Kinh Pháp Cú Tây Tạng

PHẨM 24 - SỐ LƯỢNG

Ghi nhận : Phần lớn các bài kệ trong phẩm này nói về Niết bàn. Bài kệ số 7 trong phẩm này nói rằng thà sống một ngày thấy diệt thọ tưởng dịnh còn hơn sống một trăm năm không thấy như thế. Ghi chú bản Sparham viết rằng thấy diệt thọ tưởng định là phải vào Tứ Thiền, nhưng ghi chú bản Rockhill nói không phải thế, vì lời Đức Phật trong bài kệ chỉ muốn nói là sống tự giải thoát cả hai bờ cảm thọ (ưa/ghét, tham/sân) khi đối cảnh (bản Rockhill: free himself from the passions proceeding from the two regions of form), tức là đoạn tham với tuệ xả ly, lìa dính mắc, tức là đã giải thoát. Nghĩa là, mỗi dịch giả có cách hiểu khác nhau.

Bài kệ số 8 ghi là tịch diệt tội lỗi hay tịch diệt nhiễm ô, được Sparham chú giải là cảnh giới Niết bàn hữu dư. Nơi đây sẽ dịch là "tịch diệt nhiễm ô" tức là không nhiễm gì nữa. Bài kệ số 9 nói về cảnh giới "bất động" được Sparham chú giải là Niết bàn vô dư, nhưng Rockhill chú giải là "Niết bàn không sinh không diệt."

(100) Thà nói một chữ có nghĩa lý, đưa người khác tới gần an lạc, hơn là tụng một trăm bài thơ vô nghĩa.

(102) Thà nói một chữ đúng chánh pháp, đưa người khác tới gần an lạc, hơn là tụng một trăm bài thơ không đúng chánh pháp.

(110) Sống một trăm năm vi phạm tất cả giới pháp, không bằng sống chỉ một ngày giữ gìn tất cả giới pháp.

(112) Sống một trăm năm trong lười biếng, không bằng sống chỉ một ngày nhiệt tâm thiền định.

(111) Sống một trăm năm với tâm bất định, không bằng sống chỉ một ngày với trí tuệ và tịch lặng.

(113) Sống một trăm năm không thấy pháp sanh diệt, không bằng sống chỉ một ngày thấy pháp sanh diệt.

Sống một trăm năm không thấy tưởng thọ tịch lặng, không bằng sống một ngày thấy được tưởng thọ tịch lặng.

Sống một trăm năm không thấy tịch diệt nhiễm ô, không bằng sống một ngày thấy được tịch diệt nhiễm ô.

(114) Sống một trăm năm không thấy tâm bất động (Niết bàn), không bằng sống một ngày thấy tâm bất động.

Sống một trăm năm không đắc trí tuệ giải thoát (khó tìm), không bằng sống một ngày nhận ra trí tuệ này.

Sống một trăm năm không thấy an lạc tối thắng, không bằng sống một ngày thấy được an lạc tối thắng.

Sống một trăm năm không thấy toàn hảo thánh quả, không bằng sống một ngày thấy toàn hảo thánh quả.

Sống một trăm năm không thấy tịch diệt hoàn toàn cái chết, không bằng sống một ngày thấy được tịch diệt hoàn toàn cái chết.

Sống một trăm năm không thấy bất tử tối thắng, không bằng sống một ngày thấy được bất tử tối thắng.

Sống một trăm năm không thấy ly tham ái toàn triệt, không bằng sống một ngày thấy ly tham ái toàn triệt.

Sống một trăm năm không thấy dứt tuyệt tham dục, không bằng sống một ngày dứt tuyệt tham dục.

(107) Sống một trăm năm tế tự thờ lửa trong rừng, không bằng một khoảnh khắc kính lễ người thiền định về tự ngã; khoảnh khắc kính lễ này công đức nhiều hơn cả trăm năm tế tự thờ lửa.

Người [khổ hạnh] tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Đức Phật.

(70) Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Chánh pháp.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Tăng già.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả chúng sanh.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả sanh vật.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả các sanh loài đang thở.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người bày tỏ lòng tử tế.

Người tháng này qua tháng nọ, ăn thực phẩm với đầu lá cỏ kusha, không có công đức bằng một phần mười sáu của người giảng rõ chánh pháp.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Đức Phật.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Chánh pháp.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người tin vào Tăng già.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả chúng sanh.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả sanh vật.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người từ bi với tất cả các sanh loài đang thở.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người bày tỏ lòng tử tế.

Trong một trăm năm cúng lễ một ngàn lần mỗi tháng, không có công đức bằng một phần mười sáu của người giảng rõ chánh pháp.

(108) Cúng tế nhiều vô lượng nơi cõi này để cầu phước cũng không bằng ¼ của hành vi kính lễ người có tâm tịch lặng và chính trực.

Hết Phẩm 24, về Số Lượng

CHƯƠNG BA

PHẨM 25 - BẠN

Ghi nhận : Bản chú giải của Rockhill ghi rằng ba bài kệ đầu tiên trong phẩm này là lời Đức Phật nói tại thành Xá Vệ khi thấy các vị Bà La Môn và cư sĩ kính lễ ngài Xá Lợi Phất trong khi bày tỏ coi thường Đề Bà Đạt Đa. Bản Rockhill cũng ghi chú rằng bài kệ số 4 cho biết lắng nghe pháp và tu học sẽ được tri kiến cao nhất.

Rockhill cũng chú giải rằng các bài kệ từ 9 tới 12 là lời Đức Phật dạy Vua A Xà Thế sau khi vua ân hận vì trước đó thân cận với Đề Bà Đạt Đa.

Bậc trí chớ làm bạn với người thiếu tín tâm, người tham, người gây chia rẽ, người phỉ báng kẻ khác; bậc trí chớ gần với người ác tâm.

Bậc trí nên làm bạn với người có tín tâm, nói dịu dàng, biết chú tâm, giữ giới hạnh, có trí tuệ; bậc trí nên làm bạn với bậc thượng nhân.

(78) Chớ gần kẻ tội lỗi, ác tâm; hãy gần người giới hạnh, chính trực. Như thế, sẽ sống ngay chính, không lỗi.

Hãy kết bạn với người nghe nhiều, nhớ nhiều, thường tự quán sát, có tín tâm và trí tuệ; người nghe theo những lời khéo giảng nơi đây [trong tăng đoàn], sẽ đạt được tri kiến tối thắng.

Gần với kẻ thấp kém sẽ bị ô nhiễm vì tội của họ; gần với những gì sụp đổ sẽ bị trì kéo xuống mặt đất; gần với bậc thượng nhân sẽ đưa mình tới chính trực. Do vậy, hãy gần những người sẽ đưa mình tới nơi tối thượng.

Gần người trí có giới hạnh, ly tham, có tri kiến cao nhất, dù mình vốn đã là tốt rồi cũng sẽ tới nơi cao hơn.

Gần người tội lỗi cũng như dùng lá cỏ kusha thơm, sạch để gói cá ươn; cỏ kusha rồi cũng sẽ hư thối.

Gần người giới hạnh cũng như dùng lá cây palasa để gói trầm hương; lá rồi cũng sẽ có mùi hương.

Người không ác khi gần kẻ ác, rồi sẽ thiên hướng về làm ác khi gặp nhiều việc ác; Thân với người không nên thân sẽ bị vướng tội lỗi qua tội lỗi của họ.

Như mũi tên nhúng thuốc độc, ngay cả nơi thuốc độc chưa chạm tới, mũi tên cũng là độc. Tương tự khi thân với người tội lỗi sẽ bị nhiễm bạo lực. Hãy xa bạn dữ.

Phải xem xét kỹ để chỉ thân cận bậc thượng nhân, cũng như phải xem xét kỹ một rổ trái cây.

Thân cận người chính trực, không thân cận người phi chính trực; như thế, Tỳ khưu sẽ dứt sầu khổ.

(64) Người ngu, dầu trọn đời, thân cận người có trí, không biết được Chánh pháp, như muỗng với vị canh.

(65) Người trí, dầu một khắc, thân cận người có trí, biết ngay chân diệu pháp, như lưỡi với vị canh.

Người ngu, dầu trọn đời, thân cận người có trí, cũng như kẻ không mắt, sẽ không nhận ra chánh pháp.

Người trí, dầu một khắc, thân cận người có trí, nhờ có mắt sáng, sẽ nhận ra chánh pháp.

Người ngu, dầu trọn đời, thân cận người có trí, cũng sẽ không hiểu Chánh pháp Đức Phật dạy.

Người trí, dầu một khắc, thân cận người có trí, sẽ hiểu Chánh pháp Đức Phật dạy.

Một chữ có ý nghĩa cũng đủ cho người trí tuệ; toàn bộ lời Đức Phật dạy cũng không đủ cho kẻ ngu.

Người trí nghe một chữ, hiểu được cả trăm lời; người ngu nghe cả ngàn lời, cũng không hiểu một chữ.

Người trí không bận tâm với kẻ ngu, không bạn với kẻ ngu; người ưa gần kẻ ngu sẽ bị lôi vào địa ngục.

(63) Người ngu nghĩ mình ngu, nhờ vậy thành có trí. Người ngu tưởng có trí, thật xứng gọi chí ngu.

Khi kẻ ngu khen ngợi, và khi người trí rầy mắng; lời rầy mắng của người trí là chính đáng, nhưng lời khen ngợi của kẻ ngu là không chính đáng.

(207) Sống chung với người ngu, lâu dài bị lo buồn. Khổ thay gần người ngu, như thường sống kẻ thù. Vui thay, gần người trí, như chung sống bà con.

(208) Bậc hiền sĩ, trí tuệ; Bậc nghe nhiều, trì giới; Bậc tự chế, Thánh nhân; Hãy gần gũi, thân cận, thiện nhân, trí giả ấy, như trăng theo đường sao.

Hết Phẩm 25, về Bạn

PHẨM 26 - NIẾT BÀN

Ghi nhận : Hình ảnh đường tới hạnh phúc là sinh vào cõi lành, đường tới địa ngục là sinh vào cõi dữ, nhưng ai hiểu được tội lỗi, tức là hiểu được vì sao có pháp nhiễm ô, sẽ sớm đạt Niết bàn, tức là không sinh vào cõi nào nữa.

Bản Rockhill chú giải rằng Đức Phật nói bài kệ số 12 sau khi ngài và một số vị tăng được một bác tài công mời lên thuyền qua sông Hằng; khi thuyền nghiêng, nước vào, bác tài công nói các thợ chèo tát bớt nước ra.

Bài kệ 13 nói về định luật duyên khởi, vì cái này có nên cái kia có, khi cái này không thì cái kia sẽ không.

Bài kệ 14 nói về Tứ Diệu Đế, pháp khó thấy này (Khổ, Tập, Diệt, Đạo) cội nguồn từ tham, nhưng cần thấy thực tánh của tham vốn là không, là rỗng rang; người sống với cái thấy pháp như thế là sẽ tới Niết bàn.

Bài kệ 16 nói rằng khi thấy sắc thọ tưởng hành thức tịch lặng, đó là đoạn tận sầu khổ.

Bài kệ 17 trong hai bản Rockhill và Iyer là bài kệ 18 trong bản Sparham, là tóm tắt bài Kinh Bahiya ( Khi thấy chỉ là thấy, khi nghe chỉ là nghe, khi nhận biết chỉ là nhận biết, và như thế là đoạn tận sầu khổ ). Bản Sparham ghi chú trong Note 189 rằng khi thấy nghe hay biết chỉ là thấy nghe hay biết, thì tâm hành sẽ không dính mắc, tức vô sở trụ, là tức khắc Niết bàn.

Bài kệ 19 và 20 nói tóm tắt về duyên khởi.

Các bài kệ 22-24 cho thấy tư tưởng Phật Tánh đã nằm sẵn trong nhiều giải thích của Đức Phật về Niết bàn. Các bài kệ nghe như cách kinh Đại Thừa giải thích về phiền não và Niết bàn không phải là hai, và không phải là một; y hệt như bản thể sóng là nước, nhưng không thể gọi là một hay hai. Đức Phật nói trong các bài kệ này rằng pháp vô sinh diệt đã nằm sẵn trong sinh diệt, y hệt như chất vàng là vô tướng, nhưng không hề khác và không phải là một với xuyến, thoa, vòng, nhẫn vàng…

Như thế, sẽ hiểu Kinh Lăng Nghiêm và Kinh Bahiya rằng giải thoát đã có sẵn trong thấy nghe hay biết. Và có thể hiểu vì sao các Thiền sư thường nói: có ai trói buộc ngươi đâu. Nghĩa là, trong cái nghe, cái thấy là tức khắc lìa tham sân si, trong nguyên sơ là Niết bàn. Nghe tiếng chim kêu giữa trời, nghe tiếng hát la lý la giữa chợ… là nhận ra cái rỗng rang tánh không hiển lộ ở các pháp. Nhận ra cái vô sinh diệt đó, là ngay khi đó có đủ Bát chánh đạo, ly tham sân si, là Niết bàn ở đây và bây giờ.

Trong nhiều bài kệ ở phẩm này, Đức Phật nói Niết bàn là một nối kết giữa cái vô sinh diệt với cái sinh diệt, giữa cái bị tạo tác với các vô tác. Trong bài kệ 26, Đức Phật nói Niết bàn không ở trong Tứ Thiền (tuần tự, chỉ nói tới cảnh giới Phi Tưởng Phi Phi Tưởng) rồi trong bài kệ 27 nói Niết bàn cũng không phải là cái được tạo tác, không phải là cái được sinh ra ( it is not to be born: this then is the end of suffering ) - nghĩa là, nói như Thiền Tông rằng không nhận ra cái bản lai vô sinh thì hỏng.

Đối chiếu, Đức Phật nói trong Kinh AN 9.34 là cần vượt qua định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng để vào Diệt Thọ Tưởng Định (cessation of perception & feeling) rồi từ đây dùng tuệ (tức, sau định là tuệ) quán sát sẽ dứt trần cấu, vào Niết bàn.

Đối chiếu thêm, Đức Phật nói trong Kinh AN 9.36 rằng không cần Tứ Thiền, mà chỉ cần chứng Sơ thiền, từ đây chuyển sang quán vô thường để giải thoát, trích bản dịch của HT Thích Minh Châu.

(https://suttacentral.net/an9.36/vi/minh_chau):

"Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng: "Y chỉ nơi Sơ Thiền, các lậu hoặc được diệt tận"… này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo ly dục... chứng đạt và an trú sơ Thiền. Vị ấy ở đây, đối với cái gì thuộc về sắc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức, các pháp ấy, vị ấy tùy quán là vô thường, là khổ, là bệnh, là mụt nhọt, là mũi tên, là va chạm, là tật bệnh, là khách lạ, là biến hoại, là trống không, là vô ngã. Vị ấy tránh né tâm mình khỏi những pháp ấy, sau khi tránh né tâm mình khỏi những pháp ấy, vị ấy hướng dẫn đến giới bất tử: "Đây là tịch tịnh, đây là thù thắng, tức là sự chỉ tức tất cả hành, sự từ bỏ tất cả sanh y, sự diệt tận khát ái, ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn". Vị ấy trú ở đây, đạt đến sự diệt tận các lậu hoặc."

Có nghĩa là, có nhiều đường tới Niết bàn.

Tỳ khưu tự chú tâm vào chính mình như con rùa tự co thân vào mu rùa, không để dính mắc gì, không để tổn thương ai, không để trở ngại gì lối đi tới Niết bàn.

(184) Nhẫn là khổ hạnh lớn nhất; Đức Phật nói nhẫn là Niết bàn lớn nhất. Vị sư nào gây hại người khác, làm tổn thương người khác, không phải bậc sa môn.

(133) Chớ nói lời ác, vì người sẽ đối đáp nghịch lại; lời tranh cãi mang khổ tới, vì người sẽ dùng lời đáp trả.

Người nói lời ác sẽ như đánh vào chuông đồng, sẽ sầu khổ lâu dài, lang thang từ sinh tới tuổi già.

(134) Người không nói ác như chuông đồng không ai chạm tới, không gây tranh cãi gì, sẽ đạt tới Niết bàn.

(204) Không bệnh là tài sản lớn nhất, biết đủ là tiền quý nhất, bạn chân thật là bạn tốt nhất, Niết bàn là hạnh phúc lớn nhất.

(203) Pháp hợp lại (hành) là khổ lớn nhất, đói là bệnh lớn nhất; hiểu thực là vậy, Niết bàn là an vui nhất.

Hãy cân nhắc về đường tới hạnh phúc và đường tới địa ngục; người hiểu được tội lỗi, sẽ sớm đạt Niết bàn.

Đường tới hạnh phúc có từ một duyên khởi; đường tới địa ngục có từ một duyên khởi; đường tới Niết bàn có từ một duyên khởi; tất cả đều có một duyên khởi.

Nai đi là vào rừng, chim bay lên bầu trời; người tận lực sống với chánh pháp sẽ tới Niết bàn của A la hán.

Người không tận lực, người kém trí và ít học, sẽ không thấy Niết bàn, nơi cắt đứt hết mọi trói buộc. 12 (369) Người lái làm nhẹ thuyền [mới đi xa được]; tát cạn tham và sân, ngươi sẽ tới Niết bàn.

Nếu cái đã sanh chưa được sanh, cái được sanh sẽ là vô sanh; khi cái vô sanh không sanh ra các uẩn, sẽ thấy tịch diệt chính các pháp sanh khởi.

Người thấy được pháp khó thấy (khổ), và người nhận ra pháp an lạc, người hiểu sự thực và đạt tri kiến, người thấy được tánh không trong lòng tham và niềm vui thế gian, người như thế đoạn tận được sầu khổ.

Xa lìa tham ái và tham dục, ta như chiếc hồ khô, cạn nước; người như thế đoạn tận được sầu khổ.

Người có cảm thọ đã nguội lạnh, có tưởng đã chìm xuống, có hành đã tịch lặng, có thức đã biến mất; người như thế đoạn tận được sầu khổ.

Khi thấy chỉ là thấy, khi nghe chỉ là nghe, khi nhận biết chỉ là nhận biết, khi ý thức chỉ là ý thức, lúc đó là đoạn tận sầu khổ. Khi chỉ muốn cái nên được tìm kiếm (để an nghỉ), người như thế đoạn tận được sầu khổ.

Người không tìm vui nơi thế gian, người giữ tâm bình an, người xa lìa tất cả tham đắm; người như thế đoạn tận được sầu khổ.

Từ vô minh sinh ra hành; từ hành sinh ra trói buộc; từ trói buộc sinh ra tất yếu tái sinh; từ đó sinh ra tới và đi; từ tới và đi sinh ra sầu khổ vì chết; từ sầu khổ sinh ra cuộc tái sinh mới; từ đó sinh ra già, bệnh và chết, buồn, khổ, bất toàn, từ đó là vô lượng sầu khổ.

Không vô minh, sẽ không có hành; không hành, sẽ không trói buộc; không trói buộc, sẽ không có gì để gỡ bỏ; không có gì để gỡ bỏ, sẽ không có tới và đi; không có ới và đi, sẽ không có sầu khổ vì chết; không sầu khổ vì chêt, sẽ không tái sinh nữa; như thế là hết già, bệnh và chết, buồn, khổ, bất toàn, như thế đoạn tận vô lượng khổ.

Tỳ khưu, có hiện hữu cái không được tạo tác, cái không được thấy, cái không được làm ra, cái ban sơ và cái không được sản xuất; tương tự, có cái được tạo tác, cái được thấy, cái được làm ra, cái hợp thể, và cái được sản xuất. Và có sự nối kết liên tục giữa hai cái trên.

Tỳ khưu, nếu không hề có cái không được tạo tác, cái không được thấy, cái không được làm ra, cái ban sơ và cái không được sản xuất, ta không có thể nói rằng kết quả sự nối kết của chúng từ nhân tới quả với cái được tạo tác, cái được thấy, cái được làm ra, cái hợp thể, và cái có thể được nhận thức chính là giải thoát tối hậu.

Tỳ khưu, chính bởi vì có hiện hữu thực của cái không được tạo tác, cái không được thấy, cái ban sơ và cái không được sản xuất, cho nên ta nói rằng kết quả của sự nối kết của chúng từ nhân tới quả với cái được tạo ra, cái được thấy, cái được hình thành, cái hợp thể, cái được nhận thức chính là giải thoát tối hậu.

Cái vô thường của cái được tạo ra, cái được thấy, cái được làm nên, cái được sản xuất, cái hợp thể, cái đau khổ lớn để già, chết, và vô minh, cái dẫn khởi từ thọ dụng thức ăn; tất cả các pháp đó đều sẽ bị hủy diệt, và khi không thấy say đắm trong các pháp đó thì chính đó là cốt tủy của giải thoát tối hậu. Khi đó sẽ không còn nghi ngờ và do dự; tất cả cội nguồn sầu khổ sẽ ngưng, và ngươi sẽ thấy hạnh phúc trong bình an và hòa điệu giữa các uẩn.

Tỳ khưu, Niết bàn không ở trong đất, không ở trong nước, không ở trong lửa, không ở trong gió.

Niết bàn không ở trong cảnh giới Không Vô Biên Xứ, không trong Thức Vô Biên Xứ, không trong Vô Sở Hữu Xứ, không trong Phi Tưởng Phi Phi Tưởng; Niết bàn không ở trong thế giới này hay trong thế giới khác; Niết bàn không ở trong mặt trời hay mặt trăng. Ta nói, nghĩ như thế không phải là chính kiến.

Tỳ khưu, như ta nói, Niết bàn không có trong tới và đi, vì Niết bàn là cái không hiện hữu; ta cũng không nói rằng Niết bàn hiện hữu nơi có sự chết, vì Niết bàn là cái không được sinh ra. Nơi đây như thế là đoạn tận khổ.

Niết bàn không hiện hữu trong đất, nước, gió, lửa; trong Niết bàn, không thể thấy là màu trắng hay bất kỳ màu gì; trong Niết bàn, không có cả bóng tối; trong Niết bàn, mặt trăng không chiếu sáng, mặt trời cũng không chiếu ra các tia sáng.

Vị đó là một bậc Muni (thánh) và là một Bà La Môn, và là một bậc trí tuệ, đã giải thoát khỏi cảnh giới sắc và cảnh giới vô sắc, và đã xa lìa tất cả sầu khổ.

Vị đó đã tới tận cùng, đã dứt mọi sợ hãi, không còn ngã chấp và cũng không nhiễm ô tội lỗi nữa; đã bỏ sau lưng sầu khổ cõi hữu, vị đó có thân này là lần cuối.

Đây là an lạc tối thắng của những người đã tới bình an tận cùng, toàn hảo và tối thượng, đã hủy diệt tất cả các đặc tướng, sự toàn hảo của thanh tịnh, đã hủy diệt cái chết.

Bậc Muni đã xa lìa các uẩn để hiện hữu, để thích ưa hay không thích ưa. Vui trong tịch lặng tuyệt đối, vị này đã đập bể vỏ trứng của hiện hữu và rời thế giới này.

(354) Pháp thí, thắng mọi thí! Pháp vị, thắng mọi vị! Pháp hỷ, thắng mọi hỷ! Ái diệt, dứt mọi khổ!

Hết Phẩm 26, về Niết Bàn

PHẨM 27 - CÁI THẤY

Ghi nhận : Bài kệ số 6 nói rằng những người không nhận ra chân lý vô ngã (không có tôi, không có cái của tôi) sẽ nhầm rằng nhân loại là tự sanh ra, hoặc do một đấng nào sanh ra. Các bài kệ 10-13 nói rằng người khổ hạnh và người tham dục đều là hai cực đoan sẽ sinh tử luân hồi mãi, vì đều là chấp có thân (để khổ hạnh, hoặc để tham dục); người thấy vô ngã sẽ xa hai cực đoan đó, vì không thấy có thân nào cần để tra tấn, và không thấy có thân nào cần cho hưởng lạc. Có thể nhìn thế này: người tham dục là nhiều tâm tham, người khổ hạnh khắt khe là dạng khác của tâm sân, trong khi người trí (lìa tâm si) sẽ thấy hai cực đoan kia là 2 dạng của tâm tham và tâm sân; cả hai dạng này đều tự chạy theo chính họ.

Hai bài kệ 14 và 15 nói lên như Kinh Kim Cương, rằng ai xem thân và thế giới như bọt nước, như ảo ảnh sẽ giải thoát.

Đức Phật nói bài kệ 26 là khi một vị tỳ khưu trở lại đời thường (tượng trưng cho rừng tham dục).

Bài kệ 27 nói lên hình ảnh người phụ nữ áo trắng không tội lỗi với tứ chi đẹp đẽ là nói về giải thoát.

Bài kệ 33 nói về "thấy cái được thấy" là nhận ra cảnh qua mắt, nhưng "thấy cái không được thấy" là nhận ra cái lý vô ngã từ những cái được thấy, theo chú giải của Sparham.

Bài kệ 34-37 nói về cái thấy của mắt là cái được thấy, tức là hình thể, là sắc (form), nhưng cái thấy của mắt tuệ là "thấy cái không được thấy" - tức là "thấy cái vô tướng" (sees not form). Nghĩa là sắc tức thị không, không tức thị sắc. Pháp ấn vô ngã nhận ra từ mắt tuệ, không phải từ mắt thường.

(252) Dễ thấy lỗi người khác, hơn thấy lỗi của mình; dễ thấy lỗi người vì như sàng trấu trong gạo, trong khi lỗi mình khó thấy ra. Cũng như người cờ gian bạc lận, chỉ ra con xúc xắc của đối thủ và giấu con xúc xắc của mình, gây chú ý tới lỗi người khác, cứ liên tục nghĩ chuyện moi lỗi người; người như thế sẽ xa rời việc thấy chánh pháp, và càng tăng sầu khổ.

(244) Sống dễ dãi là kẻ huênh hoang, trộm cắp, trơ tráo, theo bản năng xấu như một con quạ, sống đầy tội lỗi và không biết xấu hổ.

(245) Sống gian nan là người luôn luôn tìm tới thanh tịnh, người này sống tự chế, trong sạch, biết đủ, không say mê.

(174) Thế giới này trong bóng tối; chỉ vài người có mắt tuệ, họ như chim thoát khỏi lưới, lên vui nơi cõi trời.

Người ngu bị trói trong thân, như quấn người trong bóng đêm; họ thèm tài sản thế gian và mọi thứ tương tự.

Có người nghĩ rằng họ tự sanh ra, có người nghĩ họ do đấng nào đó sanh ra; người tin thật những điều không thật sẽ không thế thấy gì; cũng không thấy rằng họ không đồng thuận về điểm này, họ không thể thấy sầu khổ. (ý nói: ai nghĩ rằng chúng sanh do tự sanh hay do tha sanh đều không nhận ra lý vô ngã).

Người ưa mê đắm cảm giác không thấy rằng khổ đau họ gặp sau này là do chính họ tự gây ra; họ cũng không hiểu người khác khi thọ khổ cũng do tự người khác tương tự gây ra.

Những người sống ích kỷ, ưa thói ích kỷ, bị giam trong vòng ích kỷ, cũng như những người có quan kiến tranh cãi (62 dị kiến) sẽ không thoát nổi sinh tử luân hồi.

Hãy biết rằng những kiếp quá khứ mình đã trải qua, và những kiếp tương lai mình sẽ tới, đều quấn phủ trong tội lỗi; tất cả đều sẽ suy diệt.

Có những người thực tập giới hạnh, giữ hành vi tốt, sống đời thánh hạnh; và cũng có những người cực đoan, tự sống khổ hạnh.

Và có một cực đoan khác, họ nói tham dục là thanh tịnh, nói người tham dục là người đạo đức, nói tham dục là để vui sướng, nói tham dục không có gì tội lỗi. Những người đó sẽ bị tham dục cuốn trôi. Những người ở hai cực đoan đó (khổ hạnh, tham dục) đều thường xuyên đi ra nhà mồ (luân hồi).

Hai cực đoan đó đều không thấy nguyên nhân khổ; trong khi người đầy tham dục, người lại chạy lòng vòng hoang mang. Những người có thể thấy rõ, sẽ nhận ra những người đó đầy lòng tham, và về cách họ chạy lòng vòng.

Người có thể thấy sẽ nhận ra rằng nếu 2 nhóm người cực đoan kia có thể thấy, thì họ sẽ rời bỏ tham và ngưng chạy lòng vòng (theo chính họ); từ đó họ sẽ hết tham, và thấy không cần chạy lòng vòng (tự khổ hạnh). Những người không làm và không nghĩ như hai cực đoan đó sẽ không bị trói buộc, và sẽ đoạn tận sầu khổ.

(170) Ai nhìn thế giới này như bọt nước, xem thế giới này như ảo ảnh, sẽ không bị Thần Chết nhìn thấy.

Ai nhìn thân mình như bọt nước, xem thân mình như ảo ảnh, sẽ không bị Thần Chết nhìn thấy.

(171) Hãy luôn nhìn thân này như xe vua lộng lẫy; kẻ ngu say đắm thân này, người trí chẳng mê đắm chi.

Hãy luôn nhìn thân này như xe vua lộng lẫy; kẻ ngu bị nó lừa gạt, người trí không bị gạt lừa.

Hãy luôn nhìn thân này như xe vua lộng lẫy; kẻ ngu bị nó kéo xuống thấp, như voi già bị lún dưới bùn.

Hãy luôn nhìn thân này như bệnh và sẽ tan hoại, và như một người bị thương, đang biến đổi và vô thường.

Hãy nhìn thân này, trang sức với ngọc quý, dây chuyền và bông tai, như là bệnh và sẽ tan hoại, đang biến đổi và vô thường.

Kẻ ngu lo làm đẹp các lọn tóc, tô màu quanh mắt, và không lo tìm tới thế giới khác.

Kẻ ngu lấy màu sơn lên thân thể, lấy ngọc quý phủ lên tấm thân tan hoại này, và không lo tìm tới thế giới khác.

Kẻ ngu lấy nước hoa xoa vào thân, sơn màu son lên bàn chân, và không lo tìm tới thế giới khác.

Người sống tận lực cho tham dục, và người không thấy tội lỗi trong tận lực đó, sẽ không thể với tận lực tham như thế mà vượt qua được dòng sông lớn và vô tận.

Người khởi sự xa lìa tham dục, và tận cùng buông bỏ hết, người nhìn thấy không "tôi" hay "của tôi" sẽ vượt qua dòng sinh tử luân hồi, và sẽ không còn tái sinh nữa.

(344) Người đã tự mình rời khỏi rừng (tham dục), sống không cần rừng, rồi chạy lại về rừng, cho dù đã tự đưa mình giải thoát; hãy nhìn người đàn ông tội nghiệp kia, đã rời bỏ tự do để về với trói buộc.

Hãy nhìn người phụ nữ không tội lỗi kia, với tứ chi dịu dàng, như cỗ xe khéo làm tận cả các căm xe, hãy nhìn cô đó trong trang phục trắng. Ngươi hãy tự mình ra khỏi dòng sông trói buộc.

(188) Loài người sợ hoảng hốt, tìm nhiều chỗ quy y, hoặc rừng rậm, núi non, hoặc vườn cây, đền tháp.

(189) Quy y ấy không ổn, không quy y tối thượng. Quy y các chỗ ấy, không thoát mọi khổ đau.

(190) Ai quy y Đức Phật, Chánh pháp và chư tăng, ai dùng chánh tri kiến, thấy được bốn Thánh đế.

(191) Thấy khổ và khổ tập, thấy sự khổ vượt qua, thấy đường Thánh tám ngành, đưa đến khổ não tận.

(192) Thật quy y an ổn, thật quy y tối thượng, có quy y như vậy, mới thoát mọi khổ đau.

Người nhận ra những gì mắt thấy, cũng có thể nhận ra những gì mắt không thể thấy; người không nhận ra cái không được thấy sẽ không nhận ra những gì người này nên thấy; mắt thường và mắt tuệ trong bản chất dị biệt như ngày và đêm, không bao giờ xảy ra cùng lúc.

Với mắt thường, sẽ không thể nhận ra bằng mắt tuệ; nếu thấy [với tuệ nhãn], người này sẽ mất cái được thấy về sắc; với cái thấy của mắt tuệ, người này nhận ra cái vô tướng; với mắt thường, sẽ không nhận ra cái gì hết.

Người không thấy gì, sẽ chỉ thấy sắc thôi; người thực sự thấy, sẽ thấy cái vô tướng (sees not form); như thế, người nào thấy vô tướng sẽ tự giải thoát ra khỏi cái thấy bình thường (tức là, được pháp nhãn).

Người thấy không khổ, sẽ xem xét như có ngã; nhưng người nhận ra khổ, thì sẽ nhận ra cái vô tướng.

Trong bóng đêm của liên tục tái sinh, người nào không nhận ra sầu khổ của các uẩn, là người chỉ có mắt thường, và không nhận ra cách để chấm dứt của sắc.

Hết Phẩm 27, về Cái Thấy

PHẨM 28 - ÁC

Ghi nhận : Bài kệ đầu của phẩm này y hệt bài kệ 183 trong Pháp Cú Pali (HT Thích Minh Châu dịch: Không làm mọi điều ác. Thành tựu các hạnh lành, Tâm ý giữ trong sạch, Chính lời chư Phật dạy), chỉ chệch một chữ: thay vì "trong sạch" nơi Pháp Cú Tây Tạng cả 3 bản dịch Rockhill, Iyer, Sparham đều dịch là "completely pacify" - tức là, làm cho tâm bình lặng hoàn toàn.

Bài kệ số 6 nói rằng người trí khi tâm không còn nhiễm ô, sẽ rời bỏ cả thiện và ác, vì làm thiện sẽ tái sinh vào cõi trời sắc hoặc cõi trời vô sắc, trong khi làm ác sẽ tái sinh vào cõi dục giới này (theo chú giải của Sparham và Rockhill). Có nghĩa là, người trí sống với giới hạnh vô ngã để giải thoát, chớ không cầu phước báo nhân thiên (làm thiện với tâm còn chấp ngã).

Bài kệ 26 tới 29 nói về mười cảnh giới khổ, trong đó có địa ngục khổ vô tận (có thể đây là ý tưởng về sau chuyển thành hình ảnh văn học 10 tầng địa ngục).

Bài kệ 36 lập lại nguyên văn bài kệ 32. Vài trường hợp tương tự, hay chỉ khác một chữ, cũng xảy ra. Có thể vì đây là kinh tụng, cho nên sự lập lại được giữ lại.

(183) Không làm mọi điều ác. Thành tựu mọi hạnh lành, Giữ tâm bình lặng hoàn toàn -- là lời Đức Phật dạy.

Bố thí sẽ tăng phước, tâm bình lặng sẽ không gây kẻ thù: người giới hạnh lìa ác, dứt khổ, được Niết bàn.

Khi sống giữa những kẻ ngu, người trí vẫn giữ cách biệt; như ngỗng hớp sữa trên mặt nước, người trí tránh tất cả những kẻ làm ác.

Thấy tất cả pháp bất thiện trên thế giới, thấy phương tiện để đoạn tận bất thiện, người trí không vui với việc ác. Người ác không làm vui được người giới hạnh.

Người trí biết vị ngọt của sống đời cô tịch, vị ngọt của bình an toàn hảo; xa lìa bệnh, không nhiễm ác, người trí uống vị ngọt của niềm vui trong chánh pháp.

Tâm vị này đã xa lìa nhiễm ô, không bị phiền não nào nắm giữ nữa. Rời bỏ cả thiện và ác, người trí không còn sợ tái sanh đường dữ.

Xuất gia, nói lời từ ái, chỉ ra thế nào là tội lỗi, người trí dạy pháp tịch diệt; chúng sinh nên thân cận với những vị như thế. Người nào thân cận với những vị như thế, sẽ làm hạnh lành và không làm ác.

Người có tâm tịch lặng và rời mê đắm, nói lời chừng mực, và không kiêu mạn, sẽ buông sạch hết bất thiện pháp, như gió thổi bứt hết lá trên cây.

(125) Khi kẻ ngu nổi giận đối với một người thanh tịnh, với người không còn nhiễm ô và sân hận, tội sẽ rơi ngược vào kẻ ngu như bụi ném ngược gió.

Làm việc thiện, người sẽ trở nên thiện; làm việc ác, người sẽ trở nên ác. Mình sẽ tự thấy kết quả mình trở thành, vì việc mình làm liên tục.

(165) Tự mình làm ác, là tự mình làm nhiễm ô. Tự mình không làm ác, là tự mình làm thanh tịnh. Thiện hay bất thiện là tự mình. Không ai thanh tịnh cho ai.

(161) Tội làm ra, sẽ gom nghiệp dữ, tới lúc đè bẹp người gây nghiệp, như kim cương xuyên vỡ đá quý.

Như lữ khách có thể thấy nguy hiểm để tránh; tương tự, người trí sẽ tránh làm việc ác trong cõi này.

(123) Như thương gia mang nhiều tài sản và ít bạn đường, sẽ tránh các lối đi nguy hiểm; như người muốn sống sẽ tránh thuốc độc, người trí tránh tội lỗi.

(124) Bàn tay không thương tích có thể cầm thuốc độc, vì thuốc độc không hại người không vết thương; tương tự, người không làm ác sẽ không gặp nghiệp ác tới.

(163) Hành vi hại người, và hành vi sai trái dễ làm; hành vi lợi người và đưa hạnh phúc tới, rất khó làm.

Dễ cho người công chính làm thiện, khó cho người công chính làm ác; dễ cho kẻ ác làm ác, khó cho bậc thánh làm ác.

(69) Người ngu nghĩ là ngọt, khi ác chưa chín muồi; Ác nghiệp chín muồi rồi, người ngu chịu khổ đau.

(119) Người ác thấy là hiền, khi ác chưa chín muồi. Khi ác nghiệp chín muồi, người ác mới thấy ác.

(120) Khi thiện chưa chín muồi, thiện có vẻ như là ác. Khi thiện được chín muồi, người hiền thấy là thiện.

(117) Nếu làm điều ác cả trăm lần, chớ tiếp tục làm thêm. Chớ ước muốn điều ác, chứa ác, tất chịu khổ.

(118) Nếu người làm điều thiện, nên tiếp tục làm thêm. Hãy ước muốn điều thiện, chứa thiện, được an lạc.

(116) Tâm của người vui với ác sẽ lười làm việc thiện; giữ tâm xa việc ác, hãy gấp hướng về việc thiện.

Dù làm một chút ác cũng lãnh quả xấu trong cõi này và cõi khác, sẽ thọ khổ lớn; y như thuốc độc đã vào thân mình.

Dù làm một chút thiện cũng nhận quả lành nơi cõi này và cõi khác, sẽ hạnh phúc và lợi tức lớn; y như hạt giống đã bắt rễ vững vàng.

(137) Ai hại người vô tội, ai giận người không biết giận, sẽ mau chóng vào một trong 10 cõi khổ địa ngục.

(138) Họ sẽ khổ vô cùng tận, hay bị cắt đứt tay chân, hay sẽ khổ vô tận, hay bị loạn ý tán tâm.

(139) Hay sẽ bị ly tán người thân, hay sẽ mất tài sản, hay sẽ gặp tai họa từ vua, hay gặp vô tận điều trái ý.

(140) Hay nhà cửa kẻ ác sẽ bị thiêu cháy, và khi kẻ ác lìa thân này sẽ đi thẳng vào địa ngục.

Kẻ ác không trốn được quả ác; dù làm ác từ rất lâu hay từ rất xa, dù làm ác nơi cô tịch, cũng không thoát được quả ác. Khi quả ác chín muồi, không chạy thoát nổi.

Người làm thiện sẽ không sợ hãi; dù làm thiện từ rất lâu hay từ rất xa, dù làm thiện nơi cô tịch, cũng được tâm không sợ hãi, và khi quả thiện chín, sẽ có tâm vô úy.

Kẻ làm ác sẽ thọ khổ; dù làm từ rất lâu hay từ rất xa, cũng sẽ thọ khổ.

Dù làm ác nơi cô tịch, cũng sẽ thọ khổ; và khi quả chín muồi, kẻ ác cũng sẽ thọ khổ.

(15) Khi thấy nghiệp ác tới, kẻ ác sẽ thọ khổ nơi cõi này và cả nơi cõi sau; kẻ ác thọ khổ ở cả hai cõi, y sẽ khóc và sẽ sầu khổ lớn lao.

Người làm thiện sẽ được hạnh phúc; dù làm thiện từ rất lâu và từ rất xa, cũng sẽ có quả hạnh phúc; dù làm thiện nơi cô tịch, cũng sẽ có quả hạnh phúc; và khi quả thiện chín muồi, người này sẽ an vui hạnh phúc.

(16) Khi thấy nghiệp lành tới, thiện nhân sẽ thọ vui nơi cõi này và cả nơi cõi sau; thiện nhân thọ vui ở cả hai cõi; khi quả lành mang vui tới, người này sẽ rất là vui.

Kẻ làm ác sẽ thọ khổ; dù làm từ rất lâu hay từ rất xa, cũng sẽ thọ khổ. Dù làm ác nơi cô tịch, cũng sẽ thọ khổ; và khi quả chín muồi, kẻ ác cũng sẽ thọ khổ.

(17) Khi thấy nghiệp ác tới, kẻ ác sẽ thọ khổ nơi cõi này và cả nơi cõi sau; kẻ ác thọ khổ ở cả hai cõi, y sẽ đau đớn và sẽ sầu khổ lớn lao.

Người làm thiện sẽ được hạnh phúc; dù làm thiện từ rất lâu và từ rất xa, cũng sẽ có quả hạnh phúc; dù làm thiện nơi cô tịch, cũng sẽ có quả hạnh phúc; và khi quả thiện chín muồi, người này sẽ an vui hạnh phúc.

(18) Khi thấy nghiệp lành tới, thiện nhân sẽ thọ vui nơi cõi này và cả nơi cõi sau; thiện nhân thọ vui ở cả hai cõi; khi quả lành mang vui tới, người này sẽ rất là vui.

Người đã làm ác và chưa làm thiện, người đã xa lìa chánh pháp, người không tín tâm -- người bất thiện như thế sẽ sống trong nỗi sợ chết, như ngồi trên thuyền lủng trôi trên sông lớn.

Người sống giới hạnh và người làm thiện, người sống theo pháp của bậc thánh, sẽ không bao giờ sợ chết, như ngồi trên thuyền vững chắc có thể tới bờ bên kia.

Hết Phẩm 28, về Ác

PHẨM 29 - NGÀY VÀ ĐÊM

Ghi nhận : Nhan đề của phẩm này được Rockhill và Iyer dịch là "Day and Night" (Ngày và Đêm), nhưng bản Sparham dịch là "Antitheses" (Phản Đề). Chú giải của Rockhill ghi rằng hai bài kệ đầu là khi Đức Phật nói về các bà la môn ngoại đạo như ánh sáng con đom đóm, trong khi Đức Phật như mặt trời.

Đức Phật nói hai bài kệ 11 và 12 với vua Prasenajit khi thấy vua vì ngộ nhận màu áo đã bày tỏ tôn kính nhiều du sĩ khổ hạnh là bậc A La Hán, rằng chớ nhìn bề ngoài.

Bản ghi chú Sparham ghi rằng Đức Phật nói bài kệ 22 và 23 để khen Tỳ khưu Ratna, đã giải thoát vì hủy diệt xong ngôi nhà (thân tâm), không còn niềm tin (không ưa thích sinh tử), không trả lại cái được làm (chứng vô tác, tức Niết bàn), ăn đồ mửa ra (tức, không còn tham), giết xong cha mẹ (mẹ là tham ái, cha là vô minh), đánh bại hai vua (tức, danh và sắc), chinh phục vương quốc (thân tâm), và đánh bại quân binh (các tâm sở).

Các bài kệ 24-25 theo hai bản Rockhill và Iyer là "Tất cả hành vi của người giải thoát mang ba đặc tính: Không, vô tướng, cô tịch," bản Sparham dịch ý "cô tịch" là "không dính mắc." Có thể hiểu là "vô sở trụ" bởi vì hình ảnh trong kệ này là dấu vết chim bay trên không, hiểu là tâm người giải thoát không dính vào sắc thanh hương vị xúc pháp nào.

Trong phẩm này, nhiều bài kệ được lập đi, lập lại, cho thấy phẩm này và có thể nhiều phẩm khác nằm trong kinh nhật tụng của chư tăng.

Các bài kệ 54-57, theo chú giải của Rockhill, do Đức Phật nói khi Vua Cuddbodana nhớ Đức Phật, muốn gặp lại, nên gửi một người mang tin tìm tới với lời dặn, phải đưa Đức Phật về cho vua bằng mọi giá, kể cả bạo lực.

Đức Phật nói bài kệ 59 (trong Pháp Cú Pali là Kệ 348) khi chàng trai Uggasena đang đứng trên đầu gậy cao để làm xiếc. Khi nghe dứt bài kệ, ngài Uggasena tức khắc đắc quả A La Hán. Kinh Kim Cang cũng nói ý này. Riêng Thiền Tông thường dẫn ra bài kệ này để chỉ rằng Đức Phật đã dạy pháp Thiền Đốn Ngộ.

Độc giả có thể có kinh nghiệm này, thử nhìn vào tâm mình, không nghĩ tới những gì đã qua, không nghĩ tới tương lai, và ngay hiện tại tức khắc đó cũng không nghĩ ngợi vướng bận gì tới sắc-thanh-hương-vị-xúc-pháp, thì ngay khi quan sát đó chính là tâm đã lìa tham sân si, ngay hiện tại tức khắc đó cũng đã hoàn tất Bát Chánh Đạo (mắt thấy lìa ngã-pháp là chính kiến, tâm lìa tham sân si là chính tư duy, miệng không lời phải quấy là chính ngữ, giới hạnh thu thúc là chánh nghiệp, không hại chúng sinh là chính mạng, không lìa thiện pháp là chính tinh tấn, tâm không lìa tứ niệm xứ trong khoảnh khắc hiện tại là chính niệm, tâm không dao động là chính định)... Và đó là Thiền Đốn Ngộ, giây phút đó cũng là khi Bồ Đề Đạt Ma bảo Thần Quang đưa tâm ra cho ngài an tâm, thì Thần Quang nhìn vào tâm và không thấy tâm quá-hiện-vị-lai nào, thì Bồ Đề Đạt Ma nói là ngay khi đó đã an tâm rồi. Từ đó, Thần Quang được đổi tên là Huệ Khả. Từ khoảnh khắc đó, chỉ giữ tâm đó, gọi là trước ngộ, sau tu.

Khi mặt trời chưa mọc, đom đóm chiếu sáng; khi mặt trời mọc, đom đóm hết sáng và trở thành tối như cũ.

Khi Như Lai chưa xuất hiện, các nhà ngụy biện chiếu sáng; khi đấng Giác Ngộ Hoàn Mãn xuất hiện nơi thế giới này, các thầy trò ngụy biện hết chiếu sáng.

(11) Người xem vật rẻ tiền là quý giá, và người xem vật quý giá là rẻ tiền, toàn bộ hiểu biết của người này đã đảo ngược hoàn toàn - người này sẽ không tìm ra những gì quý giá.

(12) Người biết vật rẻ tiền là rẻ tiền, và người xem vật quý giá là quý giá, toàn bộ hiểu biết của người này là chính đáng -- người này sẽ tìm ra những gì quý giá.

Ai cứ mãi tăng thêm trói buộc xuyên qua ưa thích tà kiến, và cứ mãi nghe tà kiến, nhảy múa vòng quanh sinh tử luân hồi, sẽ rơi vào lửa như bướm đêm thiêu thân.

Ai trong cõi này có bất kỳ ngờ vực nào về nhân quả nơi cõi này hay cõi sau, nếu người này sống đời thánh hạnh, khi nghĩ tới ngờ vực, ngờ vực sẽ biến mất.

(9) Người có tâm như nước đục, và người mặc áo cà sa, sống không tự chế, sẽ không xứng đáng mặc cà sa.

(10) Người xa lìa tất cả nhiễm ô, luôn chú tâm vào giới hạnh, sống tự chế, sẽ xứng đáng mặc áo cà sa.

Ai mưu mô, lừa gạt, tham tài vật, bất kể màu áo cà sa, bề ngoài và lời nói, sẽ không trở thành người tôn quý.

Cắt bỏ ba tâm mưu mô, lừa gạt, tham tài vật cũng như chặt ngọn cây tala - thông minh và sạch tội, người này được gọi là tốt nhất trong cõi người.

Người trong cõi này, có tính lừa gạt, ích kỷ, không chịu tự phòng hộ, giả vờ như khéo phòng hộ với bộ áo cà sa - chớ nên tin tưởng người như thế.

Trông dễ nhầm như màu đồng, như sắt được mạ vàng, là người có tâm địa như thuốc độc và có vẻ ngoài như bậc thánh, và người đi lòng vòng trong thế giới này với nhiều người theo đông.

(325) Người ưa ngủ, ăn nhiều, nằm lăn lóc qua lại, chẳng khác heo no bụng, kẻ ngu nhập thai mãi.

Người nào luôn luôn biết suy nghĩ, biết ăn chừng mực, sẽ ít gặp khổ, giữ cách ăn chậm để tăng tuổi thọ.

(7) Ai ưa nhìn cảnh đẹp mắt, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác, chẳng tinh cần.

Ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió.

(8) Ai sống quán bất tịnh, khéo hộ trì các căn, ăn uống có tiết độ, có lòng tin, tinh cần. Ma không uy hiếp được, như núi đá trước gió.

(99) Khả ái thay núi rừng, chỗ người phàm không ưa, vị ly tham ưa thích, vì không tìm dục lạc.

(98) Làng mạc hay rừng núi, thung lũng hay đồi cao, La Hán trú chỗ nào, đất ấy thật khả ái.

(304) Người lành dầu ở xa, sáng tỏ như núi tuyết; Người ác dầu ở gần, như tên bắn đêm đen.

Ai thân với người trí, với bậc thánh có tâm trong sạch, sẽ có lợi ích lớn, và sẽ đắc trí tuệ thâm sâu.

(320) Hãy như voi giữa trận, hứng chịu cung tên bắn, hãy kham nhẫn hứng chịu mọi phỉ báng.

Người đã phá hủy nhà xong, không còn tin tưởng gì [vào sinh tử], không trả lại cái tạo tác [đã chứng vô tác, Niết bàn], phá hủy các cơ hội [tái sinh], và ăn đồ mửa [chứng vô tham]. Đó là bậc thánh.

Đã giết xong cha [vô minh] và mẹ [tham ái] và hai vị vua [danh, sắc], đã chinh phục trọn vương quốc với các thần dân [các tâm sở], người này sẽ thanh tịnh.

(92) Người đó rời xa sắc dục, ăn uống điều độ. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, vô sở trụ; lối đi khó nhận ra, như chim trên trời.

(93) Người đó rời xa sắc dục, ăn uống điều độ. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, vô sở trụ; dấu vết người này khó dò ra, như chim trên trời.

Người đó rời xa sắc dục, ăn uống điều độ. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, thiền định liên tục; lối đi người này khó thấy, như chim trên trời.

Người đó rời xa sắc dục, ăn uống điều độ. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, thiền định liên tục; dấu vết người này khó thấy, như chim trên trời.

Bài kệ 28, 29 lập lại hai bài kệ 24 và 25.

Người đó không bị giữ nơi bờ này, đã đoạn tận lậu hoặc. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, vô sở trụ; lối đi người này khó thấy, như chim trên trời.

Người đó không bị giữ nơi bờ này, đã đoạn tận lậu hoặc. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, vô sở trụ; dấu vết người này khó thấy, như chim trên trời.

Người đó không bị giữ nơi bờ này, đã đoạn tận lậu hoặc. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, thiền định liên tục; lối đi người này khó thấy, như chim trên trời.

Người đó không bị giữ nơi bờ này, đã đoạn tận lậu hoặc. Tất cả hành vi mang ba đặc tính: Không, vô tướng, thiền định liên tục; dấu vết người này khó thấy, như chim trên trời.

Bài kệ 34, 35 lập lại các bài kệ 32 và 33.

(85) Ít người giữa nhân loại, đến được bờ bên kia. Còn số người còn lại, xuôi ngược chạy bờ này.

(86) Những ai hành trì pháp, theo chánh pháp khéo dạy, sẽ tới bờ kia, qua biển sinh tử, lối đi khó vượt.

Người đó tự giải thoát nhờ chú tâm tỉnh thức, để lại quá khứ tất cả sầu khổ, tự mình rời trói buộc, sẽ không gặp phiền não nữa.

Người này vượt qua đường sợ hãi, xa lìa đường gập ghềnh bất thiện, rời tất cả trói buộc, hủy diệt thuốc độc của tham đắm.

(251) Lửa nào bằng lửa tham! Chấp nào bằng sân hận! Lưới nào bằng lưới si! Sông nào bằng sông ái!

Sa môn đã tới bờ kia sẽ y hệt bầu trời không dấu chân. Kẻ ngu vui theo lắm việc cõi này, Như Lai không ưa thích gì nơi cõi này. Kẻ ngu bị dính mắc (nắm giữ) lôi đi; người trí phá hủy tất cả dính mắc.

Người trí phá hủy tất cả dính mắc của cõi trời và cõi người; nhờ xa lìa tất cả dính mắc, người trí đoạn tận tất cả sầu khổ.

Từ dính mắc sẽ dẫn tới sinh hữu; lìa dính mắc sẽ không còn sinh hữu; người trí phải hiểu về đường dẫn tới sinh diệt và đường tới vô sinh diệt. Người trí hãy chọn con đường xa lìa dính mắc (vô sở trụ) để giải thoát.

Làm ác, sẽ gặp cảnh khổ, tương lai tái sinh cũng sẽ thọ khổ; làm thiện, sẽ gặp cảnh hạnh phúc, tương lai tái sinh cũng gặp cảnh hạnh phúc.

Chớ làm ác trong cả hai (kiếp này và kiếp sau) vì làm ác sẽ thọ khổ; hãy làm thiện để xa lìa sầu khổ.

Khi người trí và kẻ ngu ở chung và im lặng, sẽ không ai phân biệt được họ; họ chỉ được nhận ra qua lời nói, khi người trí dạy pháp về đường tới Niết bàn.

Giảng dạy chánh pháp là tiêu chuẩn của Như Lai, chánh pháp là dấu ấn của Như Lai; pháp của Như Lai đã được giải nghĩa sáng tỏ, hãy truyền xa hơn.

(227) Không nói, sẽ bị chê; nói nhiều, sẽ bị chê; nói chậm, sẽ bị chê; không ai trên đời không bị chê trách.

(228) Người chỉ thuần bị chê trách, người chỉ thuần được khen, chưa từng có như thế; trước giờ chưa từng có chuyện như thế, tương lai cũng không bao giờ có.

Người trong tâm không vướng gì về sinh hữu, người đã đoạn tận sầu khổ vì lìa dính mắc, người đã giải thoát khỏi sinh hữu, chúng sinh cõi trời và người không hiểu được mục đích người này.

(229, 230) Người này được các bậc thiện tri thức khen ngợi vì có tín tâm, giới hạnh và đại trí tuệ, không còn ai chê trách được người này nữa; người này y hệt vàng trong cõi Diêm Phù Đề.

(81) Như núi và đá tảng không bị gió lay động, người trí không bị dao động dù được khen hay bị chê.

Người tinh tấn không để lại gốc rễ nào nơi mặt đất, không để lại một chiếc lá nhiễm ô nào trên bất kỳ cành nào, xa lìa mọi trói buộc, không ai chê trách được.

(179) Đức Phật là người chiến thắng, không bại, là người thế giới không thể so bằng, là người có oai lực vô cùng tận, là bậc tự giác, không ai hướng dẫn.

Đức Phật là người chiến thắng, không bại, là người thế giới không thể so bằng, là người có oai lực vô cùng tận, là bậc tự giác, không ai hướng dẫn.

(180) Đức Phật là người đã không còn chút mảy may nào về tham, là người lĩnh vực hoạt động lan rộng tới vô tận, là bậc không ai hướng dẫn.

Đức Phật là người đã không còn chút mảy may nào về tham, là người có oai lực lan rộng tới vô tận, là bậc không ai hướng dẫn.

Ngài là bậc chiếu sáng bởi tri kiến toàn hảo, người đã an trụ trong Không, người hiểu tất cả pháp, người giải thoát vì xa lìa tất cả mọi dính mắc, xa lìa tất cả sắc tướng (form) và xa lìa tất cả thức (consciousness), người đã vượt trên bốn cõi vô sắc, người đã đoạn tận sinh hữu.

(348) Hãy buông tất cả những gì quá khứ, buông tất cả những gì của tương lai, buông tất cả những gì của hiện tại, ngươi sẽ quá tới bờ bên kia; khi tâm xa lìa tất cả, ngươi sẽ không còn sinh và tử.

Hết Phẩm 29, về Ngày và Đêm

PHẨM 30 - AN LẠC

Ghi nhận : Bài kệ 10 và 11 được bản Rockhill ghi chú rằng có khi bố thí và gây chiến tranh ban đầu do cùng một nguyên nhân: muốn nổi tiếng và kiếm lợi. Bản Sparham ghi rằng hai bài kệ đó là từ chuyện một thương gia vào kho tìm vải để cúng dường chư tăng, khi gặp một tấm vải quá đẹp, thương gia này khởi tâm muốn giữ lại. Bài kệ 12 nói rằng bố thí mà trong tâm không dính mắc là tuyệt vời nhất.

Bài kệ 15, theo Sparham chú giải, nói rằng tuệ quán siêu thế (tức qua bờ) là nhận ra Tứ Diệu Đế, con đường diệt khổ.

Bài kệ 17, 18 nói rằng người trí vui với thiền định, tứ niệm xứ, thất giác chi, bát chánh đạo, khất thực, vượt tham và sợ hãi, sống trong vô tạo tác, thành tựu Niết bàn.

Bài kệ 21 được Sparham chú giải rằng hạnh phúc lớn nhất là khi nhìn các uẩn (thân/tâm) và không thấy gì là "tôi" nơi đó.

Bài kệ 29 được Rockhill và Iyer dịch là "khó gặp bậc thánh," nhưng bản Sparham dịch là "khó gặp ngựa giỏi," và ghi chú là người trí dù sinh trong vương tộc hay gia đình nô lệ, thân nhân cũng đều hưởng phước, an vui.

Bài kệ 34 nói rằng hạnh phúc là quăng bỏ gánh nặng, chữ gánh nặng ám chỉ ngũ uẩn (thân/tâm).

Bài kệ 39 nói về người đã thấy tâm bất động, sẽ lìa cả Có và Không, lìa Hữu và Phi Hữu (who has left existence and not existence). Chúng ta nên nhìn như Thiền Tông, rằng cảnh giới thiền này có thể hình dung tâm mình như tấm gương: khi chim bay tới thì hiện ra ảnh, gọi là Có; khi chim bay mất thì ảnh vắng, gọi là Không; khi chim kêu, tâm hiện ra tiếng, gọi là Có; khi chim hết kêu thì bặt hết tiếng, gọi là Không. Trong mọi trường hợp, gương tâm vẫn bất động, vẫn lặng lẽ, bất kể chim tới hay đi, kêu hay không. Nhận ra cái bất động và lặng lẽ đó của tâm, Thiền Tông gọi là nhận ra bản tâm, hay là ngộ. Từ sau khi nhận ra, chỉ cần sống liên tục với cái bất động và lặng lẽ đó.

Đức Phật nói bài kệ số 53 để ca ngợi rằng bậc thánh sống không mừng rỡ, không trầm cảm, xa lìa cả hai đầu vui/buồn (vui vì thấy có cái tôi vừa ý, buồn vì cái tôi bất như ý), vì an lạc thực sự có, nhưng không có cái ngũ uẩn tôi nào trong đó. Nghĩa là, tất cả những gì không bình thường đều sai. Chỉ có tâm bình thường, tịch lặng, không vướng cả hai đầu nhị biên mới hợp đạo. Lời dạy hãy giữ tâm bình thường, xa lìa thực/hư với chơn/vọng, được Thiền sư Tịnh Không đời nhà Lý ghi trong bài kệ: "Người trí không có chuyện ngộ đạo, Ngộ đạo tức là kẻ ngu thôi. Khách nằm thẳng duỗi chân, Nào biết chi về ngụy và chơn - Trí nhân vô ngộ đạo / Ngộ đạo tức ngu nhân / Thân cước cao ngọa khách / Hề thức ngụy kiêm chân.

(201) Thắng sinh ra thù oán, bại sẽ chịu khổ đau. Hãy buông bỏ cả thắng và bại, để sống tịch tịnh an lạc.

(291) Làm khổ cho người khác để kiếm lợi riêng mình, sẽ mang sầu khổ tới cho cả bạn và thù.

(131) Người tìm an vui, nhưng lại làm hại và đánh đập người khác cũng đang tìm an vui, sẽ không thấy hạnh phúc trong đời sau.

(132) Người tìm an vui, nhưng không hại và đánh đập người khác cũng đang tìm an vui, sẽ tìm thấy hạnh phúc trong đời sau.

(169) Hãy nghiêm giữ giới luật, chớ làm điều ác - người giữ giới hạnh sẽ có hạnh phúc đời này và đời sau.

Sống theo chánh pháp sẽ hạnh phúc; người giữ giới sẽ được chánh pháp canh giữ; sống theo chánh pháp sẽ không sanh vào đường ác, đó là lợi ích sống theo pháp.

Sống theo chánh pháp sẽ được pháp che chở, như trong mùa hè được dù lớn che; sống theo chánh pháp sẽ không sanh vào đường ác, đó là lợi ích sống theo pháp.

Người phóng dật không sống theo pháp, bất kể ai, đều sẽ tái sanh đường dữ; người không sống theo pháp chắc chắn sẽ bị diệt, y như thò tay chụp giữa thân rắn.

Phần thưởng của người thiện và người bất thiện khác nhau; người bất thiện sẽ vào địa ngục, người thiện sẽ thấy đường an lạc.

10, 11 Khi một người bố thí, và khi một người gây ra chiến tranh, nếu được biết rõ nguyên nhân ban đầu của hai hành vi như nhau, hãy cẩn trọng trong cả hai trường hợp và chớ dựa vào tâm bất thiện. Tương tự, một người đơn độc, có vũ trang, sẽ đánh thắng nhiều người không binh khí; do vậy một món quà nhỏ được bố thí với tâm từ bi sẽ mang quả báo hạnh phúc cho tận kiếp sau.

Người chiến thắng trong một trăm trận đánh, và người đánh bại tất cả kẻ thù, cũng không phải là người chinh phục vĩ đại. Ta nói, những kẻ đó cũng không vĩ đại bằng người bố thí với tâm không dính mắc.

Phần thưởng của giới hạnh là an lạc; người lấy đây làm mục tiêu sẽ nhanh chóng tìm thấy an nghỉ hoàn toàn và Niết bàn.

Không ai có thể làm hại những người sống giới hạnh. Chúng sinh từ cõi chư thiên và từ cõi Ma vương cũng không có thể hại người giới hạnh.

Người trí, tinh tấn với từ bi và trí tuệ, đoạn tận phiền não là nhờ tuệ quán siêu thế (qua bờ khổ).

Người tín tâm vui sống trong chánh pháp sẽ tìm thấy an lạc; người trí luôn luôn vui sống trong chánh pháp do bậc thánh truyền dạy.

17, 18 Tâm người trí vui trong thiền định, sống với vô tạo tác, vui với tứ niệm xứ, thất giác chi, tứ thiền, bát chánh đạo, mặc áo chánh pháp, sống khất thực.

Họ đi bình an ở núi và rừng, hạnh phúc trên đường tìm an lạc, bỏ sầu khổ lại để tìm Niết bàn. Họ bỏ sau lưng sân hận và sợ hãi, và vượt qua cõi sinh hữu này.

Hạnh phúc là nghe chánh pháp, nhận biết chánh pháp, và sống vui cô tịch; đối với tất cả chúng sinh trong cõi này, chân hạnh phúc là hiểu toàn triệt cảnh giới bất tử.

Hạnh phúc là ly tham, thoát khỏi mê đắm trong thế giới; hạnh phúc lớn nhất là không thấy niệm nào về "cái tôi" khởi lên.

(333) Hạnh phúc là người già sống giới hạnh, là người đời sống trong chánh tín, là người ưa thích ngôn ngữ trí tuệ, là người không làm ác.

(332) Hạnh phúc trong cõi này là người hiếu kính cha; hạnh phúc là người hiếu kính mẹ; hạnh phúc là người tôn kính các sa môn; hạnh phúc là người tôn kính các bậc hiền thánh.

(194) Vui thay, Phật ra đời! Vui thay, Pháp được giảng! Vui thay, Tăng hòa hợp! Hòa hợp tu, vui thay!

Hạnh phúc là gặp người giới hạnh; hạnh phúc là gặp người nghe pháp nhiều; hạnh phúc là gặp vị A La Hán sinh hữu đã tận.

Hạnh phúc là tới bờ sông bên kia; hạnh phúc là người thành tựu thanh tịnh; hạnh phúc là đắc trí tuệ; hạnh phúc là đoạn tận cái chấp về có "tôi."

(206) Hạnh phúc là gặp bậc thánh nhân; hạnh phúc là thân cận người thiện; luôn luôn hạnh phúc là không gặp kẻ bất thiện.

(207) Sầu khổ lớn là sống chung với kẻ ngu, y như sống bên kẻ thù; sẽ ân hận lâu dài khi sống với kẻ ngu.

(193) Khó tìm bậc thánh nhân, không phải nơi nào cũng có. Hạnh phúc là gần người tinh tấn, như gặp bà con thân nhân; nơi nào người tinh tấn ra đời, người thân cận sẽ thấy hạnh phúc.

Bậc thánh đã lìa khổ, thấy an lạc toàn hảo; người đã ly tham, không còn hành nghiệp, giải thoát hoàn toàn.

Người lìa tất cả tham, đã làm sạch tất cả lậu hoặc, đã có bình an trong tâm, và trong bình an là hạnh phúc.

(290) Nhờ từ bỏ lạc nhỏ, thấy được lạc lớn hơn.

Bậc trí bỏ lạc nhỏ, thấy được lạc lớn hơn.

Niềm vui cõi người và niềm vui cõi trời không bằng tới 1/16 hạnh phúc từ đoạn tận tham ái.

Người trước giờ sầu khổ vì gánh nặng, hạnh phúc sẽ là quăng bỏ gánh nặng; người buông bỏ gánh nặng (ngũ uẩn) tương lai sẽ không mang gánh nặng nào nữa.

Người đã đoạn tận tất cả dính mắc, người đã rời bỏ tất cả những luyến ái, người đã hiểu hoàn toàn các uẩn [là vô ngã], sẽ không còn rơi vào tái sinh nữa.

Hạnh phúc là thân cận những người mang tới cho mình lợi ích lớn; hạnh phúc là sống giới hạnh trong các hoàn cảnh khác nhau; hạnh phúc là biết đủ với cả thiếu thốn; hạnh phúc là đoạn tận tất cả sầu khổ.

Sắt đã nung trên lửa, khi bị búa dập sẽ bị phá hủy; tương tự như thế, kẻ ngu cũng sẽ bị hủy diệt.

Người trí sau khi vượt qua dòng sông đục của tham ái, sẽ thấy cảnh giới bất động của Niết bàn, sẽ không còn gì ghìm giữ người đã giải thoát hoàn toàn.

Người thấy tâm mình bất động, không còn gì làm dao động, người đã lìa cả Hữu và Vô, đã lìa sợ hãi, không còn sầu khổ, nhìn thấy hạnh phúc, ngay cả chư thiên cũng không hiểu niềm hạnh phúc này.

Hạnh phúc lớn không gì so sánh được là trong thế giới này được nghe pháp và hiểu pháp; trong khi người ta mê đắm thân, hãy nên thấy là thân dễ dàng bị hủy diệt.

Kệ 41 lập lại bài kệ 40.

Người đã hiểu rằng không có gì đáng ca ngợi nơi cõi người, sẽ hạnh phúc khi sanh đã tận; trong khi người ta mê đắm thân, hãy nên thấy là thân dễ dàng bị hủy diệt.

Hạnh phúc lớn là khi mình làm chủ chính mình, sầu khổ là khi phải lệ thuộc vào những gì khác; điều khó là khi rời bỏ dính mắc, và đoạn tận cội nguồn phiền não.

(199) Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, sống không tham; giữa những người tham, sống không tham giữa những người tham.

(198) Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, sống không bệnh; giữa những người khổ vì bệnh, sống không bệnh giữa những người bệnh.

Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, sống không sân hận; giữa những người sân hận, sống không sân hận giữa những người sân hận.

Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, sống không niệm thô ác; giữa những người niệm thô ác, sống không niệm thô ác giữa những người niệm thô ác.

Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, sống không giận dữ; giữa những người giận dữ, sống không giận dữ giữa những người giận dữ.

Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, cho dù thị trấn Mithila cháy, ta không có gì để cháy vì không có gì.

(200) Vui thay chúng ta sống. Không gì gọi là của ta. Ta sẽ hưởng hỷ lạc, như chư thiên Quang Âm. 51 Ah! Hãy sống đời cực kỳ hạnh phúc, không dựa vào các hư vỡ. Không có gì là của ta, ta sẽ hưởng hỷ lạc.

Khi hậu quả của tâm dính mắc hiển lộ, khổ hiện ra; người có tâm không dính mắc (tâm vô sở trụ), sẽ không có gì dẫn được tới khổ. Người đã dứt cả hai phía (tâm dính mắc và hậu quả tâm dính mắc) sẽ an lạc, sẽ không gặp sầu khổ dù sống ở rừng hay trong làng mạc.

Trong cõi này, bậc thánh không mừng rỡ hay ưu trầm với vui hay buồn; tinh tấn không dao động khi đối cảnh gợi tham, bậc thánh buông bỏ tất cả.

Hết Phẩm 30, về An Lạc