramitra) dịch luận này với danh đề Đại thừa trang nghiêm kinh luận. Nhiếp đại thừa luận bản
2 đề cập đến luận này với danh xưng Đại thừa
1 Vô Trước (無著, Asaṅga): dịch âm là A tăng già (阿僧伽), dịch nghĩa là Vô chướng ngại. Ngài là một trong những vị sáng lập Du già hành phái thuộc Phật giáo đại thừa ở Ấn Độ, sống vào khoảng thế kỷ thứ 4, người vùng Phổ lỗ hạ phổ lạp (普魯夏普拉, Puruṣapura). Theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện, cha sư tên là Kiều thi ca, là quốc sư Bà la môn. Sư có 3 anh em đều lấy tên là Bà tẩu bàn đậu (Vasubandhu). Ban đầu, sư xuất gia với bộ phái Tát bà đa (薩婆多, Thuyết nhất thiết hữu bộ) thuộc tiểu thừa. Nhân tư duy về nghĩa không mà chẳng ngộ nhập được, sư muốn tự sát. Bấy giờ, ở phía đông Tỳ đề ha có ngài Tân đầu la (賓頭羅, Piṇḍola) thuyết giảng về không quán của tiểu thừa, sư vừa nghe pháp thì liền ngộ nhập, nhưng đối với sở ngộ này sư vẫn chưa thỏa mãn, bèn dùng thần thông bay lên cõi trời Đâu suất, thọ nhận không quán của đại thừa từ bồ tát Di Lặc. Sau đó, sư lại nhiều lần lên cõi trời nầy học các nghĩa sâu xa của đại thừa như Du già sư địa luận v.v. . ., đồng thời nhóm họp đại chúng giảng nói, nhờ đó mà pháp môn Du già được truyền bá khắp nơi. Sư tận lực tuyên dương tư tưởng Pháp tướng của đại thừa, lại soạn các luận sớ để giải thích kinh điển đại thừa. Người em của sư là Thế Thân, trước kia theo học với tiểu thừa, sau nghe lời khuyên của sư mà quay về với đại thừa, cũng tận lực xiển dương giáo nghĩa đại thừa. Trước tác của sư gồm có Kim cang bát nhã luận (金剛般若論, ĐTK 1510), Thuận trung luận (順中論, ĐTK 1565), Nhiếp đại thừa luận (ĐTK 1593), Nhiếp đại thừa luận bổn (ĐTK 1594), Năng đoạn kim cương bát nhã ba la mật kinh luận thích (能斷金剛般若波羅蜜多經論釋, ĐTK 1513), Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập luận (大乘阿毘達磨雜集論, ĐTK 1605), Hiển dương Thánh giáo luận tụng (顯揚聖教論頌, ĐTK 1603), Lục môn giáo thọ tập định luận (六門教授習定論, ĐTK 1607), Đại thừa trang nghiêm kinh luận.
2 ĐTK 1594, Vô Trước tạo, Huyền Trang dịch.
6
kinh trang nghiêm luận (大乘經莊嚴論). Trong Nhiếp đại thừa luận thích 3 nói về luận Đại thừa trang nghiêm kinh như sau: "Luận nói: 'Thêm nữa, trong luận Đại thừa trang nghiêm kinh có năm bài kệ tụng làm rõ đạo lý này.' Giải thích: Nghĩa lý của kinh thì sâu kín khó hiểu. Như thật thấu rõ nghĩa lý chính xác của kinh, nên gọi là luận Trang nghiêm kinh. Luận giải kinh (sâu kín khó hiểu) này nên được tên là Trang nghiêm. Trong luận Trang nghiêm kinh có nhiều nghĩa lý. Nay chỉ lược lấy năm bài kệ tụng. Các kệ tụng này muốn hiển thị những gì? Các kệ tụng này hiển thị các liễu nghĩa khó hiểu trong tu đạo.
4"
Vũ Tỉnh Bá Thọ (宇井伯壽), học giả Nhật Bản, giải thích, đây là luận thích để trang nghiêm kinh Đại thừa. Học giả Nhật Bản Khố Cốc Hiến Chiêu (袴谷憲昭) thì cho rằng đây là luận thích kinh Trang nghiêm, bản kinh của đại thừa. Học giả G.Tucci căn cứ luận Đại thừa trang nghiêm kinh, luận Hiện quán trang nghiêm (現觀莊嚴論, Abhisamayālaṃkāra) và Hiện quán trang nghiêm luận quang minh chú (現觀莊嚴論光明注, Abhisamayālaṃkārāloka) mà cho rằng "trang nghiêm" như là một thể loại chú thích, với mục đích hệ thống hóa kinh điển đại thừa, từ đó hình thành một hệ thống mới là Du già phái mà có sự liên kết chặt chẽ với triết lý Phật giáo đại thừa.
Sylvain Lévi (1863-1935), học giả người Pháp, dịch luận này từ bản Sanskrit mà ông phát hiện ở Nepal vào năm 1898. Bản sao Sanskrit của luận này nằm trong Mahāyānasūtralaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule selon le Systeme Yogacara, vol. I, Paris 1907; còn bản dịch tiếng Pháp của luận này nằm trong Mahāyānasūtralaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule selon le Systeme Yogacara, vol. II, Paris 1911. Ngoài ra, đại học Ryukoku 5, Kyoto, sở hữu hai bản tiếng Sanskrit của luận này.
3 ĐTK 1595, Thế Thân thích, Chân Đế dịch.
4 Luận viết: Phục hữu Đại thừa trang nghiêm kinh luận sở thuyết ngũ kệ vi hiển thử đạo. Thích viết: Kinh nghĩa thâm ẩn nan giải。Như thật hiển liễu kinh trung chánh nghĩa, cố danh trang nghiêm kinh luận. Luận giải thử kinh cố đắc trang nghiêm danh. Trang nghiêm kinh luận trung hữu chúng đa nghĩa. Kim đãn lược thủ ngũ kệ. Thử kệ dục hà sở hiển. Thử kệ vi hiển ư tu đạo trung nan giác liễu nghĩa. 論曰. 復有大乘莊嚴經論, 所說五偈為顯此道. 釋曰,經義深隱難解. 如實顯了經 中正義,故名莊嚴經論.論解此經故得莊嚴名.莊嚴經論中有眾多義.今但略取五偈,此偈欲何所顯,此偈為顯於中
難覺了義.
5 Đại học Ryukoku (Long Cốc đại học, 龍谷大学, Ryūkoku Daigaku) là một trường đại học tư nhân nằm ở Kyoto, Nhật Bản. Nguyên thủy nó được thành lập như là một trường học cho các tu sĩ Phật giáo của giáo phái Nishi Hongan-ji năm 1639, và trở thành một trường đại học thế tục7
Trong Tạng bản Tengyur, luận này có danh xưng là Theg pa chen po mdo sde'i rgyan gyi bśad pa, do ngài Śākyasiṃha (Thích ca sư tử, 釋迦獅子) và ngài Ka ba dpal brtsegs (Già bạch phổ tử kết, 迦白普子結), sống ở cuối thế kỷ thứ 8, dịch từ Phạn ngữ ra Tạng ngữ. Thế kỷ 11, bản luận này được ban thiền Parahita (Bạt nhiệt ê đa, 拔热醯多), đại sư Sajjana (Tát gia na, 薩加那) và dịch giả Ngog Loden Sherab (Nga la đan hiệp nhiêu, 俄羅丹協饒) hiệu đính hoàn chỉnh.
Bản Sanskrit có 21 phẩm 6. Ngài Ba la phả mật đa la chia luận này thành 24 phẩm 7: chia phẩm Mahāyānasiddhi (21 kệ tụng) của bản Sanskrit thành 2 phẩm: Duyên khởi (8) và Thành tông (17); chia phẩm 17 Pūjāsevāpramāna (66 kệ tụng) của bản Sanskrit thành 3 phẩm: Cúng dường (5), Thân cận (7) và Phạn trú (49); và chia phẩm Caryāpratistha (2 phần, 61 kệ tụng) thành 2 phẩm: Hành trú (27) và Kính Phật (19). Bản Tây tạng có 21 phẩm 8, nhưng chia phẩm Mahāyānasiddhi (21 kệ tụng) của bản Sanskrit thành 2 phẩm: Adi (6) và siddhi (15) và kết hợp 2 phẩm cuối của bản Sanskrit thành 1 phẩm Caryāpratistha (61).
hóa vào năm 1876. Các giáo sư và sanh viên của trường đại học này thành lập tạp chí văn học nổi tiếng Chūōkōron vào năm 1887. Trường có ba cơ sở: Fukakusa và Omiya ở Kyoto, và Seta trong quận Shiga.
6 I. mahāyānasiddhi (21); II. saranagamana (12); III. gotra (13); IV. cittotpāda (28); V. pratipatti (11); VI. tattva (10); VII. prabhāva (10); VIII. paripāka (22); IX. bodhi (86); X. adhimukti(15); XI. dharmaparyesti (78); XII. desanā (24); XIII. pratipatti (29); XIV. avavādānusāsanl (51); XV. upāyasahitakarma (5); XVI. pāramitā (79); XVII. pūjāsevāpramāna (66); XVIII. bodhipaksa (104); XIX. guna (80); XX-XXI. caryāpratistha (61). (The Universal Vehicle Discourse Literature, Robert Thurman)
7 1. Duyên khởi (8); 2. Thành tông (17); 3. Quy y (12); 4. Chủng tánh (13); 5. Phát tâm (21); 6. Nhị lợi (11); 7. Chân thật (11); 8. Thần thông (10); 9. Thành thục (22); 10. Bồ đề (80); 11. Minh tín (15); 12. Thuật cầu (74); 13. Hoằng pháp (24); 14. Tùy tu (29); 15. Giáo thọ (51); 16. Nghiệp bạn (5); 17. Độ nhiếp (59); 18. Cúng dường (5); 19. Thân cận (7); 20. Phạn trú (49); 21. Giác phần (87); 22. Công đức (65); 23. Hành trú (27); 24. Kính Phật (19). 8 1. ādi (6); 2. siddhi (15); 3. saranagamana (12); 4. gotra (13); 5. cittotpāda (28); 6. pratipatti (11); 7. tattva (10); 8. prabhāva (10); 9. paripāka (22); 10. bodhi (86); 11. adhimukti (15); 12. dharmaparyesti (78); 13. desanā (24); 14. pratipatti (29); 15. avavādānusāsanl (51); 16. upāyasahitakarma (5); 17. pāramitā (80); 18. pūjāsevāpramāna (66); 19. bodhipaksa (104); 20. guna (80); 21. caryäpratistha (61). (The Universal Vehicle Discourse Literature, Robert Thurman)
8
Bản Anh ngữ của luận này có tựa đề là The Universal Vehicle Discourse Literature, được chuyển dịch công phu bởi Robert Thurman 9 và ban phiên dịch The American Institute of Buddhist Studies (AIBS) thuộc đại học Columbia, New York. Bản thảo Anh ngữ của Robert Thurman hoàn tất năm 1980, nhưng mãi cho đến hơn 30 năm sau, năm 2004 mới chính thức được xuất bản. Với sự trợ giúp và cống hiến ý kiến của các bậc Thầy Tây Tạng, Ấn Độ và Nhật bản, của các học giả và nhà nghiên cứu Phật học trên khắp thế giới, đặc biệt giáo sư Gadjin Nagao ở đại học Kyoto, cũng như sự làm việc cẩn trọng của ban phiên dịch trong sự chọn lọc thuật ngữ tiếng Anh, chú thích cùng đối chiếu các văn bản Phạn, Tạng, Hoa và Pháp, có thể nói, đây là một bản dịch đáng tham khảo.
Du già sư địa luận (瑜伽師地論) là tác phẩm lập thuyết của Du già hành tông. Luận này gồm 100 quyển, được biên soạn khoảng 300 - 350 Tây lịch. Ngài Huyền Trang dịch luận này non hai năm, từ năm 646 đến năm 648. Khu vực Đông Nam Á đều cho rằng đây là tác phẩm của bồ tát Di Lặc, nhưng Phật giáo Tây Tạng thì bảo là tác phẩm của đại sĩ Vô Trước. Nội dung luận này chủ yếu bàn về tâm pháp theo quan điểm bộ phái và các cấp độ tu chứng của một hành giả trước khi thành Phật, từ đó triển khai các nét giáo lý riêng tư của phái Du già như a lại da thức, ba tự tánh, ba vô tự tánh, chủng tử, huân tập, nhị chướng và duy thức. Cấu trúc của phần Bồ tát địa (Bodhisatvabhùmi) trong Du già sư địa luận rất gần với cấu trúc của Đại thừa trang nghiêm kinh luận 10.
Nếu Du già sư địa luận được đại sĩ Vô Trước viết dưới danh nghĩa của bồ tát Di Lặc, thì Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論, Mahāyānasaṁgraha) là tác phẩm được viết dưới danh nghĩa của chính đại sĩ Vô Trước. Luận này có đôi chỗ trích dẫn kệ tụng của Đại thừa trang nghiêm kinh luận. Duy thức học của Vô Trước trong Đại 9 Robert Alexander Farrar Thurman (sanh ngày 03 tháng 8 năm 1941) là một nhà văn và giáo sư có ảnh hưởng và sung mãn về Phật giáo Mỹ, là tác giả, dịch giả nhiều sách về Phật giáo Tây Tạng. Ông là giáo sư của trung tâm Tông Khánh Ba (Jey Tsong Khapa) thuộc Viện nghiên cứu Phật giáo Ấn Độ - Tây Tạng (Indo-Tibetan Buddhist Studies) của phân khoa tôn giáo của đại học Columbia, là người đồng sáng lập và chủ tịch của Nhà truyền thống Tây Tạng (Tibet House) New York. Quan tâm đặc biệt của ông là khám phá truyền thống tâm lý và triết học của Ấn Độ -Tây Tạng bằng cái nhìn phù hợp, song hành với tư tưởng và khoa học hiện đại. Sau khi được giáo dục tại đại học Philips Exeter và Harvard, ông đã học Tạng ngữ và Phật giáo Tây Tạng trong gần 30 năm. Ông là một học trò của đức Đạt Lai Lạt Ma. Ông viết nhiều sách nghiên cứu cũng như phổ thông về Phật pháp, và có nhiều bài giảng trên toàn thế giới. 10 Bồ tát địa, thứ 15: 1. Chủng tánh; 2. Phát tâm; 3. Tự tha lợi; 4. Chân thật nghĩa; 5. Uy lực; 6 Thành thục; 7. Bồ đề; 8. Lực chủng tánh; 9. Thí; 10. Giới; 11. Nhẫn; 12. Tinh tiến; 13. Tịnh lực; 14. Tuệ; 15. Nhiếp sự; 16. Cúng dường thân cận vô lượng; 17. Bồ đề phần; 18. Bồ tát công đức.9
thừa trang nghiêm kinh luận có tánh cách khái lược, đến Nhiếp luận thì được triển khai một cách hoàn mỹ. Nói cách khác, Đại thừa trang nghiêm kinh luận có trước Nhiếp luận.
Có hai bộ luận của bồ tát Di Lặc liên hệ mật thiết đến tư tưởng của Đại thừa trang nghiêm kinh luận, đó là Biện trung biên luận (辯中邊論, Madhyānta-vibhāga) và Biện pháp pháp tánh luận (辨法法性論, Dharmadharmatā-vibhaṅga) 11 . Biện trung
biên luận gợi mở về trung đạo qua lập trường của "tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức". Biện pháp pháp tánh luận thuyết minh hữu pháp (sanh tử) và pháp tánh (niết bàn) là hai mặt nhiễm tịnh, từ đó chuyển mê thành giác, liễu thoát sanh tử, ngộ nhập niết bàn. Ngoài ra phải kể đến kinh Giải thâm mật (解深密經, Saṃdhinirmocana-sūtra), bộ kinh được Du già sư địa luận trích dẫn toàn văn trong các quyển 75 - 78, đặt nền tảng cho duy thức và tổng kết cho đại thừa. Đại thừa trang nghiêm kinh luận đã lấy kinh Giải thâm mật, đặc biệt là chương Phân biệt du già, làm tiền đề để luận giải về a lại da thức.
Trong luận Đại thừa trang nghiêm kinh, đại sĩ Vô Trước đã trích dẫn một số kinh luận để minh chứng cho luận cứ của mình như: kinh Đa giới (Trung bộ kinh), kinh Hạnh thanh tịnh (Hoa nghiêm kinh), kinh Thánh giả vô tận tuệ (Đại tập kinh), kinh Phật thuyết thập địa, kinh Tư ích Phạm thiên sở vấn, kinh Đại bát nhã ba la mật, kinh Phật thuyết Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa, kinh Hôi hà và kinh Đệ nhất nghĩa không (Tạp a hàm), kinh Bố thí bữa ăn (Tăng chi bộ kinh), kinh Gánh nặng và kinh Tri pháp (Tương ưng bộ kinh), kinh Phật thuyết thánh pháp ấn, kinh Kim cương bát nhã, kinh Bảo tích, luận Trung biên phân biệt v.v…, qua đó cho thấy, Vô Trước đại sĩ đã gom lấy những giáo lý của tiểu thừa Hữu bộ làm cơ sở, đồng thời trưng dẫn những kinh điển đại thừa để xác lập đại thừa. Đại sĩ Vô Trước và đại sĩ Thế Thân (世親, Vasubandhu) lấy giáo lý tiểu thừa làm nền tảng để xây dựng đại thừa, và đó là cái đặc sắc của Phật giáo thuộc thời kỳ Vô Trước - Thế Thân.
Luận Đại thừa trang nghiêm kinh được ngài Ba la phả mật đa la (565~633) phiên dịch hoàn tất vào đời Đường, năm Trinh Quán thứ 7 (633). Sư người nước Ma kiệt đà, Trung Thiên Trúc, còn gọi là Ba la phả ca la mật đa la, Ba phả mật đa la, hoặc gọi tắt là Ba phả, dịch ý là Tác minh tri thức, Minh hữu, Quang trí. Sư thuộc dòng dõi Sát đế lợi, 10 tuổi xuất gia, tụng thuộc kinh điển đại thừa cả trăm 11 Biện trung biên luận: kệ tụng của bồ tát Di Lặc, luận thích của đại sĩ Thế Thân. Biện pháp pháp tánh luận: kệ tụng của bồ tát Di Lặc, pháp sư Pháp Tôn (法尊) dịch ra Hán văn từ Tạng bản. Pháp sư Pháp Tôn là đệ tử của Thái Hư đại sư.10
ngàn bài kệ. Sau khi thọ cụ túc giới, sư học tập luận tạng, tu tập định nghiệp, không xả bỏ kinh điển suốt 12 năm trường. Sau đó sư Nam du tới tu viện Na lan đà, ở chỗ luận sư Giới Hiền mà nghe học Thập thất địa luận và tụng đọc các bộ luận tiểu thừa. Nhờ khí chất thông minh uyên bác, sư nghiên cứu tinh tường giáo lý đại thừa và tiểu thừa. Sư lại làm bậc giáo thọ sư cho các đồng học, cùng hóa độ tăng chúng, và thường diễn giảng những bộ kinh như Bát nhã nhân đà la bạt ma v.v…, khiến các học nhân đều thâm đạt nghĩa lý u huyền. Với giới hạnh tinh cần, tài thức minh mẫn, sư được các vị đồng học kính trọng. Theo duyên hóa độ, sư đi đến vùng Bắc Địch giáo hóa Phật pháp cho dân Đột Quyết 12 , rồi tiếp tục đi về
phương Bắc, đến nước Tây Đột Quyết của Khả hãn Thống Diệp Hộ 13 , giáo hóa
những kẻ chưa từng biết đến chánh giáo, khiến Nhung chúa ở vùng đó thâm tín bội phục vô vàn, nên cấp cho 20 người để hầu hạ cung phụng ngày đêm. Năm 626, tướng quân Cao Bình Vương thỉnh cầu sư đến Đông độ. Thế là, vào đời vua Đường Thái tông, đầu năm Trinh Quán (627), sư đầu đội Phạn kinh đi vào Trường an, trú ở chùa Đại Hưng Thiện, trong 3 năm 3 tháng, cùng với các vị Tuệ Thừa, Tuệ Trách, Pháp Lâm, Huyền Mô v.v… cả thảy 19 bậc danh tăng thạc đức cùng nhau dịch kinh. Các kinh được dịch gồm có: kinh Bảo tinh đà la ni, 10 quyển 14;
Bát nhã đăng luận thích, 15 quyển 15; luận Đại thừa trang nghiêm kinh, 13 quyển. Do thệ nguyện hoằng dương Phật pháp, sư không màng bao gian nan nguy hiểm, đi hơn 40 ngàn dặm, vượt ngọn Thông Lĩnh, băng qua các bãi sa mạc cùng núi sông hiểm trở, tự mang kinh điển để sang nước Chấn Đán phiên dịch. Song chí nguyện của sư chưa hoàn mãn, mà thân sanh bịnh. Vào năm Trinh Quán thứ 7 (633), tự 12 Theo quan niệm của người Hoa Hạ cổ đại, những dân tộc nằm ngoài vùng đất bản thổ của người Hoa Hạ là người của những dân tộc chưa biết văn hóa và luật lệ giữa con người; chưa có quy tắc ứng xử chung như nhân, lễ, nghĩa, trí, tín hoặc quân, sư, phụ; chưa biết phân định trên dưới, cha con, vợ chồng; chưa có biết dùng mũ, áo, các vật dụng khác nhau để phân biệt tầng lớp, giai cấp trong xã hội. Quan trọng nhất là chưa có luật pháp. Các dân tộc ở phía Bắc sông Hoàng Hà thì gọi là Rợ hoặc Địch. Các dân tộc ở phía Đông thì gọi là Di. Các dân tộc ở phía Tây thì gọi là Nhung. Các dân tộc ở phía Nam song Trường Giang thì gọi là Man. Bắc Địch (北狄) có rợ Hung nô, rợ Kim, rợ Khiết Đan, rợ Đột Quyết, rợ Hồ. Người Rợ thường được người Trung Nguyên cổ đại coi là hung dữ.
13 Khả hãn Thống Diệp Hộ: Theo sách Từ An truyện, quyển 2, vị Khả hãn này từng hội kiến Huyền Trang tại thành Tố Diệp. Theo sách Thông giám, vào năm Trinh Quán thứ 2 (628), Thống Diệp Hộ bị người bác ruột giết, con là Diệt Lực Đặc Cẩn lên thay làm Khả hãn Thích Diệp Hộ. Vào năm Trinh Quán thứ 6 (632), Thích Diệp Hộ bị 2 bộ lại là Thiết Tỳ Đạt Quan và Nỗ Thạt Tất công kích bỏ của chạy qua nước Khang Cư rồi chết.
14 ĐTK 402.
15 ĐTK 1566, kệ tụng của Long Thọ đại sĩ, luận thích của Phân Biệt Minh đại sĩ.11
biết không cứu trị nổi, sư bèn phân phát vật dụng, tạo các tịnh nghiệp, rồi ngồi thẳng trước chánh điện chùa Thắng Quang, nhất tâm quán tượng Phật mà thị tịch, thọ thế 69 năm.
Đối tượng của luận Đại thừa trang nghiêm kinh là nhắm vào tiểu thừa bộ phái, thế nên phẩm Thành tông thứ 2 của luận này đưa ra nhiều luận điểm để xác nhận đại thừa chính là Phật thuyết. Nội dung luận này trình bày những giáo nghĩa đại thừa, vừa là giáo lý thượng đẳng, vừa là thích hợp nhất để cứu độ chúng sanh. Trên quan điểm đó, luận này mô tả đường lối tu hành của chư vị bồ tát: "Ở đây lấy tám sự để tổng nhiếp tất cả pháp đại thừa. Tám sự là: 1. Chủng tánh, như trong phẩm Chủng tánh (thứ tư) đã nói; 2. Đức tin chánh pháp, như trong phẩm Minh tín (thứ mười một) đã nói; 3. Phát tâm, như trong phẩm Phát tâm (thứ năm) đã nói; 4. Thực hành các hạnh, như trong phẩm Độ nhiếp (thứ mười bảy) đã nói; 5. Nhập đạo, như trong phẩm Giáo thọ (thứ mười lăm) đã nói; 6. Thành thục chúng sanh, là bồ tát từ địa đầu tiên đến địa thứ bảy; 7. Làm sạch thế giới của Phật, là bồ tát bất thoái từ địa thứ tám trở lên; 8. Bồ đề thù thắng, là Phật địa. 16 " Nếu Nhiếp luận là luận văn nói tổng quát về đại thừa, thì luận Đại thừa trang nghiêm kinh là luận văn nói rất chi tiết về đại thừa. Đại thừa ấy bao trùm hết thảy văn nghĩa, cảnh, hành, quả của các thừa; thành tựu chủng tánh bồ tát, thấy đúng với chân thật, tu tập hết thảy thiện pháp mà đặc biệt là bốn niệm trú, bốn pháp nhiếp và sáu ba la mật, dồn chứa hai thứ tư lương phước trí, đoạn trừ hai chướng phiền não hoặc trí, xuất sanh trí vô phân biệt, chứng đắc hai quả bồ đề, thành thục lợi mình lợi người không bao giờ ngừng nghỉ, công đức của pháp thân v.v… Và vì vậy, hành giả muốn biết thế nào là con đường của đại thừa thì không thể bỏ qua tác phẩm luận Đại thừa trang nghiêm kinh này.
Ngày vía đức Quán Thế Âm Bồ tát
02 .11.2012
Phật tử Tổ đình Ấn Quang
Quảng Minh
16 Phẩm Công đức, thứ 22.
12
Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Một 13
Phẩm Một
DUYÊN KHỞI
Kệ tụng:
Nghĩa trí làm các nghĩa Ngôn cú không dơ bẩn Cứu giúp khổ chúng sanh Từ bi làm phẩm tánh Khéo nói pháp phương tiện Gọi là thừa tối thượng Vì người phát đại tâm Lược chia năm nghĩa hiện. Giải thích:
nghiêm?
Luận giải về sự trang nghiêm kinh điển đại thừa 17 thì cái gì có thể trang Đáp: Nghĩa trí có thể trang nghiêm. Hỏi: Vì sao nghĩa trí có thể trang nghiêm? Đáp: Vì khai mở các nghĩa. Hỏi: Dùng gì khai mở? Đáp: Dùng ngôn từ và câu cú. Hỏi: Ngôn từ như thế nào, câu cú như thế nào? 17 Chánh văn: Trang nghiêm đại thừa kinh luận, thùy năng trang nghiêm. 14
Đáp: Đó là ngôn từ không dơ bẩn và câu cú không dơ bẩn. Ngôn từ không dơ bẩn là ngôn từ đưa đến thành Niết bàn. Câu cú không dơ bẩn là chữ và câu tương ưng. Nếu lìa ngôn từ không dơ bẩn và câu cú không dơ bẩn thì các nghĩa lý không thể hiểu tỏ.
Hỏi: Dùng nghĩa gì để trang nghiêm? Đáp: Nghĩa cứu giúp chúng sanh đang khổ sở. Hỏi: Chúng sanh tự làm khổ, dùng nhân tố nào để cứu giúp? Đáp: Bậc bồ tát thì lấy tâm đại bi làm tự thể để thương xót chúng sanh. Hỏi: Việc cứu khổ chúng sanh thì trang nghiêm cho pháp gì? Đáp: Trang nghiêm pháp phương tiện mà Như lai đã khéo nói. Hỏi: Thế nào là pháp phương tiện? Đáp: Đó là pháp tối thượng thừa. Hỏi: Vì ai mà trang nghiêm? Đáp: Vì người phát tâm đại thừa. Hỏi: Có mấy nghĩa trang nghiêm? Đáp: Lược có năm nghĩa thị hiện. Hỏi: Thế nào là năm nghĩa. Kệ tụng:
Như vàng làm vật dụng
Như hoa đang độ nở
Như ăn một bữa ngon
Như hiểu biết văn tự
Như mở cái tráp báu
Mỗi việc được hoan hỷ
Năm nghĩa pháp trang nghiêm 15
Hoan hỷ cũng như vậy.
Giải thích:
Năm thí dụ này dụ cho năm nghĩa pháp trang nghiêm kia. Năm nghĩa pháp có thể làm người phát khởi cái tâm đại thừa, tuần tự là: tín hướng, thọ giáo, tư duy, tu tập và chứng đắc.
Hỏi: Năm nghĩa pháp ấy như thế nào?
Đáp: Thí dụ vàng làm vật dụng chỉ cho sự tin tưởng hướng về giáo pháp làm chuyển hóa tâm thức chúng sanh. Thí dụ hoa đang độ nở chỉ cho sự tiếp nhận giáo pháp làm cho chúng sanh khai mở tâm thức. Thí dụ ăn một bữa ngon chỉ cho sự tư duy giáo pháp thì có được mùi vị của giáo pháp. Thí dụ hiểu biết văn tự chỉ cho sự tu tập không có do dự. Thí dụ mở cái tráp báu chỉ cho sự chứng đắc bồ đề phần bảo chân thật, tức là sự tự giác chứng. Do năm nghĩa pháp này mà phân biệt đại thừa (là thế nào), làm cho người phát tâm sanh tâm ưa thích (đại thừa). Hỏi: Nếu pháp đại thừa có đầy đủ tự tánh và công đức thì còn nghĩa nào nữa cần cho sự trang nghiêm?
Trả lời câu hỏi trên bằng kệ tụng:
Như trang sức vật đẹp
Soi gương sanh vui thích
Diệu pháp trang nghiêm rồi
Được cái vui thứ nhất.
Giải thích:
Thí như người trang sức thêm vật đẹp trên thân, đứng trước gương soi thì sanh vui vẻ. Vì sao? Vì có sự vui thích. Bồ tát cũng vậy, trang nghiêm bằng diệu 16
pháp, nghĩa là thể nhập tự tâm, thì sanh hoan hỷ thù thắng. Vì sao? Có câu hỏi sau đây.
Hỏi: Diệu pháp có công đức gì cần cho sự trang nghiêm? Vì sao thôi thúc người sanh tâm cung kính, tin tưởng, tiếp nhận diệu pháp? Kệ tụng:
Thí như uống thuốc đắng Bịnh bớt là nhờ thuốc Trú văn và hiểu nghĩa Khổ vui cũng như vậy. Như việc khó hầu vua Nhờ hầu được uy quyền Cũng vậy pháp khó hiểu Nhờ hiểu được pháp tài. Thí như thấy báu sanh Không biết thì không thích Cũng vậy nghe diệu pháp Không giác ngộ, không vui. Giải thích:
diệu hỷ.
Ba bài kệ tụng này lần lượt chỉ ra diệu pháp có ba công đức: 1. Công đức của nhân tố đoạn chướng; 2. Công đức của nhân tố tự tại; 3. Công đức của nhân tố Hỏi: Nghĩa này như thế nào? Đáp: Như việc uống thuốc đắng, lúc đầu khổ sở vì thuốc đắng khó uống, sau đó vui vẻ vì bịnh tình thuyên giảm. Diệu pháp cũng như vậy, lúc trú ở nơi văn 17
tự thì khổ sở vì khó được pháp vị, nhưng khi hiểu biết được nghĩa lý thì vui thích vì phá được bịnh chướng. Như hầu vị vua nghiêm minh, ban đầu thì khổ sở vì khó được vừa ý vua, nhưng sau đó thì vui vẻ vì được vua cho uy quyền. Diệu pháp cũng như vậy, khi tư duy giáo pháp thì khổ sở vì sự thâm sâu, khó hiểu của giáo pháp, nhưng khi tư duy thấu hiểu giáo pháp thì an vui vì tăng trưởng tài sản của bậc Thánh. Như việc nhìn thấy báu vật sanh ra, khi không biết đó là báu vật nên không ưa thích, cho nó là vô dụng, nhưng khi biết được đó là báu vật thì quý trọng, biết nó có công dụng. Diệu pháp cũng như vậy, khi tu hành thì không hoan hỷ, cho là trống rỗng, không thấy được công dụng của sự tu hành, nhưng khi tu hành chứng đắc thì có niềm vui sâu xa, biết rằng sự tu hành có công dụng lớn. Phẩm Duyên Khởi trọn vẹn.
18
Phẩm Hai
THÀNH TÔNG
Giải thích:
Có người nghi ngờ rằng pháp đại thừa không phải do đức Phật nói ra thì làm sao pháp đại thừa có công đức có thể thủ đắc. Nay tôi xác quyết lưới nghi ngờ kia rằng sự thành lập đại thừa là sự thật chắc chắn do đức Phật nói ra.
Kệ tụng:
Không dự ký, cùng hành
Không hành và thành tựu
Thể, phi thể, năng trị
Văn khác, tám nhân thành. 18
18 Chứng minh có thức A lại da, luận Thành duy thức dẫn kệ tụng này, nhưng ngài Huyền Trang dịch có khác: "Lại nữa, Thánh Từ Thị! dùng bảy nhân sau đây để chứng minh kinh đại thừa thật là do Phật nói: 1. Vì trước đó Phật không thọ ký: Nếu kinh đại thừa là do những người sau khi đức Phật diệt độ, muốn phá hoại chánh pháp mà nói ra, thì tại sao Thế Tôn không dự ký trước, như Ngài từng dự ký các việc bố úy sẽ xảy ra? 2. Vì vốn cùng lưu hành: Kinh đại, tiểu thừa giáo từ trước đến nay cùng lưu hành, vậy thì làm sao biết riêng kinh đại thừa là không phải của Phật nói. 3. Vì không phải cảnh giới của người khác: Giáo lý đại thừa rộng lớn rất sâu, không phải là cảnh giới của hàng ngoại đạo tư lường biết đến đưọc, trong kinh luận của họ chưa từng nói đến giáo lý đại thừa, dẫu có nói cho họ nghe, họ cũng không tin thọ, cho nên kinh đại thừa chẳng phải là người không phải Phật có thể nói được. 4. Vì nên công nhận: Nếu bảo giáo lý đại thừa do các đức Phật khác nói chứ không phải do đức Thích Ca nói, thế thì giáo lý đại thừa là Phật nói, lẽ đó rõ ràng phải công nhận. 5. Vì lẽ có, không có: Nếu chấp nhận có giáo lý đại thừa, thời nên tin giáo lý ấy là do Phật nói, vì ngoài kinh đại thừa thì không có giáo lý đại thừa. Nếu bảo không có giáo lý đại thừa, thì giáo lý thanh văn thừa cũng không có, vì ngoài đại thừa giáo thì quyết định không biết nương vào đâu để thành Phật. Không Phật thì ai ra đời giảng giáo lý thanh văn thừa. Cho nên chỉ chấp nhận thanh văn thừa giáo là Phật nói, mà chê bai đại thừa giáo là không đúng lý. 6. Vì đối trị: Những người y theo đại thừa giáo siêng năng tu hành, đều có thể đạt đến trí vô phân biệt, có khả năng chính thức đối trị tất cả phiền não. Thế nên tin kinh đại thừa là Phật nói.19
Giải thích:
Sự thành lập đại thừa lược có tám nhân tố: 1. Không dự ký; 2. Cùng thực hành; 3. Không cùng thực hành; 4. Thành tựu bồ đề; 5. Thể đại thừa; 6. Chẳng phải thể đại thừa; 7. Khả năng đối trị; 8. Văn nghĩa khác lạ. 1. Không dự ký: Khi chánh pháp đã diệt mất thì sau đó một đức Phật chánh thức xuất hiện. Nếu đại thừa không phải là chánh pháp, tại sao đức Thế Tôn ban đầu không dự ký việc đó? Giả dụ như trong thời gian vị lai mà có giáo pháp nào khác thì ắt hẳn đức Thế Tôn đã dự ký, cho nên sự không dự ký (của đức Thế Tôn) cho thấy đại thừa là do Phật thuyết. 2. Cùng thực hành: Thanh văn thừa và đại thừa không thể nói rằng thừa nào có trước, thừa nào có sau, mà đồng thời cả hai thừa cùng thực hành (chánh pháp). Ông làm sao biết chỉ riêng pháp đại thừa là không phải do Phật thuyết?
3. Không cùng thực hành: Pháp đại thừa sâu rộng, không phải là đối tượng phỏng đoán của con người để có thể tin hiểu, huống là có thể thực hành. Luận thuyết của ngoại đạo không có luận điểm nào cho thấy họ thủ đắc đại thừa, nói cách khác là họ không thực hành pháp đại thừa. Do ngoại đạo không cùng thực hành pháp đại thừa nên đại thừa là do Phật thuyết 19 .
7. Vì nghĩa khác văn: Giáo lý đại thừa ý thú rất sâu sắc, không thể theo văn thủ nghĩa nói, rồi sanh tâm phỉ báng cho là không phải Phật nói. Do các lý như trên nên biết kinh đại thừa thật do Phật nói. Như trong luận Trang nghiêm có bài tụng tóm tắt nghĩa trên: Trước chẳng ký, cùng lưu hành / Không phải cảnh giới ngoại đạo/ Đồng công nhận có, không có/ Đối trị và nghĩa khác văn. (先不記俱行/ 非餘所行境/ 極成有無有/ 對治異文故, Tiên bất ký câu hành/ Phi dư sở hành cảnh/ Cực hành hữu vô hữu/ Đối trị dị văn cố)" (Thành duy thức luận, H.T Thích Thiện Siêu dịch) 19 Bộ phái tiểu thừa cho rằng đại thừa là phi Phật thuyết, đại thừa không là gì khác hơn chính là tiểu thừa, thậm chí đại thừa là luận thuyết của ngoại đạo.20
4. Thành tựu bồ đề: Nếu ông nói rằng bậc nào đó chứng đắc bồ đề nói có đại thừa, chứ không phải đức Phật Thích Ca nói có đại thừa, như vậy quan điểm của ông đồng với quan điểm của tôi: bậc chứng đắc bồ đề nói có đại thừa cũng tức là nói đức Phật Thích Ca có nói như vậy
20.
5. Thể đại thừa: Nếu ông nói đức Phật khác thì có cái thể đại thừa còn đức Phật Thích Ca không có cái thể đại thừa, như vậy quan điểm của ông đồng với quan điểm của tôi: đại thừa không có cái thể sai biệt mà là nhất thể. 6. Chẳng phải thể đại thừa: Nếu ông nói đức Phật Thích Ca không có cái thể đại thừa, thì thanh văn thừa cũng vô thể. Nếu ông nói thanh văn thừa là do Phật nói nên hữu thể, đại thừa không phải do Phật nói nên vô thể. Quan điểm như vậy của ông là hết sức sai lầm. Nếu không có Phật thừa mà có Phật xuất thế nói thanh văn thừa, lý lẽ đó không đúng. 7. Khả năng đối trị: Do y theo pháp đại thừa tu hành được trí vô phân biệt. Trí vô phân biệt có năng lực phá các phiền não. Vì nhân tố đối trị phiền não nên không được nói rằng không có đại thừa.
8. Văn nghĩa khác lạ: Pháp đại thừa sâu xa, không phải văn nghĩa bình thường. Không nên chỉ một mặt chạy theo văn, nắm lấy nghĩa mà nói rằng văn nghĩa đó không phải lời Phật. Lại nữa, nếu ông nói ban đầu Phật không dự ký là do Phật với cái tâm vô công dụng mà buông bỏ. Quan điểm của ông như vậy là không hợp nghĩa lý.
Kệ tụng:
Chư Phật ba nhân duyên
Hiện thấy và hộ pháp
20 Bậc chứng đắc bồ đề nói có đại thừa, đức Phật Thích Ca cũng chứng đắc bồ đề, cho nên chắc chắn đức Phật có nói đại thừa.
21
Trí Như lai vô ngại
Bậc xả không nên vậy. Giải thích:
Nếu pháp đại thừa chẳng phải Phật thuyết thì đó là một chướng ngại lớn. Phật có ba nhân duyên, thì không lý do gì Phật không dự ký. Ba nhân duyên là: 1. Phật thì vô công dụng nên trí (vô phân biệt) thường khởi và năm nhãn thường thấy; 2. Phật thường xuyên làm sự chánh cần để thủ hộ chánh pháp; 3. Trí lực của Phật không có chướng ngại. Phật có ba nhân duyên này, ông lại nói Phật buông xả nên không dự ký, là không hợp đạo lý. Lại nữa, nếu ông nói đại thừa là hữu thể thì tức là nói thanh văn thừa là thể của đại thừa. Vì sao? Vì thừa nhận thanh văn thừa cũng đắc quả đại bồ đề. Quan điểm của ông như vậy là không hợp nghĩa lý 21 .
Kệ tụng:
Chẳng toàn, chẳng không trái Chẳng hành, chẳng dạy bảo Đó là thanh văn thừa
Chẳng phải là đại thừa. Giải thích:
Có bốn nhân duyên chẳng phải để chỉ ra rằng thanh văn thừa là thể của đại thừa, đó là chẳng phải hoàn toàn, chẳng phải không trái, chẳng phải thực hành và chẳng phải dạy bảo.
21 Không hợp nghĩa lý vì thanh văn thừa chỉ cần tịnh trừ phiền não mà chứng giải thoát thân, nhưng đại thừa thì ngoài giải thoát thân, mục tiêu chính là pháp thân, tức trí thân hay quả đại bồ đề.
22
Chẳng phải hoàn toàn: Thanh văn thừa không có sự dạy bảo lợi người 22, mà chỉ tự mình yểm ly, ly dục, giải thoát 23 mà có sự dạy bảo.
Chẳng phải không trái: Nếu nói thanh văn thừa dùng phương tiện là bản thân (tu hành) để dạy bảo cho người, tức có sự dạy bảo lợi người, nghĩa này không đúng. Vì sao? Tuy lấy sự lợi mình để cho người sự yên ổn nhưng hàng thanh văn chỉ vì cầu niết bàn cho mình mà tinh tiến thực hành phương tiện dạy bảo chứ không coi sự dạy bảo đó là vì đắc đại bồ đề.
Chẳng phải thực hành: Nếu ông nói hàng thanh văn có thể thực hành lâu xa công hạnh của thanh văn thừa thì cũng đắc đại bồ đề, nghĩa này không đúng, bởi lẽ không phải phương tiện. Thanh văn thừa không phải phương tiện của đại bồ đề, cho nên không thể lấy cái phi phương tiện là sự thực hành lâu xa mà có thể chứng đắc quả đại thừa. Thí như vắt sừng tìm sữa
24 là không thể có được.
Chẳng phải dạy bảo: Đại thừa có sự dạy bảo còn thanh văn thừa thì không có sự dạy bảo, cho nên nói thanh văn thừa không thể chính là đại thừa được. 22 Dạy bảo lợi người là làm cho người phát tâm Vô thượng bồ đề và độ khắp tất cả chúng sanh. 23 Kinh Tín, số 47, Tạp A Hàm: "Thiện nam có lòng tin, cần suy nghĩ như vầy: 'Ta nên thuận theo pháp. Ta hãy an trụ với sự tu tập, tu tập nhiều, về yểm ly đối với sắc; an trụ với sự tu tập, tu tập nhiều, về yểm ly đối với thọ, tưởng, hành, thức.' Thiện nam tử có lòng tin bèn an trụ với sự tu tập, tu tập nhiều, về yểm ly đối với sắc; an trụ với sự tu tập tu tập nhiều, về yểm ly đối với thọ, tưởng, hành, thức, nên đối với sắc được yểm ly; đối với thọ, tưởng, hành, thức được yểm ly. Do yểm ly mà ly dục, giải thoát, giải thoát tri kiến, biết rằng 'Ta, sự sanh đã dứt, phạn hạnh đã lập, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.'" (Thích Đức Thắng dịch) 24 Đại Trí độ luận, quyển 23, chương 34, Giải thích mười tưởng: "Người ngu si nhiều thì sự mong cầu không theo đạo lý, không rõ sự duyên, như vắt sừng tìm sữa, bị vô minh che lấp, tuy mặt trời chiếu sáng mà vĩnh viễn không thấy gì." (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Kinh Bách dụ, phần 8, số 77, Tìm sữa: "Thuở xưa có những người ở tại biên thùy, chưa hề biết con lừa ra sao cả, dù có gặp tận mặt cũng không nhận ra. Nghe người ta đồn sữa lừa ngon tuyệt, nhưng bọn họ không ai biết lừa, cũng không biết phương pháp nào để tìm cho ra sữa. Sau đó bọn họ chia nhau đi tìm, kết quả tìm được một con lừa đực. Bây giờ cả bọn tranh nhau, ai cũng muốn uống sữa trước: Có người cắn trên đầu lừa, có người nút tai, có người nút đuôi, có người dở chân, tin rằng sữa sẽ từ những chỗ ấy chảy ra. Nhưng bọn họ đều thất vọng, không uống được một tí sữa lừa." (Thích Nữ Như Huyền dịch)
23
Lại nữa, sau đây tôi sẽ chỉ ông thấy những nghĩa lý trái ngược (giữa thanh văn thừa và đại thừa).
Kệ tụng:
Phát tâm và dạy bảo
Phương tiện và trú giữ
Thời gian, thừa thượng hạ
Năm việc hết thảy khác.
Giải thích:
Thanh văn thừa và đại thừa có năm điểm trái ngược nhau: 1. Phát tâm khác; 2. Dạy bảo khác; 3. Phương tiện khác; 4. Trú giữ khác; 5. Thời gian khác. Hàng thanh văn thừa phát tâm, dạy bảo và siêng làm phương tiện đều vì chứng đắc niết bàn cho mình, trú giữ thì ít vì khối phước đức và trí tuệ nhỏ bé, thời gian cũng ít ỏi vì tu tập chỉ ba đời được giải thoát 25. Đại thừa không như vậy, sự phát tâm, dạy bảo và siêng làm phương tiện của hàng đại thừa đều vì lợi người, sự trú giữ thì nhiều vì khối phước đức và trí tuệ lớn lao, thời gian cũng nhiều vì phải trải qua ba vô số kiếp. Qua những điểm trái ngược như vậy thì không nên lấy công hạnh tiểu thừa để được quả đại thừa.
25 Ba đời được giải thoát (tam sanh đắc giải thoát): Câu xá luận, quyển 23, phẩm Phân biệt hiền thánh: "Thuận quyết trạch phần ở đời này sanh khởi thì ắt đời trước đã sanh khởi thuận giải thoát phần. Ở trong các hữu gieo trồng thuận giải thoát phần, (tu tập) cực kỳ mau chóng thì ba đời được giải thoát, nghĩa là: đời đầu tiên khởi thuận giải thoát phần, đời thứ hai khởi thuận quyết trạch phần và đời thứ ba nhập thánh đạo, cho đến được giải thoát. Giống như sự gieo hạt, tăng trưởng và cho quả là ba giai đoạn khác nhau, cũng vậy, bản thân nhập vào pháp tánh, thành thục và giải thoát là ba giai đoạn khác nhau."
24
Lại nữa, nếu ông nói rằng Phật ngôn có ba sắc thái: 1. Nhập vào tu đa la 26; 2. Hiển thị tỳ ni 27; 3. Không trái với pháp không 28. Ông lấy tất cả pháp đều không có tự tánh 29 làm sự dạy bảo, điều đó đi ngược ba sắc thái ở trên nên không phải là ngôn ngữ mật ý của Phật 30. Quan điểm của ông như vậy là không hợp nghĩa lý.
Kệ tụng:
Nhập đại thừa từ kinh
Hiện phiền não từ diệt
26 Tu đa la (sutra) là khế kinh, tức kinh điển hợp với chân lý và hợp với tâm lý, gọi là khế lý khế cơ. Trong mỗi một bộ kinh Phật đều nói thẳng pháp nghĩa, nhưng pháp nghĩa của kinh này hay pháp nghĩa của kinh kia đều hỗ tương khế hợp, không có mâu thuẩn.
27 Tỳ ni (vinaya) dịch là thiện trị, nghĩa là khéo tự trị tất cả ác, lại dịch là điều phục, nghĩa là điều luyện ba nghiệp, ngăn phục lỗi quấy. Tỳ ni còn được hiểu là diệt, nghĩa là diệt trừ tất cả chủng loại phiền não, lầm lỗi nhờ tu hành tùy thuận theo pháp nghĩa của Phật dạy. 28 Pháp không: là các pháp đều không, nghĩa là các pháp không có đặc tánh cố định. Do không có đặc tánh cố định nên nhiễm ô có thể hủy diệt, thanh tịnh có thể thích ứng hay khổ có thể tiêu diệt, vui có thể kiến thiết.
29 Tất cả pháp không có tự tánh (nhất thiết pháp vô tự tánh): Nhiếp luận ghi: "Tự nhiên, tự thể không, tự tánh không kiên trú, như chấp thủ không có, nên nói vô tự tánh". Các pháp không có tự tánh là vì: 1. Không phải tự nhiên mà sanh ra: do tất cả pháp không rời các duyên mà tự nhiên có đặc tánh, như pháp vị lai thì sanh ở vị lai, ắt phải đợi duyên, nhất định không thể tự nhiên sanh, cho nên không có tự tánh; 2. Tự thể đã không: do pháp quá khứ đã diệt mất, không sanh trở lại nữa, cho nên không có tự tánh; 3. Tự tánh không kiên trú (:cố định): do pháp vừa mới sanh, trong một sát na sau không có cái lực để có thể trú ở, nói cách khác, pháp hiện tại sanh diệt không dừng theo sự lưu chuyển của nhân quả ba đời nên vô tự tánh. Quan điểm của các kinh trong A hàm về các pháp là như vậy, vì thế Nhiếp luận cho đó là pháp chung với tiểu thừa. "Như chấp thủ không có, nên nói vô tự tánh", đây là luận theo biến kế vô tự tánh: nếu đối với tất cả pháp mà chấp tự tướng, cộng tướng, ngã tướng, pháp tướng đều là theo tên lập nghĩa, y nghĩa lập tên, là giả danh lập bày, chẳng phải là tự tướng hữu. Rời xa cả cái phi tự tướng hữu của tánh biến kế này tức là cái không vô tự tánh của đại thừa. Đại thừa nói các pháp đều là vô tự tánh, và do vô tự tánh nên các pháp thành tựu, nghĩa là các pháp vô tự tánh nên không có thật sanh, do vô sanh nên cũng không có thật diệt, vô sanh diệt nên các pháp "bản lai tịch tịnh, tự tánh niết bàn". 30 Chánh văn là phi Phật ngữ, nhưng cần phải dịch như vậy, vì căn cứ Nhiếp luận nói Phật ngôn có 4 ý thú và 4 bí mật, và vì sự dạy bảo về các pháp vô tự tánh của hàng thanh văn là thiếu sót, chưa đúng mật ý của Phật, chứ không phải không đúng.25
Nghĩa rộng lớn sâu xa
Không trái từ pháp không. Giải thích:
Ở đây, đại thừa cũng không đi ngược ba sắc thái của Phật ngôn: một là, đại thừa chính là nhập vào tu đa la (, vì kinh điển đại thừa khế hợp với tu đa la); hai là, phiền não chính là hiển thị tỳ ni 31, vì bồ tát chủ trương sự (hư vọng) phân biệt là phiền não; ba là, pháp rộng lớn sâu xa chính là pháp không của bồ tát, vì không trái với pháp không thì đắc đại bồ đề. Cho nên nói đại thừa không đi ngược với ba sắc thái của Phật ngôn.
Lại nữa, trước có nói về chẳng phải thực hành, nay tôi muốn chỉ bày thêm nghĩa lý này cho ông tin nhận. Kệ tụng:
Có y và bất định
Duyên tục và không khắp Thoái lui, người kế đạc Đâu hiểu nghĩa đại thừa. Giải thích:
Do có năm nhân tố làm cho người kế đạc 32 không thể đi vào cảnh giới đại thừa. Trí tuệ của vị đó bị giới hạn vì có chỗ dựa vào, không có sự quyết định, duyên theo tục đế, không cùng khắp và có sự lùi bước khuất phục. Có chỗ dựa 31 Kinh Thanh tịnh tỳ ni phương quảng: "Tự đoạn tất cả phiền não và kiết sử cho chính mình, là tỳ ni của thanh văn, còn muốn đoạn tất cả phiền não của tất cả chúng sanh, là tỳ ni của bồ tát." 32 Người kế đạc (thốn đạc nhân): là người có trí tuệ, có khả năng tư duy, phân biệt, chỉ cho hàng phàm phu và hàng nhị thừa. 26
vào, là trí tuệ có được nhờ dựa vào giáo pháp mà sanh, không phải là trí tuệ chứng đắc 33. Không có sự quyết định, là tùy thời gian và xứ sở mà có những loại trí khác nhau 34 sanh khởi. Duyên theo tục đế, là trí kế đạc thế tục đế, không thể thông đạt đệ nhất nghĩa đế 35. Không cùng khắp, là tuy duyên theo thế tục đế nhưng sự hiểu biết vẫn có giới hạn nhỏ hẹp, không thể hiểu biết mọi vấn đề 36. Có sự lùi bước khuất phục là trong sự tranh luận, biện tài có chỗ bế tắc đành phải im lặng chấp nhận.
Hàng đại thừa không có chỗ dựa vào, cho đến không có sự lùi bước khuất phục. Không có sự lùi bước khuất phục là trong vô lượng kinh đển có nêu lên trăm ngàn kệ tụng nói về pháp đại thừa, do tâm đắc với pháp này mà hàng đại thừa có được biện tài vô tận. Cho nên nói đại thừa không phải cảnh giới của người kế đạc. Hỏi: Ông nói thanh văn thừa chẳng cần phương tiện để đi đến Phật quả bồ đề, như vậy là nghĩa gì?
Kệ tụng:
Rộng lớn và sâu xa
Thành thục vô phân biệt
Nói hai thứ phương tiện
Đó là vô thượng thừa.
33 Trí tuệ chứng đắc: chỉ cho trí tuệ văn tư tu chứng, trí tuệ chứng chân thật nghĩa. 34 Những loại trí khác nhau: là trí tuệ có được do học ở chỗ này một chút, chỗ kia một chút, tham tạp rất nhiều nhưng không có sự khẳng quyết, nhất là không tin đại thừa, thậm chí phỉ báng đại thừa, đến nỗi 1 ngàn năm sau mới tin tưởng đại thừa.
35 Chỉ cho trí tuệ của phàm phu, không thể vượt qua thế tục đế vì còn hư vọng phân biệt 6 trần, không thể tiếp cận đệ nhất nghĩa đế vì không lìa tất cả tướng, không thể lý giải nghĩa lý đại thừa rộng sâu nên không thể phát sanh đức tin đại thừa.
36 Như người học Phật pháp, căn cứ trên văn tự giảng giải từng điểm của 5 đức, 12 nhập, 18 giới, 12 duyên khởi, 37 đạo phẩm v.v… nhưng không thể thông suốt toàn bộ Phật pháp.27
Giải thích:
Rộng lớn, là nói về các thần thông trong việc tinh cần không mỏi mệt dùng mọi phương tiện làm sao cho người tin hiểu (Phật pháp). Sâu xa, là nói về trí vô phân biệt trong việc thực thi hai công việc khó khăn: một là, thành thục chúng sanh; hai là, thành thục Phật pháp. Hai công việc này chính là hai phương tiện đưa đến quả vị Vô thượng bồ đề. Hai phương tiện này chính là thể của Vô thượng thừa.
Hỏi: Vậy mà có người đối với đại thừa có sự sợ hãi, lỗi lầm đó thế nào? Kệ tụng:
Không đáng sợ lại sợ
Do sợ bị thiêu đốt
Sợ dẫn đến không phước
Lâu dài tai nạn khởi.
Giải thích:
Nếu người ở nơi không có sợ hãi bỗng vọng sanh sợ hãi, người ấy liền đọa đường dữ cực nóng, bị thiêu đốt. Vì sao? Do sự sợ hãi mà dẫn sanh cái khối lớn không phước 37, và do lỗi lầm này mà khiến cho người ấy phải trải qua vô lượng kiếp nhận chịu nỗi khổ nóng bức lớn lao. Hỏi: Người ấy do nhân gì sanh sợ hãi (đối với đại thừa)? Kệ tụng:
Không tánh, không bạn pháp
37 Cái khối lớn không phước: chỉ cho tội hủy báng đại thừa. 28
Ít tuệ, ít sức nhân Sợ pháp sâu mầu này Lùi mất đại bồ đề. Giải thích:
Người sanh sợ hãi (đối với đại thừa) do bốn nguyên nhân: 1. Không có chủng tánh, là rời xa chủng tánh bồ tát; 2. Không có bạn pháp, là rời xa thiện tri thức; 3. Ít sức tuệ, là chưa hiểu pháp không của đại thừa; 4. Ít sức nhân tố, là đời trước không gieo trồng tự tánh thiện căn của các ba la mật. Do các nguyên nhân này mà sanh ý tưởng sợ hãi đối với diệu pháp sâu xa. Do ý tưởng sợ hãi này nên không có được hai khối phước đức và trí tuệ của đại bồ đề mà lẽ ra đáng được, gọi đó là lùi bước. Nay ông nên biết, sự lùi bước này là lỗi lầm tai hại hết sức sâu nặng.
Đã nói lỗi lầm và nguyên nhân của sợ hãi, kế nói nguyên nhân không nên sợ hãi.
Kệ tụng:
Không khác tức đều không Có khác tức chỗ hiểm Không sánh, các học thuyết Nói liên tục, nhiều cửa Chẳng có như văn nghĩa Chư Phật thể sâu xa Thông tuệ người chánh quán Phải biết không nên sợ. 29
Giải thích:
Không khác tức đều không (hữu thể): Nếu ông nói thanh văn thừa tức là đại thừa, cũng tức là nói thể thanh văn thừa không khác cái thể đại thừa. Nói như vậy cũng tức là nói thanh văn thừa, bích chi Phật thừa đều không có tự thể. Vì sao? Vì cùng đắc quả Phật nên tất cả các thừa đều là Phật thừa, thì nguyên nhân gì phải sợ hãi?
Có khác tức chỗ hiểm: Nếu ông thừa nhận cái thể thanh văn thừa có khác cái thể đại thừa, mà cái thể đại thừa đó chính là con đường dẫn đến nhất thiết trí, là con đường có rất nhiều chỗ hiểm nạn. Do vì khó vượt qua đại thừa, chỉ có thể ngưỡng mộ và tin tưởng đại thừa, thì nguyên nhân gì phải sợ hãi? Không thể so sánh: Trong cùng một thời gian không có hai loại đại thừa cùng xuất hiện để so sánh, thì nguyên nhân gì sợ một mà không sợ hai? Các học thuyết: Nay đại thừa ở đây không chỉ nói về học thuyết pháp không mà còn nói về học thuyết khối phước đức và trí tuệ lớn lao, nên hiểu mật ý này, thì nguyên nhân gì chỉ sợ học thuyết pháp không?
Nói liên tục: Phật ở trong tất cả thời gian đều quyết định giảng thuyết về pháp không 38 một cách liên tục, ông chẳng nghe qua, nguyên nhân gì phải sợ? Nói nhiều cánh cửa: Trong các kinh điển có nhiều cánh cửa, nhiều học thuyết khác nhau nhưng đều hiển thị tác dụng trọng yếu của đại thừa là phá hủy sự hư vọng phân biệt để thành tựu trí vô phân biệt. Nếu các cánh cửa, các học thuyết khác nhau ấy không có tác dụng lớn lao như vậy, thì Như lai chỉ nên nói về pháp không mà thôi, không cần phải nói về chân như, pháp tánh, thật tế 39 v.v… Đã nói có nhiều cánh cửa (giải thoát) thì nguyên nhân gì chỉ sợ học thuyết pháp không? 38 Cũng có nghĩa là ba đời chư Phật đều giảng thuyết pháp không. 39 Chân như: là nghĩa vô sai biệt, nghĩa là các pháp do tất cả nhân duyên tạo thành nên có các sắc thái khác nhau, nhưng chỉ có tự tánh không của các pháp không có sai biệt, nên gọi là như. Pháp tánh: là nghĩa bất biến, nghĩa là các pháp do tất cả nhân duyên tạo thành, xét theo thời gian thì30
Chẳng có như văn nghĩa: Pháp đại thừa sâu xa, không phải chỉ phân biệt trên bình diện văn và nghĩa. Nếu chỉ theo văn, lấy nghĩa thì nguyên nhân gì phải sợ học thuyết pháp không?
Chư Phật thể sâu xa: Phật tánh rất sâu xa khó mà giác ngộ, không phải lãnh vực của nhận thức, nên chỉ là cầu mong học hiểu, thì nguyên nhân gì phải sợ? Do các nhân tố như vậy, bậc thông tuệ có chánh quán không nên sợ hãi đối với đại thừa.
Đã nói nguyên nhân không nên sợ hãi, kế nói trí tuệ có khả năng tu hành pháp đại thừa.
Kệ tụng:
Tuần tự văn tư tu
Được pháp và được tuệ
Trí này hành pháp này
Chưa được chớ hủy bỏ.
Giải thích:
Nếu người tu hành ban đầu dựa vào vị thiện tri thức thì có khả năng sanh khởi sự nghe chánh pháp 40, tiếp theo là từ (hiểu biết) văn nghĩa chánh pháp mà có khả năng sanh khởi sự nghĩ nhớ chánh pháp 41, sau đó cái trí về chánh pháp 42 được các pháp sanh diệt biến hóa trong từng sát na, nhưng chỉ có tánh không của các pháp mới thường hằng bất biến, nên gọi là pháp tánh. Thật tế: là nghĩa không có hư vọng, nghĩa là trên bình diện đế lý chân thật thì không thủ chấp một mảy bụi trần, tất cả các pháp đều là cứu cách không tịch, chân thật không có hư dối.
40 Chỉ cho văn tuệ.
41 Chỉ cho tư tuệ.
42 Cái trí về chánh pháp (chánh trí) = chánh pháp trí: là trí tuệ nhận thức được chánh pháp, là trí tuệ chứng chân như, do tu hành mà được nên thuộc về tu tuệ.31
phát sanh từ cảnh giới chân thật 43. Từ chánh pháp trí mà chứng đắc pháp quả 44 ,
và cũng từ chánh trí về sau sanh khởi giải thoát trí 45. Bằng chánh pháp trí người này tùy thuận và nhập vào chánh pháp một cách sâu xa, có khả năng tu hành pháp đại thừa. Nếu bản thân ông không có trí này thì không nên xác quyết đại thừa chẳng phải lời Phật.
Đã nói về chánh trí có khả năng tu hành pháp đại thừa, kế nói kệ tụng về sự ngăn ngừa sợ hãi đối với pháp đại thừa.
Kệ tụng:
Không hiểu, hiểu không sâu
Sâu chẳng suy lường hiểu
Hiểu sâu được giải thoát
Chẳng nên sợ hãi vậy.
Giải thích:
Không hiểu: Nếu ông nói, pháp sâu như vậy không phải là chỗ hiểu biết của tôi, do đó ông sanh tâm sợ hãi, là không hợp lý.
43 Cảnh giới chân thật = chân thật nghĩa: là đệ nhất nghĩa đế, là ly ngôn, vô phân biệt, ly tất cả văn nghĩa và tất cả tướng.
44 Pháp quả: Ở kiến đạo vị, đại thừa thì chứng đắc hoan hỷ địa; tiểu thừa thì chứng đắc quả tu đà hoàn. Ở tu đạo vị, đại thừa thì chứng đắc nhị địa, tam địa cho đến thập địa; tiểu thừa thì chứng đắc các quả tư đàm hàm, a na hàm và a la hán.
45 Giải thoát trí: Với thanh văn là trí chứng niết bàn, như kinh Xà dụ, Trung bộ có ghi: "Trong sự giải thoát khởi lên sự hiểu biết: 'Ta đã giải thoát'. Vị ấy biết: 'Sanh đã tận, Phạn hạnh đã thành, những gì nên làm đã làm, không còn trở lui lại đây với một đời sống khác'." Với bồ tát là trí huệ biết rõ tất cả cảnh giới của thiền định, tam muội, mọi cấp dạng của sự giải thoát, là trí tuệ nhận thức về sự giải thoát của người khác hay ấn chứng sự giải thoát cho người khác.32
Hiểu không sâu: Nếu ông nói, chính Phật cũng không hiểu một câu hỏi sâu xa 46, làm sao Phật giảng dạy pháp sâu xa 47, do đó ông sanh tâm sợ hãi, là không hợp lý.
Sâu chẳng suy lường hiểu: Nếu ông nói, vì sao pháp đại thừa sâu xa, chẳng phải là cảnh giới có thể suy lường, do đó ông sanh tâm sợ hãi, là không hợp lý. Hiểu sâu được giải thoát: Nếu ông nói, vì sao chỉ có hiểu nghĩa lý sâu xa (của đại thừa) mới có thể được giải thoát, chẳng phải người suy lường có thể được giải thoát, do đó ông sanh tâm sợ hãi, là không hợp lý.
Như vậy đã nói kệ tụng về sự ngăn ngừa sợ hãi đối với pháp đại thừa, kế nói sự không tin có sự thành lập đại thừa.
Kệ tụng:
Do tiểu tín, giới, bạn
Không hiểu sâu pháp lớn
46 Kinh Trung bộ, số 63, Tiểu kinh Màlunkyà, kể trường hợp tôn giả Malunkyaputta thưa hỏi đức Phật 10 câu hỏi cổ điển danh tiếng về những vấn đề siêu hình và xin đức Phật trả lời, nếu Phật không biết thì cứ nói thẳng ra là: "Ta không biết, ta không thấy rõ". Đức Phật giải thích cho tôn giả Malunkyaputta rằng, đời sống Phạn hạnh không phụ thuộc vào những quan niệm siêu hình: vũ trụ trường tồn hay không trường tồn v.v…, vì dù người ta có quan niệm thế nào về những vấn đề ấy thì vẫn có sanh, già, bịnh, chết, ưu bi, khổ não. Phật chỉ trả lời về khổ, tập, diệt, đạo: "Và này Malunkyaputta, điều gì Ta trả lời? 'Đây là khổ', này Malunkyaputta là điều Ta trả lời. 'Đây là khổ tập' là điều Ta trả lời. 'Đây là khổ diệt' là điều Ta trả lời. 'Đây là con đường đưa đến khổ diệt' là điều Ta trả lời. Và này Malunkyaputta, vì sao điều ấy Ta trả lời? Này Malunkyaputta, vì điều ấy có liên hệ đến mục đích, điều ấy là căn bản Phạn hạnh, điều ấy đưa đến yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, niết bàn, vì vậy điều ấy Ta trả lời. Do vậy, này Malunkyaputta, hãy thọ trì là không trả lời những điều Ta không trả lời. Hãy thọ trì là trả lời những điều Ta có trả lời."
47 Chánh văn là: nhược nhữ ngôn Phật giải diệc bất thâm, như kỳ giải thâm, hà cố thuyết thâm (若汝言佛解亦不深,如其解深,何故說深). Theo học giả Sylvain Lévi, Mahāyāna sūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, đoạn này được dịch là: Si on s'effraie en se disant: "Un Bouddha même ne comprend pas une question profonde, qu'aurait-il donc de profond à enseigner?", c'est un tort. (Nếu người ta sợ hãi nghĩ rằng: "Phật còn không hiểu nổi một câu hỏi có chiều sâu, vậy thì Phật có sự uyên thâm gì để dạy bảo?" Đó là một sai lầm.)33
Do ông không hiểu biết
Sự thành thừa vô thượng.
Giải thích:
Tín tiểu thừa, là đức tin và hiểu biết nhỏ hẹp, kém cỏi. Giới tiểu thừa 48, là huân tập những chủng tử tiểu thừa trong thức a lại da. Bạn tiểu thừa, là những người có đức tin và giới tương tự làm quyến thuộc. Tín, giới và bạn hoàn toàn ở trong phạm vi tiểu thừa thì không tin rằng ngoài tiểu thừa có pháp đại thừa. Do sự không tin này mà chỗ lập cước của tôi là pháp vô thượng được thành tựu 49.
Đã nói sự thành lập đại thừa, kế nói sự ngăn ngừa việc hủy báng đại thừa: Kệ tụng:
Nhờ nghe mà hiểu được
Chưa nghe chớ khinh chê
Vô lượng người chưa nghe
Chê bai thành nghiệp si.
Giải thích:
Ông theo tiểu thừa, nghe pháp tiểu thừa mà có được giác ngộ, không nên theo sự nghe ấy rồi sanh khinh chê. Ông chưa nghe pháp đại thừa nên đương nhiên không có đức tin. Vì sao? Vì ông không có tích chứa thiện căn. Người chưa nghe 48 Giới (界) là tên gọi khác của chủng tử. Kinh Đại thừa A tỳ đạt ma (chưa có Hán dịch), dẫn bởi Nhiếp luận thích, có bài chỉnh cú sau đây: Vô thỉ thời lai giới/ Nhất thiết pháp đẳng y/ Do thử hữu chư thú/ Cập niết bàn đắc chứng. (Giới từ vô thỉ đến nay, là sở y của hết thảy pháp. Do đó mà có sự luân hồi trong mọi đường lành đường dữ và có sự chứng đắc niết bàn.) 49 Pháp vô thượng được thành tựu vì có đức tin đại thừa, chủng tử đại thừa và quyến thuộc đại thừa.
34
đại thừa thì nhiều, nhưng phải thận trọng chớ có khinh chê đại thừa. Ông không biết nhận định toàn diện, chỉ biết khinh chê thì làm tăng thêm nghiệp si mê, phá hủy mọi sự nghe biết của ông. Đã nói sự ngăn ngừa việc hủy báng đại thừa, kế nói sự ngăn ngừa tư duy sai lầm.
Kệ tụng:
Khi theo văn lấy nghĩa Sư tâm, thoái chân tuệ Chê thuyết và khinh pháp Duyên đây lỗi lớn sanh. Giải thích:
Lấy tâm ý làm thầy, là kiến thủ của mình, tức nghiêng lệch tìm cầu nghĩa lý nên không phải bậc trí. Thoái lui chân tuệ, là chưa có được trí tuệ lý giải chân thật nghĩa nên thoái lui. Chê bai học thuyết, là hủy hoại những học thuyết tốt đẹp. Khinh khi giáo pháp, là ghét bỏ những gì nghe được (về pháp đại thừa). Duyên theo những tư duy phi phước này, thân sau của ông chịu quả báo khổ lớn lao. Đây gọi là lỗi lầm lớn sanh khởi. Đã nói sự ngăn ngừa tư duy sai lầm, kế nói sự ngăn ngừa ý nghĩ xấu xa. Kệ tụng:
Ác ý, tự tánh ác
Bất thiện không nên khởi Huống khởi nơi thiện pháp Nên bỏ lỗi lầm lớn. 35
Giải thích:
Ác ý, là tâm ganh ghét. Tự tánh ác, là tâm ganh ghét ấy chính là tự tánh tội 50. Không thể để cho tâm ấy sanh khởi trong bất thiện pháp, huống là để cho tâm ấy sanh khởi trong thiện pháp, vì vậy phải cấp tốc trừ bỏ lỗi lầm tai hại lớn lao ấy. Phẩm Thành Tông trọn vẹn 51.
50 Tự tánh tội: còn gọi là tánh giới, hễ phạm vào điều này thì quyết định sa vào đường dữ. 51 Tạng bản là phẩm Thành lập đại thừa, thứ 2. 36
Phẩm Ba
QUY Y
Giải thích:
thù thắng.
Sự thành lập đại thừa là như vậy, kế dựa vào đại thừa mà nhiếp thọ sự quy y Kệ tụng:
Người quy y Tam bảo
Đại thừa quy trên hết
Khắp tất cả, dũng mãnh
Đắc quả, không đạt đến.
Giải thích:
Trong tất cả sự quy y Tam bảo, nên biết sự quy y Tam bảo của đại thừa là trên hết. Vì sao? Vì có bốn thứ đại nghĩa 52 thuộc về tự tánh cho nên nói là thù thắng. Bốn đại nghĩa đó là: 1. Đại nghĩa khắp tất cả; 2. Đại nghĩa dũng mãnh; 3. Đại nghĩa đắc quả; 4. Đại nghĩa không thể đạt đến. Những đại nghĩa này sẽ nói ở sau, vì bốn đại nghĩa này có nhiều lưu nạn 53, như những người quy y thì có người 52 Đại nghĩa: thành tựu lợi mình và lợi người. Kinh Giải thâm mật: "Thành tựu lợi ích chân thật và vĩ đại (đại nghĩa), được tâm trí xuất thế mà trước đây chưa được, sanh hoan hỷ lớn lao, nên địa đầu tiên tên là Cực hỷ địa." (H.T Thích Trí Quang dịch) 53 Lưu nạn: là làm điều gì gây khó khăn cho người, như tà ma đến gây chướng nạn cho sự tu hành. Kinh Đại bát niết bàn: "Thiên ma ở tầng trời Dục giới thứ 6 thường đến chỗ Phật gây chướng nạn". Ở đây, người không có chủng tánh đại thừa thì có thể lưu nạn cho Phật pháp.37
có khả năng, có người không có khả năng, và người có khả năng (tiếp nhận đại thừa) thì thù thắng.
Đã nói về sự quy y thù thắng, kế khuyến khích sự quy y thù thắng. Kệ tụng:
Khó khởi cũng khó thành
Cần có ý chí lớn
Vì thành lợi mình người
Làm nên thắng quy y.
Giải thích:
Khó khởi, là khó khởi thệ nguyện thù thắng, vì (đại thừa) phải có thệ nguyện rộng lớn. Khó thành, là khó thành công hạnh thù thắng, vì (đại thừa) phải trải qua vô lượng kiếp (tu hành). Do có những khó khăn như vậy, hành giả cần phải phát ý chí cao cả. Vì sao? Vì muốn thành tựu sự nghiệp lợi người và lợi mình. Lợi người là thệ nguyện và công hạnh (của đại thừa), vì thệ nguyện và công hạnh là nhân tố của danh văn 54. Lợi mình là đại nghĩa (của đại thừa), vì đại nghĩa là kết quả của tự thể (đại thừa) 55.
Trước có nói sơ lược về bốn đại nghĩa, nay xin nói về đại nghĩa tất cả khắp. 54 Danh văn: danh tiếng. Như bài chỉnh cú trong kinh Pháp hoa, phẩm Ngũ bách đệ tử thọ ký: "Thường phóng ánh sáng lớn/ Đầy đủ các thần thông/ Danh tiếng khắp mười phương/ Được chúng sanh tôn kính/ Thường thuyết đạo Vô thượng/ Nên hiệu là Phổ minh" (Thường phóng đại quang minh/ Cụ túc chư thần thông/ Danh văn biến thập phương/ Nhất thiết chi sở kính/ Thường thuyết Vô thượng đạo/ Cố hiệu vi Phổ minh). Thập trụ tỳ bà sa luận, quyển 17: "Giới là nhân tố của danh văn, như thông suốt các kinh điển, có danh tiếng tốt đẹp" (Thi la thị danh văn nhân, như thông chư kinh, hữu hảo danh xưng).
55 Tức kết quả của thệ nguyện và công hạnh lợi người.
38
Kệ tụng:
Chúng sanh khắp, thừa khắp Trí khắp, tịch diệt khắp Gọi là bậc trí tuệ Bốn thứ khắp tất cả. Giải thích:
Sự quy y của đại thừa có bốn thứ khắp tất cả: 1. Khắp tất cả chúng sanh, là muốn độ tất cả chúng sanh; 2. Khắp tất cả các thừa, là hiểu biết rành rõ ba thừa; 3. Khắp tất cả các trí, là thông đạt nhân vô ngã và pháp vô ngã; 4. Khắp tất cả tịch diệt, là thể của sanh tử và thể của niết bàn đều có mùi vị đồng nhất, là tội ác và công đức thì vô phân biệt. Đã nói đại nghĩa khắp tất cả, kế nói đại nghĩa dũng mãnh. Kệ tụng:
Mong mỏi Phật bồ đề Bất thoái, hạnh khó làm Chư Phật bình đẳng giác Dũng mãnh thắng có ba. Giải thích:
Sự quy y của đại thừa có ba thứ thù thắng dũng mãnh: 1. Nguyện thù thắng dũng mãnh, là khi quy y Phật thì cầu quả đại bồ đề, sanh nhiều hoan hỷ và biết công đức thù thắng (của sự quy y ấy); 2. Hạnh thù thắng dũng mãnh, là khi khởi sự 39
tu hành thì không lùi bước, khuất phục trước những khổ hạnh khó làm 56; 3. Quả thù thắng dũng mãnh, là (từ nay) cho đến khi thành Phật cùng với tất cả chư Phật bình đẳng trong bản thể viên giác 57.
Lại nữa, do những yếu tố dũng mãnh này mà các Phật tử đại thừa thường được sự sanh sản tốt.
Kệ tụng:
Phát tâm và trí độ
Khối đầy và đại từ
Chủng tử và sanh mẫu
Thai tạng nhũ mẫu thắng.
Giải thích:
Sự sanh sản tốt của bồ tát có bốn yếu tố: 1. Chủng tử thù thắng, vì lấy tâm bồ đề làm chủng tử; 2. Sanh mẫu thù thắng, vì lấy Bát nhã ba la mật làm sanh mẫu; 56 Xem phẩm Hành trú thứ 23: "Bồ tát có năm sắc thái: 1. Thương xót; 2. Lời nói từ ái; 3. Mạnh mẽ; 4. Mở bàn tay; 5. Giải thích nghĩa lý." Trong đó, mạnh mẽ, là không thoái lui, khuất phục trước những khổ hạnh khó làm. Nhiếp luận nói đến 10 việc khó làm của bồ tát: "Mười việc khó làm, một là tự thệ nguyện: thệ nguyện thụ đắc Vô thượng bồ đề; hai là không thoái lui: những cái khổ sanh tử không thể làm cho thoái lui; ba là không ruồng bỏ: không ruồng bỏ những kẻ làm theo tà hạnh; bốn là khó trước mắt: kẻ thù mà vẫn làm lợi ích cho họ; năm là không nhuốm bẩn: sống với đời mà không bị việc đời làm hôi tanh; sáu là tin khó hiểu: tuy chưa hiểu đại thừa mà vẫn tin giáo pháp rộng lớn sâu xa; bảy là thông khó thông: thông suốt nhân vô ngã và pháp vô ngã; tám là hiểu khó hiểu: hiểu được những ngôn từ sâu xa bí mật của đức Như lai tuyên thuyết; chín là không bỏ nhiễm: không bỏ sanh tử mà không nhiễm sanh tử; mười là làm khó làm: tu được sự giải thoát chướng ngại của Phật, cùng tận biên cương của sanh tử mà vận dụng tự nhiên, thường xuyên làm việc nghĩa lợi cho chúng sanh." (H.T Thích Trí Quang dịch) 57 Viên giác không có đẳng cấp tu chứng. Đẳng cấp tu chứng chỉ do công phu đang và đã hủy diệt vô minh huyễn ảo mà có. Kinh Viên Giác: "Bản thể viên giác không phải là các chủng tánh, nhưng chủng tánh nào cũng có viên giác, nên tùy các chủng tánh phát khởi mà có sai biệt, chứ thật ra không có thủ chứng gì hết." (H.T Thích Trí Quang dịch)40
3. Thai tạng thù thắng, vì lấy sự trú giữ hai khối phước đức và trí tuệ làm thai tạng; 4. Nhũ mẫu thù thắng, vì lấy sự trưởng dưỡng đại bi làm nhũ mẫu. Lại nữa, do những yếu tố dũng mãnh của sự sanh sản tốt nên bồ tát thường được cái thân thù thắng.
Kệ tụng:
Diệu tướng, lực thành sanh
Lạc lớn, phương tiện lớn
Bốn thành tựu như vậy
Gọi là thân thù thắng.
Giải thích:
Thân thù thắng của bồ tát có bốn điều: 1. Sắc tướng thù thắng, là được thân trang nghiêm sắc tướng đẹp đẽ thù thắng như thân tướng của Chuyển luân vương; 2. Năng lực thù thắng, là được năng lực tự tại trong việc thành thục chúng sanh; 3. Ý lạc thù thắng, là được thượng phẩm tịch diệt (nhẫn) 58 và sự an lạc vô biên của Phật địa; 4. Trí tuệ thù thắng, là được phương tiện thiện xảo để cứu giúp tất cả chúng sanh.
Bốn thành tựu này chính là sự sanh trưởng tốt của Phật tử, đó là sắc tướng thành tựu, năng lực thành tựu, ý lạc thành tựu và trí tuệ thành tựu. Lại nữa, do những yếu tố dũng mãnh của bốn thành tựu này mà Phật tử được địa vị tương tự như vương tử.
Kệ tụng:
58 Bồ Tát ở địa thứ 10, tức Pháp vân địa, là hạ phẩm tịch diệt nhẫn, bồ tát Đẳng giác là trung phẩm tịch diệt nhẫn, bồ tát Diệu giác là thượng phẩm tịch diệt nhẫn.41
Trước trao, pháp tự tại Khéo nói, khéo trị nhiếp Do bốn nhân tố này
Giống Phật không đoạn dứt. Giải thích:
Do bốn nhân duyên để hạt giống vua chúa không đoạn dứt: 1. Nhập vị thọ chức; 2. Tăng thượng, không chống trái phép tắc; 3. Khả năng khéo quyết đoán; 4. Thưởng phạt phân minh. Phật tử có sự sanh trưởng tốt cũng vậy: 1. Trước tiên được thọ chức, là được tất cả chư Phật thọ chức qua ánh sáng vĩ đại; 2. Pháp tự tại, là có trí tuệ tự tại trong tất cả pháp, không chống trái với người khác; 3. Khả năng khéo thuyết giảng, là ở trước các chúng của Phật khéo thuyết pháp 59; 4. Khéo trị nhiếp, là đối với các học giới có khả năng sửa trị tội lỗi, có khả năng nhiếp lấy công đức. Lại nữa, do những yếu tố dũng mãnh của bốn thành tựu này mà Phật tử được địa vị tương tự như đại thần. Kệ tụng:
Nhập độ, thấy giác phần Trì mật, lợi chúng sanh Do bốn nhân tố này
Được tương tự đại thần. Giải thích:
59 Tạp a hàm, kinh Diêm phù xa, số 490: "Nếu thuyết pháp mà điều phục dục tham, điều phục sân nhuế, điều phục ngu si; đó gọi là vị khéo thuyết pháp." (Thích Đức Thắng dịch)42
Có bốn nhân tố dành cho vị đại thần có công đức: 1. Vào được cấm cung của vua; 2. Thấy được báu vật tuyệt diệu của vua; 3. Giữ kín mật ngữ của vua; 4. Tự tại ban thưởng.
Bồ tát dũng mãnh cũng vậy: 1. Thường khéo nhập vào các ba la mật; 2. Thường thấy pháp bảo là các đại bồ đề phần ở nhiều chỗ trong kinh điển, vì không quên kinh pháp 60; 3. Thường thọ trì thân khẩu ý mật của Như Lai; 4. Thường xuyên làm lợi ích cho vô biên chúng sanh.
Đã nói đại nghĩa dũng mãnh, kế nói đại nghĩa đắc quả.
Kệ tụng:
Phước đức và tôn trọng
Có lạc và khổ diệt
Chứng lạc, chứng pháp uẩn
Tập tận, hữu diệt xả.
Giải thích:
Sự quy y của đại thừa được tám quả sau: 1. Khi tin hiểu (đại thừa) thì được khối phước đức lớn; 2. Khi phát tâm (bồ đề) thì được (chúng sanh trong) ba cõi tôn trọng; 3. Khi cố ý thọ sanh thì được an lạc trong ba cõi; 4. Khi hiểu mình người bình đẳng thì diệt được khối khổ sở lớn (cho mình) và có năng lực diệt trừ tất cả khổ của chúng sanh; 5. Khi nhập Vô sanh nhẫn thì giác chứng sự an lạc tối thượng 61; 6. Khi được bồ đề thì chứng đại pháp ấm. Pháp ấm có chỗ gọi là pháp thân. Pháp thân ấy có 4 sắc thái là đại, thắng, thường và thiện tụ: là kho tàng chánh pháp 60 Đây là tác dụng của niệm căn. Phật Bát nê hoàn kinh: "Khi đứng hay ngồi tâm không quên kinh pháp thì chánh pháp được lâu dài." (Thích Chánh Lạc dịch) 61 Sự an lạc tối thượng là niết bàn, và là niết bàn vô trú của đại thừa.43
của vô biên tu đa la v.v… nên gọi là đại, là pháp tối thượng trong tất cả pháp nên gọi là thắng, là vĩnh viễn không có cùng tận nên gọi là thường, là gom chứa những thiện pháp như mười lực, bốn vô úy v.v… nên gọi là thiện tụ; 7. Khi khối huân tập 62 hết, thì (tạp nhiễm) vĩnh viễn diệt, không còn sót; 8. Được hữu xả và diệt xả: hữu xả là không trú sanh tử, diệt xả là không trú niết bàn.
Đã nói đại nghĩa đắc quả, kế nói đại nghĩa không thể đạt đến. Kệ tụng:
Đại thể và đại nghĩa
Vô biên và vô tận
Do thiện thế xuất thế
Vì thành thục thần thông.
Giải thích:
Sự quy y của đại thừa có bốn nhân tố đem lại thiện căn mà tất cả thanh văn, bích chi Phật không thể đạt đến: 1. Đại thể; 2. Đại nghĩa; 3. Vô biên; 4. Vô tận. Hỏi: Những nhân tố đó là gì?
Đáp: Đại thể 63 là thiện căn thế gian, vì (đại thừa) đã vượt qua được nhị thừa. Đại nghĩa 64 là thiện căn xuất thế, vì sự xuất thế của nhị thừa chỉ là lợi mình. 62 Huân tập tụ: chỉ cho thức a lại da. A lại da là tánh y tha. Y tha là tổng thể của tánh biến kế và tánh viên thành của nhiễm pháp và tịnh pháp. Nhiếp luận: "Sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha, niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha, chỗ dựa của hai phần là y tha. Chuyển y là chính y tha khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh." (H.T Thích Trí Quang dịch)
63 Đại thể = bản thể vĩ đại (của đại thừa): chính là cương yếu của đại thừa hay nghĩa lý thù thắng của đại thừa. Nghĩa lý thù thắng ấy được Nhiếp luận dẫn kinh Đại thừa A tỳ đạt ma qua 10 tiết mục: "Trong kinh Đại thừa a tì đạt ma, trước đức Thế tôn, các vị Bồ tát đã khéo ngộ nhập đại thừa, vì biểu thị đại thừa bản thể vĩ đại (đại thừa đại thể), nên nói rằng căn cứ vào đại thừa mà chư vị Thế tôn có 10 ngôn ngữ thù thắng nói về 10 tiết mục thù thắng: một là căn cứ của các pháp sở tri, hai là sắc thái của các pháp sở tri, ba là ngộ nhập các pháp sở tri, bốn là nhân quả của44
Vô biên là thiện căn thành thục, vì (đại thừa) có khả năng thành thục vô biên chúng sanh. Vô tận là thiện căn thần thông, vì (đại thừa) đưa đến niết bàn vô dư cũng vô tận 65.
Đã nói thắng nghĩa của sự quy y, kế nói sai biệt của sự quy y. Kệ tụng:
Mong cầu và đại bi
Chủng trí, không thoái chuyển
Ba xuất và hai được
Sai biệt có sáu thứ.
Giải thích:
Có sáu thứ sai biệt trong sự quy y: 1. Tự tánh; 2. Nhân; 3. Quả; 4. Nghiệp; 5. Tương ưng; 6. Phẩm loại.
Mong cầu là tự tánh, vì chí nguyện mong cầu bản thể Phật đà. Đại bi là nhân, vì (cứu khổ) tất cả chúng sanh. Chủng trí là quả, vì đắc Vô thượng bồ đề. Không thoái chuyển là nghiệp, vì thực hành sự lợi người và khổ hạnh khó làm mà không thoái lui, khuất phục. Ba xuất là tương ưng, vì đầy đủ hạnh xuất ly của ba sự ngộ nhập ấy, năm là sự tu tập về nhân quả ấy, sáu là giới tăng thượng trong sự tu tập, bảy là định tăng thượng trong sự tu tập, tám là tuệ tăng thượng trong sự tu tập, chín là đoạn đức của sự tu tập, mười là trí đức của sự tu tập." (H.T Thích Trí Quang dịch) 64 Đại nghĩa là 4 đại nghĩa đã và đang nói trong phẩm này. 65 Niết bàn của nhị thừa thì hữu tận vì xả bỏ sanh tử. Niết bàn của đại thừa thì vô tận, vì không xả bỏ sanh tử, không trú niết bàn. Bồ tát lấy chúng sanh để tu hành vạn thiện, vì chúng sanh vô tận nên thiện căn cũng vô tận. Vì vậy, niết bàn ở đây được hiểu là niết bàn vô trú.45
thừa 66. Hai được là phẩm loại, vì sự được thế tục và sự được pháp tánh thì thô tế khác nhau 67.
Đã nói sự sai biệt về công đức, kế nói sự sai biệt về công hạnh.
Kệ tụng:
Quy y có đại nghĩa
Khối công đức tăng trưởng
Ý bi khắp thế gian
Rộng lưu thánh pháp lớn.
Giải thích:
Đại nghĩa là hạnh lợi mình lợi người. Hạnh lợi mình (của đại thừa) là làm cho công đức tăng trưởng, có nhiều cách như tư duy thấu hiểu (giáo pháp), như thường thường 68 (tu tập), như thời gian (tu hành), thảy đều không có hạn lượng, vì 66 Hạnh xuất ly: xuất ly sanh tử, chứng nhập niết bàn. Nói đến hạnh xuất ly thì phải nói đến đạo xuất ly của bậc Thánh, như Thành thật luận nói: "Thánh đạo có khả năng hủy diệt tất cả kiết sử." Căn cứ theo kinh Đại bảo tích, Pháp hội Bồ tát tạng, phẩm Như lai bất tư nghị tánh, có ghi: "Lại nầy Xá lợi phất! Đức Như Lai Ứng cúng Đẳng chánh giác thành tựu trí lực vô thượng ở giữa đại chúng tuyên bố rằng Phật nói đạo chân chánh hết khổ của thánh xuất thế đã tu, nếu hữu tình nào tu tập đạo ấy thì quyết định giải thoát." Đó là 1 chánh thú đạo, 2 chỉ và quán, 3 giải thoát môn, 4 niệm trú, 5 căn, 6 chánh niệm, 7 bồ đề phần, 8 chánh đạo, 9 pháp căn bản vui thích, 10 nghiệp đạo lành.
67 Sự được thế tục là phát tâm bồ đề còn trong phạm vi thế tục (thế tục thọ phát tâm), nghĩa là những vị phát tâm bồ đề mà chưa nhập kiến đạo. Sự được pháp tánh là phát tâm bồ đề chứng đắc pháp tánh (đắc pháp tánh phát tâm), nghĩa là những vị phát tâm bồ đề đã nhập kiến đạo. Du già sư địa luận kể 10 thứ phát tâm: phát tâm thế tục thọ, phát tâm đắc pháp tánh, phát tâm không quyết định, phát tâm quyết định, phát tâm chưa thanh tịnh, phát tâm thanh tịnh, phát tâm yếu kém, phát tâm mạnh mẽ, phát tâm chưa thành quả, phát tâm đã thành quả. 68 Thường thường: chánh văn là số số. Trí độ luận, quyển 22: "Phật khất thực tại thành Xá bà đề, có người Bà la môn tên Bà la đỏa thệ. Phật thường thường đến nhà ấy khất thực, Bà la môn nghĩ rằng: Sao Sa môn này đến hoài, như ta nợ ông ấy? Khi ấy Phật nói kệ: Thường thường mưa đúng thời/ Ngũ cốc thường thường thành/ Thường thường tu phước nghiệp/ Thường thường thọ quả46
không thể suy lường, không thể đếm biết, hoàn toàn chuyên tu, thời gian không cách hở. Hạnh lợi người (của đại thừa) là làm sự tác ý và bủa tâm từ bi trùm khắp tất cả chúng sanh, siêng tu phương tiện rộng rãi để lưu truyền Thánh pháp vĩ đại. Thánh pháp vĩ đại chính là pháp đại thừa.
Phẩm Quy Y trọn vẹn.
báo/ Vì thường thường thọ sanh/ Nên thường thường thọ tử/ Chánh pháp thường thường thành/ Ai thường thường sanh tử." (H.T Thích Thiện Siêu dịch)
47
Phẩm Bốn
CHỦNG TÁNH
Giải thích:
Đã nói ý nghĩa quy y, kế nói về chủng tánh sai biệt. Kệ tụng:
Hữu, thắng, tánh, tướng, loại Tội lỗi và công đức Dụ vàng và dụ bảo Chín thứ mỗi bốn loại. Giải thích:
Chủng tánh có chín thứ sai biệt: 1. Hữu thể; 2. Tối thắng; 3. Tự tánh; 4. Sắc thái; 5. Phẩm loại; 6. Tội lỗi; 7. Công đức; 8. Thí dụ vàng ròng; 9. Thí dụ châu báu. Chín nghĩa như vậy, mỗi một nghĩa lại có bốn loại sai biệt. Kệ tụng này là nói tổng quát, các kệ tụng sau sẽ nói chi tiết. Sau đây là phần phân biệt hữu thể. Kệ tụng:
Do giới và do tín Do hành và do quả Do bốn loại sai biệt Nên biết có tánh thể. 48
Giải thích:
Hữu thể của chủng tánh có bốn loại sai biệt: 1. Giới sai biệt; 2. Tín sai biệt; 3. Hành sai biệt; 4. Quả sai biệt.
Giới sai biệt, là chúng sanh có đa dạng giới 69 vô lượng sai biệt, như kinh Đa giới 70 đề cập. Do giới sai biệt mà biết chủng tánh của ba thừa có sai biệt. Tín sai biệt, là chúng sanh có nhiều đức tin khác nhau, có đức tin do tác động của nhân sanh khởi, có đức tin do tác động của duyên sanh khởi. Trong ba thừa, chúng sanh có thể tin một thừa, không nhất thiết tin hai thừa kia. Nếu nói không có chủng tánh sai biệt thì cũng có nghĩa là nói không có đức tin sai biệt. Hành sai biệt, là chúng sanh làm những công hạnh, hoặc có khả năng đi tới, hoặc không có khả năng đi tới. Nếu nói không có chủng tánh sai biệt thì cũng có nghĩa là nói không có công hạnh sai biệt.
Quả sai biệt, là chủng tử bồ đề của chúng sanh có bậc thấp, bậc vừa và bậc cao; quả vị bồ đề 71 tương tự như chủng tử bồ đề (, cũng có bậc thấp, bậc vừa và bậc cao). Nếu nói không có chủng tánh sai biệt thì cũng có nghĩa là nói không có quả vị sai biệt.
69 Đa dạng giới: chánh văn là chủng chủng giới. Giới (界) là tên gọi khác của chủng tử, tức chủng tử của thức a lại da. Kinh Đại thừa A tỳ đạt ma (chưa có Hán dịch) có bài chỉnh cú, dẫn bởi Nhiếp luận thích: "Giới, từ vô thỉ đến nay, là sở y của hết thảy pháp. Do đó mà có sự luân hồi trong mọi đường lành đường dữ và có sự chứng đắc quả niết bàn." (Vô thủy thời lai giới/ Nhất thiết pháp đẳng y/ Do thử hữu chư thú/ Cập niết bàn chứng đắc, 無始時來界, 一切法等依, 由此有諸趣, 及涅槃證得)
70 Kinh Đa giới (Bahudhātuka-sūtra) là kinh số 115 của Trung bộ kinh hay kinh số 181 của Trung a hàm. Về giới, kinh Đa giới nói đến: 18 giới: nhãn, sắc, nhãn thức, nhĩ, thanh, nhĩ thức, tỷ, hương, tỷ thức, thiệt, vị, thiệt thức, thân, xúc, thân thức, ý, pháp và ý thức; 6 giới: địa, thủy, phong, hỏa, không và thức; 6 giới: lạc, khổ, hỷ, ưu, xả và vô minh; 6 giới: dục, ly dục, sân, vô sân, hại và bất hại; 3 giới: dục giới, sắc giới và vô sắc giới; 2 giới: hữu vi giới và vô vi giới. 71 Tuệ giác của chư vị thánh giả hết mê mới gọi là bồ đề. Thánh giả hết mê có thể phân ra 3, nên bồ đề có 3 loại khác nhau, đó là Thanh văn bồ đề (bậc thấp), Độc giác bồ đề (bậc vừa) và Vô thượng bồ đề (bậc cao).
49
Do bốn loại sai biệt này mà biết chủng tánh là hữu thể.
Đã nói hữu thể của chủng tánh rồi, kế nói sự tối thắng của chủng tánh. Kệ tụng:
Minh tịnh và phổ nhiếp
Đại nghĩa và vô tận
Do khéo có bốn thắng
Chủng tánh ấy trên hết.
Giải thích:
Chủng tánh bồ tát do bốn nhân duyên trở nên tối thắng: 1. Thiện căn minh tịnh 72; 2. Thiện căn phổ nhiếp; 3. Thiện căn đại nghĩa; 4. Thiện căn vô tận. Vì sao? (1) Vì thiện căn của thanh văn v.v… không có được sự minh tịnh như vậy 73,
(2) vì thiện căn của tất cả nhân loại 74 không nhiếp thủ được mười lực, bốn vô úy v.v…, (3) vì thiện căn của nhị thừa 75 không có sự lợi người, (4) vì thiện căn của nhị thừa lấy sự chứng đắc niết bàn là tận cùng (sự tu hành) 76. Thiện căn của bồ tát 72 Minh tịnh: thuần khiết và trong suốt, là tâm siêu thoát chướng ngại (phiền não chướng và sở tri chướng), tách rời trạng huống hóa hợp với nhiễm pháp nên được tuệ giác minh tịnh. Kinh Thập trú: "Thâm tâm kính cúng thầy, như thuyết vui tu hành, tri ân cùng báo ân, chuyển hóa không sân hận, không có tâm cong vạy, nhu hòa vui chỉ quán, tu tập pháp như vậy, tinh tiến không thoái chuyển. Bồ tát trú như vậy, thâm tâm và trực tâm, tịnh tâm và tín giải, đều chuyển đắc minh tịnh, tăng trưởng các thiện căn; cấu trược, nghi, hối pháp, như vậy thảy các sự, đều được trừ diệt hết." 73 Chủng tánh của nhị thừa chỉ có đàn áp phiền não chướng, chưa có đàn áp sở tri chướng, nên chưa nhập chủng tánh bồ tát.
74 Chỉ cho chủng tánh phàm phu và ngoại đạo.
75 Chánh văn là dư nhân thiện căn (thiện căn của bậc khác với nhân loại), được hiểu là hàng nhị thừa.
76 Kinh Pháp hoa, phẩm Tín giải, thứ 4, tôn giả Tu bồ đề thưa với Phật: "Bạch đức Thế tôn, chúng con ở vào địa vị đứng đầu chư tăng, tuổi cùng già cả, ai cũng tự cho đã được niết bàn, không kham làm gì được nữa, không thể bước tới mà cầu tuệ giác vô thượng. Trước đây, mỗi khi đức Thế tôn thuyết pháp lâu, thì chúng con lúc ấy cũng ngồi tại chỗ nghe pháp, nhưng cơ thể mệt50
không như vậy. Thiện căn ấy lấy minh tịnh, phổ nhiếp, đại nghĩa và vô tận làm nhân tố cho chủng tánh, nên chủng tánh bồ tát là tối thắng. Đã nói sự tối thắng của chủng tánh, kế nói tự tánh của chủng tánh. Kệ tụng:
Tánh chủng và tập chủng
Sở y và năng y
Nên biết hữu, phi hữu
Là nghĩa công đức độ.
Giải thích:
Chủng tánh bồ tát có bốn loại tự tánh: 1. Tánh chủng tự tánh; 2. Tập chủng tự tánh; 3. Sở y tự tánh; 4. Năng y tự tánh. Các tự tánh được xếp theo thứ tự như vậy. Lại nữa, nếu chủng tánh bồ tát là một hữu thể 77 thì thể của nhân phải có mặt; nếu chủng tánh bồ tát không phải là một hữu thể thì thể của quả không có. Hỏi: Vậy thì làm sao định danh chủng tánh bồ tát?
Đáp: Là nghĩa công đức độ. Độ mang ý nghĩa xuất sanh công đức. Do đạo lý này mà định danh chủng tánh bồ tát.
Đã nói tự tánh của chủng tánh, kế nói sắc thái của chủng tánh. mỏi, chỉ nghĩ nhớ về không, không sắc tướng và không ưa thích (không, vô tướng và vô nguyện). Còn đối với pháp bồ tát, như thần thông du hóa mà làm sạch thế giới làm nên chúng sanh, thì chúng con không có ý gì thích thú. Như vậy là vì đức Thế tôn đã làm cho chúng con thoát ba cõi, chứng niết bàn, thêm nữa tuổi chúng con đã già cả, nên đối với tuệ giác vô thượng mà đức Thế tôn dạy cho bồ tát, chúng con không có một ý niệm ham thích." (H.T Thích Trí Quang dịch) 77 Nơi hiện tượng, mỗi một hữu thể cá biệt tự giữ được tự tánh riêng, làm đối tượng cho sự nhận thức biết nó là nó. Nơi bản thễ, thật tướng của hữu thể là không, không có giới hạn, không có phần vị sai biệt.
51
Kệ tụng:
Đại bi và đại tín Đại nhẫn và đại hạnh Có sắc thái như vậy Gọi chủng tánh bồ tát. Giải thích:
Chủng tánh bồ tát có bốn loại sắc thái: 1. Sắc thái đại bi, là thương xót tất cả chúng sanh đau khổ; 2. Sắc thái đại tín, là ưa thích tất cả pháp đại thừa; 3. Sắc thái đại nhẫn, là nhẫn chịu tất cả 78, làm những việc khó làm; 4. Sắc thái đại hạnh, là thực thi khắp cả tự tánh thiện căn của các ba la mật. Đã nói sắc thái của chủng tánh, kế nói phẩm loại của chủng tánh. Kệ tụng:
Quyết định và bất định Bất thoái và thoái đọa Gặp duyên theo thứ tự Phẩm loại có bốn loại. Giải thích:
Phẩm loại của chủng tánh bồ tát lược nói có bốn loại: 1. Quyết định; 2. Bất định; 3. Bất thoái; 4. Thoái đọa. Với thứ tự như vậy, chủng tánh bồ tát quyết định khi gặp duyên thì bất thoái; chủng tánh bồ tát bất định khi gặp duyên thì (dễ) thoái đọa.
78 Nhẫn chịu tất cả là nhẫn chịu oán hại, nhẫn chịu khổ cực và nhẫn chịu chân lý. (Kinh Giải thâm mật)
52
Đã nói phẩm loại của chủng tánh, kế nói tội lỗi của chủng tánh. Kệ tụng:
Nên biết bồ tát tánh Lược nói có bốn lỗi Tập hoặc và bạn ác Nghèo túng, hệ thuộc người. Giải thích:
Tội lỗi của chủng tánh bồ tát lược nói có bốn loại: 1. Tập hoặc, là không làm những việc công đức, làm nhiều điều gây phiền não; 2. Bạn ác, là rời xa thiện tri thức, gần gũi người xấu; 3. Nghèo túng, là tất cả đồ dùng cần thiết cho đời sống đều thiếu thốn 79; 4. Hệ thuộc người, là quan hệ trói buộc với người nên không được tự tại.
Đã nói tội lỗi của chủng tánh, kế nói công đức của chủng tánh. Kệ tụng:
Công đức cũng bốn loại Tuy đọa vào đường ác Chậm vào lại mau ra Khổ nhẹ, tâm bi sâu. Giải thích:
79 Đồ dùng cần thiết bao gồm đồ ăn, đồ mặc, đồ nằm và dược phẩm. Thiếu thốn là do không tu bố thí.
53
Chủng tánh bồ tát tuy có những tội lỗi đã nói ở trên, nhưng khi đọa vào đường ác, nên biết, thì chính trong đường ác, lại có bốn loại công đức: 1. Chậm vào, là sự thể bị đọa không được tính kể; 2. Mau ra, là không ở lâu trong đường ác; 3. Khổ nhẹ, là chỉ bị bức não nhẹ; 4. Tâm bi càng sâu, là lòng bi mẫn đối với chúng sanh nhờ đó mà thành tựu. Đã nói công đức của chủng tánh, kế nói thí dụ vàng ròng của chủng tánh. Kệ tụng:
Thí như tánh vàng ròng Xuất sanh có bốn loại Các thiện và các trí Các tịnh, các thông vậy. Giải thích:
Vàng ròng có bốn tính chất: 1. Rất nhiều; 2. Ánh sáng; 3. Không bẩn; 4. Mềm mại. Chủng tánh bồ tát cũng vậy: 1. Dựa vào vô lượng thiện căn; 2. Dựa vào vô lượng trí tuệ; 3. Dựa vào sự thanh tịnh tất cả phiền não chướng và trí chướng; 4. Dựa vào tất cả thần thông biến hóa. Đã nói thí dụ vàng ròng của chủng tánh, kế nói thí dụ châu báu của chủng tánh.
Kệ tụng:
Thí như tính báu mầu Bốn loại nhân thành tựu Đại quả và đại trí Đại định, đại nghĩa vậy. 54
Giải thích:
Tính chất của châu báu tuyệt diệu là dựa vào bốn thứ thành tựu: 1. Dựa vào chân thật thành tựu; 2. Dựa vào thể sắc thành tựu; 3. Dựa vào hình tướng thành tựu; 4. Dựa vào phẩm lượng thành tựu. Chủng tánh bồ tát cũng vậy: 1. Làm nhân tố cho đại bồ đề; 2. Làm nhân tố cho đại trí; 3. Làm nhân tố cho đại định, và định là do tâm an trú; 4. Làm nhân tố cho đại nghĩa, nghĩa là thành tựu vô biên chúng sanh.
Đã rộng phân biệt chủng tánh vị, kế phân biệt vô chủng tánh vị. Kệ tụng:
Một hướng hành ác hạnh
Khắp đoạn các bạch pháp
Không có giải thoát phần
Thiện ít, không nhân tố.
Giải thích:
Vô chủng tánh vị là hạng người không có pháp đạt đến niết bàn, lược có hai loại: 1. Pháp đạt đến niết bàn có giới hạn thời gian 80; 2. Hoàn toàn không có pháp đạt đến niết bàn 81. Pháp đạt đến niết bàn có giới hạn thời gian có bốn hạng người: 80 Do vì phải trải qua khoảng thời gian lâu xa tính bằng số kiếp mới đạt đến niết bàn, nên gọi là vô chủng tánh vị, chứ không nói là hoàn toàn không có đạt đến niết bàn. 81 Du già sư địa luận cho rằng hữu tình tu học thánh đạo, có khả năng chứng đắc niết bàn, được y cứ trên chủng tử hay chủng tánh, vì vậy mà có 2 hạng người: 1. Trú chủng tánh bổ đặc già la; 2. Trú vô chủng tánh bổ đặc già la. Bổ đặc già la (pudgala) được dịch là người, chúng sanh, hay sác thủ thú, tức chỉ cho cái chủ thể chuyển sanh trong luân hồi. Hạng trú vô chủng tánh bổ đặc già la do có chủng tánh quyết định, nên không luận người ấy nỗ lực thế nào, vĩnh viễn không thể chứng đắc niết bàn. Hạng trú vô chủng tánh này, trong kinh điển gọi là nhất xiển đề, là hạng không có chủng tánh niết bàn. Hạng nhất xiển đề này không có tín tâm để tin rằng có sự giải thoát nên55
1. Người chỉ một chiều hướng thực hành ác hạnh 82; 2. Người đoạn trừ khắp cả các thiện pháp; 3. Người không có thiện căn giải thoát phần; 4. Người thiện căn không đầy đủ. Hoàn toàn không có pháp đạt đến niết bàn thì không có nhân tố, vì hạng người này không có chủng tánh niết bàn, nghĩa là người này chỉ cầu sanh tử, không ưa niết bàn.
Đã nói về vô chủng tánh vị, kế nói về sự thể hội.
Kệ tụng:
Giảng rộng pháp lớn sâu
Khiến tin, khiến thắng nhẫn
Rốt ráo đại bồ đề
Hai tri, hai tánh thắng.
Giải thích:
Giảng rộng pháp lớn sâu, là làm lợi người, nghĩa là: Nếu người không trí tuệ thì khiến họ có được đức tin lớn 83. Người đã được đức tin lớn rồi thì khiến họ không hề có ý hướng về sự nhập niết bàn. Nhóm chủng tánh này cũng được chia thành hai loại: 1. Người đoạn thiện căn do không có một chút gốc rễ thiện gì để có thể tin tưởng có giải thoát và niết bàn; 2. Bồ tát do đại bi nên vĩnh viễn không hề có ý hướng niết bàn. 82 Như chuyện A xà thế vương và Ương quật ma la. Hai vị này được xếp là hữu tình vô chủng tánh vị, nhưng kỳ thật là có chủng tánh, khi nhân duyên thành tựu, vẫn có thể chứng đắc niết bàn. A xà thế vương (Ajatasatru), con vua Tần bà ta la (Binsbisara), xứ Ma kiệt đà (Magadha), bạn với Đề bà đạt đa (Devadatta). Ông cầm tù cha mẹ, lên ngôi thôn tính các tiểu quốc, dựng nền móng thống nhất Ấn độ. Vì tội hại cha mà cả mình nổi mụt (ung thư). Nhưng đến Phật sám hối thì lành, nên qui y Ngài. Ông là hộ pháp cho cuộc kiết tập pháp tạng lần thứ nhất. Ương quật ma la (Angulimalaya) theo tà thuyết giết người được niết bàn. Ông giết được 999 người, cắt mỗi người 1 ngón tay, kết vòng đội trên đầu. Thiếu 1 người mới đủ số phải có là 1000, nên ông đuổi giết mẹ. Phật thương ông mà cứu và thuyết pháp cho. Ương quật sám hối, xuất gia, đắc quả la hán liền.
83 Chỉ cho giai đoạn tu tập thắng giải, tức địa vị thập tín. 56
thành tựu thắng nhẫn mà có khả năng tu hành không còn thoái chuyển 84. Người đã được thắng nhẫn rồi thì khiến cho họ rốt ráo thành tựu Vô thượng bồ đề 85. Hai tri, là chỉ cho hai hạng người, phàm phu và thanh văn. Hai hạng người ấy nếu được sự thể hội như vậy thì biết tự tánh (của chủng tánh bồ tát) 86 và tánh đức viên mãn tánh 87 (của pháp thân chư Phật) đều rất thù thắng.
Hỏi: Vì sao thù thắng?
Kệ tụng:
Tăng trưởng cây bồ đề
Sanh lạc và diệt khổ
Lợi mình người làm quả
Thắng đây như cát căn.
Giải thích:
84 Đây là giai đoạn tu tập thắng nhẫn (chánh văn là cực nhẫn). Nhẫn là nhẫn chịu, chấp nhận, thể nhận. Thắng nhẫn là vô sanh pháp nhẫn, tức là thể hội pháp tánh vô sanh, vượt qua địa vị Thắng giải hành (vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hướng và 4 gia hành) mà nhập vào chánh tánh ly sanh của bồ tát [vô lậu tuệ (chánh tánh) đoạn trừ phiền não (ly sanh) ở kiến đạo vị của bồ tát]. Bồ tát tu tập giải và thắng nhẫn bằng 10 pháp hạnh: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho; 4. Nghe nhận; 5. Dở đọc; 6. Chỉ dạy; 7. Phúng tụng; 8. Giảng nói; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập. Bồ tát được vô sanh pháp nhẫn thì không còn thoái chuyển, vào địa vị bất thoái (A bệ bạt trí: không thoái chuyển).
85 Chỉ cho vô số kiếp thứ 2 và thứ 3, tu hành 10 địa cho đến thành tựu viên mãn Vô thượng bồ đề.
86 Tự tánh: là chí nguyện mong cầu tuệ giác vô thượng, là quyết định sẽ chứng được tuệ giác vô thượng, là hạnh nguyện muốn làm lợi ích yên vui cho tất cả chúng sanh, là nỗ lực tinh tiến tu tập các pháp bồ đề phần và 6 ba la mật để đạt đến viên mãn.
87 Tánh đức viên mãn tánh: Pháp thân Phật là do công đức tu tập trí đức viên mãn. Pháp thân ấy có vô lượng công đức như 10 lực, 4 vô úy, 18 bất cộng v.v…, là những công đức mà hàng nhị thừa không thể có được. Pháp thân có nghĩa là cái thân có vô số pháp công đức.57
Chủng tánh như vậy có năng lực tăng trưởng công đức cực rộng cho cây bồ đề vĩ đại; có năng lực được an lạc lớn, có năng lực diệt khổ sở lớn, có năng lực mang lại lợi lạc cho mình và người, lấy đó làm trái hạt vĩ đại; vì vậy chủng tánh bồ tát là bậc nhất hết thảy. Ví như gốc cây cát tường 88, chủng tánh bồ tát cũng như thế.
Phẩm Chủng Tánh trọn vẹn.
88 Cây cát tường: tên khác của cây bồ đề.
58
Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Quyển Hai 59
Phẩm Năm
PHÁT TÂM
Giải thích:
Đã nói sự phân biệt về chủng tánh bồ tát, tiếp theo là sự phân biệt về sắc thái của sự phát tâm bồ đề của bồ tát.
Kệ tụng:
Dũng mãnh và phương tiện
Lợi ích và xuất ly
Bốn đại, ba công đức
Hai nghĩa mà tâm khởi.
Giải thích:
Sự phát tâm của bồ tát có bốn thứ đại: 1. Dũng mãnh đại 89, là tinh tiến phát thệ nguyện rộng lớn 90, tùy thuận sâu xa khổ hạnh khó làm ở trong thời gian dài; 2. Phương tiện đại, là đã trang bị áo giáp thệ nguyện rộng lớn, thì nỗ lực tinh tiến 89 Dũng mãnh đại = đại tinh tiến.
90 Tinh tiến phát thệ nguyện rộng lớn (hoằng thệ tinh tiến): là 1 trong 3 sự tinh tiến của người xuất gia và tại gia: 1. Tinh tiến hoằng thệ; 2. Nhiếp các thiện pháp; 3. Lợi ích chúng sanh. Bồ tát Địa trì kinh, quyển 6, phẩm Bồ tát Địa trì phương tiện xứ nhẫn: "Tinh tiến hoằng thệ là bồ tát trước tiên phát khởi tinh tiến phương tiện, hoạch định khả năng trang bị áo giáp hoằng thệ, khởi ý niệm rằng: Tôi vì nhân duyên thoát khổ cho một chúng sanh mà lấy trăm ngàn đại kiếp làm một ngày đêm, với số ức trăm ngàn đại kiếp như vậy ở trong địa ngục, cho đến khi thành Phật, thề không thoái chuyển, nếu không được Vô thượng bồ đề thì trọn không xà bỏ tinh tiến, nói chi chịu một chút khổ sở trong một thời gian ngắn mà xả bỏ tinh tiến."60
thường xuyên thực hành phương tiện 91; 3. Lợi ích đại, là làm việc lợi mình, lợi người trong mọi thời gian; 4. Xuất ly đại, là phát tâm vì cầu Vô thượng bồ đề. Lại nữa, bốn thứ đại này hiển thị ba thứ công đức: 1. Dũng mãnh đại và phương tiện đại hiển thị công đức làm nên bậc trượng phu tạo tác (công đức); 2. Lợi ích đại hiển thị công đức làm thành đại nghĩa 92; 3. Xuất ly đại hiển thị công đức thọ quả 93.
Ba thứ công đức này lấy hai nghĩa làm duyên tố (cho dục tâm sở), đó là cầu Vô thượng bồ đề và muốn lợi lạc tất cả chúng sanh. Mong cầu như vậy 94 gọi là
phát bồ đề tâm.
Đã nói sắc thái của sự phát tâm, kế nói sai biệt của sự phát tâm. Kệ tụng:
Tín hành và tịnh y
Báo đắc và vô chướng
Phát tâm dựa các địa
Sai biệt có bốn thứ.
Giải thích:
91 Tinh tiến thực hành chánh pháp đưa đến sự tín giải chánh pháp, nhờ đó khai mở tuệ giác phương tiện.
92 Đại nghĩa = Nghĩa lợi cho mình người. 93 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 9, phẩm Phạn trú: "Bồ tát trú ở các phạn trú, lấy đó làm nhân nên có được đầy đủ 5 quả: 1. Thọ sanh làm chúng sanh trong cõi Dục, là quả báo quả; 2. Hai khối phước và trí viên mãn, là tăng thượng quả; 3. Thành thục chúng sanh, là trượng phu quả; 4. Tất cả chỗ sanh đều không rời phạm trú, là y quả; 5. Sanh ra nơi nào cũng lìa những chướng ngại cho các phạm trú, là tương ly quả." 94 Chánh văn là tư (思): chỉ cho dục tâm sở trong 5 tâm sở biệt cảnh và tuệ tâm sở trong 4 hệ thống tâm vương tâm sở của 4 trí.
61
Sự phát tâm của bồ tát căn cứ theo các địa, có bốn thứ sai biệt: 1. Tín hành phát tâm, là tín hành thuộc lợi người 95; 2. Tịnh y phát tâm, là bảy địa ở trước 96; 3. Báo đắc phát tâm, là ba địa ở sau 97; 4. Vô chướng phát tâm, là Như Lai địa 98 .
Đã nói bốn thứ sai biệt rồi, tiếp theo nên giải thích rộng ra. Hỏi: Sự phát tâm như vậy lấy gì làm căn bản, lấy gì làm chỗ dựa, lấy gì làm đức tin, lấy gì làm duyên tố, lấy gì làm chuyên chở, lấy gì làm nơi trú ở, có những chướng nạn gì, có bao nhiêu công đức, có những tự tánh nào, đối tượng xuất ly là gì, chỗ cứu cánh như thế nào?
Kệ tụng:
Đại bi và lợi vật
Đại pháp và chủng trí
Thắng dục và đại hộ
Thọ chướng và tăng thiện
Phước trí và tu độ
Qua các địa, địa mãn
Sơ căn đến cứu cánh
95 Còn gọi là Giải hành phát tâm, chỉ cho hàng bồ tát ở giai đoạn Giải hành (bao gồm cả Tư lương vị và Gia hành vị). Giai đoạn Giải hành ở vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hành, 10 hướng và 4 gia hành. Danh hiệu địa vị này có 4: nguyện lạc, tín hành, thắng giải hành và ý lạc. Địa vị này khẳng định về chân như được dạy cho, chứ chưa chứng ngộ chân như ấy. Tín là tin hiểu sâu xa các địa. Hành là tu tập 10 pháp hạnh. Tín hành thuộc lợi người, là tu tập bốn pháp nhiếp và bốn phạn trú.
96 Còn gọi là Thanh tịnh ý lạc phát tâm, vì chứng đắc tâm mình người bình đẳng nên không còn tâm sai biệt giữa lợi mình và lợi người. Tịnh là do không còn hai chướng ngại dơ bẩn là năng thủ và sở thủ.
97 Còn gọi là Dị thục phát tâm, vì hiện hành vô tướng thuận với phần thanh tịnh (: chân tánh xuất triền) nên hoạch đắc trí vô phân biệt, có khả năng nhậm vận tu tập 10 độ. 98 Còn gọi là Viên mãn đại bi đoạn chướng phát tâm, vì đã diệt trừ vĩnh viễn phiền não chướng và sở tri chướng cùng cực vi tế, thể hiện chánh biến giác đối với cảnh giới sở tri.62
Tuần tự giải, nên biết.
Giải thích:
Sự phát tâm của bồ tát lấy đại bi làm căn bản, lấy lợi ích tất cả chúng sanh làm chỗ dựa 99, lấy pháp đại thừa làm đức tin, lấy chủng trí 100 làm đối tượng duyên theo vì cầu có được trí ấy, lấy sự mong muốn thù thắng làm phương tiện chuyên chở vì muốn được vô thượng thừa 101, lấy sự hộ trì lớn lao làm chỗ trú ở vì an trú trong bồ tát giới 102, lấy những chướng ngại mắc phải làm nạn vì đã khởi cái tâm thừa khác (trước khi khởi cái tâm đại thừa), lấy sự tăng trưởng thiện pháp 103 làm công đức, lấy (tư lương) phước đức và trí tuệ làm tự tánh, lấy sự tu tập các độ làm sự xuất ly, lấy sự viên mãn các địa làm cứu cánh vì bằng sự cần tu phương tiện trải qua các địa mà có sự thích hợp với từng địa.
Đã rộng nói phân biệt như vậy, kế nói sự phát tâm do tiếp nhận thế tục đế. Kệ tụng:
Lực thiện hữu, nhân tố
Lực thiện căn, nghe pháp
Bốn lực gồm hai phát
Không vững và vững chãi.
99 Chỗ dựa = ý lạc.
100 Chủng trí = trí vô phân biệt.
101 Là tu tập thêm và hơn lên từ địa này qua địa khác để đạt đến viên mãn. 102 Bồ tát giới = tâm địa giới bồ tát, bao gồm 30 tâm (10 trú, 10 hạnh, 10 hướng, không kể 10 tín là hạnh vị bồ tát chuẩn bị), 10 địa và 58 giới của bồ tát tu tập thọ trì, là căn bản từ đầu đến cuối của bồ tát vị.
103 Thiện pháp ở đây là 10 ba la mật, trong đó, mỗi địa tu mỗi độ (nói theo sự tăng thắng) và mỗi địa tu các độ (nói theo sự chung thông).
63
Giải thích:
Nếu từ người khác thuyết giảng được giác ngộ rồi phát tâm, thì gọi đó là sự phát tâm do tiếp nhận thế tục đế. Sự phát tâm như vậy có bốn trợ lực: 1. Phát tâm nhờ trợ lực của thiện hữu, là được thiện tri thức tùy thuận; 2. Phát tâm nhờ trợ lực của nhân tố, là đời quá khứ từng phát tâm, gọi là tự tánh (phát bồ đề tâm) 104; 3. Phát tâm nhờ trợ lực của thiện căn, tức đời quá khứ từng tu tập các thiện căn được viên mãn 105; 4. Phát tâm nhờ trợ lực của nghe chánh pháp, là nơi nào có thuyết pháp thì có vô lượng chúng sanh phát bồ đề tâm 106, và do tu tập thiện căn (nghe pháp) ấy mà đời hiện tại thường nghe chánh pháp, tiếp nhận, thọ trì v.v… Lại nữa, bốn trợ lực của sự phát tâm bao gồm hai thứ: 1. Không vững chãi phát tâm, là phát tâm nhờ trợ lực của thiện hữu; 2. Vững chãi phát tâm, là phát tâm nhờ trợ lực của nhân tố, thiện căn và nghe chánh pháp. Đã nói sự phát tâm do tiếp nhận thế tục đế, kế nói sự phát tâm do đệ nhất nghĩa đế.
Kệ tụng:
Thân cận Chánh biến tri
Khéo chứa khối phước trí
Đối pháp không phân biệt
Tối thượng chân trí sanh.
104 Tự tánh phát bồ đề tâm: chủng tử vô lậu (loại bản hữu) của tất cả tâm vương, tâm sở được phát khởi hiện hành vô lậu ở đời hiện tại.
105 Thiện căn phát bồ đề tâm: là các thiện căn được thiện hữu giáo hóa và thánh giáo huân tập (ở đời quá khứ) mà phát sanh và phát triển. Các thiện căn ấy tác động và hỗ trợ cho thiện tuệ thành vô lậu tuệ, vô lậu tuệ thành Vô thượng bồ đề.
106 Như khi xưa, đức Thế tôn khai thị pháp đại thừa, chư thiên và nhân loại nghe pháp ấy xong thì phát khởi bồ đề tâm.
64
Giải thích:
Sự phát tâm do đệ nhất nghĩa đế biểu hiện bằng ba thứ thù thắng: 1. Dạy bảo thù thắng, là thân cận bậc Chánh biến tri; 2. Tùy thuận thù thắng, là khéo tu tập hai khối phước đức và trí tuệ; 3. Đắc quả thù thắng, là phát sanh trí vô phân biệt. Đây là sự phát tâm của bồ tát ở Hoan hỷ địa, do có sự hoan hỷ thù thắng 107 .
Hỏi: Sự thù thắng này lấy gì làm nhân tố? Kệ tụng:
Các pháp và chúng sanh
Việc làm và Phật thể
Với bốn bình đẳng này
Mà được hoan hỷ thắng.
Giải thích:
Bốn bình đẳng là: 1. Pháp bình đẳng, do thông đạt pháp vô ngã; 2. Chúng sanh bình đẳng, do đạt đến mình người bình đẳng; 3. Việc làm bình đẳng, do làm cho người hết khổ như chính mình hết khổ; 4. Phật thể bình đẳng, do pháp giới và ta không có sai biệt, quyết định khả năng thông đạt (cảnh giới không sai biệt ấy). Đã nói nhân tố thù thắng, kế nói sự sai biệt thù thắng. Kệ tụng:
Sanh vị và nguyện vị
Dũng mãnh và tịnh y
Phương tiện và xuất ly
107 Kinh Giải thâm mật: "Thiện nam tử, thành tựu lợi ích chân thật và vĩ đại, được tâm trí xuất thế mà trước đây chưa được, sanh hoan hỷ lớn lao, nên địa đầu tiên tên là Cực hỷ địa (Hoan hỷ địa)." (H.T Thích Trí Quang dịch) 65
Sáu thắng lại như vậy. Giải thích:
Sự phát tâm do đệ nhất nghĩa đế lại có sáu thù thắng: 1. Sanh vị thù thắng; 2. Nguyện vị thù thắng; 3. Dũng mãnh thù thắng; 4. Tịnh y thù thắng; 5. Phương tiện thù thắng; 6. Xuất ly thù thắng. Hỏi: Sáu thứ này vì sao thù thắng? Kệ tụng:
Sanh thắng do bốn nghĩa Nguyện đại có mười thứ Dũng mãnh hằng bất thoái Tịnh y hai lợi sanh Phương tiện tiến địa khác Xuất ly khéo tư duy Như vậy sáu đạo lý Tuần tự thành sáu thắng. Giải thích:
Sanh thắng do bốn nghĩa: 1. Chủng tử thù thắng, là lấy sự tin hiểu pháp đại thừa làm chủng tử; 2. Sanh mẫu thù thắng, là lấy trí tuệ ba la mật làm sanh mẫu; 3. Thai tạng thù thắng, lấy sự hỷ lạc của đại thiền định làm thai tạng; 4. Nhũ mẫu thù thắng, lấy sự trưởng dưỡng tâm đại bi làm nhũ mẫu. 66
Nguyện đại có mười thứ: Mười đại nguyện là như trong kinh Thập địa có
nói 108. Nguyện thù thắng là vì phát ra mười đại nguyện như vậy.
108 Mười đại nguyện theo kinh Thập địa: 1. Nguyện cúng dường Phật: "Bằng tất cả mọi vật dụng cúng dường, cung kính cúng dường hết thảy chư Phật."; 2. Nguyện thọ trì chánh pháp: "Nguyện tiếp thọ Pháp luân của hết thảy chư Phật; nguyện nhiếp thọ bồ đề của hết thảy chư Phật; nguyện thủ hộ giáo của hết thảy chư Phật; nguyện duy trì pháp của hết thảy chư Phật."; 3. Nguyện nhiếp pháp thượng thủ: "Nguyện trong tất cả thế gian, nơi nào có Phật xuất hiện, từ Đâu suất thác sanh, nhập thai, trụ thai, sơ sanh, xuất gia, thành đạo, thuyết pháp, thị hiện niết bàn, tôi thảy đều đi đến nơi đó, thân cận cúng dường, làm bậc thượng thủ trong đại chúng, thọ hành Chánh pháp, vận chuyển khắp trong mọi thời, khắp trong mọi xứ." ; 4. Tăng trưởng chúng sanh tâm hành: "Nguyện rằng, tất cả bồ tát hạnh, quảng đại, vô lượng, không hoại, không tạp, nhiếp các ba la mật, tịnh trị các địa, tổng tướng, biệt tướng, dị tướng, thành tướng, hoại tướng, tất cả bồ tát hạnh ấy, tôi đều giảng thuyết như thật, giáo hóa tất cả khiến cho tiếp thọ và hành trì, tâm được tăng trưởng."; 5. Giáo hóa chúng sanh: "Nguyện rằng, tất cả chúng sanh giới, sắc hay vô sắc, tưởng hay vô tưởng, phi hữu tưởng phi vô tưởng, loài sanh bằng trứng, bằng thai, bằng ẩm thấp, bằng biến hoá, hệ thuộc ba cõi, ở trong sáu thú, tất cả sanh xứ, được thâu nhiếp trong danh và sắc, các chủng loại như vậy, vân vân, tôi đều giáo hoá đưa vào Phật pháp, để vĩnh viễn đoạn trừ tất cả cõi thú của thế gian cho được an trụ trong Nhất thiết trí đạo."; 6. Nguyện biết rõ thế giới: "Nguyện rằng, hết thảy thế giới, quảng đại, vô lượng, thô hay tế, loạn trụ, hay đảo trụ, hay chánh trụ, hoặc đến, hoặc đi, sai biệt như màng lưới đế thanh minh châu, mười phương vô lượng, đủ loại bất đồng, tôi được thấy rõ bằng trí, hiện tiền thấy biết."; 7. Nguyện tịnh Phật quốc độ: "Nguyện rằng, hết thảy quốc độ, nhập vào một quốc độ, một quốc độ nhập vào hết thảy quốc độ, vô lượng cõi Phật, tất cả tôi đều làm cho thanh tịnh, làm rực sáng bằng các vật dụng để trang nghiêm, xa lìa hết thảy ô nhiễm, thành tựu đạo thanh tịnh, vô lượng chúng sanh có trí tuệ sung mãn ở trong đó, tất cả đều vào cảnh giới bao la của chư Phật, tùy theo tâm chúng sanh mà thị hiện, khiến cho hết thảy đều hoan hỷ."; 8. Nguyện đồng tâm hành: "Nguyện rằng, cùng với tất cả bồ tát đồng một chí hướng và hành động, không thù oán, không ganh tị, tích tụ các thiện căn, với tất cả bồ tát, cùng một duyên bình đẳng, thường cùng hôi họp không rời bỏ nhau, tùy ý có thể hóa hiện đủ các Phật thân, tùy tâm có thể biết cảnh giới uy lực, trí của hết thảy Như lai, được bất thối như ý thần thông, du hành tất cả thế gian, hiện hình trong tất cả chúng hội, vào khắp tất cả chỗ thọ sanh, thành tựu bất tư nghị Đại thừa, tu bồ tát hạnh."; 9. Nguyện ba nghiệp không cùng tận: "Nguyện nương theo bánh xe không thối lui, thực hành bồ tát hạnh, các hành vi của thân, ngữ và ý đều không là những hành vi suông. Nếu chúng sanh nào chợt gặp tôi, mong cho quyết định Phật pháp, bất chợt nghe tiếng nói của tôi, liền được trí tuệ như thật, tịnh tín vừa sanh, tức thì vĩnh viễn đoạn trừ phiền não, được thân hình như gốc cây đại dược vương, được thân hình như như ý bảo, tu hành tất cả bồ tát hạnh."; 10. Nguyện thành bồ đề: "Nguyện, ở trong tất cả thế gian mà thành tựu giác ngộ tối thượng, không rời khỏi khoảng bằng đầu ngọn lông xíu mà thị hiện khắp tất cả mọi nơi, dù nhỏ bằng đầu lông xíu, sơ sanh, xuất gia, bước đến đạo tràng, thành chánh giác, chuyển Pháp luân, nhập Niết bàn, chứng đắc cảnh giới Phật, năng lực đại trí tuệ, ở trong mỗi một niệm, tùy tâm của tất cả chúng sanh mà thị hiện thành Phật, khiến cho được tịch diệt, bằng một niệm chánh giác mà biết tất cả pháp giới tức Niết bàn tướng; bằng một âm thanh mà thuyết pháp khiến hết thảy chúng sanh đều sanh tâm hoan hỷ, thị hiện nhập đại Niết bàn mà không đoạn tuyệt bồ tát hạnh; chỉ bày mặt đất đại trí tuệ; đặt vững tất cả pháp; bằng pháp trí67
Dũng mãnh hằng bất thoái: Kham tu khổ hạnh khó làm, vĩnh viễn không thoái chuyển.
Tịnh y hai lợi sanh: 1. Biết tự thân đến gần bồ đề; 2. Biết phương tiện lợi người.
Phương tiện tiến địa khác: Tu phương tiện để đạt đến các địa ở trên nữa. Xuất ly khéo tư duy: Bồ tát an trú trong các địa mà tư duy về pháp được kiến lập.
Hỏi: Tư duy như thế nào?
Đáp: Tư duy sao cho phần pháp được kiến lập bằng với phần phân biệt tri, thế nhưng qua sự phân biệt ấy lại biết là vô phân biệt 109 .
Đã nói sự phát tâm, kế nói thí dụ hiển thị sự phát tâm ấy. Kệ tụng:
Như đại địa, vàng ròng
Như trăng, như tăng lửa
Như kho tàng, tráp báu
Như biển, như kim cương
Như sơn vương, dược vương
Như thiện hữu, như ý
thông, thần túc thông, huyễn thông, tự tại biến hóa sung mãn tất cả pháp giới." (Thắng Man giảng luận - Tuệ Sỹ dịch)
109 Phân biệt tri là tác ý và phân biệt đối với mọi hiện tượng hiện tiền và hiện tượng xác lập. Hiện tượng hiện tiền là thế giới mình đang tiếp xúc. HIện tượng xác lập là ảnh tượng trong định. Pháp được kiến lập là hiện tượng hiện tiền và hiện tượng xác lập ấy. Đối với pháp được kiến lập mà không phân biệt thì được trí vô phân biệt. Bồ tát khi bước vào các địa là đã được kiến đạo vị. Bồ tát ở mỗi địa có pháp được kiến lập khác nhau, đó là giáo pháp 10 địa, được chia làm 5 giai đoạn là: giải hành, thanh tịnh ý lạc, hữu tướng hành, vô tướng hành và vô công dụng hành. Tùy theo sự phân biệt tri ở từng địa, chư vị bồ tát có sự tu tập thích ứng khác nhau, nhưng đích đến vẫn là hiện hành cái vô tướng thuận với phần thanh tịnh, không còn sự phân biệt.68
Như ngày mùa, nhạc hay
Như quốc vương, kho lẫm
Như đường đi, xe cộ
Như dòng suối, tiếng vui
Như dòng sông, như mây
Phát tâm ví như vậy.
Giải thích:
Hỏi: Các thí dụ này có nghĩa lý tương tự như thế nào với sự phát tâm? Đáp: (1) Sự phát tâm ban đầu
110 được ví như đại địa, vì tất cả Phật pháp có
thể được sanh trưởng và nắm giữ từ sự phát tâm ấy. (2) Sự phát tâm ý lạc tương ưng 111 được ví như vàng ròng, vì mang lại lợi ích, an lạc, không thoái lui và hư hoại. (3) Sự phát tâm tinh cần tương ưng 112 được ví như trăng non, vì tất cả thiện pháp dần dần tăng trưởng. (4) Sự phát tâm cực y tương ưng 113 được ví như tăng lửa, vì sự tích lũy công hạnh cực y như thêm củi cho lửa cháy bùng. (5) Sự phát tâm bố thí ba la mật tương ưng 114 được ví như một kho tàng lớn, vì có thể chu cấp 110 Sự phát tâm ban đầu (tối sơ phát tâm) là sự phát tâm cầu Vô thượng bồ đề bằng dục tâm sở, và chính sự thôi thúc đó là chỗ y cứ cho tất cả thiện pháp. 111 Sự phát tâm ý lạc tương ưng (y tương ưng phát tâm) là ý lạc tương ưng bồ đề, là tâm không biến đổi cho đến thành tựu bồ đề.
112 Sự phát tâm tinh cần tương ưng (cần tương ưng phát tâm) là tăng thượng ý lạc tương ưng bồ đề, là khả năng tăng trưởng 4 niệm trú v.v…, tất cả thiện pháp. 113 Sự phát tâm cực y tương ưng (cực y tương ưng phát tâm) là cùng tu 3 trí, tùy thuận gia hành tương ưng bồ đề, có khả năng đốt cháy chướng ngại của 3 trí: bình đẳng tánh trí (thức thứ 7), diệu quán sát trí (thức thứ 6) và thành sở tác trí (5 thức trước). 114 Sự phát tâm bố thí ba la mật tương ưng (thí ba la mật tương ưng phát tâm) là bố thí tương ưng bồ đề, là khả năng mãn túc tâm nguyện của chúng sanh.69
tài bảo một cách vô tận. (6) Sự phát tâm trì giới ba la mật tương ưng 115 được ví như cái tráp báu, vì công đức pháp bảo phát sanh từ trì giới. (7) Sự phát tâm nhẫn nhục ba la mật tương ưng 116 được ví như biển lớn, vì những điều trái nghịch đến với mình mà tâm không dao động. (8) Sự phát tâm tinh tiến ba la mật tương ưng 117 được ví như kim cương, vì có đặc tính mạnh mẽ, cứng chắc, không gì làm cho hư hoại. (9) Sự phát tâm thiền định ba la mật tương ưng 118 được ví như vị sơn vương, vì sự vật không thể làm xáo động do tâm bất loạn. (10) Sự phát tâm trí tuệ ba la mật tương ưng 119 được ví như vị dược vương, vì có khả năng diệt trừ hai bịnh là hoặc chướng và trí chướng. (11) Sự phát tâm vô lượng tương ưng 120 được ví như thiện hữu, vì trong tất cả thời gian không bỏ chúng sanh. (12) Sự phát tâm thần thông tương ưng 121 được ví như bảo châu như ý, vì khả năng hóa hiện để thành mãn những mong cầu của chúng sanh. (13) Sự phát tâm bốn pháp nhiếp tương ưng 122 được ví như ngày mùa lúa chín, vì khả năng thành thục chúng sanh. 115 Sự phát tâm trì giới ba la mật tương ưng (giới ba la mật tương ưng phát tâm) là trì giới tương ưng bồ đề, là nguồn phát sanh tất cả công đức.
116 Sự phát tâm nhẫn nhục ba la mật tương ưng (nhẫn ba la mật tương ưng phát tâm) là an nhẫn tương ưng bồ đề, là tuy gặp nghịch duyên nhưng tâm không bị rối loạn. 117 Sư phát tâm tinh tiến ba la mật tương ưng (tiến ba la mật tương ưng phát tâm) là tinh tiến tương ưng bồ đề, là người khác không thể phá hoại.
118 Sự phát tâm thiền định ba la mật tương ưng (thiền ba la mật tương ưng phát tâm) là tĩnh lự tương ưng bồ đề, là ở nơi ồn náo mà tâm vẫn không dao động. 119 Sự phát tâm trí tuệ ba la mật tương ưng (tuệ ba la mật tương ưng phát tâm) là bát nhã tương ưng bồ đề, có khả năng diệt trừ bịnh nặng 2 chướng là phiền não chướng và sở tri chướng. 120 Sự phát tâm vô lượng tương ưng (vô lượng tương ưng phát tâm) là phương tiện tương ưng bồ đề, là không xả bỏ việc lợi người.
121 Sự phát tâm thần thông tương ưng (thần thông tương ưng phát tâm) là đại nguyện tương ưng bồ đề, là hoàn thành tâm nguyện.
122 Sự phát tâm bốn pháp nhiếp tương ưng (nhiếp tương ưng phát tâm) là lực tương ưng bồ đề, là khả năng thành thục chúng sanh được hóa độ.
70
(14) Sự phát tâm bốn vô ngại biện tương ưng 123 được ví như âm nhạc tuyệt vời, vì khả năng thuyết pháp giáo hóa, nhiếp phục chúng sanh. (15) Sự phát tâm tư lượng tương ưng 124 được ví như vị quốc vương, vì khả năng làm nhân tố bất hoại cho chánh đạo. (16) Sự phát tâm khối phước đức và trí tuệ tương ưng 125 được ví như kho lẫm, vì làm nơi gom chứa tài sản chánh pháp là phước đức và trí tuệ. (17) Sự phát tâm bảy giác phần tương ưng 126 được ví như đường đi của vua, vì bậc đại thánh thực hành trước nhất, các bậc khác thực hành theo sau. (18) Sự phát tâm chỉ quán tương ưng 127 được ví như xe cộ, vì đủ hai bánh nên an lạc mà đi. (19) Sự phát tâm tổng trì tương ưng 128 được ví như dòng suối, vì sự nghe pháp tuy nhiều nhưng giáo pháp thì vô tận. (20) Sự phát tâm bốn pháp ấn tương ưng 129 được ví như tiếng mừng vui, vì người cầu giải thoát ưa thích nghe được pháp ấy. (21) Sự phát tâm tự tánh tương ưng 130 được ví như dòng sông, vì dòng vô sanh pháp nhẫn 123 Sự phát tâm bốn vô ngại biện tương ưng (biện tương ưng phát tâm) là diệu trí tương ưng bồ đề, là dùng ái ngữ mà điều phục giáo hóa.
124 Sự phát tâm tư lượng tương ưng (lượng tương ưng phát tâm) là thần thông tương ưng bồ đề, là thế lực vô ngại, tức 6 thần thông. Tư lượng là biết rõ ngôn âm, tâm hành, quá khứ và vị lai (chưa kể phi hành và ra khỏi phiền não).
125 Sự phát tâm khối phước đức và trí tuệ tương ưng (tụ tương ưng phát tâm) là hai tư lương phước trí tương ưng bồ đề, là cụ túc vô lượng tư lương phước đức và trí tuệ. 126 Sự phát tâm bảy giác phần tương ưng (giác phần tương ưng phát tâm) là 37 pháp bồ đề phần tương ưng bồ đề, là ba đời chư Phật đều đi trên con đường này. 127 Sự phát tâm chỉ quán tương ưng (chỉ quán tương ưng phát tâm) là tu từ bi và tu chỉ quán tương ưng bồ đề, là không bỏ sanh tử, không trú niết bàn.
128 Sự phát tâm tổng trì tương ưng (tổng trì tương ưng phát tâm) là tổng trì biện tài tương ưng bồ đề, là khả năng nắm giữ giáo pháp đã nghe và chưa được nghe. 129 Sự phát tâm bốn pháp ấn tương ưng (pháp ấn tương ưng phát tâm) là bốn pháp ôn đà nam tương ưng bồ đề, là diệu âm khuyến phát, tán trợ chúng sanh tu giải thoát sanh tử. Pháp ôn đà nam, là lược tập của giáo pháp. Có bốn lược tập của pháp: các hành vô thường, hữu lậu đều khổ, các pháp vô ngã, niết bàn tịch tĩnh.
130 Sự phát tâm tự tánh tương ưng (tự tánh tương ưng phát tâm) là duy nhất cộng đạo tương ưng bồ đề, là nhiêu ích chúng sanh v.v… không có khác biệt.71
tự nhiên trôi chảy mà không cần tác ý. (22) Sự phát tâm phương tiện tương ưng 131 được ví như đám mây lớn hình thành thế giới, vì khả năng thị hiện tám tướng thành đạo để giáo hóa chúng sanh.
Như vậy hết thảy có hai mươi hai thí dụ, dụ dẫn cho sự phát tâm 132. Nên biết trong kinh Thánh giả vô tận tuệ 133 cũng có giảng rộng (về sự phát bồ đề tâm). 131 Sự phát tâm phương tiện tương ưng (phương tiện tương ưng phát tâm) là pháp thân tương ưng bồ đề, là khả năng thị hiện Đâu suất đà thiên, thành đẳng giác, nhập niết bàn v.v…, chúng sanh ai chưa thành thục thì làm cho thành thục, ai thành thục rồi thì làm cho giải thoát. 132 Trong 22 thí dụ, phát tâm thứ 1 đến 3, nhiếp vào sự phát tâm của bồ tát bậc thấp, bậc vừa và bậc cao ở Tư lương vị. Phát tâm thứ 4 nhiếp vào sự phát tâm của bồ tát ở Gia hành vị. Mười phát tâm tiếp theo (từ 5 đến 14) nhiếp vào sự phát tâm của các bồ tát từ địa thứ 1 đến địa thứ 7. Năm phát tâm kế tiếp (từ 15 đến 19) nhiếp vào 3 thanh tịnh địa, tức địa thứ 8, địa thứ 9 và địa thứ 10. Ba phát tâm sau cùng nhiếp vào Phật địa. Trong Hiện quán trang nghiêm luận (現觀莊嚴論), quyển 1, phẩm Nhất thiết tướng trí, thứ 2, có kệ tụng về 22 thí dụ phát bồ đề tâm tương tự. Phần chú giải ở trên là dựa Hiện quán trang nghiêm luận lược thích (現觀莊嚴論略釋) của pháp sư Pháp tôn (法尊).
133 Thánh giả vô tận tuệ kinh (聖者無盡慧經, Akṣayamati-nirdeśa-sūtra): gọi tắt là Vô tận tuệ kinh, tức phẩm Vô tận ý bồ tát, thứ 12, của Đại phương đẳng Đại tập kinh, quyển thứ 27~30 (ĐTK No.397). Kinh ấy nói đến 41 sắc thái phát bồ đề tâm: "Vô Tận Ý bồ tát nói: Thưa tôn giả (Xá lợi phất)! Lúc sơ phát tâm Vô thượng bồ đề đã chẳng thể tận được. Tại sao, (1) phát bồ đề tâm vì chẳng lìa phiền não vậy, (2) phát tâm tương tục vì chẳng mong thừa khác vậy, (3) phát tâm kiên cố vì chẳng xen ngoại luận vậy, (4) phát tâm chẳng hư hoại vì ma chẳng trở ngại vậy, (5) phát tâm hằng thuận vì thiện căn tăng trưởng vậy, (6) phát tâm đến thường trú vì pháp hữu vi vô thường vậy, (7) phát tâm chẳng động chuyển vì chư Phật an ủi hộ trợ vậy, (8) phát tâm thắng diệu vì lìa suy tổn vậy, (9) phát tâm ở yên vì chẳng hí luận vậy, (10) phát tâm không ví dụ vì không có tương tự vậy, (11) phát tâm kim cương vì phá các pháp vậy, (12) phát tâm vô tận vì vô lượng công đức đều thành tựu vậy, (13) phát tâm bình đẳng vì lợi ích chúng sanh vậy, (14) phát tâm khắp che vì không có biệt dị vậy, (15) phát tâm tươi sáng vì tánh thường thanh tịnh vậy, (16) phát tâm vô cấu vì trí huệ sáng tỏ vậy, (17) phát tâm thiện giải vì chẳng lìa cứu cánh vậy, (18) phát tâm rộng sướng vì từ tâm như hư không vậy, (19) phát tâm lớn trống vì dung thọ tất cả chúng sanh vậy, (20) phát tâm vô ngại vì trí huệ thông đạt vậy, (21) phát tâm đến khắp nơi vì đại bi chẳng dứt vậy, (22) phát tâm chẳng đoạn dứt vì khéo hiểu lập nguyện vậy, (23) phát tâm làm chỗ về vì được chư Phật khen vậy, (24) phát tâm thù thắng vì nhị thừa tôn ngưỡng vậy, (25) phát tâm thâm viễn vì tất cả chúng sanh chẳng biết được vậy, (26) phát tâm chẳng bại vì chẳng phá Phật pháp vậy, (27) phát tâm an ổn vì khéo cho chúng sanh những khoái lạc vậy, (28) phát tâm trang nghiêm vì tất cả công đức đều thành tựu vậy, (29) phát tâm khéo quán sát vì trí huệ thành tựu vậy, (30) phát tâm tăng trưởng vì tuỳ ý ban cho vậy, (31) phát tâm như nguyện vì giới thanh tịnh vậy, (32) phát tâm bồ đề đến khắp mọi loài vì với kẻ oán người thân có đủ nhẫn nhục vậy, (33) phát tâm khó hư hoại vì có đủ tinh tiến vậy, (34) phát tâm tịch diệt vì đủ thiền định vậy, (35)72
Đã nói những thí dụ của sự phát tâm, kế nói những lầm lỗi của sự không phát tâm.
Kệ tụng:
Tư lợi lạc, phương tiện
Giải nghĩa và chứng thật
Như vậy bốn thời vui
Hướng tịch, phương tiện xả.
Giải thích:
Bồ tát có bốn thứ yên vui: 1. Yên vui tư duy lợi người, là yên vui khi tư duy về việc làm lợi ích chúng sanh; 2. Yên vui có được phương tiện, là yên vui khi có được phương tiện khéo léo 134; 3. Yên vui hiểu nghĩa, là yên vui khi hiểu rõ thâm ý của pháp đại thừa; 4. Yên vui chứng thật, là yên vui khi chứng được nhân vô ngã và pháp vô ngã.
Người nào xả bỏ chúng sanh, thú hướng tịch diệt, nên biết người ấy không có bốn thứ yên vui như vậy của bồ tát.
Đã khiển trách người không phát tâm, sau đây ca ngợi người phát tâm. Kệ tụng:
Tối sơ phát đại tâm
Thiện hộ vô biên ác
phát tâm không bị huỷ báng vì đủ trí huệ vậy, (36) phát tâm vô nguyện vì tăng trưởng đại từ vậy, (37) phát tâm bồ đề an trụ thiện căn vững chắc vì tăng trưởng đại bi vậy, (38) phát tâm hoà duyệt vì tăng trưởng đại hỉ vậy, (39) phát tâm bất động vì tăng trưởng đại xả vậy, (40) phát tâm kham nhiệm gánh nặng vì được chư Phật dạy trao vậy, (41) phát tâm chẳng tuyệt vì Tam bảo chẳng dứt đoạn vậy." (H.T Thích Trí Tịnh dịch, Kinh Đại bảo tích, Pháp hội Vô tận ý bồ tát, thứ 61) 134 Phương tiện khéo léo là phương tiện do đại bi làm động cơ và đại trí dẫn đạo.73
Do thiện tăng, bi tăng Vui hỷ, khổ cũng hỷ. Giải thích:
Nếu bồ tát ban đầu phát bồ đề tâm rộng lớn, thì từ đó có được chỗ dựa là vô biên chúng sanh, tức là được điều thiện bảo hộ nên không làm điều ác, vì vậy mà người ấy thoát hẳn nỗi sợ hãi lui rớt đường dữ. Lại nữa, do làm điều thiện và tăng trưởng điều thiện nên sống trong cảnh vui thường hoan hỷ; do có bi tâm và tăng trưởng bi tâm nên gặp phải cảnh khổ vẫn thường hoan hỷ, vì vậy người ấy thoát hẳn nỗi sợ hãi lui mất đường lành. Đã ca ngợi người phát tâm rồi, kế nói do sự phát tâm này mà được sự bảo hộ bất tác.
Kệ tụng:
Yêu người hơn yêu mình Quên mình lợi chúng sanh Không vì mình ghét người Gây ra nghiệp bất thiện. Giải thích:
Trình bày sơ lược nghĩa lý này: Bồ tát yêu người hơn yêu mình, từ cái nhìn này, bồ tát quên thân mạng mình mà làm lợi ích cho người. Bồ tát không vì lợi mình mà tổn hại người, từ cái nhìn này, bồ tát có năng lực đoạn tuyệt các ác nghiệp gây tạo cho chúng sanh. Đã nói sự có được bảo hộ bất tác, kế nói sự có được tâm bất thoái. 74
Kệ tụng:
Quán pháp như tri huyễn Quán sanh như nhập uyển Nếu thành, nếu không thành Hoặc, khổ đều không sợ. Giải thích:
Bồ tát quán tất cả các pháp như hoa đốm, biết là huyễn ảo 135. Nếu thành tựu cái biết huyễn ảo thì đối với phiền não không sanh sợ hãi. Bồ tát quán chỗ thọ sanh của mình như việc đi vào vườn cây cảnh. Nếu không thành tựu chỗ thọ sanh thì đối với khổ não cũng không sanh sợ hãi. Người tu quán như vậy thì làm sao có ý niệm thoái lui bồ đề tâm? Lại nữa: Kệ tụng:
Trang nghiêm và thức ăn Vườn cảnh và vui chơi Như vậy có bốn sự
Bậc bi, chẳng thừa khác. Giải thích:
135 Kinh Viên giác dạy: "Thiện nam tử, biết là huyễn ảo thì thoát bỏ huyễn ảo, không làm phương tiện gì khác; huyễn ảo thoát bỏ thì viên giác trong sáng, không có thứ tự nào cả. Các vị bồ tát, và những người sau này, y theo sự chỉ dẫn trên đây mà tu hành mới vĩnh viễn thoát bỏ huyễn ảo." (H.T Thích Trí Quang dịch). Phiền não như hoa đốm có trong không gian. Hoa đốm hủy diệt mà không gian không hủy diệt. Phiền não huyễn ảo hủy diệt mà viên giác bất động, không phải mất hết, nên không gì phải sợ hãi. Thành tựu cái biết huyễn ảo là thành tựu cái biết đốn ngộ, không phải sự suy biết bình thường. 75
Bồ tát lấy công đức của mình để tự trang nghiêm, lấy sự hoan hỷ lợi người làm thức ăn cho mình, lấy sự tác ý chỗ thọ sanh 136 làm vườn cảnh, lấy thần thông biến hóa làm sự vui chơi. Bốn sự như vậy, chỉ hàng bồ tát có được, còn hàng nhị thừa thì không có. Bồ tát đã có bốn sự này thì làm sao thoái lui bồ đề tâm? Đã nói sự không thoái lui bồ đề tâm, kế nói sự ngăn chận tâm sợ khổ. Kệ tụng:
Siêng năng lợi chúng sanh Lấy đại bi làm tánh Vô gián như chỗ vui Sao sợ các hữu khổ. Giải thích:
Bồ tát lấy đại bi làm thể, vì vậy nỗ lực siêng năng làm việc lợi người, tuy đi vào địa ngục A tỳ coi như dạo chơi chỗ vui. Với tâm niệm như vậy, bồ tát ở trong các cảnh khổ khác đâu thể sanh tâm sợ hãi. Không có nhân tố sanh tâm sợ hãi thì không có tâm thoái lui. Kệ tụng:
Đại bi hằng trong tâm Người khổ như mình khổ Tự nhiên làm nên làm Đợi khuyên hổ thẹn lắm. 136 Tác ý chỗ thọ sanh là tùy ý muốn mà thọ sanh. Hàng nhị thừa chỉ nhập niết bàn mà không có năng lực này.
76
Giải thích:
Chư bồ tát lấy tâm đại bi làm bậc a xà lê, thường tôn thờ ở trong tâm. Bồ tát nếu thấy chúng sanh thọ khổ thì như chính mình thọ khổ 137. Do đạo lý này mà bồ tát tự nhiên làm những việc nên làm. Nếu đợi thiện hữu khuyên phát tâm thì bồ tát phải sanh tâm hổ thẹn cực trọng.
Kệ tụng:
Vác gánh nặng chúng sanh
Biếng nhác, xấu không tốt
Vì cởi trói mình người
Siêng năng làm gấp trăm.
Giải thích:
Bồ tát phát tâm là để phụ vác gánh nặng của chúng sanh. Nếu thấy chúng sanh mang vác nặng mà bồ tát lãng tránh hay trì hoãn thì đó là việc làm rất đáng xấu hổ, không phải là một chúng sanh đoan chánh bậc nhất 138. Bồ tát nên suy nghĩ, nếu mình hay người có những thứ trói buộc nguy cấp, nghĩa là những trói buộc do mê hoặc, tập nghiệp gây ra, thì vì việc cởi mở những trói buộc đó, bồ tát cần phải siêng năng gấp trăm lần, hơn cả những việc phải làm của hàng thanh văn. 137 Đây chính là đạo lý "đồng thể đại bi, vô duyên đại từ". 138 Kinh Phật vì trưởng giả Thủ ca mà nói Nghiệp báo sai biệt (Phật vị Thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai biệt kinh, ĐTK 80): "Có 10 nghiệp làm cho chúng sanh được quả báo đoan chánh: 1. Không sân; 2. Bố thí y phục; 3. Thương yêu cha mẹ; 4. Tôn trọng hiền thánh; 5. Sơn phết tháp Phật; 6. Quét dọn điện đường; 7. Rưới quét già lam; 8. Rưới quét tháp Phật; 9. Thấy người thô xấu không sanh tâm khinh khi, khởi tâm cung kính; 10. Thấy người đoan chánh biết rõ do nhân đời trước cảm nên." Bồ tát là một chúng sanh đoan chánh bậc nhất, nghĩa là thương yêu chúng sanh như thương yêu cha mẹ, tôn trọng chúng sanh như tôn trọng hiền thánh. 77
Phẩm Phát Tâm trọn vẹn. 78
Phẩm Sáu
NHỊ LỢI
Giải thích:
Đã nói sự phát tâm, kế nói dựa vào sự phát tâm này mà tùy thuận tu hành hạnh lợi mình và lợi người. Kệ tụng:
Đại y và đại hành Đại quả thứ tự tu Đại thủ và đại nhẫn Đại nghĩa ba việc thành. Giải thích:
Đại y là dựa vào đại bồ đề mà phát tâm. Đại hành là lấy việc lợi mình và lợi người mà phát khởi tu hành. Đại quả là chứng đắc Vô thượng bồ đề. Thứ tự tu tập như vậy.
Đại thủ là khi phát tâm thì thủ nhiếp tất cả chúng sanh. Đại nhẫn là khi phát khởi tu hành thì nhẫn chịu tất cả khổ sở lớn lao. Đại nghĩa là khi đắc quả thì thành tựu sự nghiệp cao cả là lợi ích tất cả chúng sanh. Đã nói thứ tự tu tập, kế nói việc lợi mình và việc lợi người không có sai biệt. Kệ tụng:
Người mình tâm bình đẳng Yêu người hơn bản thân 79
Là ý tưởng vượt thắng
Hai lợi nào sai biệt.
Giải thích:
Bồ tát có được cái tâm bình đẳng giữa mình và người. Tâm ấy có được là do đức tin, tức sự phát tâm thế tục đế, hoặc do trí tuệ, tức sự phát tâm đệ nhất nghĩa đế 139. Bồ tát có được cái tâm ấy thì tự nhiên yêu thân người hơn cả thân mình. Đối với người đã có ý tưởng vượt thắng bản thân, thì không có vấn đề phân biệt việc gì là lợi mình, việc gì là lợi người, tóm lại là không có ý niệm phân biệt. Đã nói lợi mình và lợi người không có sai biệt, kế nói hạnh lợi người là thù thắng.
Kệ tụng:
Ở đời không oán nghiệp
Lợi người thường khổ mình
Bi tánh tự nhiên khởi
Cho nên lợi người thắng.
Giải thích:
Bồ tát muốn dứt hết các oán nghiệp trong thế gian, vì vậy thường làm thành tựu việc lợi người, cho dù bản thân phải siêng năng và chịu khổ sở. Do tâm đại bi làm thể nên hạnh lợi người tự nhiên sanh khởi. Từ đạo lý này mà biết hạnh lợi người là thù thắng.
Hỏi: Hạnh lợi người như vậy làm sao tùy thuận? 139 Sự phát tâm thế tục đế và sự phát tâm đệ nhất nghĩa đế đã nói ở phẩm Phát tâm.80
Kệ tụng:
Khéo nói, khiến quy hướng
Khiến đi vào, điều phục
Khiến thành thục, trú tâm
Khiến giác ngộ, giải thoát.
Tập đức, sanh vào nhà
Được thọ ký, thọ chức
Đến thành Như lai trí
Lấy đây lợi quần sanh.
Giải thích:
Có ba loại chúng sanh trú ở trong ba phẩm tánh: bậc thấp, bậc vừa và bậc cao 140. Bồ tát thủ nhiếp chúng sanh ấy theo phẩm tánh duyên trú ở, bằng mười ba thứ tùy thuận lợi ích: 1. Khéo nói, là tùy thuận giáo hóa và ghi nhớ tâm tánh; 2. Khiến quy hướng, là khiến chúng sanh quy hướng bằng sức thần thông; 3. Khiến đi vào, là quy hướng rồi, khiến tin tưởng và tiếp nhận chánh pháp; 4. Khiến điều phục, là đi vào rồi, khiến đoạn trừ những nghi ngờ về chánh pháp; 5. Khiến thành thục, là thành thục thiện căn; 6. Khiến tâm trú, là nhờ sự dạy bảo mà tâm trú; 7. Khiến giác ngộ, là có được trí tuệ; 8. Khiến giải thoát, là có được công đức thù thắng như chứng đắc thần thông v.v… ; 9. Tập đức, là tập hợp khắp cả phước đức và trí tuệ; 10. Sanh vào nhà, là sanh vào nhà của Phật; 11. Thọ ký, là được thọ ký ở địa thứ tám; 12. Thọ chức, là được thọ chức ở địa thứ mười; 13. Được Như lai trí, là thể nhập Phật địa.
Hỏi: Sự tùy thuận lợi ích như vậy làm sao thành lập? 140 Chỉ cho thanh văn, duyên giác và bồ tát. 81
Kệ tụng:
Không đảo và không cao
Không vướng mắc, thông đạt
Năng nhẫn và điều thuận
Đi xa và vô tận
Nên biết tám nghĩa này
Thành tựu mười ba kia.
Giải thích:
Không đảo, là người đã trú ở phẩm tánh nào thì bồ tát tùy theo căn cơ mà vì họ thuyết pháp, không quên dạy bảo. Không cao, là khi người quy hướng, bồ tát không ỷ có thần thông mà sanh tâm tự cao. Không vướng mắc, là khi người đi vào chánh pháp, bồ tát không bị nhuốm bẩn bởi chúng sanh. Thông đạt, là bồ tát có khả năng đoạn lưới nghi của người. Năng nhẫn, là bồ tát có khả năng khéo léo thành thục người. Điều thuận, là bồ tát tùy thuận dạy bảo và không dạy bảo sự không điều phục
141. Đi xa, là bồ tát tùy thuận sự sanh vào nhà v.v… 142, không khiến người có khả năng thực hành không thể đi xa. Vô tận, là bồ tát phát thệ nguyện vô tận: lợi ích chúng sanh trong tất cả thời gian. Đây gọi là sự thành lập (tùy thuận lợi ích), nên biết như vậy
143.
Hỏi: Sự tùy thuận lợi ích như vậy có sự sai biệt thù thắng thế nào? 141 Tức là sự dạy bảo chỉ và quán. Sự dạy bảo nào không đưa tới tâm trú thì không dạy bảo. 142 Bồ tát tùy thuận các bồ tát nhập sơ địa (sanh vào nhà), cho đến các bồ tát ở các địa sau (thọ ký, thọ chức, được Như lai trí)
143 Bồ tát lấy không đảo để thành tựu khéo nói; lấy không cao để thành tựu khiến quy hướng; lấy không vướng mắc để thành tựu khiến đi vào; lấy thông đạt để thành tựu khiến điều phục; lấy năng nhẫn để thành tựu khiến thành thục; lấy điều thuận để thành tựu khiến tâm trú, khiến giác ngộ, khiến giải thoát và tập đức; lấy đi xa để thành tựu sanh vào nhà, thọ ký, thọ chức và được Như lai trí.
82
Kệ tụng:
Tập dục, đáng sợ lớn Hữu ái, động nên đảo Lạc diệt, đoạn phiền não Đại bi cầu Phật pháp. Giải thích:
Tập dục, là người ở cõi Dục. Đáng sợ lớn, là (người ở cõi Dục thì) thân tâm có nhiều đau khổ và hướng về ác thú. Hữu ái, là người ở cõi Sắc và cõi Vô sắc. Động nên đảo, là sự thọ lạc (của người ở cõi Sắc và cõi Vô sắc) cũng vô thường nên biến động, đó là do hành khổ 144 mà điên đảo. An lạc tịch diệt, là người tu hạnh lợi mình 145. Đoạn phiền não, là do nắm giữ phiền não mà khổ không dứt; vì lìa khổ nên (người tu hạnh lợi mình) tự đoạn phiền não để cầu tịch diệt. Đại bi, là người tu hạnh lợi người. Cầu Phật pháp, là người tu hạnh lợi người thường cầu tất cả Phật pháp và suy nghĩ sự làm lợi lạc cho tất cả chúng sanh. Kệ tụng:
Thế gian cầu tự vui Chẳng vui thường đau khổ Bồ tát siêng vui người Hai lợi thành thượng lạc. Giải thích:
144 Hành khổ: khổ sở vì sự biến động của pháp hữu vi. 145 Chỉ cho hàng nhị thừa. 83
Người ngu si trong thế gian thường cầu cái vui cho mình nhưng không phải lúc nào cũng được vui vẻ, trái lại có khi chuốc lấy đau khổ. Bồ tát không như vậy, thường nỗ lực mang niềm vui cho người, vì vậy sự lợi mình và lợi người được thành tựu và cứu cánh được sự an lạc của đại niết bàn. Đây là sự sai biệt thù thắng của sự tùy thuận lợi ích.
Đã nói sự tùy thuận lợi người, kế đem hạnh tùy thuận này hồi hướng chúng sanh.
Kệ tụng:
Dị căn nơi dị xứ
Dị tác có dị hành
Bất cứ việc làm nào
Hồi hướng lợi chúng sanh.
Giải thích:
Bồ tát hồi hướng bằng cách thực hành theo các căn như mắt, tai, v.v… ở mọi nơi chốn 146, tạo tác các thứ uy nghi 147, các loại hạnh nghiệp 148 mà vì lợi ích chúng sanh. Bất cứ hạnh nào mà có sự tương ưng hay tương tự với bồ đề tâm, bồ tát đều 146 Đó là hạnh tu chế phục 6 căn. Như Phát bồ đề tâm luận (ĐTK 1659), phẩm Phát tâm, thứ 2 có ghi: "Phật tử, người cầu bồ đề thì không được phóng dật, vì (ba nghiệp) phóng dật sẽ làm hư hoại thiện căn. Nếu bồ tát chế phục sáu căn không cho phóng dật thì người đó tu tập được sáu ba la mật." (Quảng Minh dịch)
147 Uy nghi: là 4 uy nghi đi, đứng, ngồi, nằm; nói rộng là 3 ngàn uy nghi, 8 muôn tế hạnh. 148 Như 10 hạnh nghiệp của bồ tát đồng chân trú (trong 10 trú): "Thân hạnh không lỗi, ngữ hạnh không lỗi, ý hạnh không lỗi, tùy ý thọ sanh, biết các thứ dục của chúng sanh, biết các thứ tri giải của chúng sanh, biết các thứ cảnh giới chúng sanh, biết các thứ nghiệp của chúng sanh, biết thế giới thành hoại, thần túc tự tại vô ngại."
84
hồi hướng cho tất cả chúng sanh. Các công hạnh này được nói rộng trong kinh Hạnh thanh tịnh 149.
Đã nói về tâm hồi hướng, kế nói sự ngăn chận tâm không nhẫn chịu. Kệ tụng:
Chúng sanh không tự tại
Thường tác các nghiệp ác
Nhẫn chịu tăng trưởng bi
Không não không trái nghịch.
Giải thích:
Nguồn: Kinh · Luật · Luận Đại thừa bản Việt — Không Hoa tập hợp. Bốn bộ A-hàm đã gỡ khỏi gói ngày 8/9/2026: gói Nikāya có đúng bốn bộ ấy, chia theo từng bài và kèm chú thích của dịch giả. Hai mục còn bản quyền đã chuyển sang gói cài tay, không phát hành lại. Tác phẩm của mình có trong gói mà không muốn, xin báo, sẽ gỡ ngay. Đợt 13 (9/2026): thêm các bộ kinh · luật · luận bản Việt phổ biến trên mạng (bộ chưa có trong gói), ghi công theo dịch giả từng bộ. Đợt 20 (10/2026): thêm và thay bản chép một số bộ kinh · luận bản Việt từ ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org), ghi công theo dịch giả từng bộ. Luật tạng (Tứ Phần Luật, Ma-ha Tăng-kỳ Luật): Bản tiếng Việt: HT. Thích Minh Châu, Bhikkhu Indacanda, HT. Tuệ Sỹ, HT. Thích Đức Thắng, HT. Tịnh Sự, HT. Thích Thanh Từ, HT. Thích Đỗng Minh, HT. Thích Phước Sơn, Nguyễn Văn Ngân, Tỳ kheo Thiện Minh, Tâm An – Minh Tuệ và các dịch giả khác. Bản tiếng Anh: Bhikkhu Sujato, Bhikkhu Brahmali, Bhikkhu Bodhi, I.B. Horner, T.W. Rhys Davids, Thanissaro Bhikkhu, Marcus Bingenheimer, Samuel Beal và các dịch giả khác. Dữ liệu từ SuttaCentral, budsas.net (Bình Anson) và tamtangpaliviet.net.