Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

"Thưa ngài Tu-bồ-đề, nếu có thể không dứt trừ dâm dục, sân nộ, ngu si, mà cũng không cộng tồn với chúng; không hoại nơi thân mà tùy nhất tướng;55 không diệt si và ái56 mà đạt được minh và giải thoát;57 bằng tướng của năm tội đại nghịch mà 53 Htr.: "Sau khi lễ, rồi đón lấy bình bát." 54 Htr.: "Nếu có thể bằng tính bình đẳng từ nơi sự ăn mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy pháp; bằng tính bình đẳng của hết thảy pháp mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy chư Phật. Được như vậy mới đáng nhận thức ăn." 55 Htr.: "Không hoại tát-ca-da kiến mà nhập nhất thú đạo." Khuy Cơ giải: Tát-ca-da kiến 薩迦耶見 (Skt. satkāyadṛṣṭi) là ngụy thân kiến (chấp thân hư ngụy này là thực hữu). Lý vô ngã được nói là nhất thú 一趣 (VKN: ekayāna, lối đi độc nhất). Vì đó là đích quay về của hành giả trong cả ba thừa. VKN: avikopya satkāyam ekāyaṃ mārgam anugato, không hoại hữu thân mà đi theo con đường nhất đạo. 56 Lth.: si và ái 癡愛. Htr.: vô minh và hữu ái 無明有愛; Skt.: avidyā bhavatṛṣṇā ca.

57 Lth.: minh thoát 明脫. Htr.: tuệ minh và giải thoát. Minh, chỉ ba minh (tisro vidyāḥ). Giải thoát, chỉ tám giải thoát 107

được giải thoát, không được cởi, không bị trói;58 không thấy bốn Thánh đế, cũng không phải không thấy Thánh đế;59 không phải đắc quả, không phải phàm phu, không phải lìa pháp phàm phu; không phải Thánh nhân, không phải phi Thánh nhân; tuy thành tựu hết thảy pháp mà vẫn xa lìa pháp tướng.60 Có như thế mới đáng nhận thức ăn. "Nếu Tu-bồ-đề không thấy Phật cũng không nghe Pháp;61 sáu đại sư ngoại đạo kia, là Phú-lan-na Cadiệp, Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử, San-xà-dạ Tỳ-lachi Tử, A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la, và Ni-kiền-đà (aṣṭau vimokṣāḥ). VKN: na ca te avidyā bhavatṛṣṇā ca samudghātitā na ca vidyā vimuktī utpādite, vô minh và hữu ái không diệt trừ, minh và giải thoát cũng không phát sinh. 58 Lth.: ngũ nghịch 五逆, năm tội đại nghịch; Skt. pañca ānantaryakarmāṇi. Htr.: "bằng pháp tính bình đẳng vô gián mà nhập pháp tính bình đẳng giải thoát, không được cởi, không bị trói.

" Khuy Cơ giải: vô gián ở đây chỉ địa ngục vô gián, nêu chỗ cực khổ để đối nghịch đại lạc là Niết-bàn. VKN: ānantarya-samatayā ca te samādhivimkuktir na cāsi mukto na baddhaḥ, bằng tính bình đẳng vô gián mà ngài có chính định và giải thoát; ngài được cởi, không bị trói. 59 Kiến đế 見諦 (Skt. satyadarśana), đây chỉ sự chứng đắc Thánh quả, đặc biệt Sơ quả.

60 Htr.: "thành tựu tất cả pháp mà lìa tưởng các pháp 離諸法 想.

" VKN: na sarvadharmasamanvāgataśca sarvadharmasama-dhigataś-ca. 61 Htr. như VKN, thêm: "không phụng sự Tăng." 108

CHÚNG ĐỆ TỬ

Nhã-đề Tử,

62 là Thầy của ngài; nhân họ mà ngài xuất gia. Nếu các vị Thầy ấy đọa lạc thì ngài cũng đọa lạc theo. Như vậy ngài mới nên nhận thức ăn. "Nếu Tu-bồ-đề đi vào các tà kiến, không sang bờ bên kia;63 trụ trong tám nạn chứ không thoát khỏi tám nạn;64 đồng với phiền não,65 xa rời pháp thanh 62 Lth.: lục sư ngoại đạo 外道六師: Phú-lan-na Ca-diệp 富 蘭那迦葉, Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử 末伽梨拘賒梨子 , Sanxà-dạ Tỳ-la-chi Tử 刪闍夜毘羅胝子, A-kỳ-đa Sí-xá-khâmbà-la 阿耆多翅舍欽婆羅, Ca-la-cu-đà Ca-chiên-diên 迦羅 鳩馱迦旃延 và Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử 尼犍陀若提子. Htr., Ngoại đạo lục sư 外道六師: Mãn Ca-diếp-ba 滿迦葉波, Mạt-tát-yết-li Cù-xá-li Tử 末薩羯離瞿舍離子, Tưởng Phểđa Tử 想吠多子, Vô Thắng Phát Hạt 無勝髮[禾*曷], Phong Ca-diễn-na 犎 迦衍那, Ly hệ Tử 離繫親子. Skt.: Pūraṇa-Kāśyapa, Maskarī-Gosālīputra, Sañjaya-Vairaṣṭrikaputra, Ajita-Keśakambala, Kakuda-Kātyāyana, Nirgrantha-Jñātiputra. Pali, Cf. Sāmañña-phala-sutta, D.i. 47tt.

63 Ckh.: "Hoặc trụ trong các kiến chấp, hoặc rơi vào biên chấp mà không đến chỗ Phật…

" Htr.: "Rơi vào các kiến thú

(Skt. dṛṣṭigati: xu hướng kiến chấp tà vạy) mà không đi đến trung biên (Skt. madhyānta: trung đạo và hai biên chấp hay cực đoan).

" VKN: sarvadṛṣṭigateṣu cāryaman antargato na cāntamadhyaprāptā., đi giữa các xu hướng tà kiến mà không rơi vào biên chấp hay trung đạo. 64 Htr.: bát vô hạ 八無暇, tám hoàn cảnh không thuận lợi cho sự tu tập chính pháp. Skt. aṣṭāv akṣaṇāḥ; Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. 287, aṭṭh'

akkhaṇā asamayā brahmacariya-109

tịnh; nếu ngài chứng đắc Vô tránh tam-muội66 thì hết thảy chúng sinh cũng chứng đắc định ấy; những ai bố thí ngài, không nói là gieo vào ruộng phước; những ai cúng dường ngài sẽ rơi vào cõi dữ; ngài cùng bọn Ma nắm tay nhau làm bạn lữ trong trần lao;67 ngài cùng với bọn Ma và các trần vāsāya.

65 Lth.: phiền não 煩惱; Htr.: tạp nhiễm 雜染; Skt. saṃkleśa.

66 Vô tránh tam-muội/định, Skt. araṇā-samādhi; cf. Câu-xá 27 (Đại 29, tr. 141c24): "Nói vô tránh tam muội, nghĩa là, A-la-hán quán sát sự khổ của chúng sinh do bởi phiền não. Tự biết thân của mình là ruộng phước bậc nhất, nhưng ngại rằng phiền não của người khác lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi, cho nên ngài dẫn phát tướng trí như vậy. Do phương tiện này khiến cho các chúng sinh khác không lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi tham, sân, các thứ….

" Cf. Vajracchedikā §9: aham asmi

bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena araṇāvihāriṇām agrayo nirdiṣṭaḥ, Thế Tôn, con được Như Lai xác nhận là đệ nhất trong các vị sống với hạnh vô tránh. Cf. Pali, A.i. 24: etad aggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti… dakkhineyyānaṃ yadidaṃ subhūti, "Trong các Tỳ kheo đệ tử của ta, đệ nhất trong những vị sống vô tránh là Subhūti; đệ nhất trong những vị đáng cúng dường là Subhūti." 67 Lth.: lao lữ 勞侶. Htr.: bạn lữ 伴侶. VCS: "Cựu dịch là lao lữ; ý nói, làm bầu bạn để đưa nhau vào chốn khổ nhọc của sinh tử.

" VKN: sarvamāraiśca te ekahastaḥ kṛtaḥ, sarvakleśāś ca te sahāyāḥ, cùng với hết thảy Ma kết thành 110

CHÚNG ĐỆ TỬ

lao giống nhau không khác; 68 đối với hết thảy chúng sinh mà có tâm oán hận; báng bổ chư Phật, hủy hoại chánh pháp, không nhập tăng số, 69 không

được diệt độ.

70 Nếu được như vậy, ngài mới đáng nhận thức ăn.'

"Bạch Thế Tôn, nghe những lời này mà con hoang mang; không biết đó là ngôn ngữ gì; không biết phải trả lời thế nào. Con bèn bỏ lại bình bát, định ra khỏi nhà. Duy-ma-cật kêu lại: 'Thưa ngài Tubồ-đề, hãy nhận lấy bình bát, chớ có sợ hãi.71 Ngài nghĩ sao, nếu Như Lai khiến một hóa nhân72 đến nạn vấn, khi ấy ngài có sợ chăng?' Con đáp, 'Không sợ.

' Duy-ma-cật tiếp, 'Hết thảy pháp đều là tướng như huyễn hóa.73 Cho nên ở đây ngài không nên sợ hãi. Vì sao? Vì hết thảy ngôn thuyết một cánh tay; hết thảy phiền não là đồng bạn. 68 Htr. thêm: "Tự tính của hết thảy phiền não cũng chính là tự tính của Tôn giả."

69 VKN: na cāsi saṃghapratisaraṇo, không tùy thuận y chỉ Tăng.

70 Htr.; "Rốt ráo không có Bát-niết-bàn. " VKN: na ca jāto

na parinirvāsyasi, không tái sinh mà cũng không nhập Niếtbàn. 71 Các bản Hán giống nhau. VKN: akṣarebhyaḥ utrasīḥ pratigṛhāṇedaṃ pātram; đừng sợ văn tự; hãy cầm lấy bình bát này.

72 Hóa nhân 化人; Skt. nirmita(ka), người hay vật được biến hóa ra do pháp thuật hay ảo thuật. 73 Htr.: "Tính tướng của các pháp đều như huyễn hóa." 111

đều không xa lìa tướng ấy.74 Cho đến, bậc trí không dính mắc văn tự, vì vậy chẳng có gì để sợ. Tại sao? Tại vì lìa tự tính của văn tự, không có văn tự, đó là giải thoát. Tướng của giải thoát, đó là các pháp.'75

"Khi Duy-ma-cật nói xong pháp này, hai trăm người con của chư thiên chứng được sự minh tịnh của pháp nhãn.76 Vì thế con biết mình chưa đủ khả năng đi thăm ông".

5. Phật lại bảo Phú-lâu-na Di-đa-la-ni-tử:77 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật". Phú-lâu-na thưa với Phật:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Là vì, một hôm, trong rừng Đại 74 Htr.: "Tính và tướng của hết thảy hữu tình cùng mọi ngôn thuyết cũng như vậy."

75 VKN: sarvāṇi tāny akṣarāṇy anakṣarāṇi sthāpayitvā vimuktim vimuktilakṣanāṃś ca sarvadharmān, tất cả văn tự này đều phi văn tự, ngoại trừ giải thoát; yếu tính của giải thoát là tất cả các pháp.

76 VKN: pañcānāṃ ca devaputraśatānām ānulomikyāḥ kṣanteḥ pratilambho'bhūt, 500 Thiên tử chứng đắc thuận pháp nhẫn. Htr. đồng. Lth. & Ckh. khuyết. 77 Lth.: Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử 富樓那彌多羅尼子; Ckh.: Bân-nậu Văn-đà-ni Tử 頒耨文陀尼子. Htr.: Mãn Từ Tử 滿慈子. Skt., Pūrṇa-Maitrāyaṇi-putra. 112

CHÚNG ĐỆ TỬ

lâm,78 con đang thuyết pháp cho các tỳ kheo mới thọ giới, Duy-ma-cật chợt đến và nói: 'Thưa ngài Phú-lâu-na, trước tiên ngài nên nhập định để quán sát tâm tính người này rồi mới nên giảng Pháp. Chớ để đồ ôi thiu trong bát quí. Ngài nên hiểu rõ tâm niệm79 của các tỳ kheo này chứ đừng nhầm lẫn pha lê với thủy tinh. 80 Nếu ngài chưa rõ căn nguyên của chúng sinh thì đừng nên phát khởi chúng bằng pháp Tiểu thừa. Kia chưa bị lở lói, chớ làm họ trầy xước. Với người muốn đi trên đường lớn đừng chỉ họ lối hẹp. Đừng trút biển cả trong dấu lõm chân trâu; đừng ví ánh mặt trời với lửa đom đóm.81

"Phú-lâu-na, các tỳ kheo này đã phát tâm Đại thừa từ lâu nhưng nửa chừng quên mất. Sao ngài lại hướng dẫn họ bằng pháp Tiểu thừa? Tôi thấy trí của Tiểu thừa nông cạn, như người mù, không thể phân biệt căn tính bén nhạy hay chậm lụt của chúng sinh.'

"Liền đó, Duy-ma-cật nhập tam-muội khiến các tỳ 78 Xem cht. 3 ở trên.

79 Lth.: tâm chi sở niệm. Htr.: ý lạc (chí hướng); Skt. āśaya. 80 Htr.: "Chớ nhầm lẫn phệ-lưu-ly (Skt.vaidūryaratna) với thủy tinh (kācamaṇika) thấp kém, dòn, dễ vỡ." 81 Htr. thêm: "Đừng nhét Diệu cao (núi Tu-di) vào trong hạt cải. Đừng nhầm tiếng gầm của sư tử với tiếng tru của chó sói.

" VKN: mā siṃhanādasaṃprasthitān sṛgālanāhe niyojaya.

113

kheo nhớ lại các đời trước, họ đã từng gặp năm trăm vị Phật, gieo trồng gốc rễ công đức, hồi hướng tâm giác ngộ tối thượng; khiến họ bỗng nhớ lại bản tâm. Khi ấy các Tỳ kheo liền cúi đầu lễ dưới chân Duy-ma-cật. Nhân đó Duy-ma-cật thuyết pháp cho họ, khiến không còn thối chuyển đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề. "Con nghĩ, hàng Thanh-văn chưa quán sát rõ căn tính của người nghe 82 thì không nên thuyết Pháp.83 Nên con thấy mình chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông."

6. Phật bảo Ma-ha Ca-chiên-diên:84 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật." Ma-ha Ca-chiên-diên thưa:

"Bạch đức Thế Tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì có lần, sau khi Phật giảng các yếu nghĩa của pháp cho các tỳ kheo, con đã theo đó giải thích cho các tỳ kheo nghĩa vô thường, nghĩa khổ, nghĩa không, nghĩa vô ngã, và nghĩa tịch diệt.

82 Htr. thêm "Vì họ không thường xuyên tại định như Phật." 83 Các bản Hán đồng. VKN khuyết.

84 Ma-ha Ca-chiên-diên 摩訶迦旃延. Htr.: Ma-ha Ca-đadiễn-na 摩訶迦多衍那. VCS: Hán dịch là Đại Tiển Thế Nam 大剪剃男 (Con trai người thợ cạo). Skt. Mahā-Kātyāyana. 114

CHÚNG ĐỆ TỬ

"Bấy giờ Duy-ma-cật đi đến và bảo con rằng: 'Thưa ngài Ma-ha Ca-chiên-diên, đừng lấy tâm hành sinh diệt mà giải nghĩa pháp thật tướng. Maha Ca-chiên-diên, các pháp rốt ráo không sinh không diệt;85 đó là nghĩa vô thường. Năm thủ uẩn rỗng suốt, trống không, không có gì sinh khởi; là nghĩa của khổ. Các pháp rốt ráo không có gì; là nghĩa của Không. Ngã và vô ngã không hai; là nghĩa vô ngã. Các pháp nguyên lai không bùng cháy, nay chẳng có gì là dập tắt;86 đó là nghĩa tịch diệt.'

"Duy-ma-cật nói xong, các tỳ kheohiện diện tâm được giải thoát.87 Cho nên con thấy mình chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông". 7. Phật bèn nói với A-na-luật: 88

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật. "

A-na-luật thưa:

85 Htr.: "không phải đã sinh, đang sinh, sẽ sinh; không phải đã diệt, đang diệt, sẽ diệt. "

86 VKN: yo

'

svabhāvo

'

parabhāvaḥ tad anujjvaltaṃ yad anujjvalitaṃ na tac chāmyati, cái gì không tự tính, không tha tính, cái đó không bùng cháy. Cái không bùng cháy thì không bị dập tắt.

87 Htr.: "vô lậu vĩnh viễn dứt sạch, tâm được giải thoát." VKN: anupādāyāśravebhyaś cittāni vimuktāni, tâm giải thoát với vô lậu không chấp thủ. 88 Lth.: A-na-luật 阿那律; Htr.: Đại Vô Diệt 大無滅. Skt. Aniruddha.

115

"Bạch Thế Tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì có lần con đang đi kinh hành,89 một Phạm vương tên là Nghiêm Tịnh,90 cùng mười ngàn chư thiên, hào quang chiếu rọi, đến gặp con, cúi chào và hỏi: 'Thiên nhãn của ngài nhìn xa đến đâu?' Con đáp: 'Thưa Nhân giả, tôi nhìn thấy ba nghìn đại thiên quốc độ của Phật Thích-ca-mâu-ni như trái am-ma-lặc91 trong lòng bàn tay. ' Khi ấy

Duy-ma-cật xuất hiện, nói rằng: 'Thưa ngài A-naluật, cái thấy bằng thiên nhãn của ngài là có tướng tác hành hay không có tướng tác hành?92 Giả sử có tướng tác hành, thì chẳng hơn hàng ngoại đạo đã tập thành năm phép thần thông. Nếu không có tướng tác hành, thì đó là vô vi, không có sự thấy.' "Bạch Thế tôn, lúc ấy con lặng thinh không trả lời được. Các Phạm thiên khi nghe những điều chưa từng nghe, liền làm lễ rồi cung kính hỏi: 'Vậy trên thế gian này ai có chân thiên nhãn?' Ông đáp: 89 Htr.: "trong Đại lâm."

90 Lth., Htr. đồng: Nghiêm Tịnh 嚴淨. Ckh.: Tịnh Phục Tịnh 淨復淨. VKN: Śubhavyūha.

91 Am-ma-lặc quả 菴摩勒果; Htr.: a-ma-lạc quả 阿摩洛果. Triệu (Đại 38, tr.354c20) nói: "

… hình dáng như quả cau.

Ăn vào, trừ phong lãnh.

" Skt. āmalaka, dịch là dư cam tử

餘甘子 (Mahāvyut-patti).

92 Lth.: tác tướng 作相; Htr.: hành tướng 行相. VKN: abhisaṃskāralakṣaṇa.

116

CHÚNG ĐỆ TỬ

'Phật Thế Tôn có chân thiên nhãn, vì thường trụ trong tam-muội, 93 nhìn thấy hết thảy cõi Phật không do bởi hai tướng.'94

"Ngay lúc ấy, Phạm vương Nghiêm Tịnh và năm trăm chư thiên quyến thuộc đã phát tâm vô thượng chính đẳng chính giác. Họ cung kính đảnh lễ dưới chân Duy-ma-cật rồi biến mất. Đó là lý do con nói mình chưa đủ khả năng để thăm bệnh ông" .

8. Phật bảo Ưu-ba-li:95

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật." Ưu-ba-li thưa:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì sao? Con nhớ lại, xưa kia có hai tỳ kheo phạm giới, xấu hỗ không dám đến hỏi Phật, đến nói với con: 'Thưa ngài Ưu-ba-li, chúng tôi đã phạm luật và rất hỗ thẹn vì tội này, không dám đến hỏi Phật, xin hỏi ông cách sám hối để giũ sạch tội lỗi.

' Con bèn theo như pháp mà giảng giải 93 Htr.: không xả tịch định 不捨寂定 94 Htr.: nhị tướng 二相, chủng chủng tướng 種種相; hình thái nhị nguyên đối đãi, và hình thái đa thù sai biệt. VKN: dvayaprabhāvita.

95 CDM, Triệu nói, "Ưu-ba-li 優波離, tiếng Tần nói là Thượng Thủ上首. Trì luật đệ nhất trong các đệ tử Phật." VCS: "Ưu-ba-li, đây nói là Cận Chấp 近執 . Khi Phật còn là Thái tử, … Ông là quan giữ kho.

" Skt. Upāli.

117

cho họ.

"Lúc ấy Duy-ma-cật đến nói với con: 'Thưa ngài Ưu-ba-li, đừng làm nặng thêm tội của hai tỳ kheo này mà hãy ngay thẳng trừ diệt, chớ làm rối loạn tâm của họ. Vì sao? Vì bản chất tội không ở trong không ở ngoài,96 cũng không ở giữa. Như Phật đã dạy, chúng sinh cáu bẩn vì tâm cáu bẩn; nếu tâm trong sạch hết thảy đều trong sạch. Tâm cũng không ở trong không ở ngoài, không ở giữa. Tâm như nhiên, tội cũng như nhiên; các pháp cũng như nhiên, không vượt ngoài Như. Như ngài Ưu-ba-li, nếu tâm tướng97 được giải thoát, há có cáu bẩn chăng?' Con đáp: 'Không.

' Ông ấy nói: 'Cũng

vậy, tâm tướng của chúng sinh thảy đều vô cấu. Thưa ngài Ưu-ba-li, vọng tưởng là cáu bẩn; không vọng tưởng là thanh tịnh.98 Điên đảo là cáu bẩn; không còn điên đảo là thanh tịnh. Chấp ngã là cáu bẩn; không chấp ngã là thanh tịnh. Ưu-ba-li, hết thảy pháp khởi và diệt không đình trú, như huyễn, như tia chớp. Các pháp không đối đãi nhau, 99 96 Htr.: "không an trụ bên trong, cũng không xuất hiện ra ngoài."

97 Lth.: tâm tướng 心相, Htr.: tâm bản tịnh 心本淨. VKN: cittasya prakṛti, bản tính tự nhiên của tâm. 98 Htr.: "Có phân biệt, có dị phân biệt, là phiền não. " VKN:

saṃkalpe bhadantopāle kleśa akalpāvikalpā ca prakṛti. 99 Lth.: tương đãi 相待; Htr.: tương cố đãi 相顧待, quan hệ, 118

CHÚNG ĐỆ TỬ

không đình trú trong mỗi tâm niệm. Chúng đến từ những cái thấy nhầm lẫn, như chiêm bao, như quáng nắng, như trăng trong đáy nước, như bóng trong gương, vì chúng sinh ra từ vọng tưởng.100 Hiểu được như vậy là người phụng trì giới luật. Hiểu như vậy là hiểu biết thiện xảo.'101 "Ngay lúc ấy, hai vị tỳ kheo thán phục: 'Siêu việt thay trí tuệ, mà ngài Ưu-ba-li không thể sánh bằng. Tuy là bậc trì luật đệ nhất nhưng không thể nói được như vậy.

' Con mới nói:102 'Duy trừ Phật ra, chưa từng có một Thanh văn hay Bồ-tát nào vượt hơn biện tài vô ngại103 của người này vì trí tuệ minh đạt của ông thù thắng như vậy.' "Hai vị tỳ kheo nhờ đó đã dứt đoạn nghi tình và hối hận, phát tâm cầu giác ngộ tối thượng và lập nguyện cho hết thảy chúng sinh đều được biện tài như vậy. Cho nên con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy".

chiếu cố lẫn nhau. Skt. āpekṣika.

100 VKN: sarvadharmāḥ cittaparikalpenotpadyante, tất cả các pháp sinh khởi bởi sự phân biệt vọng tưởng của tâm. 101 Lth.: thiện giải 善解. Htr.: thiện điều phục 善調伏 (khéo tự chế ngự). VKN: ye evaṃ vinītāḥ te suvinītāḥ, những ai được chế ngự như vậy là khéo được chế ngự. 102 Htr. có thêm: "Các Thầy chớ nghĩ tưởng vị này là Cư sỹ."

103 Nhạo thuyết biện tài 樂說之辯, khả năng biện luận lưu loát. VKN: pratibhāna.

119

9. Phật bèn nói với La-hầu-la:

104

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.

"

La-hầu-la thưa:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm ông ấy. Vì nhớ lại, có lần các con trai nhà trưởng giả thành Tỳ-da-ly105 đến gặp con, cúi chào và hỏi: 'La-hầu-la, ông là con của Phật, đã bỏ ngôi vị Chuyển luân vương mà xuất gia học đạo. Xuất gia như vậy được lợi ích gì?' Con bèn như pháp mà nói các lợi ích của công đức xuất gia, thì Duy-macật bỗng đến, nói: 'Thưa ngài La-hầu-la, ông chớ nên nói về các lợi ích của công đức xuất gia. Vì sao? Vì không lợi ích, không công đức; đó là xuất gia. Chỉ pháp hữu vi mới nói đến lợi ích và công đức. Xuất gia là pháp vô vi. Trong pháp vô vi, không có lợi ích, không có công đức. La-hầu-la, xuất gia là vượt khỏi cái sự chỗ này, chỗ kia, hay ở giữa;106 là vượt khỏi sáu mươi hai kiến chấp, an trú Niết-bàn,107 được người trí lãnh thọ, là lối đi của 104 DM: La-hầu-la 羅睺羅. Ckh.: La-vân 羅云. Htr.: La-hỗla 羅怙羅. Skt. Rāhula. 105 Lth.: Tì-da-li chư trưởng giả tử 毘耶離諸長者子; Htr.: Các công tử dòng họ Licchavī 諸童子離呫毘種. 106 Các bản Hán đồng. VKN: khuyết.

107 Lth.: lục thập nhị kiến 六十二見, Xem Trường A-hàm 14, kinh Phạm động (Đại 1, tr. 88), Cf. D.1 Brahmajāla. VCS (Đại 38, tr.1055a17): "Các kiến chấp, ở đây bao gồm 120

CHÚNG ĐỆ TỬ

bậc Thánh,108 hàng phục các ma, thoát ngoài năm đạo, thanh tịnh năm con mắt, thành tựu năm lực, xác lập năm căn, không gây não hại cho đời, xa lìa mọi điều xấu, đẩy lui ngoại đạo, siêu việt giả danh tự, ra khỏi vũng sình,109 không bị ràng buộc, không ngã sở; không có gì để chấp thủ, không bị nhiễu loạn, nội tâm hoan hỷ, hộ trì tâm ý kẻ khác,110 tùy thuận thiền định,111 và thoát khỏi mọi sai lầm. Làm được như vậy mới là đích thực xuất gia.' "Đoạn Duy-ma-cật nói với những người con của các trưởng giả: 'Các chú nên xuất gia trong Chính Pháp. Vì sao? Vì không dễ gì được sống cùng thời với Phật.'112 Các người này nói: 'Thưa Cư sỹ tôn cả năm kiến, trong khi Cựu dịch nêu 62 kiến chỉ thuộc biên kiến, nghĩa rất hạn hẹp.

" Htr.: "(xuất gia) là con đường

Niết-bàn.

" VKN thay thế câu này bằng: arūpiṇī rūpavigatā yathā nirvāṇasya, phi sắc, viễn ly sắc, như Niết-bàn. 108 VKN: praśāntā paṇḍitaiḥ parigṛhītā āryaiḥ, được kẻ trí tán thán, được Thánh giả nhiếp thọ. 109 Htr.: "vũng sình dục vọng."

110 CDM, Thập nói: "tùy thuận chúng sinh, không trái nghịch tâm tư của chúng.

" VKN: paracittasaṃrakṣaṇī, thủ

hộ tâm kẻ khác.

111 Htr.: "tùy thuận tịch chỉ, cần tu thắng quán. " Tức tu chỉ

và quán. VKN: śamathānukūlā.

112 Htr.: "Khó thay, Phật xuất thế. Khó thay, lìa vô hà nạn (bát nạn). Khó thay, được thân người. " VKN: durllabho hi

buddhotpādo durllabhā kṣaṇasampat durlabho manuṣyapratilambhaḥ.

121

kính, chúng tôi có nghe Phật dạy, nếu cha mẹ chưa cho phép thì con không được xuất gia. ' Duy-macật bảo: 'Đúng vậy. Nhưng khi phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác, là các chú đã xuất gia.'

"Bấy giờ, ba mươi hai người con của các trưởng giả đã phát tâm vô thượng chính đẳng chính giác. Vì vậy con chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông" .

9. Phật bèn bảo A-nan:113

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật." A-nan nói:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì nhớ lại, có lần khi thân Thế Tôn có chút bệnh, cần sữa bò, con lấy bát đến đứng trước cửa nhà người Bà-la-môn114. Khi ấy Duyma-cật đi đến115 bảo con rằng: 'Thưa ngài A-nan, có chuyện gì mà cầm bát đứng đây sớm thế?' Con đáp: 'Cư sỹ, đức Thế Tôn thân có chút bệnh, cần sữa bò, vì vậy tôi mới đến đây.

' Duy-ma-cật chặn

lại: 'Thôi im đi, ngài A-nan. Chớ nói những lời 113 Ānanda.

114 Htr.: "Đi vào thành Quảng nghiêm, trước cửa cổng nhà một người Bà-la-môn."

115 VKN: sa māṃ vantitvaivam āha, ông ấy sau khi đảnh lễ con rồi nói như vầy. Htr. như VKN. 122

CHÚNG ĐỆ TỬ

như vậy. Thân Như Lai là thể kim cương.116 Mọi điều xấu117 đã bị đoạn trừ; mọi điều thiện hội đủ; làm gì có bệnh? Làm gì có não? Ngài hãy im lặng mà đi. Chớ phỉ báng Như Lai. Đừng để người khác nghe được lời thô tháo đó. Chớ để chư thiên có uy đức và Bồ-tát đến từ các quốc độ thanh tịnh nghe thấy. Thưa ngài A-nan, Chuyển luân thánh vương mới chỉ tích góp vài công đức nhỏ đã không còn bệnh não. Huống chi Như Lai đã hội đủ vô lượng phước đức thù thắng lại còn bệnh sao? Nhất định không có chuyện đó. Hãy đi đi, thưa ngài A-nan, đừng làm xấu hết cả chúng tôi. Nếu người Bà-lamôn ngoại đạo nghe lời này, họ sẽ nghĩ: Sao đáng gọi là Tôn Sư? Người này cứu được ai khi ông chưa cứu nỗi thân mình? Hãy âm thầm mà đi nhanh đi, đừng để ai nghe lời ngài nói. A-nan, nên biết, thân Như Lai là Pháp thân, không phải do tâm tư dục vọng.118 Phật là đức Thế tôn, vượt ngoài ba cõi. Thân Phật là vô lậu, vì các lậu đã dứt sạch. Thân Phật là vô vi không thể gọi tên.119 Thân như 116 VKN: vajrasaṃhatana, kim cang bất hoại. Htr.: kim cang hợp thành 金剛合成.

117 VKN: akuśalavāsaṇa, tập khí bất thiện. Htr.: các ác pháp cùng với tập khí.

118 Lth. & Ckh.: tư dục thân. Htr.: tạp uế thân. VKN: āmiṣakāya, nhục thân, thân do bởi ham muốn xác thịt. 119 Lth.: bất đọa chư số 不墮諸數. Htr.: "Thân Phật là vô vi, lìa các hữu vi; vượt qua các số, vì các số vĩnh viễn tĩnh 123

vậy làm sao có bệnh?'

"Bạch Thế Tôn, nghe ông nói con ngập tràn hỗ thẹn, tự hỏi phải chăng con tuy gần Phật nhưng đã nghe nhầm chăng? Nhưng lúc ấy, con nghe một tiếng nói từ không trung vọng xuống: 'A-nan, Cư sỹ nói đúng, nhưng vì Phật hiện thân trong đời năm trược ác, hiện hành pháp này để cứu độ chúng sinh.120 A-nan, cứ đi xin sữa, chớ hỗ thẹn.' "Bạch Thế tôn, trí tuệ và tài biện thuyết của Duyma-cật như vậy, con quả thật không đủ khả năng đến thăm bệnh ông".

Như vậy năm trăm đại đệ tử đều kể lại với những cuộc gặp gỡ Duy-ma-cật và những điều ông ấy đã nói, đều nói không đủ khả năng đi thăm bệnh ông. lặng.

" CDM (Đại 38, tr.360a15): Triệu nói, "

… số, tức hữu

số 有數 (số loại hữu vi).

" VCS (Đại 38, tr. 1056c17): " …

số, tức sinh số 生數 (= số loại thọ sinh). " VKN:

saṃkhyāviga(ta).

120 VKN: te nānārthalūhadaridracaryayā sattvā vinetavyāḥ, vì để hóa độ vô số chúng sinh vốn là những kẻ cùng khổ. Htr. đồng.

124

CHƯƠNG BỐN

BỒ TÁT1

1. Rồi thì, Phật nói với Bồ-tát Di-lặc:2 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật".

Di-lặc đáp:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì sao? Nhớ lại xưa kia, có lần con đang giảng cho Thiên vương Đâu-suất3 và quyến thuộc về sự thực hành ở địa vị bất thối chuyển,4 1 VKN: phần sau của phẩm III. xem cht.1 chương III trên. 2 Lth.: Di-lặc 彌勒. Htr.: Tiếng phạn là Mỗi-đát-lị-da 梅呾 利耶, dịch là Từ Thị 慈氏. Xưa phiên là Xưng (Di?)-đế-lệ 稱帝麗 hay Di-lặc 彌勒, thảy đều nhầm. Skt. Maitreya. 3 Đâu suất Thiên vương 兜率天王. Htr.: Đổ-sử-đa Thiên vương 睹史多天王. VCS: "Tầng thứ tư trong sáu tầng trời Dục giới. Đây dịch là Tri túc. Nghĩa là, hưởng thụ các dục lạc nhưng biết đủ một cách sâu xa." VKN: Saṃtuṣitadevaputra. 4 CDM (Đại 38, tr.360c20), Thập nói: "Tức là vô sinh pháp nhẫn.

" VCS: "

… Hoặc đây chỉ Pháp yếu thuộc giai đoạn của pháp luân bất thối ở địa thứ tám (Bất động địa). " VKN:

kathāṃ kathayāmi yad idaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām avaivartyāṃ bhūmim ārabhya, giảng pháp thoại về việc làm thế nào để Bồ-tát đạt đến địa vị bất thối

Duy-ma-cật bỗng đến và nói với con: 'Thưa Dilặc, khi đức Thế tôn thọ ký Nhân giả còn một đời nữa5 sẽ chứng đắc A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồđề. Sự thọ ký ấy nhắm vào đời nào? Đời quá khứ chăng? Đời vị lai chăng? Đời hiện tại chăng? Nếu là đời quá khứ, thì đời quá khứ đã diệt. Nếu là đời vị lai thì đời vị lai chưa đến. Nếu ở đời hiện tại, thì đời hiện tại không đình trú. Như Phật đã nói: Này tỳ kheo, ngươi nay tức thời6 vừa sinh, vừa già, vừa diệt. Nếu bằng vô sinh7 mà đươc thọ ký, thì vô sinh là chính vị.

8 Mà trong chính vị thì không có

thọ ký, cũng không có sự chứng đắc A-nậu-đa-latam-miệu-tam-bồ-đề. 9

Vậy làm sao Di-lặc được thọ ký còn một lần tái chuyển.

5 Htr.: nhất sinh sở hệ. VKN: ekajātipratibaddha. 6 VKN: kṣaṇe kṣaṇe, trong từng sát na. 7 VKN: ajāti, vô sinh, chỉ sự không tái sinh, không có đời sống nào cả.

8 CDM, Thập nói: "Thật tướng thường định, nên nói là chính vị.

" Htr.: sở nhập chính tính 所入正性. VCS: "Nhập tức là chứng. Chính tính, là chân tính của pháp. " Câu-xá 23

(Đại 29, tr. 121b4); "Kinh nói, chính tính là Niết-bàn. " Chỉ

trạng thái từ địa vị phàm phu bước vào địa vị Thánh giả. VKN: niyāmāvakrānti.

9 VKN: na cājātir vyākriyate nāpy ajātir abhisaṃbudhyate, vô sinh (không tái sinh) thì không được thọ ký, cũng không chứng đắc giác ngộ.

126

BỒ-TÁT

sinh10? Ấy là bằng Như sinh11 mà được thọ ký, hay bằng Như diệt mà được thọ ký? Nếu bằng Như sinh mà được thọ ký, thì Như vốn không sinh. Nếu bằng Như diệt mà được thọ ký, thì Như vốn không diệt. Vì hết thảy chúng sinh đều là Như tính vậy. Hết thảy pháp cũng là Như tính vậy. Các Hiền Thánh cũng là Như tính vậy. Di-lặc cũng là Như tính vậy.12 Như vậy, nếu Di-lặc được thọ ký, thì hết thảy chúng sinh cũng đều được thọ ký. Vì sao? Vì Như vốn không hai, không khác.13 Nếu Di-lặc chứng đắc giác ngộ tối thượng, thì hết thảy chúng sinh cũng chứng đắc giác ngộ tối thượng. Vì sao? 10 Lth.: nhất sinh 一生. Htr.: nhất sinh sở hệ. Skt. ekajātibaddha.

11 Như sinh 如生… Như diệt 如滅. VKN: tathatotpadena … tathatānirodhena, (được thọ ký) bằng sự sinh khởi của Như tính, bằng sự tịch diệt của Như tính. 12 Cf. Đại Bát-nhã 447 (Đại 7, tr. 252a7): "Hoặc Chân như của sắc, hoặc Chân như của Trí nhất thiết trí, hoặc Chân như của tất cả pháp; thảy đều là một Chân như, không hai, không khác, cũng không cùng tận ...

" Cf. Tiểu phẩm Bátnhã 5 (Đại 8, tr. 558b13): "Tu-bồ-đề, ..., Như (tính) của năm uẩn tức thị Như (tính) của hết thảy pháp. Như của hết thảy pháp tức thị Như của Tu-đà-hoàn. Như của Tu-đà-hoàn là Như của Tư-đà-hàm... Như của Bích-chi-phật đạo là Như của Như Lai. Các Như ấy đều là một Như, không hai, không khác, vô tận, vô lượng."

13 VKN: na hi tathatā dvayaprabhāvitā nānātvaprabhāvitā, thật vậy, Chân như không hiển hiện bởi nhị nguyên tính, không hiển hiện bởi đa thù tính.

127

Vì hết thảy chúng sinh tức là tướng của Bồ-đề. 14

Nếu Di-lặc mà diệt độ, thì hết thảy chúng sinh cũng diệt độ.

15 Vì sao? Chư Phật biết rõ hết thảy chúng sinh rốt ráo tịch diệt, tức là tướng bồ-đề, không còn gì để diệt nữa.16 Thưa Di-lặc, vì thế không nên dụ17 chư Thiên bằng pháp này. "Thật sự không có người phát tâm vô thượng bồđề18 cũng chẳng có người thối lui. Di-lặc hãy nên khiến cho các thiên tử này xả bỏ những quan niệm phân biệt về bồ-đề. Vì sao? Vì bồ-đề không thể được chứng đắc bằng thân, không thể được chứng đắc bằng tâm. Tịch diệt là bồ-đề, vì diệt các tướng.19 Không có quán là bồ-đề vì nó lìa ngoài 14 Bồ-đề tướng 菩提相. Htr.: "Bồ đề (bodhi), là điều được giác tri (anubuddha) một cách đồng đẳng bởi tất cả hữu tình.

" VKN., sarvasattvānubodho hi bodhiḥ, bồ đề là sự chứng giác của tất cả chúng sinh.

15 Htr.: Bát-niết-bàn.

16 Htr.: "Tính tịch tĩnh tự bản chất của hết thảy hữu tình tức là yếu tính của Niết-bàn, vì vậy Phật nói Chân như là Bátniết-bàn. " VKN: tathāgatāḥ… te sattvāni paśyanti nirvāṇaprakṛtikāni, các Như Lai thấy mọi chúng sinh đều có bản tính tự nhiên là Niết-bàn.

17 CDM, Thập nói: "Dụ, bản Phạn nói là cuống 誑 (dối gạt).

" VKN: mā … ullāpaya mā visaṃvādaya, đừng dụ dỗ, đừng dối gạt. Htr.: dụ 誘… trệ 滯.

18 VKN: na bodhau pratiṣṭhate, không có ai an trụ trong bồđề. 19 Htr.: "Vì tướng của hết thảy hữu tình, hết thảy pháp thảy 128

BỒ-TÁT

nhân duyên.20 Không hành là bồ-đề vì nó dứt tuyệt nghĩ tưởng.21 Đoạn là bồ-đề, vì xả ly các kiến.22 Xả ly là Bồ-đề, vì xả ly vọng tưởng.23 Chướng là Bồđề, vì chướng các nguyện.24 Không nhập là Bồ-đề vì không tham trước.25 Tùy thuận26 là bồ-đề vì đều tịch diệt."

20 Htr.: "Không tăng (gia) là bồ-đề, vì hết thảy sở duyên (đối tượng) vốn không tăng ích.

" Khuy Cơ (VCS) giải thích :

"Cựu dịch bất quán 不觀, vì không thể quán sát bằng tâm biến kế.

" VKN: asamāropo bodhiḥ sarvāramvaṇānām. 21 Bất hành … vô ức niệm 不行 … 無憶念. Htr.: "Vì hết thảy hý luận, hết thảy tác ý đều không (hiện) hành. " VKN:

apracāro bodhiḥ sarvamanaskārāṇām, bồ-đề là không sở hành của tất cả mọi tác ý.

22 Htr.: xả ly các thủ trước. VKN: paricchedo bodhiḥ sarvadṛṣṭigatānām, bồ đề là sự đoạn tuyệt tất cả mọi kiến chấp.

23 Htr.: ly hệ (=diệt trừ kết sử phiền não) là bồ đề, vì vĩnh viễn xa lìa tất cả pháp động loạn. VKN: visaṃyogo bodhiḥ sarveñjita-manyayasyanditānām.

24 CDM, Triệu nói: "Đạo chân chính là vô dục, vì ngăn cản các nguyện cầu.

" Bản La-thập hình như có nhảy sót, so sánh Htr.: "ly hệ 離繫 là bồ đề vì vĩnh viễn dứt lìa hết thảy các pháp động loạn. Tịch tĩnh là bồ đề vì hết thảy phân biệt hoàn toàn vắng bặt. Quảng đại là bồ đề, vì hết thảy hoằng nguyện đều không thể trắc lượng.

" VKN gần với Lth.:

adhiṣṭhānaṃ bodhiḥ sarvapraṇidhānānām, bồ đề là y xứ, vì là y xứ của tất cả các nguyện.

25 Htr.: "Không tranh (bất tránh 不諍; Khuy Cơ đọc là bất chứng 不證); vì hết thảy thủ trước, hết thảy tranh luận đều xa lìa." VKN: asaṃpraveśo bodhiḥ sarvo(pa)dhiḥ 129

thuận với Như27. Trụ là Bồ-đề vì trụ pháp tính.28 Đến là bồ-đề, vì đi đến thực tế. 29 Bất nhị là bồ-đề,

vì nó xa lìa ý và pháp.30 Bình đẳng là bồ-đề, vì đồng đẳng với hư không.31 Vô vi là bồ-đề vì không sinh, trụ, diệt.32 Tri33 là bồ-đề, vì liễu tri tâm hành của hết thảy chúng sinh. Không hội 34 là bồ-đề vì các nhập35 không hội.36 Không hiệp37 là bồ-đề, vì sarvodgrahavigatā, không (chứng) nhập là bồ-đề, vì không nhập tất cả chấp thủ, xả ly tất cả tham chấp. 26 Htr.: tùy chí 隨至, đến theo sau; VKN: anugata. 27 Htr.: chân như. Skt. tathatā. 28 Htr.: trụ pháp giới . VKN: sthitā bodhiḥ dharmadhātusthāne, bồ đề là sự an trụ trong bản xứ của pháp giới.

29 Htr.: "kiến lập là bồ đề vì kiến lập (trong) thật tế. " VKN:

pratiṣṭhitā bodhiḥ bhūtakoṭyām.

30 Htr.: "vì xa lìa pháp tính sai biệt. " VKN:

manodharmavigatā, xả ly ý và pháp. 31 Htr.: "vì con mắt và sắc, cho đến ý và pháp, thảy đều bình đẳng như hư không.

" VKN: samā bodhiḥ ākaśasamatayā. 32 Htr.: sinh, trụ, dị, diệt.

33 Htr.: biến tri. Skt. parijñā, nhận thức toàn diện hay tường tận. Cf. Câu-xá 22 (Đại 29, tr. 112a17): "biến tri có hai: trí biến tri (jñānaparijñā) và đoạn biến tri (prahānaparijñā). Trí biến tri (nhận thức toàn diện bằng trí tuệ) tức là trí vô lậu (anāsrava jñāna)."

34 Bất hội 不會. Htr.: vô gián 無間. VKN: dvārā, không có cửa.

35 Các nhập; Htr.: sáu nội xứ (Skt. saḍ adhyāmikāny āyatanāni).

130

BỒ-TÁT

lìa tập quán phiền não.38 Không xứ sở39 là bồ-đề, vì không hình sắc.40 Giả danh41 là bồ-đề, vì tên gọi vốn rỗng không.42 Như hóa43 là bồ-đề, vì không thủ xả. Không loạn là bồ-đề, vì thường tịch tĩnh. Thiện tịch44 là bồ-đề vì tự tính thuần tịnh. Vô thủ là bồ-đề không thể vin nắm.45 Vô dị46 là bồ đề, vì 36 VKN: advārā bodhiḥ āyatanānām, bồ đề là lối vào không cửa của xứ.

37 Bất hiệp 不合. Htr.: vô tạp 無雜. VKN: asaṃsṛṣṭa, không hỗn tạp.

38 Phiền não tập. Htr.: tập khí của tương tục phiền não. VKN: vāsanānusandhikleśa.

39 Vô xứ. VKN: na deśasthā na pradeśasthā, không phương vị, không xứ sở.

40 Htr.: "vì trong Chân như, hết thảy phương vị, xứ sở đều xa lìa." Htr. còn thêm: „ Vô trụ là bồ đề, vì không thể thấy trong tất cả xứ." tathatāpratiṣṭhitā bodhiḥ sartodṛṣyā, bồ đề là vô trụ chân như, không được nhìn thấy từ tất cả mọi phía. Htr. đọc tathatā lên cụm từ trên.

41 Giả danh 假名. Htr.: duy danh 唯名. VKN: nāmadheyamātraṃ.

42 Htr.: "vì danh vốn không hoạt dụng. " VKN: tac ca nāma

nirīhakaṃ.

43 Như hóa 如化. CDM: Triệu nói, như cái vô tâm của con người huyễn hóa. Htr.: vô lãng 無浪, không gợn sóng. VKN: nirātimkā bodhiḥ āyūhaniryūhavigatā, bồ đề là không tự ngã, vì không mang đến cũng không lấy đi. 44 Thiện tịch 善寂; Skt. suśānta, hoàn toàn (phi thường) tĩnh lặng.

45 Phan duyên 攀緣; Skt. ālamba.

131

bình đẳng các pháp vốn bình đẳng.47 Không so sánh48 là bồ-đề, vì không thể thí dụ. Vi diệu là bồđề, vì các pháp khó biết.'49 "Bạch Thế tôn, Duy-ma-cật giảng xong pháp này, hai trăm thiên tử chứng vô sinh pháp nhẫn. Vì vậy con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông" .

2. Phật nói với Quang Nghiêm Đồng tử:50 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật". Quang-nghiêm đáp:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm ông. Vì, nhớ lại, có lần con đang trong thành Tỳda-ly đi ra, gặp Duy-ma-cật vừa ở ngoài đi vào. 46 Vô dị, không dị biệt, đây chỉ phi đa thù. VKN: nirnānātvā.

47 Htr.: "Vì tính bình đẳng của các pháp được chứng giác." 48 Vô tỷ 無比. Htr.: vô dụ 無喻. VKN: anupama, không có thí dụ.

49 Htr. còn thêm một đoạn nữa: "Biến hành (phổ biến, phổ quát) là bồ đề, vì tự tính phổ biến như hư không. Lên đến đỉnh cao là bồ đề, vì là tối thượng thủ của tất cả pháp. Vô nhiễm là bồ đề, vì hết thảy thế pháp không thể làm cho nhiễm ô. Như vậy, bồ đề không được chứng bởi thân, không được chứng bởi tâm.

" VKN: sarvatrānugatā bodhir

ākāśasvabhāvatvāt; sā na śakyā kāyena vācā cittenābhisam-bodhuṃ.

50 Ckh.: Quang Tịnh Đồng tử 光淨童子. Lth. = Htr. VKN:

Prabhāvyūha. Cf. Lalitavistara. 132

BỒ-TÁT

Con cúi chào51 ông và hỏi: 'Quý cư sỹ đi đâu về?' Ông đáp: 'Từ đạo tràng52 về.

' Con mới hỏi ông:

'Đạo tràng này ở đâu?' Ông đáp: 'Tâm chính trực53 là đạo tràng, vì không giả dối. Phát hành54 là đạo tràng, vì có khả năng hoàn tất mọi sự. Thâm tâm55 là đạo tràng, vì tăng ích công đức.56 Tâm bồđề là đạo tràng, vì không thể sai lầm.57 "Bố thí58 là đạo tràng, vì không cầu đáp trả. 59 Trì

giới là đạo tràng, vì giúp hoàn thành tâm nguyện. Nhẫn nhục là đạo tràng, vì tâm vô ngại60 đối với 51 Tác lễ. Khuy Cơ (VCS, Đại 38, tr. 1060c8): "Đoạn trên, Duy-ma-cật cúi chào Di-lặc; vì Di-lặc hiện thân tướng xuất gia. Ở đây, Thiếu niên Quang Nghiêm cúi chào Duy-ma-cật; vì Quang Nghiêm hiện thân tướng thế tục. Người nhỏ tuổi cúi chào người lớn tuổi hơn."

52 Đạo tràng 道場; Htr.: diệu bồ đề 妙菩提. VKN. bodhimaṇḍa.

53 Trực tâm 直心. Htr.: thuần trực ý lạc 淳直意樂. VKN: bodhimaṇḍa iti … āśāyamaṇḍa, trường bồ-đề là trường chí hướng.

54 Htr.: phát khởi gia hành 發起加行. VKN: prayoga. 55 Htr.: tăng thượng ý lạc 增上意樂. VKN: adhyāśaya. 56Htr.: "Vì rốt ráo chứng hội pháp thù thắng. " VKN: eṣa

viśeṣāvigamatayā, vì không hề xa rời mục đích siêu việt. 57 Htr.: không quên lãng hết thảy pháp. VKN: apramoṣaṇatā.

58 Htr.: thanh tịnh bố thí.

59 Htr.: không cầu dị thục quả.

60 Htr.: tâm không sân nhuế. VKN: sarvasattvāpratihatacitta, không có tâm gia hại đối với hết 133

hết thảy chúng sinh. Tinh tấn là đạo tràng, vì lìa xa biếng nhác. Thiền định là đạo tràng, vì là tâm điều thuận nhu hòa.61 Trí tuệ là đạo tràng, vì trực kiến các pháp.

"Từ là đạo tràng, vì đối xử bình đẳng với tất cả chúng sinh. Bi là đạo tràng, vì nhẫn nại các khổ nhọc. Hỷ là đạo tràng, vì là pháp an vui khoái lạc. Xả là đạo tràng, vì dứt bỏ yêu hay ghét. "Thần thông là đạo tràng, vì thành tựu sáu thần thông. Giải thoát là đạo tràng, vì hay dứt bỏ. 62

Phương tiện là đạo tràng, vì giáo hóa chúng sinh. Bốn nhiếp pháp là đạo tràng, vì nhiếp chúng sinh. Đa văn là đạo tràng, vì y như điều đã nghe mà thực hành. Tâm được chế ngự là đạo tràng, vì chính quán các pháp. Ba mươi bảy phẩm là đạo tràng, vì xả bỏ các pháp hữu vi. Chân đế63 là đạo tràng, vì không dối gạt thế gian. Duyên khởi64 là đạo tràng, thảy chúng sinh.

61 VKN: cittakarmaṇyatayā, vì tâm thiện xảo sự nghiệp. 62 Bội xả 背捨. CDM: giải thoát ở đây chỉ tám giải thoát, cũng gọi là tám bối xả (Skt. aṣṭau vimokṣāḥ), xem Trường A-hàm 10 (Kinh Chúng tập, Đại 1, tr. 52b12); Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. tr.261: aṭṭha vimokkhā. Htr.: vì lìa vọng động do phân biệt 分別動. VKN: akalpanatā.

63 CDM: đế 諦, trong Tiểu thừa là bốn Thánh đế. Trong Đại thừa, là một đế, tức Thật tướng. VKN. satyamaṇḍa. 64 Htr.: mười hai duyên khởi.

134

BỒ-TÁT

vì từ vô minh cho đến già-chết, thảy đều không bị diệt tận.65 Phiền não là đạo tràng,66 vì biết như thật.67 Chúng sinh là đạo tràng, vì biết vô ngã.68 Tất cả pháp là đạo tràng, vì biết các pháp vốn không. Hàng phục chúng ma là đạo tràng, vì không khuynh động. Ba cõi 69 là đạo tràng, vì không định hướng phải đến.70 Tiếng sư tử hống là đạo tràng, vì là không có gì để sợ. Lực, bốn vô sở úy, bất cộng71 là đạo tràng, vì không khuyết điểm. Ba minh là đạo tràng, vì vô ngại.72 Một niệm73 biết 65 Các bản Hán giống nhau. VKN: eṣa

avidyāsrava(ā?)kṣayatayā, vì vô minh lậu đã (không?) bị diệt tận.

66 Htr.: Dứt hết các phiền não là diệu bồ đề. VKN: sarvakleśpraśamanamaṇḍa.

67 Tri như thật 知如實. Htr.: như thực hiện chứng chân pháp tính 如 實 現 證 真 法 性. VKN: yathābhūtābhisaṃbodhanatayā. 68 Htr.: vì dụng tự tính làm vô ngã. VKN: sattvāsvabhāvatayā, vì chúng sinh vốn không tự tính. 69 Htr.: "Không lìa ngoài ba cõi (Dục, Sắc và Vô sắc giới)." 70 Vô sở thú 無所趣. Htr.: viễn ly nhất thiết phát thú sự 發 趣事, xa rời tất cả mục đích hướng đến. 71 Đây chỉ mười lực, bốn vô sở úy và mười tám pháp bất cộng của Phật. Skt. balavaiśāradyāveṇikasarvabuddhadharmamaṇḍa. 72 Htr.: "Vì xa lìa phiền não, đạt được trí cứu cánh vô dư." VKN: niravaśeṣatvāt kleṣānām, vì đã hoàn toàn diệt tận các phiền não.

73 Htr.: một sát-na tâm.

135

tất cả pháp là đạo tràng, vì thành nhất thiết trí. "Như vậy, này Thiện nam tử, Bồ-tát thích ứng theo các Ba-la-mật mà giáo hóa chúng sinh, thì mọi hành vi, cho đến từng bước chân đi, nên biết, đều từ đạo tràng mà đến;74 an trú trong Pháp Phật vậy.' "Duy-ma-cật giảng Pháp như vậy, bạch Thế tôn, năm trăm trời và người đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Vì thế con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông".

3. Phật bảo Bồ-tát Trì Thế:75

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật."

Trì Thế đáp:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để thăm bệnh ông. Con nhớ, có lần đang ở trong tĩnh thất,76 khi ấy Ma Ba-tuần77 hình trạng như Đế Thích xuất 74 Htr.: "Mọi cử chỉ tới lui, đi đến, dở chân, hạ chân, thảy đều tương ưng với chân thật phát thú, với ba-la-mật-đa, với sự thành thục hết thảy chúng sinh, với sự nhiếp thọ Chính pháp, với sự cúng dường Như Lai."

75 Bồ-tát Trì Thế 持世. Ckh.: Trì Nhân 持人. VKN: Jagatindhara; Cf. Rāṣṭrapālaparipṛccha, Mahāvyutpatti. 76 Htr.: tại tự trú xứ 在自住處. VKN: vihāre viharāmi, đang ở trong một tinh xá.

77 Ma Ba-tuần 魔波旬. CDM, Triệu nói: "Ba-tuần, tiếng Tần gọi là Sát giả hay Cực ác, vì là nguyên nhân đoạn thiện căn, và tội lớn nhất là chống Phật, nhiễu loạn Tăng." Htr.: 136

BỒ-TÁT

hiện cùng với mười hai ngàn thiên nữ theo sau đàn hát, đi đến chỗ con. Sau khi cúi đầu đảnh lễ dưới chân con, họ chắp tay đứng sang một bên. Con tưởng đó là Đế Thích nên nói: 'Xin chào Kiều-thica.78 Dù ông đã thành tựu nhiều phước báo, nhưng không nên phóng túng. Ông nên quán ngũ dục là vô thường để tìm cầu gốc rễ thiện. Hãy tìm cầu pháp chắc thật cho thân thể, sinh mạng và tài sản này.

' Ma liền nói: 'Thưa Đại Chính sỹ, xin ngài nhận lấy mười hai ngàn thiên nữ này để hầu hạ ngài, lo việc quét dọn.

' Con bảo: 'Này Kiều-thi-ca,

chớ đem cho Sa-môn họ Thích món quà phi pháp như vậy. Nó không thích hợp với tôi. '

"Con chưa dứt lời thì Duy-ma-cật chợt đến và nói: 'Nó đâu phải là Đế Thích. Nó là Ma đến quấy nhiễu ngài đấy.

' Rồi ông quay sang bảo Ma: 'Hãy

cho ta các cô gái này. Như ta thì có thể nhận. ' Ma

kinh sợ, nghĩ rằng, 'Duy-ma-cật có thể gây hại ta chăng?' Nó bèn muốn ẩn hình nhưng không được. Nó vận dụng hết thần lực cũng không thể bỏ đi được. Chợt trên không có tiếng vọng xuống: 'Này Ba-tuần, hãy cho ông ấy các thiên nữ thì mới có thể đi được.

' Sợ quá, Ma đành dâng hết các thiên nữ cho Duy-ma-cật. Ông mới nói với các người ác ma oán 惡魔怨. Skt. Māra-Pāpīyas. 78 Kiều-thi-ca 憍尸迦; Skt. Kauśika. CDM, Thập nói: Kiềuthi là họ, tên chữ là Ma-ca-đà. 137

nữ: 'Ma đã đem các cô cho ta. Bây giờ các cô hãy phát tâm cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề. '

"Đoạn ông tùy chỗ thích hợp giảng pháp cho họ nghe, giúp họ phát đạo ý.79 Ông bảo: 'Các cô đã phát đạo ý,80 có thể tìm thấy niềm vui nơi pháp81 thay vì nơi ngũ dục thế gian.'

"Các Thiên nữ liền hỏi ông: 'Vui nơi pháp là thế nào?'

"Ông đáp: 'Là vui thường tin Phật; vui muốn được nghe Pháp; vui cúng dường Tăng; và vui dứt bỏ năm dục;82 vui quán sát năm uẩn là kẻ thù, vui quán sát bốn đại83 như rắn độc, vui quán sát các nội xứ như xóm hoang; vui tùy thuận hộ trì đạo 79 Htr.: "Khiến họ phát tâm hướng đến chính đẳng bồ-đề." 80 Đạo ý 道意. Htr.: vô thượng chính đẳng giác tâm 無上正 等覺心. VKN: bodhicitta.

81 Pháp lạc 法樂. Htr.: đại pháp uyển lạc 大法苑樂, lạc thú trong vườn Chính pháp. VCS (Đại 38, tr.1062c29): "Đó là Chính thanh tịnh. Nhân bởi pháp này mà sinh lạc, nên nói là đại uyển pháp lạc.

" VKN: dharmārāmarati.

82 Htr. có thêm hai lạc: "vui vì vĩnh viễn xuất ly ba cõi; vui vì không còn y trú nơi các sở duyên (không còn lệ thuộc các đối tượng ngoại giới).

" VKN: traidhātukān nissaraṇaratiḥ

viṣayeṣv aniśritaratiḥ.

83 Htr.: Đối với các giới 界; Khuy Cơ (VCS), đây chỉ 18 giới (dhātu), phù hợp ngữ cảnh (uẩn, xứ, giới). 138

BỒ-TÁT

ý84; vui thấy mình lợi ích cho chúng sinh; vui kính dưỡng Thầy; vui rộng rãi thực hành bố thí;85 vui kiên trì tịnh giới;86 vui nhẫn nhục khoan hòa; vui siêng tu thiện căn; vui thiền định không loạn tưởng; vui có tuệ sáng suốt sạch không cáu bẩn;87 vui trải rộng tâm bồ-đề; vui vượt thắng tà ma; vui nhổ gốc phiền não; vui làm thanh tịnh cõi đất Phật; vui tu tập các công đức để thành tựu thân tướng tốt đẹp; vui làm đẹp đạo tràng; vui nghe Pháp thậm thâm mà không sợ hãi; vui trong ba cửa giải thoát;88 không vui với phi thời tiết; vui gần gũi đồng học,89 vui tâm không hận thù ác hại giữa những người phi đồng học; vui ngăn ngừa90 bằng 84 Đạo ý 道意. Htr.: bồ đề tâm 菩提心. 85 Htr.: "Vui lìa keo kiệt trong sự bố thí. " VKN: dāne

saṃvibhāgaratiḥ.

86 Htr.: "Vui không khinh nhờn trong sự trì giới. " VKN:

śīleṣv aśaithilyaratiḥ.

87 VKN: prajñāyām apagatakleśāvabhāsaratiḥ, vui với sự chói sáng không ô nhiễm trong trí Bát-nhã. 88 Htr.: "Vui hiện tiền quán sát trong ba cửa giải thoát. Vui hiện tiền vươn đến bát-niết-bàn. Vui không phải phi thời mà quán sát.

" VKN: trivimokṣamukhaparijayaratiḥ nirvāṇārambaṇaratiḥ bodhi-maṇḍalāṃkāraratiḥ na cākālaprāptiratiḥ.

"

89 Htr.: đồng loại sinh 同類生. VCS giải thích: "đồng loại với những người tu phạm hạnh xuất thế. " VKN:

sabhāgajana, hạng người cùng loại, cùng tính khí. 90 Hán: tương hộ 將護. VKN: visarjana, xa lánh. 139

hữu tri thức xấu; vui khi ở gần thiện tri thức;91 vui vì tâm hoan hỷ thanh tịnh; 92 vui thực hành vô lượng pháp đạo phẩm. Đó là những niềm vui nơi Pháp của Bồ-tát.'

"Nghe vậy, Ma bảo các thiên nữ: 'Ta muốn các ngươi cùng ta trở về Thiên cung.' "Các thiên nữ nói: 'Ông đã đem chúng tôi cho cư sỹ. Chúng tôi thấy vui nơi Chính Pháp, chẳng còn ham muốn thú vui nơi năm dục.

'

"Ma nói với Duy-ma-cật: 'Cư sỹ hãy buông thả những thiên nữ này. Vì Bồ-tát là người sẵn lòng ban cho tất cả những gì mình có.

'

"Duy-ma-cật nói: 'Ta đã buông bỏ rồi. Ngươi có thể mang họ đi để hết thảy chúng sinh có thể thành tựu ước nguyện như pháp.'

"Các thiên nữ quay hỏi Duy-ma-cật: 'Ở Ma cung chúng tôi phải sống như thế nào?' "Duy-ma-cật đáp: 'Này các cô, có Pháp môn được gọi là Ngọn đèn vô tận;93 các cô nên học. Ví như, 91 Bản La-thập nhảy một đoạn, Htr.: "Vui vì khéo nhiếp thọ trong phương tiện thiện xảo.

" VKN: upāye saṃgraharatiḥ.

92 Htr.: "Vui vì ở nơi các pháp mà hoan hỷ tín thọ. " VKN:

dharmaprītiprāmodyaratiḥ.

93 Vô tận đăng 無盡燈. VCS: "Vì để sự lưu truyền Chính pháp không bị gián đoạn mà nói Vô tận đăng. " VKN:

akṣayapradīpa. Ckh.: "Có vị Thiên tên là Vô Tận, thường 140

BỒ-TÁT

một ngọn đèn có thể được dùng để mồi sáng hàng trăm ngàn ngọn đèn khác, do đó bóng tối sẽ được soi sáng và ánh sáng này sẽ không bao giờ tắt. Cũng vậy, các cô, một Bồ-tát dẫn đường hàng trăm ngàn chúng sinh khiến cho họ phát tâm cầu giác ngộ tối thượng; mà Đạo ý của Bồ-tát không hề tắt ngúm.Cứ mỗi lần thuyết pháp là mỗi lần tăng thêm tất cả pháp thiện cho mình. Cho nên gọi là Vô tận đăng. Dù các cô có ở nơi cung điện của Ma, các cô hãy nên dùng Pháp Vô tận đăng này để dẫn dắt vô lượng con trai, con gái của Trời khiến phát tâm cầu giác ngộ, vừa để báo Phật ân vừa làm lợi chúng sinh.'

"Khi ấy các thiên nữ cúi đầu lễ dưới chân Duy-macật rồi theo Ma về cung điện. Trong phút chốc họ biến mất cả. Bạch Thế tôn, Duy-ma-cật thần thông siêu việt, biện tài và trí tuệ như vậy, con không đủ khả năng viếng thăm người".

4. Phật bảo một người con trai của trưởng giả tên Thiện Đức:94

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật."

mở cửa Pháp.

" Có lẽ đọc là deva (thiên), thay vì dīpa (đèn). 94 Trưởng giả tử Thiện Đức 長者子善德. Htr.: Tô-đạt-đa 蘇 達多. Ckh.: Thiện Kiến 善見. VKN: Sudatta-śreṣṭhiputra. Cùng tên với Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍada). VCS: "Tô-đạtđa, đây nói là Thiện Thí 善施, vì hay giúp đỡ những người cùng khổ."

141

Thiện Đức đáp:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đi thăm bệnh ông ấy. Vì nhớ lại có lần con tổ chức một đại hội bố thí95 tại nhà thân phụ để cúng dường hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn, các ngoại đạo, các người bần cùng, hạ tiện, cho đến cả ăn mày. Đại hội kéo dài đến bảy ngày, và khi kết thúc Duy-ma-cật đã đến nói với con: 'Ồ, con trai nhà trưởng giả! Đại hội bố thí không phải như ông đã tổ chức. Nó phải là đại hội bố thí pháp.96 Đại hội bố thí vật chất97 như vậy có ích gì.'

"Con hỏi: 'Thưa Cư sỹ, thế nào là Hội Pháp thí?' "Ông đáp: 'Pháp thí không có trước cũng không có sau. 98 Trong một lúc mà cúng dường hết thảy 95 Đại thí hội 大施會. Htr.: Đại tự hội 大祠會. CDM, "Thập

nói, Đại thí hội có hai loại: 1. Chỉ bố thí chứ không dùng lễ pháp. 2. Tổ chức tế tự theo nghi thức ghi trong các sách ngoại đạo, kiêm cả việc bố thí.

" Skt. mahāyajña, đại tế đàn,

có 5 loại: bhūtayajña (cúng thức ăn cho mọi loài sinh vật), manuṣyayajña (tế tự cho loài người), pitṛyajña (tế tự tổ tiên), devayajña (tế tự chư thiên), brahmayajña (tế tự Phạm thiên). Đề cập ở đây là loại thứ ba, tế tự để dâng cúng các Tổ phụ. 96 Pháp thí hội 法施之會. Ckh.: Tự pháp từ 祀法祠. Htr.: pháp thí từ hội. VKN: dharmayajña.

97 Tài thí hội 財施會. Ckh.: tư dục từ 欲祠. Htr.: tài thí từ 財施祠. VKN: āmiṣayajña.

98 CDM, Thập nói: "Sự phân phát tài vật phải theo thứ tự kẻ trước người sau. Không thể phát một lần cho tất cả." 142

BỒ-TÁT

chúng sinh. Đó là Đại hội Pháp thí.' " 'Nghĩa là sao?' - Con hỏi.

"Ông mới đáp: 'Nghĩa là, bằng bồ-đề mà phát khởi từ tâm;99 bằng sự cứu độ chúng sinh mà khởi bi tâm;100 bằng sự duy trì Chính pháp mà khởi hỷ tâm;101 bằng sự nhiếp thủ trí tuệ102 mà hành xả tâm. "Bằng sự vượt thắng lòng tham lam bủn xỉn103 mà khởi bố thí ba-la-mật; bằng sự giáo hóa người phạm giới mà tu giới ba-la-mật; bằng vô ngã mà khởi nhẫn nhục ba-la-mật; bằng sự lìa tướng thân tâm mà khởi tinh tấn ba-la-mật; 104 bằng bồ-đề tướng 105 mà khởi thiền ba-la-mật; 106 bằng nhất 99 Htr.: "Bằng hành tướng của Vô thượng bồ-đề mà dẫn phát đại từ.

" VKN: bodhyākārābhinirhṛtā mahāmaitrī. 100 Htr.: "Bằng hành tướng giải thoát của các hữu tình mà dẫn phát đại bi.

" VKN: saddharmasaṃgrahābhinirhṛtā mahākaruṇā, đại bi được dẫn phát bởi sự nhiếp thọ Chính pháp.

"

101 Htr.: "Bằng hành tướng tùy hỷ của các hữu tình mà dẫn phát đại hỷ."

102 Htr.: "Bằng hành tướng nhiếp thủ của trí mà nhiếp thọ Chính pháp."

103 Htr.: "Bằng hành tướng tịch tĩnh điều phục… " VKN:

śāntadāntābhinirhṛtā dānapāramitā. 104 Lth. & Htr. giống nhau. Xem cht. dưới. 105 Htr.: "Vì hành tướng của giác chi tối thắng…" 106 Lth. & Htr., đồng. VKN: bodhyaṅgābhinirhṛtā vīryapāramitā; kāyacittavivekābhinirhṛtā dhyānapāramitā, hành giác chi dẫn phát tinh tấn ba-la-mật; viễn ly thân tâm 143

thiết trí107 mà khởi bát-nhã ba-la-mật. "Bằng sự giáo hóa chúng sinh mà khởi Không; bằng sự không xả hữu vi 108 mà phát khởi Vô tướng; bằng sự thị hiện thọ sinh109 mà khởi Vô tác.110

"Bằng sự hộ trì chính Pháp mà khởi phương tiện lực; vì để cứu độ chúng sinh mà khởi bốn nhiếp pháp;111 bằng sự kính thờ tất cả112 mà quyết tâm quét sạch kiêu mạn; ở nơi thân, mạng, tài sản mà khởi ba pháp chắc thật;113 ở trong sáu niệm114 mà dẫn phát thiền ba-la-mật.

107 Htr.: "Bằng hành tướng của sự nghe trí nhất thiết trí." 108 Htr.: "Bằng hành tướng sửa trị hết thảy hữu vi. " VKN:

saṃskṛtaparikarmābhinirhṛtā.

109 Htr.: "Bằng hành tướng của sự thọ sinh do cố tác ý…" VKN: saṃcintyopapattyabhinirhṛtā, được dẫn phát bởi sự biến hóa sinh bằng cố ý. Tức Bồ-tát thọ sinh do ý nguyện chứ không do nghiệp lực

110 Htr.: vô nguyện.

111 Htr.: "Bằng hành tướng của sự khéo léo tu tập bốn nhiếp sự mà dẫn phát mạng căn.

" VKN: saṃgrahavastvabhinirhṛtaṃ jīvendri-yaṃ. 112 Htr.: "Bằng hành tướng kính thờ như tôi tớ đối với hết thảy chúng sinh."

113 Htr.: "Bằng hành tướng đem những gì không bền chắc mà đổi lấy tất cả những gì bền chắc. " VCS (tr.66c28): "Tài

sản thuộc sinh tử hữu lậu là thứ không bền chắc mà đổi lấy (mậu dịch) tài sản bền chắc là xuất thế vô lậu." 114 Htr.: sáu tùy niệm (Skt. saḍ anusmṛtayaḥ). Tức niệm 144

BỒ-TÁT

khởi pháp tư niệm; ở nơi sáu điểm hòa kính mà khởi tâm chất trực;115 vì chân chính tu hành pháp thiện mà khởi tịnh mạng;116 vì sự hoan hỷ thanh tịnh của tâm117 mà khởi lên sự gần gũi Hiền Thánh trí; bằng sự không ghét bỏ người xấu mà khởi lên sự chế ngự tâm;118 vì pháp xuất gia mà khởi thâm tâm;119 bằng như thuyết mà hành120 mà khởi đa văn; vì pháp vô tránh121 mà phát khởi đời sống nhàn tĩnh;122 bằng thú hướng Phật đạo mà phát Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí, niệm giới và niệm chư thiên.

115 Htr.: "Bằng hành tướng của sự tu tập các pháp tịnh diệu mà dẫn phát ý lạc.

" VKN: saṃrañjanīyadharmābhinirhṛto 'dhyāśaḥ, bằng pháp hòa kính mà dẫn phát ý chí hướng thượng (tăng thượng ý lạc).

116 Tịnh mạng 淨命. VKN: ājīvapariśuddha, sự trong sạch trong cuộc sống (mưu sinh).

117 VKN: prasādaprāmodyasevana, thân cận với niềm hoan hỷ của tâm tịnh tín.

118 VKN: anāryeṣu pratighātābhinirhṛtā cittanidhyapti, bằng sự ức chế giữa những hạng phi thánh mà dẫn phát tâm tư quyết trạch.

119 VKN: pravrajyābhinirhṛto

'dhyāśayaḥ, bằng sự xuất gia

mà dẫn phát ý chí hướng thượng.

120 Htr.: "Vì hành tướng của sự thường tu tập trung đạo…" 121 Vô tránh pháp. Skt. araṇadharma. La-thập: "Với vật không nghịch; với pháp không trái, gọi là vô tránh." 122 Không nhàn xứ 空閑處. Htr.: a-luyện-nhã xứ 阿練若處. VKN: araṇyavāsa, lâm cư, sống ẩn dật trong rừng. 145

khởi đời sống độc cư;123 vì để cởi trói chúng sinh mà phát khởi các giai đoạn tu hành;124 vì để được các hình tướng tốt đẹp và làm thanh tịnh đất Phật mà phát khởi nghiệp phước đức;125 vì để biết tâm niệm hết thảy chúng sinh để tùy nghi nói Pháp mà phát khởi nghiệp của trí;126 vì để hiểu rõ các pháp vốn không thủ cũng không xả, thâm nhập cánh cửa nhất tướng,127 mà phát khởi nghiệp của tuệ;128 vì để tận diệt mọi phiền não, mọi chướng ngại và bất thiện pháp, mà phát khởi tất thảy thiện nghiệp; vì để chứng nghiệm tất cả trí tuệ và tất cả thiện pháp mà phát khởi các pháp trợ Phật đạo.129 "Hết thảy những điều trên, này Thiện nam tử, là Đại hội Pháp thí. Nếu Bồ-tát an trú nơi Đại hội 123 Hán: yển tọa 宴坐. Skt. pratisaṃlayana. 124 Tu hành địa 修行地. Htr.: du-già sư địa 瑜伽師地, chỉ trình độ tu tập. VKN. yogācārabhūmi. 125 Htr.: quảng đại diệu phước tư lương 廣大妙福資糧. VKN: puṇyasaṃbhāraḥ, tư lương của phước. 126 Trí nghiệp 智業. Htr.: quảng đại diệu trí tư lương 廣大妙 智 資 糧 (chất liệu cho trí quảng đại). VKN: jñānasaṃbhāraḥ, tư lương của trí.

127 Nhập nhất tướng môn . Htr.: nhất chính lý môn ngộ nhập 一正理門悟

128 Tuệ nghiệp 慧業. Htr.: quảng đại diệu trí tư lương 廣大 妙慧 資糧(chất liệu cho tuệ quảng đại). VKN: prajñānasaṃbhāraḥ, tư lương của bát-nhã. 129 Tức các bồ đề phần, Skt. bodhipakṣyadharma. 146

BỒ-TÁT

Pháp thí, thì đó là Đại thí chủ, và cũng là ruộng phước cho hết thảy thế gian.'

"Bạch Thế tôn, khi Duy-ma-cật giảng Pháp này xong, trong chúng Bà-la-môn có hai trăm người lắng nghe đã phát tâm tầm cầu giác ngộ tối thượng. Bản thân con lúc đó cảm thấy tâm lắng đọng, thanh tịnh, tán thán là chưa từng có. Con bèn làm lễ bái tạ dưới chân ông và cởi ra vòng trân châu vô giá dâng tặng ông. Nhưng ông không nhận. Con nói: 'Thưa Cư sỹ, xin ngài nhận lấy tặng phẩm này rồi muốn sử dụng sao tùy ý. ' Ông

lấy vòng trân châu, chia ra hai phần, cho người ăn xin tồi tàn nhất một phần trong hội này; phần kia cho đức Nan Thắng Như Lai.130 Hết thảy chúng hội hiện diện đều có thể nhìn thấy Nan Thắng Như Lai trong quốc độ Quang minh.131 Lúc ấy họ cũng thấy phía trên đức Phật kia nửa vòng trân châu ấy biến thành đài báu trang nghiêm trên bốn cột trụ, bốn mặt đều được trang nghiêm, rõ ràng không che khuất nhau.

130 Nan Thắng Như Lai 難勝如來. Ckh.: Đầu-ba-biến (Hán dịch Cố Thọ) 頭波變 (漢言固受). VKN: Duṣprasahatathāgata. 131 Quang minh quốc độ 光明國土. Ckh.: Viêm khí 炎氣. Htr.: Dương diệm thế giới 陽焰世界. VCS: "Thế giới hư huyễn, cho nên nói là Dương diệm. " VKN: Marīcilokadhātu.

147

"Sau thị hiện biến hóa thần kỳ này, Duy-ma-cật nói: 'Ai bố thí cho người hành khất nghèo hèn nhất với tâm bình đẳng, là hành động không khác với phước báo của Như Lai, vì nó xuất phát từ lòng đại bi không mong đáp trả. Đó chính là viên mãn Pháp thí vậy.'

"Sau khi chứng kiến thần lực và nghe giảng pháp của Duy-ma-cật, người hành khất thấp hèn nhất trong thành cũng đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Cho nên con không đủ khả năng đi thăm bệnh Duy-ma-cật."

Các Bồ-tát từng mỗi vị trình bày những lần gặp Duy-ma-cật như vậy, đều nói không có khả năng đi thăm bệnh ông.*

* Bản Lth., hết quyết thượng. Htr., hết quyển 2. 148

CHƯƠNG NĂM

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH1

Lúc ấy, Phật nói với Văn-thù-sư-lợi:2 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật".

Văn-thù đáp:

"Bạch Thế tôn, với bậc Thượng nhân ấy, không dễ đối đáp. Vì ông đã thâm nhập thật tướng, thuyết giảng tài tình các yếu nghĩa của Phật Pháp. Tài biện thuyết của ông thông suốt, trí tuệ của ông vô ngại. Ông biết rõ tất cả pháp thức của Bồ-tát; đã bước vào kho tàng huyền nhiệm của chư Phật; hàng phục mọi thứ Ma bằng du hý thần thông;3 trí tuệ và phương tiện đều sở đắc vẹn toàn.4 Tuy vậy 1 Các bản Hán, phẩm V. Ckh.: phẩm "Chư pháp ngôn" 諸法 言品. VKN: Phẩm IV, Glānapratisaṃmodanā-parivarta, phẩm Ủy lạo người bệnh.

2 Văn-thù-sư-lợi 文殊師利. Htr.: Diệu Cát Tường 妙吉祥. Skt. Mañjuśrī-kumārabhūta.

3 VKN: sarvamārasthānavivartanakuśalamahābhijñāvikṝditaḥ, du hý bằng đại thần thông, khéo léo đẩy lui tất cả Ma.

4 Htr.: xảo tiện vô ngại 巧便無礙, vận dụng phương tiện khéo léo thông suốt. VKN: upāyakauśalya-gatiṃgataḥ.

con sẽ vâng Thánh chỉ đến thăm bệnh ông" .

Bấy giờ, trong chúng, các vị Bồ-tát, các đại đệ tử của Phật; Đế Thích, Phạm thiên, cùng bốn vị Thiên vương, thảy đều tự nghĩ: "Nay hai vị Đại sỹ Văn-thù và Duy-ma-cật gặp nhau, ắt sẽ nói pháp vi diệu". Cho nên tám ngàn Bồ-tát, năm trăm Thanh văn, hàng trăm ngàn trời, người đều muốn đi theo Văn-thù-sư-lợi.

Rồi thì, Văn-thù-sư-lợi cùng với đoàn tùy tùng cung kính vây quanh gồm các Bồ-tát, chúng Đại Đệ tử, và các trời, người, cùng vào thành lớn Tỳda-ly. Lúc bấy giờ, Trưởng giả Duy-ma-cật tâm niệm: "Văn-thù-sư-lợi và đoàn tùy tùng đang đến". Ông bèn dùng thần lực khiến cho nội thất trống rỗng. Tất cả đồ đạc cho đến gia nhân đều biến mất hết; chỉ đặt mỗi cái giường bệnh để nằm mà thôi. Tiếp theo, bản La-thập nhảy một đoạn; Htr.: "Sở hành pháp giới tối thắng không hai, không tạp, đã rốt ráo đến bờ bên kia; có thể ở nơi pháp giới của một tướng trang nghiêm (VKV: ekavyūhadharmadhātu: thể giới một yếu tính thẩm mỹ tuyệt đối) mà diễn thuyết pháp môn được trang nghiêm bằng vô hạn yếu tính; thấu triệt căn tính và hành vi của tất cả chúng sinh; khéo léo sử dụng thần thông tối thắng của sự du hý; đạt đến mức hoàn hảo phương tiện thiện xảo của đại trí tuệ; hoàn toàn tự tại vô ngại vô úy để quyết trạch mọi vấn đáp; các hạng thấp kém không thể đối đầu với mũi nhọn ngôn từ biện luận của ông ấy."

150

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

Văn-thù-sư-lợi đi vào nhà, thấy căn nhà trống không, không có gì cả, chỉ một mình Duy-ma-cật nằm trên giường bệnh.

Duy-ma-cật nói:

"Xin chào5 ngài Văn-thù-sư-lợi. Ngài bằng tướng không đến mà đến, tướng không thấy mà thấy6" .

Văn-thù-sư-lợi đáp:

"Thật như vậy, Cư sỹ, nếu đã đến thì không còn đến nữa. Nếu đã đi thì không còn đi nữa.7 Vì sao? Đến, không từ đâu đến. Đi, không đi về đâu.8 Cái đã có thể bị thấy thì không còn bị thấy nữa. Nhưng 5 Thành ngữ để chào, nguyên Phạn: svāgatam, Hán: thiện lai 善來, đến an lành. Về mặt từ nghĩa luận, lời chào này trở thành cảnh ngữ khơi dậy luận điểm triết học. 6 Htr. còn thêm: "Không nghe mà nghe. " VKN: svāgataṃ

mañjuśriyo (a)svāgataṃ mañjuśriyaḥ anāgatasyādṛṣṭaśrutapūrvasya darśanam, "Văn-thù khéo đến. Vănthù chưa đến mà đã khéo đến; trước khi nghe và không thấy mà thấy."

7 VKN: āgato na sa bhūya āgamiṣyati yaś ca gato na bhūyo gamiṣyati, đã đến, thật vậy, nó sẽ không (bị) đến; cái gì đã đi, nó sẽ không (bị) đi.

8 Htr.: "Không phải do cái đã đến mà có khái niệm (thi thiết) về sự đến. Không phải do cái đã đi mà có khái niệm về sự đi.

" Khuy Cơ, VCS (Đại 38, tr. 1069c24) lưu ý: "Chỗ này, bản La-thập và bản Huyền Trang không giống nhau." VKN: na cāgatasyāgamanaṃ prajñāyate na ca gatasya gamanaṃ, cái đã đến không giả thiết khái niệm về sự đến; cái đã đi không giả thiết khái niệm về sự đi. 151

hãy gác việc này qua một bên. Cư sỹ, bệnh của ông, có kham nỗi không? Việc điều trị thế nào, có thuyên giảm chứ không tăng phải không? Thế tôn ân cần gởi lời hỏi thăm vô lượng.9 Cư sỹ, bệnh này khởi lên bởi nguyên nhân nào? Bệnh phát sinh đã bao lâu? Dứt nó bằng cách nào?"

Duy-ma-cật đáp:

"Si và hữu ái là nguồn gốc của bệnh tôi.10 Vì hết thảy chúng sinh bệnh mà tôi bệnh. Bao giờ hết thảy chúng sinh đạt đến chỗ không bệnh, bệnh tôi sẽ hết. Vì sao? Bồ-tát, vì chúng sinh mà đi vào sinh tử. Có sinh tử thì có bệnh. Nếu hết thảy chúng sinh được thoát ly bệnh khổ thì Bồ-tát không còn bệnh. Ví như, vị trưởng giả chỉ có đứa con một; khi người con ấy bị bệnh, cha mẹ nó cũng bị bệnh. Nếu nó bình phục thì cha mẹ nó khỏe. Cũng vậy, Bồ-tát yêu thương chúng sinh như cha mẹ yêu con, nên chúng còn bệnh thì Bồ-tát còn bệnh; khi chúng hết bệnh, Bồ-tát lành bệnh. Câu hỏi tiếp theo là, bệnh của Bồ-tát từ đâu phát sinh? Bệnh của Bồ-tát xuất phát từ tâm đại bi".

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Sao thất này trống không và 9 Hán: trí vấn vô lượng 致問無量. VCS: "Lời nhắn gởi thì ngắn gọn; nhưng thâm ý hỏi thăm thì vô lượng." 10 Htr.: "Cũng như vô minh (avidyā) và hữu ái (bhavatṛṣṇā) của chúng sinh sinh khởi đã từ lâu đời; bệnh của tôi cũng phát từ lâu như vậy."

152

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

chẳng có người hầu?"11

Duy-ma-cật đáp: "Hết thảy quốc độ của chư Phật đều không, thưa ngài Văn-thù". Lại hỏi: "Quốc độ của chư Phật do cái gì mà không?"12

Lại đáp: "Vì Không nên không".13 Lại hỏi: "Đã Không, cần gì Không nữa?"14 Lại đáp: "Vì vô phân biệt Không, cho nên Không".15

Lại hỏi: "Không,16 có thể phân biệt ư?" 11 VCS, Đại 38, tr. 1070b22, "Hỏi thất không, là hỏi về pháp không. Hỏi thị giả không, là hỏi về nhân không." 12 CDM, Đại 38, tr. 372c11,

"Thập nói, căn nhà do không

có vật gì cả nên trống không. Cõi Phật do bởi lý gì mà không?"

13 CDM,

"Thập nói, không có (vô 無, Skt. abhava) vì không có vật gì. Rỗng không (không 空, Skt. śūnya), vì quốc độ tính Không. Triệu nói, không đầu là trí không; không sau là pháp không.

" VKN: śūnyatayā śūnyāni, (chúng là) Không bởi tính Không.

14 Lth.: hà dụng không 何用空. Htr.: vi thị thùy không 為是 誰空, là cái không của ai (= của cái gì)?" VKN: śūnyatāyāḥ kā śūnyatā? Cái gì là tính Không của tính Không (Của tính Không là tính Không gì)?

15 Htr.: "Không này là Không của vô phân biệt. " VKN:

apari-kapanāś ca śūnyatāyāḥ śūnyātāḥ, vô phân biệt là tính không của tính Không.

16 Htr.: Không tính 空性.

153

Lại đáp: "Mọi phân biệt cũng Không".17 Lại hỏi: "Phải tìm Không ở đâu?"

Lại đáp: "Phải tìm trong sáu mươi hai kiến chấp".18

Lại hỏi: "Sáu mươi hai kiến chấp phải tìm ở đâu?" Lại đáp: "Nên tìm trong giải thoát của chư Phật". Lại hỏi: "Tìm sự giải thoát của chư Phật ở đâu?" Lại đáp: "Nên tìm trong tâm hành của hết thảy chúng sinh".

Và ông tiếp: "Ngài có hỏi, sao tôi chẳng có gia nhân. Vâng, bọn Ma và các Ngoại đạo là gia nhân của tôi. Vì sao? Vì bọn Ma ưa sinh tử mà Bồ-tát chẳng xả bỏ sinh tử. Ngoại đạo ham kiến chấp mà Bồ-tát bất động trong mọi kiến chấp". Lại hỏi: "Bệnh của cư sỹ thuộc tướng gì?" Lại đáp: "Bệnh tôi vô hình, không thể thấy".19 Lại hỏi: "Bệnh này hiệp với thân hay hiệp với 17 Htr.: "Cái hay phân biệt này cũng không. Vì sao? Tính Không không thể phân biệt thành Không. " VKN: yenāpi

parikalpyeta tad śūnya na ca śūnyatā śūnyatām parikalpayati, cái do bởi nó mà phân biệt, cái đó là Không; không phải tính Không phân biệt thành Không. 18 Trường A-hàm 14, kinh 21. Phạm động, Đại 1, tr. 89c23. Cf. Pali, Brahmajāla-sutta, D.i. tr. 44. 19 Htr.: vô sắc tướng 無色相.

154

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

tâm?"20

Lại đáp: "Nó không phải thân hiệp vì nằm ngoài thân. Cũng không phải tâm hiệp vì tâm vốn như huyễn.21"

Lại hỏi: "Trong bốn đại22, đất, nước, lửa, gió, bệnh

thuộc đại nào?"

Lại đáp: "Bệnh ấy không phải địa đại cũng không lìa địa đại. Thủy, hỏa, phong đại cũng vậy. Nhưng bệnh của chúng sinh phát sinh từ bốn đại. Vì chúng sinh ấy có bệnh, nên tôi bệnh". Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi hỏi Duy-ma-cật23: "Bồ-tát nên vấn an một Bồ-tát đang thọ bệnh như thế nào?"

Duy-ma-cật nói: "Nói về sự vô thường của thân mà chớ nói ghê tởm và từ bỏ thân. Nên nói về thân khổ đau mà không nói hỷ lạc của Niết-bàn. Nói về 20 Lth.: thân hiệp 身合, tâm hiệp 心合. Htr.: thân tương ưng 身相應, tâm tương ưng 心相應.

21 Htr.: tâm như huyễn hóa 如幻化.

22 Tứ đại 四大, Skt. catvāri mahābhūāni. Htr.: tứ giới 四界; Skt. dhātavaś cavāri.

23 Trong bản dịch Huyền Trang thì ngược lại: Duy-ma-cật hỏi Văn-thù. Khuy Cơ (Đại 38, tr. 1071c21) cho rằng, xét theo ý nghĩa, La-thập đã dịch không đúng. Triệu nói (Đại 38, tr. 374c9), theo lẽ thì Duy-ma-cật hỏi. Nhưng để khiến những vị hiện diện chú tâm, và để chính người bệnh tự nói, nêu rõ ý nghĩa vô chứng của Đại thừa. Ckh., VKN, như bản Huyền Trang.

155

vô ngã của thân mà vẫn nói về sự giảng dạy và hướng dẫn chúng sinh24. Nói về thân Không tịch25

mà không nói rốt ráo tịch diệt. Nói về sám hối tội lỗi trong quá khứ nhưng không nói nhập vào quá khứ.

26 Vì đã bệnh nên thương cảm người đang mắc bệnh kia. Biết rằng mình đã chịu đau khổ từ vô số kiếp đời trước; nên hãy làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh. Nên nghĩ nhớ phước mà mình đã tu; hãy suy niệm về mạng thanh tịnh.27 Chớ sinh buồn phiền bức rức; hãy thường xuyên phát khởi tinh tấn.28 Nên hành động như bậc y vương để cứu chữa bệnh người.29 Bồ-tát nên an ủi một Bồ-tát 24 Lth.: giáo đạo chúng sinh 教導眾生. Htr.: khuyến thành thục hữu tình 勸成熟有情. VKN: sattvaparipācanatayā. 25 VKN: kāyaśāntā, sự tịch tĩnh của thân. 26 Htr.: "Không nói tội có di chuyển. " VCS (tr.1072a14):

"Nhị thừa quan niệm ba đời thực hữu. Tội đã được làm trong hiện tại đi vào quá khứ nên nói là di chuyển. Quá khứ có thực thể dẫn đến sự cảm quả trong tương lai. " VKN:

sarvaduścaritadeśanatayā na ca sakrāntayā, (nói về) sự phát lộ tất cả hành vi xấu nhưng không nói có sự việt pháp. 27 Tịnh mạng 淨命; Thập nói: tức là chính mạng. VCS: "Tịnh mạng là gốc rễ thiện.

" VKN: ādiviśuddhatayā, bản lai

thanh tịnh. Các bản Hán đều đọc ājīvaśuddhatayā. 28 Htr.: "Khuyên chớ kinh sợ (vaiśāradya?) mà hãy tinh cần dũng mãnh.

" VKN: sadāvīryārambhāc ca vaidyarājo bhaviṣyasi, hãy luôn luôn phát khởi tinh tấn để trở thành y vương.

29 Xem cht. trên.

156

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

đang bệnh như vậy để khiến cho hoan hỷ" .

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Làm sao Bồ-tát đang bệnh chế ngự được tâm mình?"

Duy-ma-cật đáp: "Bồ-tát đang bệnh nên nghĩ rằng: bệnh này đến từ những phiền não và vọng tưởng điên đảo của nhiều đời trước, không có pháp nào là thật, vậy thì ai đang thọ bệnh?30 Tại sao vậy? Do bốn đại hòa hợp mà giả danh là thân. Bốn đại vô chủ, thân cũng vô ngã. Vả chăng, bệnh khởi đều do bám chấp tự ngã.31 Vì vậy không nên bám chấp tự ngã này.32

"Khi đã tỏ tường nguồn căn của bệnh, Bồ-tát liền loại trừ tưởng về ngã và tưởng về chúng sinh, và tưởng33 về pháp sẽ hiện khởi.34 Bồ-tát nên nghĩ 30 VKN: parikalpakleśasamutthito na punar atra kaścit paramārtha-to dharma upalabhyate yasyaiṣa vyādhiḥ, bệnh này xuất phát từ phiền não vọng tưởng, mà từ chân lý tuyệt đối, không có bất cứ pháp nào là khả đắc như là bệnh. 31 Lth.: trước ngã 著我; Htr.: chấp ngã 執我. 32 Htr.: "Không nên ở trong thân này mà vọng tưởng sinh ra chấp ngã."

33 Lth.: ngã tưởng chúng sinh tưởng 我想眾生想, khái niệm về một tự ngã hay linh hồn (ātmasaṃjñā), khái niệm về một chúng sinh hay một hiện tồn thể (sattvā-sajñā). Htr.: hữu tình ngã tưởng 有情我想. Cf., Vajracchedika, bốn khái niệm về ngã: ātmasaṃjñā (ngã tưởng), sattvāsaṃjñā (chúng sinh tưởng), jīvasaṃjñā (thọ tưởng), pudgalasaṃjñā (nhân tưởng).

157

như vầy: Thân được hợp thành do bởi nhiều pháp. Khởi, chỉ là sự sinh khởi của pháp. Diệt, chỉ là sự hủy diệt của pháp.35Vả lại, các pháp này không nhận biết lẫn nhau. Khi sinh khởi, nó không nói, 'Ta khởi.

' Khi diệt, nó không nói, 'Ta diệt.' Để diệt trừ tưởng về pháp này, Bồ-tát đang bệnh nên nghĩ: 'Tưởng về pháp này cũng là một thứ đảo điên. Cái gì điên đảo, cái đó là đại hoạn. Ta phải rời xa nó.'36 Thế nào là rời xa? Rời xa ngã và ngã sở.

37 Rời xa ngã và ngã sở nghĩa là sao? Rời xa pháp hai.38 Pháp hai nghĩa là sao? Là không nghĩ 34 Lth.: đương khởi pháp tưởng 當起法想. CDM: "Triệu nói, để trừ ngã tưởng mà khởi lên pháp này. " Htr.: an trụ

pháp tưởng 安住法想. khái niệm về pháp an trụ hay thường trụ. Htr.: "An trụ nơi pháp tưởng mà quán pháp do nhân duyên để phá trừ ngã chấp.

" (= Skt. dharmasaṃjñā

pratiṣṭhitavyā).

35 VKN: dharmā evotpadyamānā utpadyante dharmā eva nirudhya-mānāirudhyate, chính pháp đang sinh ấy sinh; chính pháp đang diệt ấy diệt.

36 Htr.: "Ta phải nên trừ diệt nó và cũng tức là trừ diệt hết thảy tai hoạn như vậy của hữu tình." 37 VKN: ahaṃkāramamakāraprahāṇaṃ, loại trừ nhân tố tác thành ý niệm về tự ngã và nhân tố tác thành ý niệm về sở hữu của tự ngã.

38 Pháp hai 二法; chỉ pháp còn tính nhị nguyên đối đãi, hai mặt đối lập. VCS: "Pháp hai tức là pháp mà nội tại và ngoại tại đều tuyệt đối không hiện hành. " Xem phẩm ix,

"Pháp

môn bất nhị."

158

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

đến pháp trong thân lẫn pháp ngoài thân, 39 mà hành nơi bình đẳng.40 Bình đẳng là gì? Đồng đẳng ngã, đồng đẳng Niết-bàn.41 Tại sao như vậy? Vì ngã và Niết-bàn đều không. Tại sao cả hai đều không? Vì chỉ là danh tự, cho nên là không. Hai pháp này như vậy không có quyết định tính.42 "Đạt được tính bình đẳng này rồi thì không còn bệnh nào khác ngoại trừ còn có cái bệnh của không. Cái bệnh của không cũng là không.43 "Bồ-tát đang bệnh ấy cảm nghiệm các cảm thọ bằng cái không được cảm nghiệm. Khi chưa viên 39 VCS: "Quán sự bình đẳng, không di động, không dao động, không có cái được quan sát." 40 Lth.. (行心平等): hành tâm bình đẳng, Triệu nói, "thể

hiện sự bình đẳng của tâm.

" Htr.: quán bình đẳng… VCS

(T38n1782, tr. 1073a24 ): "quán sự bình đẳng của pháp, không động dao…"

41 Htr.: "ngã và Niết-bàn, cả hai đều bình đẳng. " VKN:

ātmasamayatayā ca nirvāṇasamatā, do bởi tính bình đẳng của tự ngã mà có tính bình đẳng của Niết-bàn. 42 Htr.: "Hai pháp này đã không tồn tại, thì còn pháp nào khác hơn nữa là không? Ấy là chỉ bằng vào quy ước của ngôn ngữ (danh tự giả thuyết) mà nói là không." 43 VKN: ubhāv apy etāv apariniṣpannau yad utātmā nirvāṇaṃ ca tena samadarśinā nānyo vyādhiḥ nānyā śūnytatā kartavyā vyādhir eva śūnyatā, chính cả hai cái này, tự ngã và Niết bàn, cũng không chân thật. Bằng quán sát bình đẳng như vậy, kkông có bệnh nào khác, ngoại trừ tính Không. Chính bệnh cũng là tính Không. 159

mãn Phật pháp, thì không thủ chứng sự diệt tận của thọ.

44

"Biết thân là đối tượng của khổ đau, ông nên nghĩ đến chúng sinh ở những cõi thấp kém hơn mà khởi lòng đại bi, rằng 'Ta đã được điều trị. 45 Ta cũng sẽ

điều trị hết thảy chúng sinh.

' Chỉ trừ bệnh chứ

không trừ pháp.46 Chỉ dẫn chúng cắt đứt gốc rễ bệnh. Gốc rễ của bệnh là gì? Đó là có vin níu.47 Từ chỗ có vin níu mà phát sinh gốc rễ của bệnh. Vin níu vào cái gì? Đó là ba cõi. Thế nào là cắt đứt48 sự vin níu? Bằng vô sở đắc. Nếu là vô sở đắc, thì không có sự vin níu. Cái gì là vô sở đắc? Là rời xa hai kiến. Hai kiến là gì? Nội kiến, và ngoại kiến.49 44 Triệu nói,

"Phật pháp chưa được viên mãn, chúng sinh chưa được cứu độ, không riêng mình diệt trừ các cảm thọ để thủ chứng.

"

45 Lth.: điều phục 調伏. Htr.: trừ tật 除疾. 46 Htr.: "Khi điều trị cho mình và cho người, không thấy có một cái gì gọi là được điều trị."

47 Lth.: hữu phan duyên 有攀緣. Htr.: hữu duyên lự有緣慮. Skt. sālambhana, cái luôn luôn cần điểm tựa để hiện hành; cái không bao giờ rời khỏi điểm tựa. VCS (T38n1782, tr. 1073c29): "Duyên lự, là tâm, tâm sở có tính phân biệt, thuộc hữu lậu."

48 Lth.: đoạn 斷. Htr.: ưng tri. Skt. parijñātavya 應知, cần biến tri (=cần triệt để đoạn trừ). 49 VKN: yad idam ātmadṛṣṭiṃ paradṛṣṭiṃ ca, tự ngã và tha nhân.

160

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

Đó là vô sở đắc.50

"Văn-thù-sư-lợi, đó là cách Bồ-tát đang bệnh chế ngự tâm mình. Vì để cắt đứt cái khổ già, bệnh, chết, là bồ-đề của Bồ-tát. Không làm được điều này thì sự tu trị của ông không có sự sắc bén của tuệ.

51 Cũng như, thắng kẻ địch mới gọi là dũng; cũng vậy, dứt trừ cùng lúc già, bệnh, chết, ấy mới là Bồ-tát.

"Bồ-tát đang bệnh lại nên suy ngẫm: 'Bệnh ta không thực cũng không tự hữu. Bệnh của hết thảy chúng sinh cũng không thực và không tự hữu.' Nhưng khi quán như vậy, đối với các chúng sinh mà khởi đại bi từ ái kiến,52 thì nên xả ly ngay. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát đoạn trừ khách trần phiền não53 mà khởi đại bi. Bi do ái kiến tức là có tâm mệt mỏi, chán chường sinh tử. Xả ly được điều đó mới không có sự mệt mỏi chán chường, để dù tái sinh ở 50 Htr.: Nếu không có hai kiến, đó là không có gì sở đắc. 51 Lth.: vô tuệ lợi 無慧利. Htr.: hư khí, bõ công vô ích 虛棄. 52 CDM: "Khởi ái kiến đại bi…, Triệu nói: (…) Nếu quán ấy chưa thuần, thấy chúng sinh mà thương yêu, rồi từ đó mà khởi tâm đại bi.

" Htr.: "Với tâm bị quấn chặt bởi ái và kiến ấy mà khởi tâm đại bi đối với chúng sinh. " VKN:

nānuśaṃsadṛṣṭipatitā sattveṣu mahā-karuṇotpadyate, không do quan điểm phúc lợi trong các chúng sinh mà khởi tâm đại bi.

53 Bụi như người khách chợt đến. (Skt. āgantuka). CDM (Đại 38, tr. 378b09): "Triệu nói, tâm gặp ngoại duyên, phiền não chợt dấy lên, cho nên nói là khách trần. "

161

đâu cũng không còn bị ái kiến che lấp. Tái sinh ở đâu, đều không bị trói buộc để có thể giảng pháp và cởi trói cho hết thảy chúng sinh. Như đức Phật đã nói: 'Không thể có việc tự mình bị trói mà có thể cởi trói cho người. Chỉ khi tự mình không bị trói khi ấy mới có thể cởi trói cho người.' "Cho nên Bồ-tát chớ tự trói buộc mình. Thế nào là trói buộc? Thế nào là cởi mở?54 Tham đắm vị ngọt của thiền là trói buộc của Bồ-tát. Bằng phương tiện mà tái sinh,55 đó là Bồ-tát cởi trói. Lại nữa, không có phương tiện huệ56 là trói buộc; có phương tiện huệ là cởi trói. Không có huệ phương tiện57 là trói buộc; có huệ phương tiện là cởi trói. 54 Tiếp theo, đoạn thiếu trong các bản Hán, VKN: anupāyād bhava-gatiparigraho bodhisattvasya bandhaḥ upāyād bhava-gatigamanaṃ mokṣaḥ, không do phương tiện mà dấn thân vào định hướng tái sinh, đó là hệ phược của Bồ-tát. Do phương tiện mà đi vào định hướng tái sinh, đó là giải thoát của Bồ-tát.

55 Htr.: "Bằng phương tiện thiện xảo và tái sinh trong các hiện hữu, hoàn toàn không có tham đắm." 56 Phương tiện tuệ 方便慧, (Skt. upāyajñāna, tuệ của phương tiện, hay tuệ do bởi phương tiện). Htr.: phương tiện thiện nhiếp diệu tuệ 方便善攝妙慧 tuệ siêu việt được thể hiện khéo léo bằng phương tiện (upāsaṃgṛhītā prajñā). 57 Tuệ phương tiện 慧方便; (Skt. prajñāsaṃgṛhīta upayo, phương tiện của trí tuệ hay do bởi trí tuệ). 162

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

"Không có phương tiện huệ58 là trói buộc, nghĩa là thế nào? Đó là với tâm ái kiến mà Bồ-tát trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sinh; tự điều phục mình trong pháp Không, Vô tướng và Vô tác.59 Như vậy gọi không có phương tiện huệ là trói buộc.

"Có phương tiện huệ là cởi trói, là nghĩa thế nào? Đó là không đem tâm ái kiến mà trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sinh; tự điều phục mình trong pháp Không, Vô tướng và Vô tác mà không mệt mỏi chán chường. Đó gọi là có phương tiện huệ là cởi trói.

"Không có tuệ phương tiện là trói buộc, là nghĩa thế nào? Bồ-tát trụ tham dục, sân nhuế, tà kiến, các thứ phiền não, mà vun trồng gốc rễ các công đức. Đó gọi là không có tuệ phương tiện là trói buộc.60 58 CDM (Đại 38, tr. 378c26): "Thập nói, quán Không mà không thủ; lội hữu mà không dính; đó là xảo phương tiện… Trong đây chỉ lấy sự lội hữu không dính làm phương tiện, nên nói rằng có tuệ mà không có phương tiện. Từ trụ thứ bảy trở lên, tâm thường định, động và tĩnh không khác, cho nên nói là phương tiện tuệ."

59 Htr.: "Tự điều phục bằng… nhưng không trang điểm thân bằng các tướng hảo… cho nên, không có phương tiện…" 60 Htr.: "Bồ-tát an trụ các kiến, tất cả phiền não, triền phược, tùy miên, tu các gốc rễ thiện mà không hồi hướng vô thượng chính đẳng bồ-đề, chấp trước sâu dày, đó là Bồ-tát không có diệu tuệ được nhiếp bởi phương tiện thiện xảo, được gọi là bị trói buộc."

163

"Có Tuệ phương tiện là cởi trói, là nghĩa thế nào? Bồ-tát đã xa lìa trụ tham dục, sân nhuế, tà kiến, các thứ phiền não, mà vun trồng gốc rễ các công đức, rồi hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồđề. Đó gọi là có Tuệ phương tiện là cởi trói. "Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát bệnh nên quán các pháp như vậy. Rồi lại quán thêm nữa. Quán thân này61 vô thường, khổ, không, phi ngã; đó gọi là tuệ. Mà dù thân đang bệnh ông vẫn ở lại cõi sinh tử vì lợi ích của chúng sinh, không thấy mệt mỏi; đó gọi là phương tiện.

"Rồi lại quán thân. Thân không lìa bệnh, bệnh không lìa thân. Ấy là bệnh, ấy cũng là thân; không phải mới, không phải cũ. Đó gọi là tuệ. 62 Giả sử

thân mang bệnh, mà không cần dứt trừ nó vĩnh viễn. Đó gọi là phương tiện.

"Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát bệnh nên chế ngự tâm63 mình như vậy. Không trụ trong đó64; cũng không trụ nơi tâm không được chế ngự. Vì sao vậy? Vì trụ ở tâm không được chế ngự, là pháp của người ngu. Nếu trụ nơi tâm đã được chế ngự, đó là pháp 61 Htr.: "Quán thân cùng với bệnh đều là vô thường…" 62 Htr.: "Thân, tâm và các thứ tật bệnh, lệ thuộc lẫn nhau, lưu chuyển từ vô thủy, sinh diệt không gián đoạn, không phải mới, không phải cũ. Đó gọi là tuệ." 63 VKN: cittam nidhyapayitavyaṃ.

64 Tức trong tâm đã được chế ngự.

164

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

của Thanh văn. Vì vậy Bồ-tát chẳng trụ ở tâm được chế ngự hay không được chế ngự. Xa lìa cả hai; đó là hành của Bồ-tát.65 Khi ở sinh tử vẫn không hành ô uế;66 trụ nơi Niết-bàn mà không vĩnh viễn diệt độ; đó là hành của Bồ-tát.67 Không theo hành phàm phu cũng không phải hành Hiền Thánh; đó là hành của Bồ-tát. Hạnh không nhơ cũng không tịnh; đó là hành của Bồ-tát. Dù siêu quá hành của Ma vẫn thị hiện để khuất phục bầy Ma;68 đó là hành của Bồ-tát.69 Cầu nhất thiết trí 65 VKN: yad atrāsthānam ayaṃ bodhisatvasya gocaraḥ, nơi nào không có điểm đứng (trú xứ), nơi đó là hoạt trường (sở hành cảnh giới) của Bồ-tát.

66 Htr.: "Ở nơi sở hành quán sát sinh tử, mà không có sở hành của hết thảy phiền não."

67 Hình như Lth. có nhảy sót; Htr.: "Nơi nào được quán sát là sở hành của sinh tử nhưng nơi đó không có sở hành của phiền não, đó là sở hành của Bồ-tát. Nơi nào được quán sát là sở hành của Niết-bàn nhưng nơi đó không phải là sở hành của tuyệt đối tịch diệt, đó là sở hành của Bồ-tát. " VKN, như

Htr.

68 Htr.: "Ở nơi sở hành của bốn thứ Ma mà siêu việt sở hành của hết thảy Ma." Bốn Ma: uẩn ma, phiền não ma, tử ma, thiên ma.

69 VKN: yac caturmārasaṃdarśanagocaraśca sarvanāraviṣayāti-krāntagacaraś cāyaṃ bodhisattvasya gocaraḥ, nơi nào là hiện trường cho bốn loại Ma xuất hiện nhưng nơi đó cũng là hiện trường siêu việt cảnh giới của Ma, đó là hoạt trường của Bồ-tát.

165

nhưng không cầu phi thời;70 đó là hành của Bồtát.71 Tuy quán các pháp bất sinh, vẫn không vào chính vị;72 đó là Bồ-tát hạnh. Dù quán mười hai duyên khởi, vẫn hội nhập mọi tà kiến;73 đó là hành của Bồ-tát. Dù che chở hết thảy chúng sinh, vẫn không hệ lụy bởi ái; đó là hành của Bồ-tát.74 Tuy 70 Phi thời cầu 非時求. CDM (Đại 38, tr.380a20): "Thập nói, công hành chưa đủ mà cầu cho được kết quả đầy đủ, gọi là phi thời cầu. Htr.: "Nơi nào là sở hành để cầu trí nhất thiết trí (VKN: sarva-jñajñānaparyeṣṭigocara), nhưng không phải là sở hành cho chứng đắc trí tuệ phi thời (VKN: akālajñānaprāptigocaro).

" VCS (T38n1782. tr. 1076a5):

"Bồ-tát chứng trí, bên ngoài thích ứng với mọi cơ duyên để có thể cứu vớt chúng sinh, thì nói là không phải phi thời." 71 Nhảy một đoạn trong bản La-thập; Htr.: "Nơi nào là sở hành để cầu diệu trí về bốn Thánh đế, nhưng nơi đó không phải là sở hành để chứng nghiệm Thánh đế phi thời; đó là sở hành của Bồ-tát. Nơi nào là sở hành cho chứng nghiệm nội tại do chính quán sát, mà nơi đó cũng là sở hành nhiếp thọ sinh tử; đó là sở hành của Bồ-tát.

" VKN, như Htr.

72 Htr.: "Nơi nào là sở hành để chính quán sát vô sinh, mà không phải là sở hành để rơi vào chính tính của Thanh văn. "

73 Trái nghĩa với Htr.: "Nơi nào sở hành để hành tất cả duyên khởi, nhưng đó cũng là sở hành xa lìa mọi xu hướng kiến chấp.

" VKN, như Htr.

74 VKN: yat sarvasattvasaṃgaṇikāgocaraśa na ca kleśānuśaya-gocaro

'

yaṃ bodhisattvasya gocaraḥ, nơi nào

là hoạt trường quần tụ của tất cả chúng sinh nhưng không phải là hoạt trường của ô nhiễm tiềm phục, nơi đó là hoạt trường của Bồ-tát.

166

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

vui với sự viễn ly,75 mà không y tựa vào sự diệt tận của thân và tâm; đó là hành của Bồ-tát. Dù đi qua ba cõi vẫn không hư hoại pháp tính;76 đó là hành của Bồ-tát. Dù hành nơi Không, vẫn gieo trồng mọi công đức; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành Vô tướng vẫn cứu độ chúng sinh; đó là hành của Bồtát. Tuy hành Vô tác vẫn thị hiện thọ thân; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành vô khởi,77 vẫn khởi làm các hành thiện; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành sáu hạnh Ba-la-mật vẫn biến tri tâm và tâm sở pháp của chúng sinh;78 đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành sáu thần thông mà không đoạn tận các lậu; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành bốn vô lượng tâm, vẫn không tham đắm cầu tái sinh cung trời Phạm thiên; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành trì thiền định, giải thoát và tam muội, mà không tùy thiền 75 CDM: "Triệu nói, viễn ly nhỏ thì xa lìa chỗ náo nhiệt. Viễn ly lớn thì dứt hẵn thân tâm."

76 Htr.: "Không hoại loạn pháp giới. " VKN: na ca

dharmadhātu-sambhedagacaraḥ, không phải là sở hành phá hoại pháp giới.

77 Htr.: sở hành vô tác. VKN: anabhisaṃskāragocara, sở hành không tạo tác.

78 Htr.: "

… mà không hướng đến sở hành bờ bên kia của tâm hành diệu trí của hết thảy chúng sinh… " VKN:

ṣaṭpāramitāgocaraś ca

sarvasattvacittacaritapāragamanagocaraśca, sở hành của sáu ba-la-mật thấu đạt bờ bên kia, cũng là sở hành thấu đạt bờ bên này của tâm hành của hết thảy chúng sinh. 167

mà tái sinh;79 đó là hành của Bồ-tát. Dù80 hành trì bốn niệm xứ, mà không hoàn toàn rốt ráo xa lìa thân, thọ, tâm, pháp;81 đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành trì bốn chính cần mà không xả thân tâm tinh tấn;82 đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành trì bốn như ý túc, mà đạt tự tại thần thông;83 đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành năm căn mà phân biệt căn tính nhạy bén hay trì độn của hết thảy chúng sinh;84 đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành năm lực mà mong cầu mười lực vô úy của Phật; đó là hành của Bồtát. Tuy hành bảy giác phần mà phân biệt trí tuệ của Phật;85 đó là hành của Bồ-tát. Dù hành tám chính đạo vẫn thích đi trên vô lượng Phật đạo86; đó 79 Htr.: "Không tái sinh theo thế lực của các Thiền." 80 Từ đây trở xuống, 37 bồ-đề phần, thiếu hẵn trong bản Ckh.

81 Htr.: "Mà không vui cầu viễn ly thân, thọ, tâm, pháp." 82 Htr.: "Sở hành không thấy có hai thứ thiện và bất thiện." VKN: na ca kuśalākuśaladvayopalaṃbha, không phải là sở hành của hai phân biệt thiện và bất thiện. 83 Htr.: vô công dụng biến hiện tự tại thần túc. VKN: anābhogarṣi-pādavaśavarti, biến hóa tự tại không cần dụng công.

84 Htr.: "

… mà không phân biệt…

" VKN, như Lth.

85 Htr.: "

… mà không cầu thiện xả của diệu trí để biết sai biệt của Phật pháp.

" VKN, như Lth.

86 Htr.: "

… mà không chán bỏ tà đạo…

" VKN:

kumārga(a)nadhyā-lambanagocaraś ca, mà cũng là sở hành duyên đối tượng tà đạo.

168

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH

là Bồ-tát hạnh. Dù hành pháp trợ đạo chỉ và quán mà rốt ráo không rơi vào tịch diệt; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành các pháp bất sinh bất diệt vẫn trang điểm tự thân bằng các tướng hảo; đó là hành của Bồ-tát. Dù thị hiện oai nghi của Thanh văn hay Phật Duyên giác vẫn không xả pháp của Phật; đó là hành của Bồ-tát. Tuy tùy theo tướng tịnh rốt ráo của hết thảy pháp mà vẫn tùy chỗ thích hợp thị hiện tự thân; đó là hành của Bồ-tát. Dù nhìn thấu hết thảy cõi Phật luôn tĩnh lặng như hư không,87 vẫn làm hiển hiện các loại cõi Phật thanh tịnh; đó là hành của Bồ-tát. Dù đã đạt quả vị Phật, có thể chuyển Pháp luân, và vào Niết-bàn,88 vẫn không từ bỏ Bồ-tát đạo;89 đó là hành của Bồ-tát". Duy-ma-cật giảng xong pháp này,90 hết thảy tám ngàn chư thiên đi theo Văn-thù-sư-lợi đều phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác. 87 Htr.: "

… cõi Phật, mà tự tính là không, tịch diệt, không thành không hoại, như hư không…"

88 VKN:

dharmacakrapravarttanamahāparinirvāṇasaṃdarśaṇagocaraḥ, thị hiện chuyển pháp luân, nhập Đại bát-niết-bàn. 89 Htr.: "nhưng không phải không tu hành các sai biệt của Bồ-tát hành.

" VKN, như Lth.

90 Htr.: "

… sở hành hy hữu sự của hết thảy Bồ-tát…" 169

CHƯƠNG SÁU

BẤT TƯ NGHỊ1

Bấy giờ, khi Xá-lợi-phất thấy trong thất này không có giường ghế gì, bèn nghĩ: "Các Bồ-tát và Đại Đệ tử sẽ ngồi ở đâu?". Trưởng giả Duy-ma-cật biết được ý nghĩ ấy, bèn hỏi Xá-lợi-phất: "Thưa Nhân giả, ngài đến đây để cầu pháp, hay vì đi tìm giường ghế?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Tôi đến đây vì pháp, chẳng vì giường ghế" .

Duy-ma-cật nói:

"Thưa ngài Xá-lợi-phất, người cầu pháp ngay đến thân mạng còn không tham tiếc, huống hồ giường ghế. Vì rằng, cầu pháp không phải tìm cầu những gì là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; không phải tìm cầu những gì là giới, xứ; không phải tìm cầu 1 Bản Hán, Chi Khiêm, gồm hai phẩm; nửa sau phẩm V, "Chư pháp ngôn 諸法言" và phẩm VI "Bất tư nghị 不思議" La-thập, "Bất tư nghị phẩm đệ lục 不思議品第六" (tr. 81a28); Huyền Trang, quyển 3, "Bất tư nghị phẩm đệ lục 不 思議品第六" (tr. 570a28). VKN, phẩm v, acintyavimokṣasaṃdarśana-parvarta, thị hiện giải thoát bất tư nghị.

những gì thuộc dục, sắc, vô sắc.

"Thưa Xá-lợi-phất, người cầu pháp không bám chấp Phật mà cầu, không bám chấp Pháp mà cầu, không bám chấp Tăng mà cầu. Người cầu pháp không phải để thấy khổ mà cầu, không vì đoạn trừ tập mà cầu, không vì chứng diệt mà cầu, không vì tu đạo mà cầu. Vì sao vậy? Vì pháp không có hý luận. Vì nếu nói: 'Tôi thấy khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo,

' thì chỉ là hý luận, không phải tầm cầu pháp.

"Thưa Xá-lợi-phất, pháp được gọi là tịch diệt.2 Nếu hành nơi sinh diệt, đó là đi tìm cầu sự sinh diệt chứ không phải tìm cầu pháp. Pháp được gọi là vô nhiễm. Nếu tham nhiễm pháp, cho đến tham nhiễm Niết-bàn, đó là nhiễm trước chứ không phải tìm pháp. Pháp không hành xứ. 3

Nếu hành nơi pháp, đó là hành xứ chứ không phải là sự cầu pháp.4 Pháp không thủ xả. 5 Nếu có thủ xả

2 Htr.: "Pháp được gọi là tịch tĩnh (Skt. śānta) và cận tịch tĩnh (upaśānta). VCS: "Tịch tĩnh, chỉ chân như. Cận tịch tĩnh, chỉ các pháp vô lậu khác.

"

3 Hành xứ 行處. Htr.: "pháp không phải là cảnh giới." VKN: dharmo hy aviṣayo, pháp là phi cảnh giới (đối tượng của thức).

4 Htr.: "Nếu tư duy trên tất cả cảnh giới sở hành, đó là cầu cảnh giới chứ không phải cầu pháp." 5 Thủ xả 取捨; VCS: "Thủ, tức nhiếp thủ 攝取. Xả, tức khí 172

BẤT TƯ NGHỊ

nơi pháp, đó là thủ xả chứ chẳng phải tìm Pháp. Pháp không xứ sở.

6 Nếu dính mắc xứ sở,

7 đó là sự

dính mắc xứ sở8 chứ không phải tìm Pháp. Pháp được gọi là vô tướng. Nếu tùy theo tướng mà nhận thức, đó là đi tìm cầu tướng chớ chẳng phải tìm xả 棄捨.

" Chấp nhận hay loại bỏ. VKN: dharmo nāyūhoniryūhaḥ, pháp không phải là sự mang đến hay lấy đi.

6 Ckh. pháp vô sào quật 法無巢窟, pháp không có hang ổ. Lth.: pháp vô xứ sở 法無處所, pháp không có nơi chốn. Htr.: pháp vô nhiếp tàng 法無攝藏, pháp không có sự tích chứa. VCS: "Cái tích chứa (năng nhiếp tàng) là ái. Cái được tích chứa (sở nhiếp tàng) là đối tượng (sở duyên) của ái." VKN: dharmo'nālayo ye ālayārāmāḥ na te dharmārthikāḥ, pháp không phải là nơi tích chứa. Ai hân hoan với sự tích chứa, người ấy không phải cầu pháp. Cf. Nhiếp Đại thừa luận bản 1 (T31n1594, tr. 134a18) dẫn Tăng nhất: "Thế gian chúng sinh yêu a-lại-da (ālaya)… " Trong đó

(T31n1594, tr. 133b18) A-lại-da được định nghĩa: "Do tích chứa các pháp…由攝藏諸法.

" Cf. Pali, Saṃyutta, S.i. 136:

ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasamudditā, "Chúng sinh này say đắm, thích thú, vui sướng với những gì được tích chứa." Nghĩa cụ thể của ālaya là "cái nhà, chỗ cư ngụ"; do đó, Lth. dịch là xứ sở, Ckh. dịch là sào quật. 7 Lth.: trước xứ 著處. Htr.: lạc nhiếp tàng 樂攝藏. Skt. ālayarāma; xem cht. 14 trên.

8 VKN: ye viṣayasaṃkhyātāḥ na te dharmārthikā viṣayārthikās te, những ai tư duy về các đối tượng, người đó không phải cầu pháp mà cầu các cảnh giới đối tượng. 173

cầu Pháp. Pháp không thể trụ.

9 Nếu trụ nơi pháp,

đó là cầu trụ pháp chớ chẳng phải cầu pháp.10 Pháp không thể được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết.11 Nếu hành nơi sự thấy, nghe, cảm, biết; đó chỉ là thấy, nghe, cảm, biết chứ chẳng phải tìm cầu pháp. Pháp là vô vi. Nếu hành nơi hữu vi, đó là cầu hữu vi chớ chẳng phải cầu pháp. "Cho nên, thưa ngài Xá-lợi-phất, cầu pháp là không sở cầu đối với tất cả pháp". Khi nói xong lời này, năm trăm chư thiên được con mắt pháp thanh tịnh ở trong các pháp.12 Rồi trưởng giả Duy-ma-cật lại hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nhân giả đã chu du qua vô lượng a-tăng-kỳ quốc độ; ở cõi Phật nào có tòa sư tử được thành tựu với công đức vi diệu tối thượng tuyệt đẹp?" Văn-thù-sư-lợi đáp:

9 VKN: dharmo

'

savāsaḥ, pháp không phải là trú xứ. 10 Htr.: "Nếu cùng trụ với pháp; đó là cầu trụ chứ không phải cầu pháp."

11 Kiến văn giác tri 見聞覺知. Skt. dṛṣṭa-śruta-mata-jñāta. VCS dẫn Đối pháp luận: Được tiếp nhận bởi mắt là thấy (kiến, dṛṣṭa ); bởi tai là nghe (văn, śruta); bởi tri giác tự nhiên mà biết như vậy như vậy là cảm nhận (giác, mata); nhận thức nội tại là nhận biết (tri, jñāta). 12 Htr.: "xa lìa trần cấu, được sự thanh tịnh… " CDM: "Triệu

nói, được pháp nhãn tịnh của Đại thừa." VCS: chứng quả Dự lưu. Bản Ckh., hết phẩm v.

174

BẤT TƯ NGHỊ

"Cư sỹ, ở phương đông có cõi Phật cách đây vô lượng nghìn vạn ức a-tăng-kỳ thế giới bằng số cát của ba mươi sáu sông Hằng. Đó là cõi Tu-di tướng.13 Có Phật Tu-di Đăng Vương14 hiện ở đó. Đức Phật ấy cao 84.000 do-tuần và bảo tòa sư tử của ngài cũng cao 84.000 do-tuần, được trang sức bậc nhất".

Lúc ấy, trưởng giả Duy-ma-cật hiển hiện khả năng thần thông, tức thì đức Phật kia khiến 32.000 tòa sư tử cao lớn, oai nghiêm, đến thẳng vào thất của Duy-ma-cật. Chư Bồ-tát, đại đệ tử Phật, các Phạm thiên và bốn vị Thiên vương đều thấy điều chưa từng trông thấy. Thất ấy trở nên rộng rãi, chứa hết 32.000 bảo tòa không khuất lấp cái nào và cũng không làm chật hẹp thêm thành Tỳ-da-ly, cõi Diêm-phù-đề và bốn thiên hạ.

Đoạn Duy-ma-cật nói với Văn-thù-sư-lợi: "Xin mời chư vị ngồi vào tòa sư tử. Hãy cùng ngồi với các Bồ-tát Thượng nhân. Các vị hãy tự lập thân mình tương xứng với tầm cỡ của tòa". Các vị Bồ-tát đã đắc thần thông lực liền tự biến hình cao lớn 4 vạn 2 nghìn do-tuần để ngồi vào tòa sư tử. Nhưng các Bồ-tát sơ tâm và chúng Đại đệ tử 13 Tu-di tướng 須彌相. Ckh. Tu di phan 須彌幡. Htr.: Sơn tràng 山幢. VKN: Merudhvaja.

14 Ckh., Lth.: Tu-di Đăng Vương 須彌燈王. Htr.: Sơn Đăng Vương 山燈王. VKN: Merupradīparāja.

175

không thể trèo lên những bảo tòa cao rộng như vậy được.

Duy-ma-cật mới nói với Xá-lợi-phất: "Mời tôn giả ngồi lên tòa sư tử".

Xá-lợi-phất đáp:

"Cư sỹ, tòa này cao rộng, tôi không thể lên được". Duy-ma-cật bảo:

"Thưa ngài Xá-lợi-phất, hãy đảnh lễ đức Như Lai Tu-di Đăng Vương thì sẽ ngồi lên được". Lúc ấy hết thảy chư Bồ-tát sơ tâm và Đại đệ tử đều cung kính đảnh lễ đức Như Lai Tu-di Đăng Vương và ngồi lên được các tòa sư tử.

Xá-lợi-phất nói với Duy-ma-cật:

"Cư sỹ, thật là chưa từng có. Căn phòng nhỏ như vầy có thể chứa đủ các tòa cao rộng như vậy mà không che lấp thứ gì ở thành Tỳ-da-ly, cũng không làm chật hẹp lại các thị trấn, làng mạc của cõi Diêm-phù-đề, bốn thiên hạ, cũng như các cung điện của chư thiên, long vương và các quỷ thần".15 Duy-ma-cật đáp:

"Vâng, thưa ngài Xá-lợi-phất, chư Phật và Bồ-tát có môn giải thoát được gọi là 'Bất khả tư nghị.'16 15 Htr.: "Tất cả đều vẫn thấy như cũ, không có gì đổi khác." VKN: tathaiva saṃdṛśyante yathā pūrvan tathā paścāt. 16 VKN: acintyo nāma vimokṣaḥ.

176

BẤT TƯ NGHỊ

Bồ-tát trụ nơi giải thoát này có thể đặt ngọn Tu-di to lớn hùng vĩ trong một hạt cải mà không hề thay đổi kích thước của hạt cải. Tướng trạng nguyên thủy của núi chúa Tu-di vẫn như cũ. Bốn vị Thiên vương cùng với chư thiên Đao-lị17 cũng không biết mình đã được đặt trong một hạt cải. Chỉ những ai cần được độ mới thấy Tu-di lọt vào trong hạt cải.18 Đó là pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị. 19

"Lại nữa, đem nước trong bốn đại dương đặt vào một lỗ chân lông mà chẳng khuấy động các thủy tộc, tôm, cua, rùa, cá, mà bốn đại dương cũng y nguyên trạng, khiến các rồng, quỷ thần, A-tu-la cũng chẳng biết mình đã được đặt vào đâu. Chúng 17 Tứ Thiên vương 四天王 và Đao-lị chư thiên 忉利諸天 (antarmahārājakāyikā devās trayastriṃśato vā). Cf. Câu-xá 11 (Đại 29 tr. 59c14): núi Tu-di phân thành bốn tầng cấp. Tầng thứ tư là chỗ của Tứ đại thiên vương cùng quyến thuộc. Trên chóp đỉnh là chỗ của thiên chúng Tam thập tam thiên. Vì vậy, nếu di chuyển Tu-di, thì các chư thiên này cũng bị di chuyển.

18 Htr.: "Chỉ những ai cần chứng kiến thần thông lực để có thể được điều phục, những người ấy mới thấy…" 19 Riêng Htr. thêm một đoạn, không thấy trong các bản khác: "Bồ-tát an trụ giải thoát bất khả tư nghị như vậy, được dẫn vào bằng năng lực trí tuệ của phương tiện thiện xảo. Cảnh giới giải thoát bất khả tư nghị này không phải là cảnh giới mà các Thanh văn và Bích-chi-phật có thể ước lượng được.

"

177

sinh ở đó cũng không ai thấy mình bị quấy nhiễu.20 "Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể đặt trong lòng bàn tay phải cả thế giới ba nghìn đại thiên, như người thợ gốm cầm cái bàn xoay, và ném nó vượt qua Hằng hà sa số thế giới mà chúng sinh trong đó không hay, không biết mình đang đi đâu; rồi thu về đặt lại chỗ cũ mà không khiến cho bất cứ ai có cảm tưởng đi và về. 21

"Lại nữa, Xá-lợi-phất, hoặc có chúng sinh có thể độ được nhưng chúng thích tồn tại lâu dài trong thế gian này,22 Bồ-tát này có thể dùng thần lực của ngài kéo dài bảy ngày thành một kiếp khiến cho họ thấy đó là một kiếp. Hoặc có chúng sinh đáng được cứu độ nhưng chúng không thích tồn tại lâu dài, Bồ-tát có thể rút ngắn một kiếp thành bảy 20 VKN: na ca kaścit sattvo vihitsito (=vihiṃsito) viheṭhito vā bhaved, không chúng sinh nào thấy bị phương hại, tổn thương. Htr. còn thêm đoạn kết luận như thí dụ Tu-di và hạt cải.

21 Htr., thêm đoạn kết luận.

22 Htr.: "Hoặc có các hữu tình cần phải thấy sự tiếp nối của sinh tử thật là lâu dài mới có thể được điều phục; hoặc có các hữu tình cần thấy sự tiếp nối của sinh tử chỉ trong thời gian ngắn ngủi mới có thể được điều phục. " VKN: santi

sattvā aparamāṇasaṃsāra-vainayikāḥ santi saṃkṣiptasaṃsāravainayikāḥ, có những chúng sinh cần được hóa độ bằng sinh tử vô lượng; có những chúng sinh cần được hóa độ bằng sinh tử ngắn ngủi. 178

BẤT TƯ NGHỊ

ngày khiến cho chúng sinh ấy thấy đó chỉ là bảy ngày.

"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể tập họp tất cả mọi sự trang nghiêm trong các cõi Phật vào một quốc độ để mọi chúng sinh có thể nhìn thấy.

"Lại nữa, ngài có thể đặt hết thảy chúng sinh từ mọi cõi Phật trong lòng tay phải, rồi bay lượn23 khắp mười phương cho mọi nơi đều được thấy mà không hề xao động bản xứ.

"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát này có thể chỉ trong một lỗ chân lông cho thấy hết thảy phẩm vật của chúng sinh trong mười phương quốc độ cúng dường chư Phật.

"Lại nữa, ngài có thể chỉ trong một lỗ chân lông cho thấy tất cả mặt trời, mặt trăng, tinh tú của hết thảy thế giới khắp mười phương.

"Lại nữa, ngài có thể hít một hơi hết thảy gió24 của 23 Htr.: thừa ý thế thông 乘意勢通, nương theo năng lực thần thông được thực hiện bằng thế lực của ý chí. VCS (tr. 1080a16): "Có hai giải thích về ý thế thông. 1. Không phải du hành bằng tự thân, mà bằng thế lực của ý… 2. Sự vận dụng hoạt động của thân tùy theo thế lực của ý, cho nên cực kỳ nhanh chóng, trong một sát na mà đi khắp mười phương…

" VKN: cittajādhikayā ṛdhyā, bằng thần thông siêu việt do bởi tâm sinh.

24 Htr.: đại phong luân 大風輪. VKN: vātamaṇḍalyaḥ. 179

mười phương quốc độ mà bên trong không suy suyễn thân mình, bên ngoài cũng chẳng rung gãy một cành cây.

"Lại nữa, khi mười phương thế giới bị thiêu đốt bởi kiếp tận,25 Bồ-tát này có thể hít hết lửa vào bụng mình mà không bị tổn hại và lửa vẫn cháy. "Lại nữa, Bồ-tát này có thể lấy một cõi Phật từ phương dưới cách xa ngài Hằng hà sa số thế giới rồi ném nó lên cao ở phương trên cách xa ngài Hằng hà sa số thế giới nữa dễ dàng như người ta dùng đầu mũi kim nâng một chiếc lá táo mà không làm cho lá táo hư hại.

"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể dùng thần lực hiện thân là Phật, Bích-chi-phật, Thanh-văn, Đế Thích, Phạm-thiên, hay Thế chủ, hoặc hiện thân Chuyển luân Thánh vương.

"Lại nữa, Ngài cũng có thể khiến mọi âm thanh trong mười phương quốc độ, âm cao, trung, thấp, đều biến thành tiếng Phật, giảng pháp vô thường, khổ, không, vô ngã, và đủ các pháp khác nhau được thuyết bởi chư Phật khắp mười phương; tất cả đều được nghe cùng khắp trong đó. 25 VKN: daśasu dikṣu buddhakṣetrāṇy uddahyante kalpoddāhena, các quốc độ Phật trong mười phương bị đốt cháy bởi ngọn lửa kiếp tận.

180

BẤT TƯ NGHỊ

"Thưa ngài Xá-lợi-phất, tôi chỉ nói vắn tắt năng lực của giải thoát Bất khả tư nghị của Bồ-tát. Nếu kể cho đủ thì trong một kiếp cũng chưa nói hết". Lúc bấy giờ, Đại Ca-diếp nghe pháp môn Giải thoát bất khả tư nghị này liền tán thán là chưa từng có, rồi nói với Xá-lợi-phất:

"Giống như có người trình bày các thứ sắc tượng trước mặt người mù, nhưng người mù không thể thấy. Hết thảy Thanh-văn dù được nghe pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này, nhưng không thể hiểu vì sao như vậy. Những người có trí nghe pháp này ai mà không phát tâm cầu giác ngộ tối thượng? Chúng ta vì sao để cho vĩnh viễn đoạn tuyệt gốc rễ mà ở trong pháp Đại thừa này thì như hạt giống đã mục. Hết thảy Thanh-văn khi nghe pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này phải khóc than, âm thanh chấn động cả thế giới ba nghìn đại thiên. Hết thảy Bồ-tát thì nên hết sức hân hoan, đội lên đầu mà thọ nhận pháp này.26 Bồ-tát nào tin hiểu trì pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này, hết thảy bọn Ma không thể làm gì được". Khi Đại Ca-diếp nói điều này, 32.000 chư thiên phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác.

Bấy giờ Duy-ma-cật nói với Đại Ca-diếp: 26 Htr. thêm: "Như Vương Thái tử đăng quang nhận ngôi vị Quán đỉnh."

181

"Thưa Nhân giả, những ai hiện thân là Ma vương trong vô lượng a-tăng-kỳ thế giới khắp mười phương phần lớn đều là Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị. Bằng phương tiện lực để nhằm hóa độ chúng sinh nên hiện thân như vậy.

"Lại nữa, Đại Ca-diếp, vô lượng Bồ-tát khắp mười phương khi có người đến xin cho tay, chân, tai, mũi, đầu, mắt, tủy, não, máu, thịt, da, xương, chòm xóm, thành ấp, nàng hầu hay vợ con, nô tỳ, voi, ngựa, xe cộ, vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não, hổ phách, trân châu, võ sò, quần áo, đồ ăn thức uống; những người đến xin như vậy phần lớn đều là Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị; dùng phương tiện lực để thử khiến cho chí nguyện được kiên cố. Vì Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có đại uy lực để thúc ép Bồ-tát và cho chúng sinh thấy những việc khó làm như vậy.27 Phàm căn trí thấp kém thì không có uy lực đó để thúc ép Bồ-tát làm như vậy28. Cũng như29 cái đạp30 của voi chúa 27 Htr.: "Vì muốn sự lợi ích cho các hữu tình nên thị hiện những sự nghiệp lớn khó làm như vậy." 28 Htr.: "không thể thực hiện sự ăn xin bằng cách thúc ép người cho như vậy."

29 Trước đó, Htr. có thêm thí dụ: "Như lửa đom đóm không thể che ánh mặt trời…"

30 Thứu đạp 蹴蹋. Htr.: "như sự chiến đấu uy mãnh của voi chúa…"

182

BẤT TƯ NGHỊ

không phải là điều mà con lừa có thể kham.31 Đó chính là cánh cửa dẫn vào phương tiện của trí tuệ của Bồ-tát đã trụ giải thoát bất khả tư nghị".32 * 31 Htr. thêm: "

… chỉ có voi chúa mới cỏ thể chiến đấu với voi chúa. Cũng vậy, phàm phu ở địa vị thấp kém không đủ để bức bách Bồ-tát (phải cho). Duy chỉ Bồ-tát mới có khả năng bức bách Bồ-tát (bố thí)."

32 Htr. thêm kết luận: "Khi pháp này được thuyết giảng, tám nghìn Bồ-tát chứng nhập cảnh giới giải thoát bất tư nghị vốn chỉ có thể được chứng nhập bằng trí lực của phương tiện thiện xảo của Bồ-tát."

* Ckh., hết quyển thượng. Htr., hết quyển 3. 183

CHƯƠNG BẢY

QUÁN CHÚNG SINH1

Văn Thù hỏi Duy-ma-cật:

"Bồ-tát nên quán sát chúng sinh như thế nào?" Duy-ma-cật đáp:

"Như nhà ảo thuật quán sát ảo vật mình tạo ra;2 Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy. Cũng như bậc trí giả nhìn trăng nơi đáy nước; nhìn mặt mình trong gương; nhìn quáng nắng khi nhiệt bốc;3 như đồng vọng của tiếng gọi; như mây nổi trong bầu trời; 4 như đống bọt nước; 5 như bong 1 Các bản Hán Phẩm VII. Ckh.: "Quán nhân vật 觀人物." Lth.: "Quán chúng sinh 觀眾生.

" Htr.: "Quán hữu tình 觀有

情.

" VKN, phẩm vi: devatāparivartaḥ,

"Chư thiên."

2 Lth.: sở huyễn nhân 所幻人, con người được biến ra bằng ảo thuật. Htr.: sở huyễn sự 所幻事. VKN không có thí dụ này.

3 Nhiệt thời viêm 熱時炎. Htr.: dương diệm thủy 陽焰水, nước trong quáng nắng. VKN: marīcikāyām udakam. 4 Không trung vân 空中雲. Htr.: hư không trung vân thành đài các 虛空中雲城臺閣, thành quách, đài các trong mây trong bầu trời; Skt. gandharvanagara, thành phố gandharva, thành phố càn-thát-bà, chỉ thành phố nhìn thấy trong biển do phản chiếu của mây và hơi nước bốc từ biển.

bóng trên mặt nước;6 như lõi chuối rỗng; như ánh chớp kéo dài;7 như đại thứ năm;8 như uẩn thứ sáu;9 như tình thứ bảy10 như nhập thứ mười ba;11 như giới thứ mười chín;12 Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy.

"Cũng như sắc trong vô sắc giới; như mầm của hạt giống hư;13 như thân kiến14 của Tu-đà-hoàn;15 như 5 Lth.: thủy tụ mạt 水聚沫. (Skt. phenapiṇḍa). Htr.: thủy tụ mạt sở hữu tiền tế 水聚沫所有前 際, tiền tế của đám bọt nước; VCS giải thích: "tiền tế vốn không hiện hữu, vì nguyên lai là không.

" Nghĩa là, không thể xác định điểm

xuất phát của bọt nước. VKN: phenapiṇḍasya pūrvāntaḥ. 6 Lth.: thủy thượng bào 水上泡; (Skt. udakabudbuda). Htr.: thủy phù bào hoặc khởi hoặc diệt 水浮泡或起或滅. bong bóng trên mặt nước chợt nổi chợt chìm. Cf. Trung A-hàm 12 (Đại 1, tr. 503b).

7 Điện cửu trú 電久住. Htr. không có thí dụ này. VKN: vidyutaḥ saṃkrāntiḥ, như sự di chuyển của ánh chớp. 8 Phật thuyết chỉ có 4 đại.

9 Lth.: ấm. Phật thuyết chỉ có 5 uẩn. 10 Tình 情. Htr.: căn 根. Phật thuyết chỉ có sáu căn. Skt. (ṣaṭ indriyāṇi). VCS (tr. 1081b24): "Tiếng phạn tát-đỏa 薩 埵 (sattva), đây nói là hữu tình, tức là sáu căn. Bản dịch cũ vì vậy nói là như tình thứ bảy.

" VKN: saptamam āyatanam,

xứ (nội) thứ bảy.

11 Lth.: nhập 入. Htr.: xứ 處. Phật thuyết chỉ có 12 xứ (Skt. dvādaśa āyatanāni).

12 Phật thuyết chỉ có 18 giới 界. Skt. aṣṭadaśadhātu. 13 Htr. thêm hai thí dụ: y phục được dệt bằng lông rùa 186

QUÁN CHÚNG SINH

sự nhập thai của A-na-hàm;16 như ba độc của Lahán; như tham, sân, phá giới của Bồ-tát đã chứng đắc pháp nhẫn;17 như tập khí phiền não nơi Phật.18 "Như sắc được thấy bởi người mù;19 như hơi thở ra vào của vị đang nhập diệt tận định;20 như dấu chân (VKN: maṇḍūkaromapracāra, -cīvara?); sự hưởng thụ dục lạc của trẻ sơ sinh mà yểu mạng (VKN: mṛtyasya kāmakrīḍāratiḥ).

14 Thân kiến; Htr.: tát-ca-da kiến (= hữu thân kiến). VKN: srotāpannasya satkāyadṛṣṭiḥ.

15 Htr.: "như sự tái sinh lần thứ ba của Nhất lai. " VKN:

sakṛdāgāminas tṛtīyo bhavaḥ. Vị Nhất lai (một lần tái sinh thiên giới và một lần tái sinh nhân gian rồi nhập Niết-bàn, không có tái sinh lần thứ ba). Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 123c21, 124a19.

16 A-na-hàm, hay Bất lai (Skt. anāgāmin) không còn tái sinh Dục giới nên không nhập thai (Skt. garbhāvakrānti). Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 124b1.

17 Đắc nhẫn Bồ-tát 得 忍 菩 薩.

(kṣāntipratilabdhabodhisattva). CDM (tr. 384a13) Triệu nói,

"Trụ (= Bồ-tát địa) thứ bảy chứng đắc pháp nhẫn vô sinh, vĩnh viễn đoạn trừ các kết sử của tâm. " VCS (tr.

1081c4), "Bồ-tát địa thứ tám trở lên gọi là đắc nhẫn." 18 Phật phiền não tập 佛煩惱習, tàn dư của phiền não còn tiềm phục (tathāgatasya kleśavāsanā) Htr.: Như lai tập khí tương tục 如來習氣相續.

19 VKN: jātyandha, mù từ khi sinh.

20 VCS: "Tứ thiền trở lên không còn hơi thở ra vào nữa, huống là nhập diệt tận định.

"

187

chim trong hư không;21 như đứa con của người đàn bà vô sinh;22 như phiền não của người được biến hóa;23 như những điều thấy trong chiêm bao khi đã thức; như sự thọ thân của vị đã diệt độ;24 như ngọn lửa không khói;25 Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy".

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Bồ-tát quán như thế thì làm thế nào để hành từ tâm?"

21 Htr. thêm: "Như căn của bán-trạch-ca 半擇迦 mà có thế dụng.

" Skt. paṇḍaka, bất năng nam, đàn ông bất lực hay bị thiến.

22 Hán: thạch nữ 石女. Htr.: "như hành vi của con của thạch nữ.

" VKN: bandhyāyāḥ putrapratilambhaḥ. 23 Hóa nhân 化人. Htr.: "Như sự trói buộc của người được Phật biến hóa ra." Và thêm một thí dụ nữa: "Như phiền não tuyệt đối không còn sinh khởi.

" Giải thích, VCS: "Địa thứ

tám trở lên, tuy hạt giống của phiền não chưa hoàn toàn bị tiêu diệt nhưng do tác động liên tục của vô lậu khiến cho chúng không có điều kiện để sinh khởi nên nói là phiền não tuyệt đối không còn sinh khởi.

" VKN:

tathāgatasyānutpannāḥ kleśāḥ, phiền não không sinh khởi của hóa nhân được biến hóa bởi Như lai. 24 Htr.: "Như thân đời sau (hậu hữu tương tục) của A-lahán. " VKN: parinirvṛtasya pratisandhiḥ, kết sinh (thức) của vị đã nhập Niết-bàn.

25 Htr.: "Như sự thiêu đốt của ngọn lửa không sinh. " VKN:

anupādānasyāgneḥ sambhavaḥ, sự xuất hiện của ngọn lửa không có nhiên liệu.

188

QUÁN CHÚNG SINH

Duy-ma-cật đáp:

"Bồ-tát sau khi quán như vậy, lại suy nghĩ, 'Ta sẽ thuyết pháp như vậy cho chúng sinh.' Đó chính là lòng từ chân chính. Ngài nên tu hành từ tịch diệt,26 vì không có gì sinh;27 hành từ không nóng bức,28 vì không có phiền não; hành từ bình đẳng,29 vì bình đẳng với ba thời; hành từ vô tranh, vì không có gì khởi;30 hành từ bất nhị, vì trong ngoài không kết hợp; hành từ bất hoại, vì rốt ráo diệt tận;31 hành từ 26 Hành tịch diệt từ 行寂滅慈. CDM,

"Thập nói: biết các

pháp vốn vắng lặng (tịch diệt, upaśānta) và vô sinh (anutpanna), nhân đó mà khởi từ tâm nhưng vẫn không mất tịch diệt.

"

27 Htr.: "vì không có các thủ.

" VKN: sattvatrāṇamaitrī

sarva-sattveṣūtpadyate nārambaṇatayā, upaśamamaitrī anutpāda-natayā, hành từ cứu hộ tất cả chúng sinh vì không có sự vin nắm. Hành từ tịch tĩnh vì vô sinh. 28 Bất nhiệt từ 不熱慈. CDM (tr. 384b23), "Triệu nói: phiền

não khởi từ ái và kiến; từ tâm mà không ái và kiến, cho nên không nóng bức (nhiệt não).

" VKN: niṣparidāhamaitrī

niḥkleṣatayā, từ không nóng bức vì không còn phiền não. 29 Htr.: "tu từ tâm như thực 如實慈, vì bình đẳng suốt cả ba đời.

" VKN: yathāvat(a)maitrī ardhvasamatayā, hành từ như thực vì tính bình đẳng của thời gian. 30 Vô sở khởi 無所起. Htr.: hành bất vi từ vô đẳng khởi cố. 修 不 違 慈 無 等 起 故. VKN: avirodhamaitrī aparyupasthānatayā, hành từ không vi nghịch, vì không có gì là thân cận.

31 Ckh.: hành bất nộ từ 行不怒慈, vì hoàn toàn thành tựu. 189

kiên cố, vì tâm không hủy;32 hành từ thanh tịnh, vì các pháp tính tịnh;33 hành từ vô biên,34 vì như hư không; hành từ của A-la-hán, vì diệt giặc kết sử;35 hành từ của Bồ-tát,36 vì an ổn chúng sinh;37 hành từ của Như Lai, vì được như tướng;38 hành từ của Phật, vì thức tỉnh chúng sinh;39 hành từ tự nhiên,40 Htr.: tất cánh trụ 畢 竟 住. VKN: akopyamaitrī atyantaniṣṭhatayā, hành từ không bị kích động vì đạt đến cứu cánh.

32 Htr.: "vì tăng thượng ý lạc (Skt. adhyāśaya: ý hướng hay nguyện vọng) như kim cang."

33 Htr.: "vì bản tính vốn tịnh (Skt. prakṛtiśuddhatā)." 34 Vô biên từ 無邊慈 (Skt. anantamaitrī). Htr.: bình đẳng từ 平等慈 (Skt. samamaitrī).

35 Kết tặc 結賊. VKN: a(r)hanmaitrī arinirghātayā, hành từ A-la-hán vì đã tiêu diệt kẻ thù. Cf. Đại tỳ-bà-sa 94 (T27n1545, tr. 487c3): "A-la 阿羅 (Skt. ar) chỉ cho tất cả phiền não; hán 漢 (Skt. han) nghĩa là sát hại. Dùng gươm trí tuệ mà sát hại hết thảy phiền não nên gọi là A-la-hán (Skt. arhan= ari+han).

" Cf., Pali, A. iv. 145, arīhatattā ariyo hoti, phá diệt kẻ thù là Thánh.

36 Htr.: "Tu từ tâm của Độc giác (Pratyekabuddha), vì không cần thầy dạy.

" Lth và VKN đều không có đoạn này.

37 Htr.: "Tu từ tâm của Bồ-tát, vì không nghỉ ngơi trong sự giáo hóa chúng sinh."

38 Htr.: "Vì chứng ngộ tính chân như của các pháp (tathātānu-bodhanatayā)."

39 Htr.: "Vì đánh thức các chúng sinh đang ngủ say." 40 VKN: svayaṃbhumaitrī, hành tự nhiên, tự lập, không thầy.

190

QUÁN CHÚNG SINH

vì không do nhân mà được;41 hành từ bồ-đề, vì một vị bình đẳng; hành từ không thể sánh, vì đã đoạn trừ các ái;42 hành từ của đại bi, vì hướng dẫn bởi Đại thừa; hành từ không mệt mỏi vì quán không, vô ngã;43 hành từ của pháp thí không còn nuối tiếc;44 hành từ của trì giới, vì chuyển hóa người phạm giới; hành từ45 nhẫn nhục, vì hộ vệ mình lẫn người; hành từ của tinh tấn, vì gánh vác chúng sinh; hành từ của thiền định, vì không cảm thọ vị ngọt; hành từ của trí huệ, vì mọi sự đều đúng thời;46 hành từ của phương tiện, vì thị hiện tất cả; hành từ không ẩn dấu, vì trực tâm thanh tịnh; hành 41 Htr.: "Vì thể nghiệm pháp tính một cách tự nhiên." 42 Vô đẳng từ 無等. Htr.: "Tu từ tâm không thiên lệch, vì đã đoạn trừ yêu và ghét.

" VKN: asamāropamaitrī

anunayaprati-ghaprahāna-tayā, hành từ không tăng gia (không thêm thắt) vì đoạn trừ thân sai và đối nghịch. 43 Htr.: hành từ vô tránh vì quán vô ngã; hành từ không chán vì quán tính Không. VKN: aparikhedamaitrī śūnyanairātmyapraty-avekṣaṇatayā, hành từ không mệt mỏi vì quán không và vô ngã.

44 Di tích 遺惜. Htr.: sư quyển 師捲 (Skt. ācārya muṣṭitā), làm thầy mà dấu diếm, không truyền dạy hết. Cf., Pali, D.ii. 100: na tattha … tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi, "ở đây, trong các pháp, Như lai không có bàn tay nắm chặt của người thầy."

45 Chú của La-thập (tr. 385a17): "chữ hành 行 trên chữ từ 慈 trong đây, không có trong bản Phạn." 46 Htr.: "Hiện thực biết pháp trong mọi thời." 191

từ của thâm tâm, vì không tạp hành; 47 hành từ không dối trá48 vì chẳng còn việc hư giả; hành từ an lạc, vì khiến cho đạt được an lạc của Phật.49 "Đó là những hạnh từ của Bồ-tát". Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Bồ-tát hành bi như thế nào?" Duy-ma-cật đáp:

"Tất cả công đức mà Bồ-tát làm đều được chia sẻ cho cho hết thảy chúng sinh". Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Thế nào là hỷ?" Duy-ma-cật đáp:

"Hoan hỷ không hối tiếc những lợi ích đã làm" .

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Thế nào là xả?"

Duy-ma-cật đáp:

47 Sáu phương tiện, Htr. đề cập các ba-la-mật tiếp: nguyện, lực, trí; đủ mười ba-la-mật trong mười địa Bồ-tát. Tiếp theo, tu thần thông, tu nhiếp sự, tu vô trước, đoạn này không tương đương Lth. và VKN.

48 Vô cuống 無誑, không lường gạt. Htr. tách thành hai: vô trá 無詐, không trá ngụy, vì ý lạc (Skt. āśaya: xu hướng hay ý nguyện) thanh tịnh; vô siểm 無詐, không dua nịnh, vì không còn giả dối.

49 CDM,

"Thập nói: trong Phạn bản, trú Niết-bàn lạc." Nghĩa là, La-thập dịch thoát ý. Htr.: "Thiết lập cơ sở an lạc của chư Phật.

" VKN: buddhasaukhyapratiṣṭhāpanatayā. 192

QUÁN CHÚNG SINH "Gia ân mà không mong cầu tri đáp trả" .

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Kinh sợ sinh tử, Bồ-tát nên nương tựa vào đâu?" Duy-ma-cật đáp: "Bồ-tát trong khi sợ hãi sinh tử nương tựa vào sức mạnh của công đức Như Lai".50 Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Bồ-tát muốn nương nhờ sức mạnh của công đức Như Lai thì cần phải an trụ ở đâu?" Duy-ma-cật đáp: "Bồ-tát muốn nương nhờ sức mạnh của công đức Như Lai thì cần phải an trụ nơi chỗ độ thoát hết thảy chúng sinh". Văn-thù-sư-lợi hỏi "Bồ-tát nên tiêu trừ cái gì để độ thoát chúng sinh?" Duy-ma-cật đáp: "Muốn độ thoát chúng sinh phải tiêu trừ phiền não của họ".

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Làm sao để tiêu trừ phiền não?" Duy-ma-cật đáp: "Nên thực hành chính niệm".51 50 Htr.: "Nương tựa và an trú nơi Đại ngã của chư Phật." VKN: buddhamahātmya. 51 Hành chính niệm 行正念. Htr.: tu tập tác ý quán sát một 193

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Làm sao để thực hành chính niệm?" Duy-ma-cật đáp:

"Hãy hành bất sinh và bất diệt". Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Pháp gì bất sinh? Pháp gì bất diệt?" Duy-ma-cật đáp:

"Bất thiện thì bất sinh; pháp thiện thì bất diệt". Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Đâu là nguồn gốc của thiện và bất thiện?" Duy-ma-cật đáp:

"Thân52 là nguồn gốc của thiện và bất thiện". Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Đâu là nguồn gốc của thân?" Duy-ma-cật đáp:

"Dục tham53 là gốc". Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Đâu là nguồn gốc của dục tham?" Duy-ma-cật đáp:

"Hư vọng phân biệt là gốc".54 cách như lý. VKN: yoniśaḥ prayukto bhavati. 52 VKN: satkāya, hữu thân 53 Dục tham; VKN: icchālobha, ham muốn và tham lam. 54 Hư vọng phân biệt; VKN: abhūtaparikalpa. 194

QUÁN CHÚNG SINH

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Đâu là nguồn gốc của hư vọng phân biệt?" Duy-ma-cật đáp:

"Tưởng đảo điên là gốc".55

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Đâu là nguồn gốc của tưởng đảo điên?" Duy-ma-cật đáp:

"Vô-trụ là gốc".56

Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Đâu là nguồn gốc của vôtrụ?" Duy-ma-cật đáp:

"Vô-trụ chẳng có gốc. Thưa ngài Văn-thù-sư-lợi, từ gốc vô-trụ này mà các pháp được kiến lập".57 Bấy giờ trong thất của Duy-ma-cật có một thiên nữ58 thấy các trời, người đến nghe pháp, liền hiện thân xuống rải hoa trời lên các Bồ-tát và Đại đệ tử.

59 Hoa rắc trên thân các Bồ-tát tức thì rơi xuống đất, nhưng rắc trên thân các Đệ tử thì bám vào. Tất cả các vị Đệ tử dùng thần lực phủi hoa, nhưng hoa 55 Điên đảo tưởng; VKN: viparyastā saṃjñā. 56 Vô trụ; VKN: apratiṣṭhā.

57 Htr.: "Câu hỏi này phi lý. Vô trụ tức là không có gốc… do gốc vô sở trụ mà các pháp được kiến lập. "

58 Htr.: "Thiên nữ sống ở đây từ trước. " VCS (tr. 1083b13):

"Thiên nữ này là Bồ-tát ở địa thứ tám." 59 Tức các Đại Thanh văn (Skt. Mahāśrāvaka). 195

không rơi đi.

Thấy vậy, Thiên nữ hỏi Xá-lợi-phất:

"Sao ngài phủi hoa đi?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Hoa này không như pháp, nên phải phủi đi". Thiên nữ nói:

"Đừng bảo hoa này không như pháp. Vì sao? Vì chúng không có gì phân biệt,60 mà chính ngài đang khởi tâm phân biệt. Nếu người xuất gia trong Phật pháp mà còn có cái phân biệt, cái đó mới là không như pháp. Nếu không khởi phân biệt nữa, đó là như pháp. Ngài hãy nhìn chư Bồ-tát xem, hoa không bám được vào thân vì các ngài đã đoạn trừ hết thảy tưởng phân biệt. Cũng như người khi đang run sợ thì bị ma quỷ61 lung lạc. Đệ tử vì sợ 60 Vô sở phân biệt 無所分別. Htr.: vô phân biệt, vô dị phân biệt 無分別無異分別, không phân biệt, cũng không phân biệt dị biệt. Trong đối thoại này, Phạn văn sử dụng nghĩa đôi của từ kalpa: quy tắc và phân biệt (=làm cho hợp quy tắc tư duy), Xá-lợi-phất nói: akalpikāni devate etāni puṣpāṇi, hoa này không hợp cách (đúng pháp). Thiên nữ nói, etāni puṣpāṇi kalpikāni, hoa này hợp cách. Vì sao? na kalpayanti na vikalpayanti, chúng không phân biệt, không chi tiết phân biệt.

61 Htr.: bị loài phi nhân. La-thập (ibid., tr. 387b16) dẫn chuyện: Một con quỷ la-sát biến làm con ngựa. Một người đàn ông cỡi mà không nghi ngờ. Giữa đường, con quỷ hỏi, 196

QUÁN CHÚNG SINH

sinh tử 62 nên bị sắc, thinh, hương, vị, xúc lung lạc. Người không còn sợ hãi, thì tất cả năm dục không làm gì được. Vì tập khí của kết sử 63 vẫn còn nên hoa bám được thân đó thôi. Nếu tập khí của kết sử trừ sạch, hoa không bám được". Xá-lợi-phất hỏi:

"Cô ở nhà này bao lâu rồi?"

Thiên nữ đáp:

"Tôi ở đây cũng lâu như sự giải thoát của Kỳ niên".64

Xá-lợi-phất hỏi:

"Ở đây lâu chừng ấy sao?"

Thiên nữ hỏi lại:

"Giải thoát của Kỳ niên thì lâu bằng chừng nào?" "Ngựa tốt không?" Người đàn ông rút gươm ra hỏi, "Gươm này có tốt không?" Quỷ biết người này không sợ, nên không làm hại được.

62 Htr.: "Sợ sinh tử, nghiệp, phiền não." 63 Kết tập 結習. La-thập (ibid.) giải thích: "Có hai loại tập khí. Tập khí kết sử (= phiền não) và tập khí của sự thiên ái Phật pháp (dharmatṛṣṇāvāsana). Khi chứng vô sinh nhẫn thì hết thảy tập khí phiền não đều trừ sạch; nhưng tập khí thiên ái Phật pháp vẫn còn.

" (Skt. vāsana) Htr.: phiền não tập 煩惱習. Skt. kleśavāsana.

64 Kỳ niên giải thoát 耆年解脫, chỉ vị Trưởng lão lớn tuổi; đây xưng hô ngài Xá-lợi-phất. Htr.: "Như giải thoát mà Xálợi Tử an trú. " VKN: sthavira, thượng tọa, trưởng lão. 197

Xá-lợi-phất lặng im không đáp. Thiên nữ lại hỏi: "Sao bậc Đại trí kỳ cựu65 im lặng?" Xá-lợi-phất nói:

"Sự giải thoát không thể diễn giải bằng lời, vì vậy tôi không biết nói gì".

Thiên nữ nói:

"Ngôn thuyết và văn tự đều là tướng của giải thoát.66 Vì sao? Vì giải thoát không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa; văn tự cũng không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa. Vì vậy, thưa ngài Xá-lợi-phất, không có việc lìa văn tự mà diễn thuyết giải thoát. Tại sao? Tất cả pháp đều là tướng của giải thoát".67

Xá-lợi-phất hỏi:

"Vậy cô há không muốn nói rằng dâm, nộ, si cũng là giải thoát?"68

Thiên nữ đáp:

65 VKN: mahāprajñānām agryaḥ, đệ nhất đại trí. 66 Giải thoát tướng 解脫相. VKN: vimuktilakṣaṇa, yếu tính của giải thoát.

67 VKN: sarvadharmasamatā hi vimuktiḥ, tính bình đẳng của tất cả pháp là giải thoát. Htr., như VKN. 68 Câu hỏi của Lth. ngược với Htr. và VKN: na nu devate rāgadoṣamohavigamād vimuktiḥ, há không phải rằng giải thoát là xả ly tham, sân, si?

198

QUÁN CHÚNG SINH

"Phật vì người tăng thượng mạn 69 mà nói rằng xa lìa dâm, nộ, si là giải thoát đó thôi. Với người không còn tăng thượng mạn, Phật nói tự tính của dâm, nộ, si tức thị là giải thoát".70 Xá-lợi-phất ca ngợi:

"Lành thay, lành thay, Thiên nữ! Cô đã sở đắc gì, chứng nghiệm cái gì mà biện tài xuất chúng như vậy?"

Thiên nữ đáp:

"Tôi không sở đắc gì cũng không chứng nghiệm gì mà được biện tài như vậy. Vì sao? Nếu có sở đắc, sở chứng, thì trong Phật pháp71 đó là tăng thượng mạn".

Xá-lợi-phất hỏi:

"Trong ba thừa, cô chí hướng thừa nào?" Thiên nữ đáp: '

"Khi cần giảng pháp Thanh-văn để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Thanh-văn. Khi cần giảng pháp 69 CDM (tr. 388b11), Triệu nói: "Coi rẻ sinh tử, đề cao con đường của mình, đó là người tăng thượng mạn. " VCS (tr.

1084b15),

"Chưa chứng quả Phật, mà cho sở chứng của mình là cao nhất, không mong cầu tu chứng thêm nữa; đó là người tăng thượng mạn.

" VKN: abhimānikā.

70 VKN: rāgadoṣamohaprakṛtr eva vimuktiḥ, chính tự tính bản hữu của tham, sân, si là giải thoát. 71 Htr.: "Trong Pháp và Luật (=t ì-nại-da) được khéo thuyết (của Phật).

" VKN: svākhyāte dharmavanaye. 199

nhân duyên để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Bíchchi-phật. Khi cần pháp đại bi để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Đại thừa. Thưa Xá-lợi-phất, như người bước vào rừng hoa chiêm-bặc chỉ ngữi thấy mùi hương chiêm-bặc 72 thơm át hẳn các mùi khác; cũng vậy, người bước vào nhà này chỉ ngữi thấy mùi hương công đức Phật và chẳng còn thiết mùi hương Thanh-văn hay Bích-chi-phật. Thưa Xá-lợiphất, khi mà Đế Thích, Phạm thiên, Tứ thiên vương, các trời, rồng, quỷ thần vào nhà này và được nghe vị Thượng nhân này giảng thuyết Chính Pháp, hết thảy đều hâm mộ mùi hương công đức Phật mà phát tâm Đại thừa trước khi ra khỏi nhà này. Thưa Xá-lợi-phất, tôi ở đây mười hai năm,73 chưa từng nghe pháp của Thanh văn hay Bích-chiphật, mà chỉ nghe pháp của chư Phật bất khả tư nghị, đại từ, đại bi.

"Thưa Xá-lợi-phất, nhà này luôn hiện tám pháp chưa từng có, rất khó gặp. Những gì là tám? "Thứ nhất, nhà này được rọi sáng bằng ánh kim quang suốt cả ngày đêm không khác nhau; chẳng 72 Chiêm-bặc 瞻蔔. Htr.: chiêm-bác-ca 瞻博迦. Khuy Cơ nói: Trung quốc không có loại hoa này. Skt. campaka, loại hoa vàng, tên khoa học Michellia Campaka. 73 Khuy Cơ (ibid., tr. 1084c27): 12 năm, chỉ 12 hai trụ của Bồ-tát (Bodghisattvavihāra). Cf. Du-già sư-địa 47 (T30n1579, tr. 552c25).

200

QUÁN CHÚNG SINH

cần đến mặt trời hay mặt trăng mới sáng. "Thứ hai, những ai bước vào nhà này không bị bức rức bởi những cáu bẩn.74"

"Thứ ba, nhà này thường có Đế Thích, Phạm thiên, Tứ Thiên vương và các Bồ-tát ở phương khác đến đây hội họp không dứt.

"Thứ tư, sáu Ba-la-mật và các pháp bất thối chuyển luôn được giảng dạy trong nhà này. "Thứ năm, trong nhà này thường được nghe nhạc trời huyền diệu tấu diễn vô lượng âm thanh của sự giáo hóa bằng chính pháp.

"Thứ sáu, nhà này chứa bốn kho tàng tích trữ đầy tràn nhiều bảo vật chu cấp cho người cùng khổ mà không hề kiệt tận.

"Thứ bảy, khi vị Thượng nhân nhà này nghĩ tưởng đến Phật Thích-ca, Phật A-di-đà, Phật A-súc, Bảođức, Bảo-viêm, Bảo-nguyệt, Bảo-nghiêm, Nanthắng, Sư tử hống, Nhất-thiết-lợi-thành,75 cùng vô 74 Htr.: "Không bị gây hại bởi phiền não. " VKN: sarvakleśā

na bādhante.

75 Phật Thích-ca 釋迦牟尼佛, Phật A-di-đà 阿彌陀佛, Phật A-súc 阿閦佛, Bảo-đức 寶德, Bảo-viêm 寶炎, Bảo-nguyệt 寶月, Bảo-nghiêm, Nan-thắng 難勝寶嚴, Sư tử hưởng 師子 響, Nhất-thiết-lợi-thành 一切利成. Htr.: Thích-ca-mâu-ni Như lai 釋迦牟尼如來, Vô Lượng Thọ Như lai 無量壽如 來, Nan Thắng Như lai 難勝如來, Bất Động Như lai 不動 201

lượng chư Phật khắp mười phương thế giới, thì các Ngài liền đến giảng thuyết rộng rãi pháp tạng bí yếu của chư Phật. Thuyết xong rồi mới trở về. "Thứ tám, hết thảy mọi thiên cung trang nghiêm và cõi Phật thanh tịnh đều ánh hiện trong nhà này. "Thưa ngài Xá-lợi-phất, nhà này thường hiện tám pháp chưa từng có, rất khó gặp này. Khi đã chứng kiến tám sự kiện bất khả tư nghị như vậy, ai còn vui thích nơi pháp Thanh-văn nữa sao?" Xá-lợi-phất hỏi:

"Sao cô không chuyển đổi thân nữ này đi?" Thiên nữ đáp:

"Mười hai năm nay tôi tìm kiếm tướng người nữ, 76

mà không thể tìm thấy được. Vậy tôi phải chuyển cái gì đổi cái gì? Cũng như nhà ảo thuật làm trò tạo nên một thân nữ huyễn. Nếu có người hỏi, 'Sao

không chuyển đổi thân nữ?' Người này hỏi có 如來, Bảo Diệm Như lai 寶焰如來, Bảo Nguyệt Như lai 寶 月如來, Bảo Nghiêm Như lai 寶嚴如來, Bảo Âm Thanh Như lai 寶音聲如來, Sư Tử Hống Như lai 師子吼如來, Nhất Thiết Nghĩa Thành Như lai 一切義成如來. VKN: Śākamuni, Amitābha, Akṣobhya, Ratnaṣrī, Ratnārci, Ratnacandra, Ratnavyūha, Dūḥprasaha, Sarvasiddha, Prabhūtaratna, Siṃhāsanādī, Siṃhghoṣa. 76 Nữ nhân tướng 女人相. Htr.: nữ nhân tính 女人性. VKN: strībhāva, bản thể nữ.

202

QUÁN CHÚNG SINH

chính xác không?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Không chính xác. Sự huyễn không có tướng cố định, làm sao chuyển?"

Thiên nữ nói:

"Hết thảy các pháp cũng đều như thế, không có tướng cố định,77 sao ngài hỏi tôi không chuyển đổi nữ thân?"

Nói đoạn, thiên nữ dùng thần lực biến Xá-lợi-phất thành như Thiên nữ và nàng tự hóa thân thành như Xá-lợi-phất, rồi hỏi:

"Sao ngài không chuyển đổi thân nữ đó đi?" Xá-lợi-phất, trong hình tượng Thiên nữ, đáp: "Tôi ở đây không biết do chuyển cái gì mà thành thân nữ".

Thiên nữ đáp:

"Thưa Xá-lợi-phất, nếu ngài có thể chuyển đổi thân nữ đó, thì hết thảy người nữ cũng có thể chuyển. Cũng như Xá-lợi-phất chẳng phải nữ mà hiện thân nữ. Tất cả người nữ cũng vậy, dù họ hiện thân nữ nhưng không phải nữ. Cho nên Phật dạy: 'Hết thảy pháp đều phi nam phi nữ.'" 77 Chư pháp … vô hữu định tướng 諸法 無有定相. Htr.: "Tính và tướng của các pháp đều không phải là chân thật." VKN: apariniṣpanneṣu sarvadharmeṣu, tất cả các pháp vốn không phải hoàn chỉnh (không phải chân thật định dạng). 203

Nói xong, Thiên nữ rút lại dùng phép thần thông khiến Xá-lợi-phất trở lại tướng ban đầu, và hỏi: "Sắc tướng thân nữ nay đâu rồi?"

Xá-lợi-phất đáp: "Sắc tướng thân nữ không tại đó, cũng không không tại đó".78

Thiên nữ mới nói:

"Cũng vậy, hết thảy pháp không ở tại đó, nhưng không hề không ở tại đó. Và này, không tại đó, cũng không không tại đó, đó là Phật thuyết vậy". Xá-lợi-phất hỏi:

"Chết ở đây, cô sẽ sinh về đâu?"

Thiên nữ đáp:

"Hóa thân bởi Phật79 sinh như thế nào, tôi cũng sẽ 78 Vô tại vô bất tại 無在無不在; CDM (tr. 389c18), "Triệu

nói: muốn nói có ở đó thì nay thấy là vô tướng. Muốn nói không có ở đó thì lại thấy ngay là hữu tướng. " Htr.: vô tại

vô biến 無在無變. VCS (tr. 1085c18),

"Y theo lý mà ứng

đối, tướng nữ vốn không có, cho nên là bất tại. Nguyên lai thật không có nữ, thì cái gì được biến? Vả, pháp tính vốn không, cái gì tại, cái gì biến? Bản dịch cũ nói vô tại vô bất tại. Không thật có nữ mà xưa tại đó, nay không tại đó. Cũng không có nữ thật, thì cái gì tại, cái gì không tại?" VKN: na tat kṛtaṃ na vikṛtam, cái đó không bị tạo ra, không bị biến cải.

79 Phật hóa 佛化. Htr.: Như lai sở hóa 如來所化; VCS: con người được Phật biến hóa ra. Skt. buddha/tathāgatanirmāṇa.

204

QUÁN CHÚNG SINH

sinh như vậy".

Xá-lợi-phất nói:

"Hóa thân bởi Phật không chết, không sinh". Thiên nữ đáp:

"Chúng sinh cũng vậy, không chết, cũng không sinh".

Xá-lợi-phất hỏi:

"Chừng bao lâu cô sẽ chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác?" Thiên nữ đáp:

"Chừng nào Xá-lợi-phất trở lại làm phàm phu,80 khi ấy tôi sẽ chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác".

Xá-lợi-phất nói:

"Tôi trở thành phàm phu; không có trường hợp đó".

Thiên nữ nói:

"Cũng không có chuyện tôi chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác. Vì sao? Vì bồ-đề không có trú xứ, nên không có người chứng đắc". Xá-lợi-phất nói:

"Có vô lượng chư Phật nhiều như số cát sông Hằng nay đang chứng đắc vô thượng chính đẳng 80 Htr.: "Trở lại dị sinh (pṛthagjana) với tất cả tính chất của dị sinh (pṛthagjanadharmasamanvāgato)." 205

chính giác; đã chứng đắc, sẽ chứng đắc; thế là nghĩa thế nào?"

Thiên nữ đáp:

"Do văn tự thế tục mà nói có ba đời, chứ không phải bồ-đề có quá khứ, hiện tại, hay vị lai". Thiên nữ lại nói:

"Thưa Xá-lợi-phất, ngài có chứng A-la-hán đạo chăng?"81

Xá-lợi-phất đáp:

"Không có gì chứng đắc nên chứng đắc". Thiên nữ nói:

"Cũng vậy, chư Phật và đại Bồ-tát do không có gì chứng đắc nên chứng đắc".

Bấy giờ, Duy-ma-cật nói với Xá-lợi-phất: "Thiên nữ này đã cúng dường chín mươi hai ức Phật.82 Nàng có thể du hý với thần thông lực của Bồ-tát, đã hoàn thành mọi ước nguyện, đã chứng vô sinh pháp nhẫn và đắc pháp Bồ-tát bất thối chuyển. Do bản nguyện mà nàng tùy thời hiển hiện 81 A-la-hán đạo 阿羅漢道. Cf. Vajracchedikā: tat kiṃ manyase subhūte api nu arhata evaṃ bhavati - mayā arhattvaṃ prāptam iti? "Này Subhūti, A-la-hán có nghĩ rằng,

'Ta chứng đắc quả vị A-la-hán' chăng?" 82 Htr.: 92 câu-chi na-dữu-đa 俱胝那庾多; Skt. koṭinayuta (~10 000 000 x 100 000 000= 1015) 206

QUÁN CHÚNG SINH để giáo hóa chúng sinh". 207

CHƯƠNG TÁM

PHẬT ĐẠO1

Văn Thù hỏi Duy-ma-cật:

"Bồ-tát làm sao để thông đạt Phật đạo?" Duy-ma-cật nói:

"Bồ-tát đi trên phi đạo2 là thông đạt Phật đạo". Văn-thù-sư-lợi hỏi:

"Bồ-tát đi trên phi đạo là thế nào?" Duy-ma-cật đáp:

"Bồ-tát hành năm vô gián mà không thù không 1 Các bản Hán như nhau, phẩm VIII. Chi khiêm: phẩm "Như lai chủng 如來種.