Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

" Lth.: Phật đạo phẩm 佛道品. Htr.: Bồ đề phần phẩm 菩提分品. VKN: Tathāgatagotraparivarta, Chủng tính của Như lai. 2 Phi đạo 非道; La-thập nói (ibid., tr. 390b27): "Có ba thứ phi đạo. 1. Quả báo dẫn đến cõi xấu ác. 2. Hành nghiệp dẫn đến cõi xấu ác. 3. Nghiệp thiện thế tục, và quả báo của nghiệp thiện.

" Htr.: phi thú 非趣; Khuy Cơ (ibid. tr. 1086c10): "Chỗ mà phàm phu hướng đến để quay về gọi là thú 趣. Chỗ quay về của Thánh nhân không phải là chỗ quay về của phàm phu. Đi trên lối đi không thích hợp ấy gọi là hành phi thú 行非趣.

" VKN: agatigamanaṃ gacchati, đi theo hướng phi định hướng.

hại;3 đi đến địa ngục mà không có cáu bẩn nào của tội lỗi; đi đến súc sinh mà không có các lỗi lầm của vô minh, kiêu, mạn;4 đi đến ngạ quỷ5 mà vẫn đầy đủ công đức; đi lên các cõi Sắc và vô Sắc giới6 mà không cho là hơn hết;7 thị hiện hành tham dục mà không nhiễm trước; thị hiện hành sân hận, thù nghịch, mà không có thù hận ác ý đối với các chúng sinh; thị hiện hành ngu si mà dùng trí tuệ để chế ngự tâm mình; thị hiện hành xan tham bủn xỉn mà không tiếc cái gì sở hữu trong ngoài, thân mạng; thị hiện hành phá giới mà an trụ trong tịnh giới, cho đến dù đối với tội nhỏ vẫn ôm lòng kinh sợ; thị hiện hành sân nhuế mà thường hành từ, nhẫn nhịn; thị hiện hành biếng nhác mà lại siêng năng tu tập công đức; thị hiện hành loạn ý mà 3 Não nhuế 惱恚; Htr.: nhuế não, phẫn hại, độc tâm 恚惱忿 害毒心. VKN: vyāpādavihit(ṃ)sāpraduṣṭo, phẫn nộ, bạo ác, độc hại.

4 Có thể Lth.. nhảy sót; Htr.: "đi trên lối A-tố-lạc (āsura) mà không còn ngạo mạn, kiêu dật.

" VKN như Htr.

5 Htr.: "Đi trên lối của Diệm-ma vương (Yamaloka) mà chứa nhóm rộng rãi vô lượng tư lương của phước và huệ." 6 Hành sắc vô sắc giới đạo 行色無色界道. Htr.: hành ư vô sắc định thú 無色定趣. VKN: aneñjyarūpagatiṃ, định hướng sắc bất động. Đệ tứ thiền Sắc giới gọi là bất động. Cf. Câu-xá 27 (T 29, tr. 147c23).

7 Htr.: "

… mà không xu hướng cảm thọ lạc đối với định ấy."

210

PHẬT ĐẠO

thường chính niệm, tâm định; thị hiện hành ngu si8 mà thấu triệt tuệ thế gian và xuất thế gian; thị hiện hành siểm ngụy mà khéo phương tiện tùy theo nghĩa kinh;9 thị hiện hành kiêu mạn10 mà đối với chúng sinh thì như một chiếc cầu;11 thị hiện hành các phiền não mà tâm thường thanh tịnh; thị hiện nhập bọn với Ma nhưng thuận với trí tuệ của Phật chứ không theo giáo thuyết khác;12 thị hiện nhập vào hàng Thanh văn, nhưng thường nói pháp chưa từng nghe cho chúng sinh; thị hiện trong hàng Bích-chi-phật mà thành tựu đại bi giáo hóa chúng sinh; thị hiện hòa nhập trong giới cùng khổ nhưng 8 Htr.: ác tuệ hành thú 惡慧行趣; dauḥprajñāgatiṃ ca gacchati.

9 Kinh nghĩa 經義; La-thập dùng từ Hán thư, chỉ đạo lý ghi trong kinh điển. Htr.: thể hiện thành công phương tiện thiện xảo.

10 Htr.: mật ngữ phương tiện kiêu mạn 密語方便憍慢: kiêu mạn như là phương tiện của mật ngữ (VKN: sandhābhāṣyakuśalaḥ mānagatiṃ, hành kiêu mạn như là thiện xảo của mật ngôn). VCS (tr. 1087b11) giải thích: "Người đời chúc nhau 'Không bệnh, sống lâu'; Bồ-tát cũng nói theo… như là phương tiện độ người." 11 La-thập (ibid. tr. 391a12): "Ý nói khiêm tốn như làm đồ vật cho người ta dẫm đạp lên mà vẫn nhẫn nhịn, không kiêu mạn."

12 Htr.: bất tùy tha duyên 不隨他緣, không lệ thuộc điều kiện của người.

211

có bàn tay châu báu với công đức vô tận;13 thị hiện làm người khuyết tật mà thân tự trang nghiêm các tướng tốt đẹp; thị hiện ở giữa giai cấp hạ tiện mà sinh vào chủng tính Phật, đủ các công đức; thị hiện ở giữa người gầy xấu ốm yếu mà được thân Na-ladiên,14 hết thảy chúng sinh đều ưa nhìn ngắm; thị hiện người già yếu mà hoàn toàn cắt đứt gốc rễ của bệnh, vượt qua nỗi sợ hãi sự chết; thị hiện có mọi tiện nghi của cuộc sống15 vẫn luôn thấy rõ tính vô thường, không tham cầu gì; thị hiện có thê thiếp và nàng hầu mà vẫn thường xa rời vũng lầy ngũ dục; thị hiện người đần độn, nói lắp, nhưng lại thành tựu biện tài bằng lực tổng trì không hề quên lãng;16 thị hiện đi vào bến tà17 nhưng vẫn đưa chúng sinh đi qua bằng bến chính; hiện vào khắp các đạo mà đoạn trừ nhân duyên của chúng; hiện ở Niết-bàn 13 La-thập (ibid., tr. 391a25) nói: "bảo vật từ bàn tay tuôn ra bất tận."

14 Na-la-diên thân 那羅延身; La-thập (ibid.) nói: "Thân thể đẹp đẽ, rắn chắc như lực sỹ nhà trời. " VKN:

nārā(ya)ṇātmabhāva.

15 Lth.: tư sinh 資生. Htr.: cầu tài vị 求財位. VKN: bhogagatiṃ.

16 Tổng trì vô thất 總持無失. Htr.: đà-la-ni niệm tuệ vô thất 陀羅尼念慧無失.

17 Tà tế 邪濟. Htr.: tà đạo 邪 道.

212

PHẬT ĐẠO

vẫn không dứt lìa sinh tử.

18

"Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát đi trên phi đạo như vậy là Bồ-tát thông đạt Phật đạo".

Đoạn Duy-ma-cật lại hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Thế nào là chủng tính của Như Lai?"19 Văn-thù-sư-lợi đáp:

"Hữu thân20 là chủng tính; vô minh và hữu ái là chủng tính; tham, sân, si là chủng tính; bốn điên đảo là chủng tính; năm chướng cái21 là chủng tính; 18 Htr. thêm một đoạn: "Tuy thị hiện chứng đắc diệu bồ đề, chuyển đại pháp luân, nhập Niết-bàn nhưng vẫn tinh cần tu tập Bồ-tát hành, tiếp nối không dứt." 19 Như lai chủng 如來種. La-thập (ibid., tr. 391b27) nói, "Chủng, và căn bản nhân duyên, cùng một nghĩa." Đạo Sinh (ibid.) nói, "Mượn hạt giống lúa mà nói Như lai chủng." Chủng ở đây được hiểu là bīja. Htr.: Như lai chủng tính 如 來種性; VCS (tr. 1087c22): "Chủng là nhân; tính là loại. Thể loại của nhân của Phật gọi là Phật chủng tính. " VKN:

tathāgatānāṃ gotram: gia tộc hay dòng dõi của các Như lai. Cf. Du già sư địa 35 (T30n1579, tr. 478c12): "Có hai loại chủng tính: 1. Bản tính trụ (prakṛtistha-gotra), chủng tính tự nhiên có sẵn từ vô thủy của Bồ-tát. 2. Tập sở thành (samudānītagotra), do tu tập các thiện căn mà thành… Chủng tính này cũng có nghĩa là chủng tử (gotra = bīja)." 20 Hữu thân 有身 (satkāya). La-thập, "Hữu thân, chỉ năm thọ ấm (=thủ uẩn, upādānaskandha) thuộc hữu lậu. " Htr.:

ngụy thân chủng tính 偽身種性. Khuy Cơ (tr. 1088a19): "Tức thân năm uẩn làm đối tượng cho tát-ca-da kiến." 21 Ngũ cái 五蓋. Skt. pañca nīvaraṇāni, ngăn che và 213

sáu nhập22 là chủng tính; bảy thức xứ23 là chủng tính; tám tà pháp24 là chủng tính; chín não xứ25 là chủng tính; mười bất thiện nghiệp đạo là chủng tính. Nói tóm, sáu mươi hai kiến và hết thảy phiền não đều là chủng tính Phật".

Duy-ma-cật hỏi Văn-thù-sư-lợi:

"Sao lại như vậy?"

Văn-thù-sư-lợi đáp:

"Vì người thấy pháp vô vi26 rồi vào chính vị27 thì chướng ngại.

22 Htr.: lục xứ chủng tính 六處種性. Skt. ṣaḍ āyatanāni, sáu nội xứ hay sáu căn.

23 Thất thức trụ 七識住. Skt. vijñānasthiti, bảy chỗ an trụ của thức. Cf. Câu-xá 8 (Đại 29, 42c)

24 Tám tà pháp 八邪法; trái với tám chính đạo. 25 Chín não xứ (Skt. navāghātavastūni); chín trường hợp thù oán: 1. oan gia của người mà ta thương; 2. thân hữu của người mà ta ghét; 3. gây phiền cho bản thân ta. Nhân với ba thời thành chín. Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii.262, nava āghātapaṭivinayā.

26 Kiến vô vi 見無為. La-thập nói (Đại 38, tr.0392b01): "Vô vi, tức tận đế (= diệt đế; Skt. nirodhasatya)." 27 Chính vị 正位 (niyāma). La-thập (ibid.) nói: "Từ khổ pháp nhẫn cho đến vô sinh A-la-hán, cho đến Phật vị, đều gọi là chính vị.

" Htr.: chính tính ly sinh vị 正性離生位.

Khuy Cơ (T38n1782 tr. 1088b26): "Chính tính chỉ chân lý Thánh đế. Sinh, chỉ dị sinh (Skt. pṛthagjana: phàm phu). Ly sinh, tức vượt ngoài địa vị phàm phu… Đây chỉ địa vị Dự 214

PHẬT ĐẠO

không còn phát tâm cầu vô thượng chính đẳng chính giác. Cũng như trên gò đất cao thì làm sao nảy nở hoa sen; chỉ nơi chỗ đầm lầy mới mọc hoa này. Cũng vậy, người thấy pháp vô vi rồi vào chính vị thì cuối cùng không còn sinh nơi Phật Pháp. Chỉ có chúng sinh ở chốn bùn lầy phiền não mới có thể phát khởi Phật pháp. Cũng như hạt giống đem bỏ giữa hư không không bao giờ có thể nảy mầm; đem vùi trong đất phân mới có thể tươi tốt. Do đó, người vào chính vị vô vi28 không phát sinh Pháp Phật; trong khi người khởi lên ngã kiến29 lớn như núi Tu-di còn có thể phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác mà phát huy Pháp Phật.

"Cho nên, nên biết hết thảy phiền não đều là chủng tính của Như Lai. Cũng như người không lặn xuống biển sâu thì không tìm được ngọc trai vô giá; cũng vậy người không lặn xuống biển phiền não sẽ không tìm được ngọc Nhất thiết trí" .

Lúc ấy Ma-ha Ca-diếp tán thán:

"Lành thay, Văn-thù-sư-lợi, lành thay, lời ông nói lưu trở lên."

28 Lth., nhập vô vi chính vị 入無為正位. Htr., thấy vô vi rồi nhập chính tính ly sinh vị 見無為已入正性離生位. VKN: asaṃskṛta-niyāmaprāpta/ avakrānti. 29 Htr.: khởi thân kiến 身見. (Skt. satkāyadṛṣṭi: hữu thân kiến).

215

thật tuyệt. Đúng như những điều được nói, những đám trần lao đều là chủng tính Như Lai. Chúng tôi nay thật chẳng thể phát tâm cầu vô thượng chính đẳng chính giác.30 Cho đến người phạm năm tội vô gián cũng còn có thể phát ý sinh nơi Phật pháp nhưng chúng tôi thì vĩnh viễn không thể phát. Cũng như người mà căn đã hư hoại thì chẳng còn hưởng lợi được gì nơi ngũ dục. Cũng vậy, hàng Thanh-văn đã đoạn các kết sử chẳng còn thu hoạch gì thêm nơi Phật pháp, vĩnh viễn không có chí nguyện. Cho nên, Văn-thù-sư-lợi, phàm phu còn quay trở lại với Phật pháp chứ Thanh văn thì không. Vì sao? Vì phàm phu khi nghe Pháp thì có thể phát khởi đạo tâm31 vô thượng, để cho Tam bảo không gián đoạn. Giả sử Thanh văn trọn đời nghe pháp và thấy lực, vô úy của Phật, v.v… nhưng vĩnh viễn không thể phát đạo tâm vô thượng".

Lúc ấy, trong hội chúng có Bồ-tát tên Phổ Hiện Sắc Thân32 hỏi Duy-ma-cật:

"Cư sỹ, ai là cha mẹ, vợ con, thân bằng quyến 30 Htr.: "Chúng tôi, trong dòng tương tục của tâm, hạt giống sinh tử đã mục nát, không còn cơ hội để phát tâm…" 31 Đạo ý 道意: bồ đề tâm.

32 Phổ Hiện Sắc Thân 普現色身. Ckh.: Chúng Tượng Kiến 眾像見 Htr.: Phổ Hiện Nhất Thiết Sắc Thân 普現一切色身. VKN: Sarva-rūpasandarśana.

216

PHẬT ĐẠO

thuộc của ngài? Gia nhân tôi tớ của ngài, voi ngựa xe cộ của ngài ở đâu?" Bấy giờ Duy-ma-cật trả lời bằng bài kệ: Trí độ,

33 mẹ Bồ-tát.

Phương tiện,34 đó là cha. Hết thảy bậc Đạo sư

Đều từ đấy mà sinh.

Lấy pháp hỷ35 làm vợ;

Con gái: Từ và Bi;36

Trai: Thiện tâm, Thành thật.37 Nhà: rốt ráo không-tịch;38 33 Giải thích của Khuy Cơ: trong bản Huyền Trang, chỉ bala-mật thứ sáu tức Bát-nhã ba-la-mật (Skt. prajñāpāramitā) vốn là trí vô phân biệt (Skt. nirvikalpajñāna); trong bản Lathập, trí độ chỉ ba-la-mật thứ mười (jñānapāramitā). VKN: prajñāpāramitā bodhi-sattvānaṃ ārṣa (=ārṣī) pitā copāyakauśalyaṃ, Bát-nhã ba-la-mật là người Mẹ dòng họ tôn quý của các Bồ-tát, và Phương tiện thiện xảo là Cha. 34 Khuy Cơ, đây chỉ ba-la-mật thứ bảy, mà tự thể là hậu đắc trí (pṛṣṭhalabdhajñāna). 35 Pháp hỷ 法喜. Htr., diệu pháp lạc 妙法樂. VKN: dharmaratis.

36 VKN: maitrī karuṇā ca duhitarau, có hai người con gái là Từ và Bi.

37 Thiện tâm Thành thật 善心誠實. Htr., Chân thật Đế pháp 真實諦法. VKN: satyadharmav ubhau putrau, hai người con trai là Đế (chân thật) và Pháp. 38 Tất cánh không tịch 畢竟空寂. Htr.: tư Không thắng 217

Đệ tử là trần lao,39 Tùy nghi mà sai sử. Đạo phẩm,40 là bạn hữu Nhờ đây thành chính giác. Các độ, bạn đồng hành;41 Bốn nhiếp là kỹ nữ; Ca vịnh, tụng pháp ngôn, Lấy đó làm âm nhạc. Tổng trì là vườn hoa, Vô lậu là rừng cây. Giác ý,42 hoa tươi đẹp Quả, trí tuệ, giải thoát. nghĩa 思空勝義. VKN: śūnyārthacintā, tư duy nghĩa Không.

39 Htr.: "Lấy phiền não nô lệ hèn mọn. " VKN: sarvakleśās śiṣyā, tất cả phiền não là học trò. 40 Đạo phẩm, La-thập nói: 37 phẩm chung cho cả ba thừa. Đạo phẩm của Bồ-tát kiêm cả sáu ba-la-mật. Htr.: Giác phần 覺分. Khuy Cơ: Nhân tố của bồ đề nên gọi là giác phần, chứ không phải là 37 phần bồ đề. VKN: bodhyaṅgāḥ, các giác chi.

41 Htr.: sáu độ là quyến thuộc. VKN: sahāyāś cānubaddhā hi ṣaḍ imāḥ pāramitā sadā, sáu ba-la-mật này luôn luôn là bạn đồng hành và thuộc hạ. 42 Giác ý 覺意, Đạo Sinh: chỉ bảy giác ý; Skt. bodhyaṅga. Htr.: giác phẩm 覺品; Khuy Cơ: chỉ 37 giác phẩm hay trợ đạo; Skt. bodhyaṅga. 218

PHẬT ĐẠO

Tám giải43 là hồ tắm; Nước định lắng trong, đầy. Rải bằng bảy hoa tịnh,44 Tắm gội người vô nhiễm. Voi, ngựa: năm thần thông, Kéo cổ xe Đại thừa; Nhất tâm:45 người đánh xe, Dong ruổi tám chính đạo. Tướng tốt để nghiêm thân, Vẻ đẹp chuốt tư thái. Tàm quý là trang phục Thâm tâm46 là tràng hoa. Giàu có bảy tài bảo47 43 Tám giải thoát 八解脫 (Skt. aṣṭau vimokṣāḥ). 44 Bảy thanh tịnh 七淨: 1. giới tịnh; 2. tâm tịnh; 3. kiến tịnh; 4. độ nghi tịnh; 5. phân biệt đoạn tịnh; 6. hành trí kiến tịnh; 7. hành đoạn trí kiến tịnh. 45 La-thập: "Nhất tâm, trong bản Phạn là hòa hiệp 和合 (Skt.?). Trong đạo phẩm có ba tướng: phát động, nhiếp tâm và xả. Phát động quá thì tâm tán; do đó cần thâu nhiếp lại. Nhiếp quá thì chìm nên cần tinh tấn… Động tĩnh thích hợp, khoan thai xử trung; đó là xả. Xả là đã được điều khiển (điều ngự 調御). Được điều khiển, là hòa hiệp. " Ckh.: đạo ý

道意. Htr.: bồ-đề tâm (Stk. bodhicitta). VKN: sārathir bodhicittam.

46 Htr.: thắng ý lạc 勝意樂. adhyāśaya. Tràng hoa, Skt. mālya, VKN chép là kalyāṇa: thiện xảo. 219

Giáo thọ để thêm lời; Theo giáo thuyết tu hành, Hồi hướng làm đại lợi.48 Bốn thiền là giường chõng Phát sinh từ tịnh mạng.49 Nghe nhiều, tăng trí tuệ, 50

Làm âm thanh thức tỉnh.51 Cam lộ là thức ăn;

Vị giải thoát là tương;52 47 Chỉ 7 Thánh tài 七聖財 (Skt. sapta dhanāni): tín, giới, tàm, quý, đa văn, xả, tuệ. 48 La-thập nói: "Lấy thất tài làm vốn, ta và người đều có lời. Rồi lấy phước đó đầu tư (hồi hướng) vào Phật đạo. " Htr.:

hồi hướng đại bồ đề. 49 Tùng ư tịnh mạng sinh 從於淨命生; Khuy Cơ cho là văn dịch này hơi tối nghĩa. Htr.: lấy tịnh mạng làm chăn đệm. VKN: śayanaṃ caturo dhyānāḥ śuddhājīvena saṃstrītāḥ, bốn thiền là giường nằm được trải lên bằng mạng thanh tịnh.

50 Htr.: "Niệm, trí thường đánh thức, vì luôn luôn tại định." VKN: prajñā vibodhanaṃ teṣāṃ nityaṃ śrutasamāhitā, được đánh thức bằng trí vì thường xuyên định tâm với sở học. Giải thích của Tăng Triệu nhấn mạnh trên sự đa văn (śruta). Giải thích của Khuy Cơ nhấn mạnh trên tại định (samāhitā).

51 La-thập: "Người sang quý ngoại quốc (chỉ Ấn độ) sai người tấu nhạc khi mặt trời mọc để đánh thức." Htr.: "Niệm, trí thường giác ngộ; tâm luôn luôn tại định." 220

PHẬT ĐẠO

Tịnh tâm là tắm gội;53 Giới phẩm là hương thoa. Diệt trừ giặc phiền não, Dũng mãnh không ai hơn. Hàng phục bốn thứ ma, Cờ thắng dựng Đạo tràng.54 Dù biết không khởi, diệt Vẫn thị hiện tái sinh Trên khắp các quốc độ Như mặt trời rọi khắp. Cúng dường vô lượng Phật Khắp mười phương thế giới Mà không hề phân biệt Có Phật và có ta.

Dù biết các cõi Phật Cùng chúng sinh là Không,55 52 Tương 漿, đây chỉ thức uống. VKN: amṛtaṃ bhojanaṃ teṣāṃ vimuktirasapānakam, thức ăn là vị bất tử (cam lộ), thức uống là vị giải thoát. 53 VKN: viśuddhāśayatā snānaṃ, tắm gội bằng tịnh ý lạc (chí thượng thanh tịnh). 54 Htr.: "dựng cờ diệu bồ đề. " VKN: bodhimaṇḍadhvajāśritāḥ, cắm cờ chiến thắng nơi Bồ-đề đạo tràng

55 VKN: yathā ākāśakṣetrānuprāptā na sattve sattvasaṃjñinaḥ, đi đến các quốc độ (nhiều) như hư không, nhưng không có ý tưởng chúng sinh nơi chúng sinh. 221

Vẫn thường tu tịnh độ Để giáo hóa chúng sinh. Chúng sinh vô số loại, Sắc, thanh, và oai nghi; Bồ-tát lực, vô úy,56 Khoảnh khắc thảy

Biết rõ việc chúng ma Vẫn thị hiện hành theo, Rồi bằng phương tiện trí, Tùy ý mà thể hiện.57 Hoặc hiện già, bệnh, chết, Để thành tựu chúng sinh; Biểt rõ là huyễn hóa, Thông suốt không chướng ngại.58 Hoặc hiện lửa tận thế Đốt cháy rực cõi đất; Khiến ai tưởng thường hằng Hiểu rõ pháp vô thường. 56 Chỉ 10 lực và 4 vô úy của Bồ-tát. 57 Khuy Cơ diễn ý: "Tuy biết rõ các nghiệp của Ma, nhưng thị hiện như là hành động theo chúng. Cho đến giai đoạn cứu cánh, bằng vào Tuệ phương tiện (VKN: upāyapāramitaprāptāḥ, bằng sự đạt được phương tiện ba-la-mật) mà dứt sạch tất cả." 58 Htr.: như du hý huyễn pháp. VKN: māyādharmavihāriṇaḥ, an trú trong pháp như huyễn. 222

PHẬT ĐẠO

Vô số ức chúng sinh Cùng đến thỉnh Bồ-tát; Một lúc chúng đến nhà, Chỉ cho hướng Phật đạo. Kinh sách và chú thuật, Kỹ, mỹ nghệ đều tinh; Lấy đó mà thị hiện, Làm lợi ích quần sinh. Xuất gia khắp các đạo, Đạo pháp của thế gian; Nhân đó trừ mê hoặc, Chứ không đọa tà kiến. Làm Vua Mặt Trời, Trăng, Phạm thiên, Thế giới chủ, Có khi là đất, nước,59 Hoặc gió, hoặc là lửa. Hoặc tai kiếp tật dịch,60 Thị hiện cây cỏ thuốc, Để cho người được uống, 59 La-thập (Đại 38, tr. 395c14): "Hoặc khi thấy có người ra biển mà thuyền sắp bị chìm, Bồ-tát biến mình thành đất liền để làm chỗ trú ẩn…" 60 Trung kiếp 劫中. VKN: roga-antarakalpa, thời trung kiếp đặc trưng bằng bệnh tật. Cf. Câu-xá 12 (Đại 29, tr. 65c25).

223

Trị dứt các dịch bệnh. Hoặc tai kiếp đói kém;61 Hiện thân làm thức ăn; Trước cứu người đói khát Sau dạy pháp giải thoát. Hoặc tai kiếp đao binh;62 Khơi dậy tâm từ bi Giáo hóa chúng sinh kia Để sống không tranh chấp. Hoăc khi gặp đại chiến, Khiến thế lực cân bằng, Rồi dùng lực oai nghiêm Làm họ giảng hòa nhau. Trong khắp mọi quốc độ, Chỗ nào còn địa ngục, Liền thị hiện chỗ ấy Giúp chúng giảm bớt khổ. Trong khắp mọi quốc độ, Súc sinh ăn thịt nhau; Người thị hiện chỗ đó Làm lợi ích cho chúng.63 61 VKN: durbhikṣāntarakalpa, trung kiếp cơ cẩn, đặc trưng bằng sự đói kém.

62 VKN: śastra-antarakalpa, trung kiếp đao binh, đặc trưng bằng chiến tranh. 224

PHẬT ĐẠO

Thị hiện thọ ngũ dục Mà vẫn hiện hành thiền, Làm rối loạn các ma Không cho chúng tự tiện. Hy hữu như trong lửa Nở một đóa sen hồng; Hành thiền trong ngũ dục Cũng hy hữu như vậy. Hoặc hiện làm dâm nữ Dẫn dụ người háo sắc; Trước lấy dục câu móc, Sau hướng về Phật trí. Hoặc là chủ thành ấp; Hoặc làm chủ thương buôn; Làm quốc sư, đại thần; Cũng vì lợi chúng sinh. Có người nghèo, đói rách, Hiện làm kho vô tận; Rồi nhân đó khuyên dẫn, Khiến phát Bồ-đề tâm. Với kẻ tâm kiêu mạn, 63 Htr.: "Làm lợi lạc, đó gọi là bản sinh. " Khuy Cơ

(T38n1782, tr. 1090c14): "Những việc làm lợi lạc như vậy, khi đã thành Phật được gọi là bản sinh. Đó chính là Bản sinh sự của Bồ-tát." 225

Hiện làm đại lực sỹ64 Khuất phục các kiêu mạn, Đưa về vô thượng đạo.65 Hoặc đám người kinh sợ, Liền đến mà an ủi. Trước làm cho hết sợ; Sau khiến phát đạo tâm. Hoặc hiện lìa dâm dục,66 Làm tiên nhân năm thông67 Để dắt dẫn quần sinh, Trụ ở giới, nhẫn, từ. Với người cần phục dịch, Hiện thân làm tôi tớ Khiến cho chủ hài lòng Mà phát khởi Đạo tâm. Tùy theo người nhu cầu, Mà đưa vào Phật đạo; Liền dụng lực phương tiện Cấp cho đủ thứ cần. Như thế, đạo vô lượng, 64 VKN: mahānāga, đại long tượng. 65 Htr.: khiến phát bồ đề nguyện. 66 Htr.: thanh tịnh tu phạm hạnh. VKN: brahmacāriṇaḥ. 67 Ngũ thông tiên nhân 五通仙人 (Skt. pañcābhijña ṛṣi). 226

PHẬT ĐẠO

Và sở hành không bờ; Trí tuệ không biên tế, Người độ vô số chúng. Dù hết thảy chư Phật Trải qua vô lượng kiếp Tán thán công đức này Cũng không thể nói hết. Pháp như vậy, ai nghe Mà không phát bồ-đề? Chỉ trừ kẻ vô dụng, Hoặc si ám, vô tri. 227

CHƯƠNG CHÍN

PHÁP MÔN BẤT NHỊ1

Bấy giờ, Duy-ma-cật nói với các Bồ-tát hiện diện: "Thưa các nhân giả, thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị?2 Mong các vị hãy tùy chỗ sở thích của mình mà trình bày".

1. Trong hội có Bồ-tát Pháp Tự Tại 3 nói: "Thưa chư nhân giả, sinh và diệt là hai.4 Pháp trước vốn không sinh, nay tất không diệt. Lãnh hội pháp nhẫn vô sinh này là vào cửa pháp bất nhị" .

2. Bồ-tát Đức Thủ5 nói: "Ngã và ngã sở là hai.6 1 Ckh., phẩm "Bất nhị nhập 不二入. " Lt.,

"Nhập bất nhị

pháp môn 入不二法門.

" Htr., "Bất nhị pháp môn 不二法門 .

" VKN, phẩm ix advayadharmamukhapraveśaparivarta. 2 VKN: advayadharmamukhapraveśaḥ, đi vào cửa khẩu của pháp không hai.

3 Pháp Tự Tại 法自在. Ckh., Pháp Tác 法作. VKN: Dharma-vikurvaṇa; cf. Śikṣasamuccaya. 4 VKN: utpādabhaṅgau dvayam, xuất hiện và tan vỡ là hai. 5 Đức Thủ 德守. Htr., Thắng Mật 勝密. Ckh., Thủ Bế 首閉. Skt. Śrīgupta.

6 VKN: aham mameti dvayam, tôi (là) và của tôi là hai.

Nhân bởi có ngã nên có ngã sở.

7 Nếu không có ngã

thì không có ngã sở. Đó là vào cửa pháp bất nhị" .

3. Bồ-tát Bất Huyến8 nói: "Thọ và bất thọ9 là hai. Nếu không thọ các pháp thì không khả đắc.10 Vì không khả đắc cho nên không thủ, không xả, không tác, không hành. Đó là vào cửa pháp bất nhị".

4. Bồ-tát Đức Đỉnh11 nói: "Cáu bẩn và thanh tịnh là hai. Thấy được tính của cáu bẩn thì không còn tướng tịnh, thuận theo tướng tịch diệt. Đó là vào cửa pháp bất nhị".

5. Bồ-tát Thiện Tú12 nói: "Động và niệm13 là 7 VKN: ātmāsamāropān mameti na bhavati, không có sự tăng thịnh của tự ngã thì không tồn tại cái của tôi. 8 Lth., Ckh., Bất Huyến 不眴. Htr., Vô Thuấn 無瞬. VKN: Animisa. Nhảy xuống hàng thứ sáu so với các bản Hán. 9 Thọ bất thọ 受不受. Htr.. hữu thủ vô thủ 有取無取. Lathập: "Thọ và bất thọ, tức chấp thủ tướng và không chấp thủ tướng.

" VKN: upādānaṃ anupādānam.

10 Htr.: "Không chấp thủ thì không có gì là sở đắc. Không sở đắc nên không tăng không giảm" VKN: yatropādadāti tan nopalabhate, không tiếp nhận thì không thủ đắc. 11 Đức Đỉnh 德頂; Htr.: Thắng Phong 勝峰. Ckh. Thủ Lập 首立. VKN: Śrīkuṭa.

12 Ckh., Lth., Thiện Tú 善宿; Htr.: Diệu Tinh 妙星. VKN: Sunakṣatra.

13 La-thập: "Tâm mê hoặc chớm khởi là động. Nắm bắt tướng một cách dính sâu, đó là niệm. " Htr.: tán động và tư

230

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

hai. Không động thì không niệm. Không niệm thì không phân biệt.14 Đạt đến chỗ này là vào cửa pháp bất nhị".

6. Bồ-tát Thiện Nhãn15 nói: "Nhất tướng với vô tướng là hai. Hiểu được nhất tướng rốt ráo là vô tướng, không chấp vào vô tướng để thể nhập bình đẳng, đó là vào cửa pháp bất nhị" .

7. Bồ-tát Diệu Tý16 nói: "Tâm Bồ-tát với tâm Thanh văn là hai. Quán tướng của tâm vốn rỗng không, hư ảo, thì chẳng có tâm nào là tâm Bồ-tát hay tâm Thanh văn. Đó là vào cửa pháp bất nhị" .

8. Bồ-tát Phất-sa17 nói: "Thiện và bất thiện là hai. Nếu không khởi thiện hay bất thiện là nhập duy 散動思惟. Khuy Cơ: "Tâm dong ruổi ngoại cảnh là tán động. Niệm thâu vào nội duyên là tư duy. " VKN: iñjanā

maneti dvayam, động và ý, đây là hai. 14 VKN: yat punar neñjate na manasikaroty iti anadhikāraḥ adhi-kāraviharahito

'

yam advapraveśaḥ, không động thì

không tác ý, đó là không có lực ưu thắng. Loại trừ lực ưu thắng, đây là vào chỗ không hai.

15 Lth., Ckh., Thiện Nhãn 善眼; Htr.: Diệu Nhãn 妙眼. Skt. Sunetra; nhảy xuống hàng thứ bảy so các bản Hán. 16 Lth., Htr., Diệu Tý 妙臂. Ckh., Thiện Đa 善多(Subahu, a ngắn). VKN. Subāhu (ā dài).

17 Phất-sa 弗沙; La-thập nói: Đây là sao Quỷ 鬼星 trong 28 tinh tú, tức Skt. Puṣya(nakṣatra). Ckh., Phụng Dưỡng 奉養. Htr.: Dục Dưỡng 育養; theo đây thì Skt. là Puṣa (nuôi lớn). VKN: Puṣya.

231

thật tế của vô tướng. Thông suốt như vậy là vào cửa pháp bất nhị".

9. Bồ-tát Sư Tử18 nói: "Tội, phước19 là hai. Hiểu được tính của tội chẳng khác tính của phước. Lấy trí huệ kim cang mà quyết rõ tướng này, không ràng buộc, chẳng giải mở; đó là vào cửa pháp bất nhị".

10. Bồ-tát Sư Tử Ý20 nói: "Hữu lậu và vô lậu là hai. Nếu chứng các pháp là bình đẳng thì chẳng khởi tưởng hữu lậu hay vô lậu, không vướng vào tướng, không trụ vô tướng, đó là vào cửa pháp bất nhị".

11. Bồ-tát Tịnh Giải21 nói: "Hữu vi, vô vi là hai. 22 Nhưng nếu lìa các số23 thì tâm như hư 18 Lth., Htr., Sư Tử 師子. Ckh., Sư Tử Ý 師子意. VKN: Siṃha.

19 Htr.: "Có tội và không tội.

" VKN: avadyānavadyatā.

20 Sư Tử Ý 師子意; Htr.: Sư Tử Tuệ 師子慧. Ckh., Dũng Ý 勇意. VKN: Siṃhamati.

21 Lth., Ckh. Tịnh Giải 淨解; Htr.: Tịnh Thắng Giải 淨勝解 (Skt. Śuddhādhimukta trong các bản Hán). VKN Sukhādhimukta (Lạc Thắng Giải).

22 VKN: idaṃ sukham idam asukham iti dvayam, đây là lạc, đây là không lạc, là hai. Ckh.: "Đây là có số (saṃkhyā, thay cho saṃskṛta), đây là không có số, là hai." 23 Ly nhất thiết số 離一切數. Htr.: viễn ly các hành 遠離諸 行. Trong bản La-thập, Skt. đọc là saṃkhyā, con số, sự tính 232

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

không, 24 trí huệ thanh thịnh chẳng còn chỗ trở ngại, đó là vào cửa pháp bất nhị".

12. Bồ-tát Na-la-diên25 nói: "Thế gian và xuất thế gian là hai nhưng tính của thế gian là không thì cũng là xuất thế gian. Ở trong đó không vào, không ra, không đầy,26 không tan, đó là vào cửa pháp bất nhị".

13. Bồ-tát Thiện Ý27 nói: "Sinh tử và Niết-bàn là hai. Nếu thấy được tính của sinh tử thì chẳng còn sinh tử, không trói buộc không cởi mở, không sinh, không diệt.28 Hiểu được vậy là vào cửa pháp bất nhị".

đếm, hay tư duy. Trong bản Htr., Skt. saṃskāra, hành, tác hành. VKN: yat punar sarvasaukhyāpagato gaganasamabuddhiḥ, lìa bỏ tất cả những gì là lạc, trí giác như hư không.

24 Htr.: giác tuệ như không 覺慧如空. VCS (tr. 1092a11): "Khởi giác tuệ, tức trí quán vô vi như không." 25 Lth., Htr., Na-la-diên 那羅延. Ckh., Nhân Thừa 人乘. VKN. Nārāyaṇa.

26 Bất dật 不溢. La-thập: "Bản Phạn nói là lưu 流 (sāryate).

" Htr.: vô lưu 無流. VCS (tr. 1092a16): "Cựu dịch là dật, có nghĩa là lưu dật 流溢 (chảy tràn). "

27 Thiện Ý 善意. Htr.: Điều Thuận Tuệ 調順慧. Ckh., khuyết. VKN: Dāntamati.

28 Htr.: "Liễu tri sinh tử, tự tính vốn không; không lưu chuyển, cũng không tịch diệt."

233

14. Bồ-tát Hiện Kiến29 nói: "Tận và bất tận là hai. Trong cứu cánh, pháp tận cũng như bất tận đều chính là tướng vô tận.30 Tướng vô tận tức là Không.31 Không thì không có tướng tận hay bất tận. Vào chỗ đó là vào cửa pháp bất nhị" .

15. Bồ-tát Phổ Thủ32 nói: "Ngã và vô ngã là hai. Ngã còn không thể nắm bắt được, phi ngã làm sao nắm bắt? Nhìn ra thật tính này của ngã thì không khởi nhị nguyên nữa; đó là vào cửa pháp bất nhị".

16. Bồ-tát Điện Thiên33 nói: "Minh, vô minh là hai. Nhưng thật tính của vô minh chính là minh. 29 Lth., Htr., Hiện Kiến 現見. Ckh., Mục Kiến 目見. VKN: Pratyakṣadarśī.

30 La-thập: "Pháp bị hủy diệt mà không hoàn toàn diệt tận, nên nói là bất tận.

" Khuy Cơ (tr. 1092b02): "Cựu dịch... không còn cái gì để có thể tận cùng hơn nữa, cho nên cái hữu tận chính là cái vô tận."

31 Đoạn không có trong bản của La-thập, Htr.: "Lại nữa, hữu tận là thuộc một sát na. Trong một sát na, không có cái hữu tận, thì đó là vô tận. Không có cái hữu tận, nên cái vô tận cũng không. Thấu hiểu tự tính của hữu tận và vô tận vốn không, đó là nhập bất nhị pháp môn." 32 Phổ Thủ 普守. Htr.: Phổ Mật 普密. Ckh., Phổ Bế 普閉. Skt. Samantagupta.

33 Lth., Htr., Điện Thiên 電天. Ckh., Minh Thiên 明天. VKN: Vidyuddeva.

234

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

Minh cũng không thể thủ, lìa hết thảy số. 34 Ở trong

đó mà bình đẳng không hai, đó là vào cửa pháp bất nhị".

17. Bồ-tát Hỷ Kiến35 nói: "Sắc và Sắc Không là hai.36 Sắc chính là Không, không phải do sắc diệt mà Không, nhưng tính của Sắc tự nó là Không. Thọ, Tưởng, Hành và Thức cũng vậy. Thức và Không là hai. Thức cũng chính là Không, không phải do Thức diệt mà Không, vì tính của Thức chính là Không vậy. Thông đạt chỗ này là vào cửa pháp bất nhị".

18. Bồ-tát Minh Tướng37 nói: "Bốn đại chủng và không đại chủng 38 là hai. Tính của bốn đại chủng chính là không đại chủng. Cũng như tiền tế và hậu tế đều là không, cho nên trung tế cũng là không. Thấu suốt tính này của bốn đại chủng là vào cửa pháp bất nhị".

34 Htr.: "Minh và vô minh đều bất khả đắc. Không thể tính toán; siêu việt con đường tính toán." 35 Lth., Htr., Hỷ Kiến 喜見. Ckh., Ái Cẩn 愛覲. VKN: Priyadarāno.

36 VKN: rūpaṃ śūnyam iti dvayam, sắc là Không, là hai. 37 Lth., Minh Tướng 明相. Htr.: Quang Tràng 光幢. Ckh., Quang Tạo 光造. VKN: Prabhāketu.

38 Tứ chủng 四種. La-thập, đây chỉ tứ đại tức bốn đại chủng (mahābhūtāni). Htr.: "Bốn giới (dhātu) và không giới (ākāśadhātu) là hai.

"

235

19. Bồ-tát Diệu Ý39 nói: "Con mắt, và sắc là hai. Nếu biết tính của con mắt, thì ở nơi sắc chẳng khởi tham, sân, si, đó là tịch diệt. Cũng vậy, tai với âm thanh, mũi với mùi, lưỡi với vị, thân với xúc, ý với các pháp là hai. Nếu biết thật tính của ý, thì ở nơi pháp chẳng khởi tham, sân, si, đó là tịch diệt. An trụ trong đây là vào cửa pháp bất nhị" .

20. Bồ-tát Vô Tận Ý40 nói: "Bố thí và hồi hướng đến Nhất thiết trí là hai. Nhưng tính của bố thí chính là sự hồi hướng đến Nhất thiết trí. Cũng vậy, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ với hồi hướng Nhất thiết trí là hai. Nhưng tính của trí tuệ là tính của hồi hướng Nhất thiết trí. Ở trong đây mà thâm nhập nhất tướng, là vào cửa pháp bất nhị".

21. Bồ-tát Thâm Huệ41 nói: "Đây là Không, đây là Vô tướng, đây là Vô tác, là hai. Nhưng Không tức là Vô tướng. Vô tướng tức là Vô tác. Không, Vô tướng, Vô tác tức không tâm, không ý, cũng không thức. Ở trong một giải thoát môn cũng chính cả ba giải thoát môn. Đó là vào cửa pháp bất 39 Lth., Diệu Ý 妙意. Htr.: Diệu Huệ 妙慧. Ckh., Thiện Ý 善意. VKN: Sumati.

40 Lth., Ckh., Vô Tận Ý 無盡意. Htr.: Vô Tận Tuệ 無盡慧. VKN: Akṣayamati.

41 Lth., Thâm Tuệ 深慧. Htr.: Thậm Thâm Giác 甚深覺. Ckh., Thâm Diệu 深妙. VKN: Gambīrabuddhi. 236

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

nhị".

22. Bồ-tát Tịch Căn42 nói: "Phật, Pháp, Chúng là hai. Phật tức là Pháp. Pháp tức là Chúng. Tam bảo này tướng vô vi, bình đẳng với hư không, hết thảy các pháp cũng vậy. Thấu suốt pháp này là vào cửa pháp bất nhị".

23. Bồ-tát Tâm Vô Ngại43 nói: "Thân với thân diệt44 là hai. Thân cũng chính là thân diệt. Vì sao? Vì thấu rõ thật tính của thân thì không còn khởi ý niệm về thân hay thân diệt, vì cả hai rốt ráo là bất nhị, không khác. Ở trong đó mà không kinh, không sợ, là vào cửa pháp bất nhị".

24. Bồ-tát Thượng Thiện45 nói: "Thân, khẩu, ý thiện46 là hai. Tướng của ba nghiệp này là vô tác. Tướng vô tác của thân tức là tướng vô tác của miệng. Tướng vô tác của miệng tức là tướng vô tác của ý. Tướng vô tác của ba nghiệp này tức là 42 Lth., Ckh., Tịch Căn 寂根. Htr.: Tịch tĩnh căn 寂靜根. VKN: Śāntendriya (Cf. Gaṇḍ., Rāstr., Śikṣ.) 43 Tâm Vô Ngại 心無閡. Htr.: Vô Ngại Nhãn 無礙眼. Ckh., Bất Hủy Căn 不毀根. Apraticakṣu.

44 La-thập: "Thân là năm thủ uẩn. Thân diệt là Niết bàn." Htr.: tát-ca-da 薩迦耶, tát-ca-da diệt 薩迦耶滅; Skt. satkāya, satkāya-nirodha.

45 Thượng Thiện 上善. Htr.: Thiện Điều Thuận 善調順. Ckh., Thiện Đoạn 善斷. VKN: Suvinīta. 46 Htr.: ba luật nghi. VKN: kāyavāṅmanaḥsaṃvara, ba luật nghi thân, ngữ, ý.

237

tướng vô tác của hết thảy pháp. Nếu có thể tùy theo trí huệ vô tác như vậy là vào cửa pháp bất nhị".

25. Bồ-tát Phước Điền47 nói: "Phước hành, tội hành và bất động hành48 là hai. Thật tính của ba hành là không. Không thì không phước hành, không tội hành, không bất động hành. Không khởi ba hành này là vào cửa pháp bất nhị" .

26. Bồ-tát Hoa Nghiêm49 nói: "Từ ngã mà khởi nhị nguyên,50 đó là hai. Thấy thật tướng của ngã, nhị nguyên này sẽ không khởi. Nếu không trụ nơi pháp nhị nguyên thì không có thức. Không có gì được nhận thức, đó là vào cửa pháp bất nhị" .

27. Bồ-tát Đức Tạng51 nói: "Tướng của hữu sở đắc 47 Lth., Htr. Phước Điền 福田. Ckh., Phước Thổ 福土. VKN: Puṇyakṣetra.

48 Tội hành 罪行, chỉ các nghiệp bất thiện. Phước hành 福 行: nghiệp thiện Dục giới. Bất động hành 不動行; nghiệp thuộc Sắc và Vô sắc giới.

49 Lth., Htr., Hoa Nghiêm 華嚴. Ckh., khuyết. VKN: Padmavyūha.

50 VKN: ātmasamutthānasamutthitaṃ dvayaṃ, đẳng khởi (nguyên khởi) và sở đẳng khởi (cái được phát khởi của ngã là hai. Htr.: "Tất cả pháp hai đều sinh khởi từ ngã." 51 Đức Tạng 德藏. Htr.: Thắng Tạng 勝藏. Ckh., khuyết. VKN: Śrīgarbha (Cf. Saddh., Mvyut.) 238

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

là phân hai.52 Nếu không sở đắc thì không thủ cũng không xả. Không thủ, không xả là vào cửa pháp bất nhị".

28. Bồ-tát Nguyệt Thượng nói:53 "Tối, sáng là hai. Không tối, không sáng thì không hai. Vì sao? Như nhập diệt thọ tưởng định thì chẳng còn tối hay sáng. Tướng của hết thảy các pháp cũng như vậy. Ở trong đó bình đẳng mà vào, đó là vào cửa pháp bất nhị".

29. Bồ-tát Bảo Ấn Thủ54 nói: "Vui thích Niếtbàn, không vui thích thế gian là sự hai. Nếu không vui thích Niết-bàn, không chán ghét thế gian, thế thì không có hai. Vì sao? Nếu có buộc mới có cởi. Nhưng nếu chẳng có buộc ràng thì ai mong cầu cởi trói? Không ràng buộc, không cởi mở, tức không thích cũng không chán; đó là vào cửa pháp bất nhị".

30. Bồ-tát Châu Đỉnh Vương55 nói: "Chính đạo 52 Hữu sở đắc tướng 有所得相. Htr.: hữu sở đắc khởi 有所 得起. VKN: upalambhaprabhāvitaṃ dvayam, cái được hiển thị như là sở đắc, là hai (vật nhị nguyên được hiển thị bằng sự thủ đắc).

53 Lth., Htr.: Nguyệt Thượng 月上. Ckh.: Nguyệt Thạnh 月 盛. VKN: Candrottara.

54 Cả ba bản: Bảo Ấn Thủ 寶印手. VKN: Ratnamudrāhasta. 55 Châu Đỉnh Vương 珠頂王. Htr.: Châu Kế Vương 珠髻王. Ckh., Tâm Châu Lập 心珠立. VKN: Maṇikūṭarāja. 239

và tà đạo là hai. Người trụ ở chính đạo tất không phân biệt chính, tà.56 Lìa hai thái cực này là vào cửa pháp bất nhị".

31. Bồ-tát Lạc Thật57 nói: "Thật, bất thật là hai. Người thấy sự thật còn không cho đó là thật, huống gì là cái bất thật. Vì sao? Đó là cái mà mắt thịt không thể thấy, chỉ có con mắt huệ mới nhìn ra. Nhưng con mắt huệ thì không có sự thấy, cũng không có sự không thấy. Đó là vào cửa pháp bất nhị".

32. Chư Bồ-tát đã lần lượt từng vị trình bày xong, liền hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị?"

Văn-thù-sư-lợi nói: "Theo ý tôi, đối với hết thảy pháp không nói, không thuyết, không chỉ thị, không nhận thức;58 vượt ngoài vấn đáp. Đó là vào bất nhị pháp môn".

33. Đoạn Văn-thù hỏi Duy-ma-cật: "Chúng tôi 56 Htr.: "Người an trụ Chánh đạo thì cứu cánh không hành tà đạo. Vì không hành (không đi) cho nên không có hai tướng tà đạo và chính đạo."

57 Lạc Thật 樂實. Htr.: Đế Thật 諦實. Ckh., Thành Lạc Ngưỡng 誠樂仰. VKN: Satyanandī.

58 La-thập: vô ngôn 無言, vô thuyết 無說, vô thị 無示, vô thức 無識. Htr.: vô ngôn, vô thuyết, vô biểu, vô thị 無表無 示.

240

PHÁP MÔN BẤT NHỊ

mỗi người đã nói rồi, xin Nhân giả cho biết thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị?" Bấy giờ, Duy-ma-cật lặng im không nói. Văn-thù-sư-lợi tán thán: "Lành thay, lành thay! Cho đến không còn văn tự và ngôn thuyết, ấy mới thật là vào cửa pháp bất nhị" .

Khi thuyết phẩm vào cửa pháp bất nhị này, năm ngàn Bồ-tát trong hội đều vào cửa pháp bất nhị, đắc vô sinh pháp nhẫn.

*

* Bản Hán, Lth. hết quyển trung; Htr. hết quyển 4. 241

CHƯƠNG MƯỜI

PHẬT HƯƠNG TÍCH1

Lúc bấy giờ Xá-lợi-phất tâm niệm, "Sắp đến giờ ăn. Các Bồ-tát này sẽ ăn gì đây?" Duy-ma-cật biết ý đó, bèn nói:

"Phật đã dạy tám pháp giải thoát.2 Nhân giả đã thọ hành. Há lẫn lộn giữa sự muốn ăn và nghe pháp sao? Nếu ngài muốn ăn, xin chờ giây lát, sẽ được bữa ăn hiếm có".

Tức thì, Duy-ma-cật nhập tam-muội và dùng thần thông lực chỉ cho hội chúng thấy ở phương trên, cách thế giới này vượt qua bốn mươi hai Hằng hà sa số cõi Phật, có một nước tên là Chúng hương,3 1 Các bản Hán, phẩm x. Ckh., Lth., phẩm "Hương Tích Phật.

" Htr. "Hương Đài Phật." 香 臺 佛. VKN: Nirmitabhojanānayana-parivarta, đón nhận thực phẩm biến hóa.

2 VCS (tr. 1094a04): "Tiểu thừa tám giải thoát trừ tham dục. Đại thừa tám giải thoát trừ định chướng." 3 Lth., Ckh., Chúng hương 眾香. Htr.: Nhất thiết diệu hương 一切妙香. VKN: Sarvagandhasugandha (hương thơm của tất cả hương).

có Phật hiệu Hương Tích4 hiện nay đang tại thế. Hương thơm của quốc độ này át hẳn mọi hương thơm của chư thiên trong các quốc độ khắp mười phương. Trong quốc độ đó không có danh từ Thanh văn và Bích-chi-phật mà chỉ có chúng Đại Bồ-tát thanh tịnh nghe Phật giảng pháp. Ở đó hương thơm tạo ra mọi thứ như lầu các, đất đai, vườn tược và hoa viên khiến chúng tỏa mùi thơm ngát. Còn thực phẩm thì có mùi thơm lan tỏa đến vô lượng thế giới khắp mười phương. Ngay lúc bấy giờ Phật và chư Bồ-tát ở đó vừa cùng ngồi lại để thọ thực được dâng cúng bởi những người con của chư thiên thảy đều có tên là Hương Nghiêm,5 đều đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Hết thảy hội chúng đều trông thấy cảnh này. Duy-ma-cật nói với hội chúng: "Trong chư tôn giả, ai có thể đến đó để xin phẩm thực của đức Thế tôn?"

Nhưng do oai thần của Văn-thù-sư-lợi nên hết thảy chư Bồ-tát đều im lặng. Thấy vậy, Duy-ma-cật 4 Lth., Ckh., Hương Tích 香積. Htr.: Tối Thượng Hương Đài 最上香臺. VKN: Gandhottamakūṭa (tầng cao tối thượng hương thơm).

5 Lth., Htr., Hương Nghiêm 香嚴. Ckh., Hương Tịnh 香淨. Khuy Cơ lưu ý, trong bản Htr., chỉ một vị trời tên này; trong khi bản Lth. có nhiều vị trời cùng tên. VKN cũng nói đây là nhiều vị cùng tên: Gandhavyūhāḥārā nāma devaputrā. 244

PHẬT HƯƠNG TÍCH

nói: "Nhân giả, đại chúng này há không thấy hỗ thẹn sao?"6

Văn-thù-sư-lợi đáp lại: "Phật có dạy, không nên khinh thường người chưa từng học". Khi ấy, Duy-ma-cật vẫn không rời chỗ ngồi, ở ngay trước đại chúng, dùng thần lực tạo ra một vị hóa Bồ-tát có thân tướng sáng ngời, oai nghiêm thù thắng bao trùm cả chúng hội, rồi nói với vị này:

"Ông hãy đi lên phương trên, vượt qua bốn mươi hai Hằng hà sa cõi Phật, có quốc độ tên gọi là Chúng Hương, có Phật hiệu Hương Tích, cùng với các Bồ-tát vừa mới ngồi lại để thọ thực. Ông hãy đến chỗ đó, mang lời tôi mà thưa rằng, 'Duy-macật cúi đầu kính lễ dưới chân Thế Tôn, vô vàn tôn kính, và thăm hỏi sức khỏe Thế Tôn, ít bệnh, ít não, khí lực an ổn chăng? Nguyện xin chút thức ăn dư của Thế Tôn, mang về thế giới Ta-bà7 để làm Phật sự; để cho những ai hâm mộ Pháp nhỏ8 được 6 Vấn đáp tế nhị, nên văn bất đồng giữa các bản. Htr.: Duyma-cật nói với Văn-thù, "Sao ngài không gia hộ đại chúng

này, khiến cho phải như vậy?" (để cho đại chúng phải im lặng). VKN: na tvaṃ maṃjuśrīḥ paryatrapase īdṝśyā parṣadā, "Văn-thù, ngài không cảm thấy hỗ thẹn với một đại chúng như vậy sao?"

7 Ta-bà thế giới 娑婆世界. Ckh., Nhẫn giới 忍界.Htr.: Kham nhẫn thế giới 堪忍世界. Skt. Saha-loka-dhātu. 8 Lạc tiểu pháp giả 樂小法者; CDM: "Biệt bản nói, lạc 245

mở rộng sang đường lớn, và cũng để cho cho danh hiệu Như Lai được lan truyền khắp nơi." Sau đó hết thảy hội chúng đều nhìn thấy vị hóa Bồ-tát ngay trước đại chúng bay lên phương trên, đến cõi Chúng hương, quỳ lạy dưới chân Phật ở đó, và lại nghe tiếng của hóa Bồ-tát ấy nói, "Duyma-cật cúi đầu kính lễ dưới chân Thế Tôn, vô vàn tôn kính, và thăm hỏi sức khỏe Thế Tôn, ít bệnh, ít não, khí lực an ổn chăng? Nguyện xin chút thức ăn dư của Thế Tôn, mang về thế giới Ta-bà để làm Phật sự; để cho những ai hâm mộ Pháp nhỏ được mở rộng sang Đường lớn, và cũng để cho danh hiệu Như lai được lan truyền khắp nơi". Chư Bồ-tát ở cõi đó trông thấy vị hóa Bồ-tát này, tán thán là chưa từng có, tự hỏi không biết vị Thượng nhân này từ đâu đến? Thế giới Ta-bà ở chỗ nào? Thế nào gọi là những người hâm mộ pháp nhỏ? Các ngài liền hỏi Phật. Phật nói: "Có một thế giới tên là Ta-bà, nằm ở phương dưới cách đây vô số quốc độ bằng số cát của bốn mươi hai sông Hằng. Ở đó có đức Phật hiệu Thích-ca Mâu-ni hiện đang ở giữa cõi đời xấu xa đầy năm thiểu chi nhân 樂少之人, người thích ít. " La-thập nói: "Ý

thích không vượt ra xa đều nói là nhỏ, chứ không chỉ riêng Tiểu thừa mà nói.

" VKN: hīnādhimuktānāṃ sattvānām, đối với những chúng sinh có khuynh hướng hạ liệt. 246

PHẬT HƯƠNG TÍCH

điều uế trược9 mà phô diễn đạo giáo cho chúng sinh ưa thích pháp nhỏ. Ở đó còn có vị Bồ-tát tên là Duy-ma-cật đã an trụ giải thoát Bất khả tư nghì đang giảng pháp cho chư vị Bồ-tát. Cho nên ông ấy đã tạo ra một vị hóa sứ giả để tán dương danh xưng và quốc độ này của Ta khiến các Bồ-tát kia thêm phần công đức".

Chư Bồ-tát lại hỏi:

"Vị đó là ai mà có thể biến hóa như vậy, có đức lực, vô úy và thần túc lớn đến vậy?" Đức Thế tôn đáp:

"Lớn lao thay! Ông ấy thường gởi các hóa sứ giả đến khắp mười phương quốc độ để thi hành Phật sự vì lợi ích của chúng sinh".

Nói xong, đức Hương Tích Như lai lấy một cái bát làm bằng các loại hương chứa đầy cơm thơm rồi trao cho vị hóa Bồ-tát. Khi ấy, chín triệu Bồ-tát ở đó đều lên tiếng nói:

"Chúng con muốn đến thế giới Ta-bà để đảnh lễ Phật Thích-ca, thăm Duy-ma-cật cùng chư vị Bồtát ở đó". 9 Ngũ trược ác thế 五濁惡世. VKN: pañcakaṣaye buddhakṣetre (trong quốc độ Phật mà ở đó có năm điều suy thoái): āyuskaṣāyaḥ (mạng trược), dṛṣṭikaṣāyaḥ (kiến trược), kleśakaṣāyaḥ (phiền não trược), sattvakaṣāyaḥ (chúng sinh trược), kalpakaṣāyaḥ (kiếp trược). 247

Phật Hương Tích dạy:

"Có thể đi. Nhưng hãy thu lại mùi hương nơi thân của các ông để chúng sinh ở đó không sinh mê hoặc tham đắm. Các ông cũng nên thay đổi hình tướng mình, chớ để cho những người cầu đạo Bồtát ở quốc độ đó xấu hổ, tự ty. Các ông cũng chớ có ý nghĩ khinh thường họ mà có ý tưởng đối ngại.10 Vì sao? Vì mười phương quốc độ đều như hư không. Vả lại, hết thảy chư Phật vì muốn giáo hóa người hâm mộ pháp nhỏ nên chưa hoàn toàn hiển bày quốc độ thanh tịnh đó thôi". Lúc ấy, vị hóa Bồ-tát nhận bát cơm thơm rồi cùng chín triệu Bồ-tát kia, nương theo thần lực của Phật và của Duy-ma-cật, biến mất khỏi cõi thế giới ấy, trong phút chốc đều về đến nhà Duy-ma-cật. Duy-ma-cật dùng thần lực biến hóa nên chín triệu tòa sư tử, trang nghiêm như đã nói trước. Các Bồtát đều ngồi lên đó. Bấy giờ hóa Bồ-tát trao cho Duy-ma-cật bát cơm thơm mà mùi hương lan tỏa khắp thành Tỳ-da-ly, rồi lan khắp thế giới ba nghìn đại thiên. Các Bà-la-môn, cư sỹ trong thành Tỳ-da-ly ngữi được mùi hương ấy đều thấy thân ý thơ thới, đồng ca ngợi sự hiếm có này. Lúc ấy, vị đứng đầu các 10 Skt., pratisaṃjñā, ấn tượng đối nghịch. 248

PHẬT HƯƠNG TÍCH

trưởng giả tên là Nguyệt Cái11 liền dẫn tám mươi bốn ngàn người đến nhà Duy-ma-cật. Thấy có rất nhiều Bồ-tát ngự trên các tòa sư tử trang nghiêm, họ mừng rỡ, cung kính đảnh lễ chư Bồ-tát và các vị đại đệ tử của Phật, rồi đứng sang một bên. Chúng quỷ thần và chư thiên khắp các cõi trời thuộc Dục giới và Sắc giới12 ngữi được mùi hương cũng tìm đến.

Lúc ấy, Duy-ma-cật mới nói với Xá-lợi-phất và các vị Thanh-văn:

"Các Nhân giả, nay mời các vị dùng món cơm có hương vị cam lộ. Cơm này được xông ướp bằng hương Đại bi của Như lai. Đừng ăn cơm bằng ý hữu hạn,13 vì như vậy sẽ khó thể tiêu hóa được". 11 Trưởng giả chủ Nguyệt Cái 長者主月蓋. La-thập: "Nước này không có Vua. Chỉ có 500 cư sỹ cùng trị nước. " Theo

tài liệu Pali, bộ tộc Licchavī, mà thủ phủ là Vesāli (Tỳ-daly), tổ chức chính quyền của họ theo chế độ Cộng hòa thị tộc. Các thủ lĩnh của họ đều được gọi là rājā (vương). Htr.: Ly-chiêm-tỳ vương Nguyệt Cái 離呫毘王月蓋. VKN: śomacchatraś ca nāma licchavīnām adhipatiḥ, quân trưởng của những người Licchavi tên là Śomacchatra. 12 Khuy Cơ: "Sắc giới không có tỉ thức. Nhưng Thánh căn hỗ dụng, nên có thể ngữi được mùi hương. Đây tất nhiên do định lực mà ngữi được."

13 Hạn ý 限意. Htr.: hạ liệt tâm hành 下劣心行, tâm tư thấp kém. Khuy Cơ: "Chớ có ăn cơm này với tâm hạ liệt, cục bộ, tự lợi của sinh tử.

" VKN: mā ca pradeśacaryāyāṃ cittam upanibandhata, chớ hạn cuộc tâm trong phạm vi phương 249

Có một vị Thanh văn nghĩ rằng, "Cơm này ít; mà đại chúng thì đông. Mỗi người đều ăn, làm sao đủ?" Vị hóa Bồ-tát liền nói:

"Đừng lấy đức nhỏ và trí nhỏ của Thanh văn đo lường phước huệ vô lượng của Như lai. Nước của bốn đại dương còn có thể cạn, chứ cơm này vô tận. Nếu mọi người14 đều vo cơm thành viên lớn như núi Tu-di, ăn cho đến một kiếp15 vẫn chưa hết cơm. Tại sao? Vì đó là thức ăn còn dư của người đã thành tựu công đức của vô tận giới, định, huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến; do vậy, không bao giờ cùng tận".

Bấy giờ, bát cơm này khiến cho cả đại chúng đều no đủ mà vẫn không vơi. Các Bồ-tát, Thanh-văn, trời và người, những ai dùng cơm này đều cảm thấy an lạc như chư Bồ-tát ở quốc độ Nhất thiết lạc trang nghiêm.16 Từ chân lông họ tỏa ra mùi thơm vực.

14 Htr.: "Nếu hết thảy hữu tình trong vô lượng đại thiên thế giới."

15 Htr.: "Một kiếp hoặc một trăm kiếp." 16 Nhất thiết lạc trang nghiêm quốc 一切樂莊嚴國. Ckh., Nhất thiết an dưỡng quốc 一切安養國. Htr., Nhất thiết an lạc trang nghiêm thế giới 一切安樂莊嚴世界. VCS (tr. 1096a27): "Đây không chỉ riêng thế giới Cực lạc ở Tây phương, mà chỉ tất cả thế giới an lạc trong mười phương." Khuy Cơ hiểu từ "nhất thiết" như là quán từ toàn xưng. 250

PHẬT HƯƠNG TÍCH

vi diệu như mùi thơm các loài cây trên cõi Chúng hương.

Bấy giờ Duy-ma-cật hỏi các Bồ-tát từ Chúng hương đến:

"Hương Tích Như lai giảng dạy bằng pháp gì?" Họ đáp: "Như lai ở quốc độ chúng tôi không dùng ngôn tự để giảng thuyết mà chỉ dùng các hương thơm khiến cho trời và người có thể thâm nhập luật hành.17 Mỗi mỗi Bồ-tát ngồi dưới những cội cây hương, cảm nhận mùi hương vi diệu của cây mà chứng tam-muội Nhất thiết đức tạng. 18 Ai chứng được tam-muội này tất đầy đủ các công đức mà Bồ-tát có."

Đoạn các Bồ-tát lại hỏi Duy-ma-cật: "Đức Thế tôn Thích-ca-mâu-ni Phật giảng pháp như thế nào?"

VKN: Sarvasukhapratimaṇḍita (được trang nghiêm bằng tất mọi sự an lạc).

17 Đắc nhập luật hành 得入律行. Htr.: giai tất điều phục, thẩy đều được chế ngự皆悉調伏. VKN: vinayaṃ gacchati, hành theo Luật.

18 Nhất thiết đức tạng tam muội 一切德藏三昧. Htr.: Nhất thiết đức trang nghiêm định. Ckh.: Nhất thiết hương đức định 一切香德定. Htr.: Nhất thiết công đức trang nghiêm định 一切德莊嚴定. VKN: Sarvabodhisattvaguṇākaraṃ nāma samādhi, môn định có tên là Tất cả Kho tàng của tất cả phẩm tính của Bồ-tát.

251

Duy-ma-cật đáp:

"Chúng sinh trên cõi này cang cường, khó chuyển hóa, nên Phật thuyết bằng ngôn ngữ cứng rắn để điều phục họ. Ngài nói rằng, 'Đây là địa ngục. Đây là súc sinh. Đây là ngạ quỷ. Đây là các nạn xứ. 19

Đây là những nơi tái sinh cho kẻ ngu muội. Đây là tà hành của thân; đây là quả báo cho tà hành của thân. Đây là tà hành của miệng; đây là quả báo cho tà hành của miệng. Đây là tà hành của ý; đây là quả báo cho tà hành của ý. Đây là sát sinh; đây là quả báo của sát sinh. Đây là sự lấy của không được cho; đây là quả báo của sự lấy của không được cho. Đây là tà dâm; đây là quả báo của tà dâm. Đây là vọng ngữ; đây là quả báo của vọng ngữ. Đây là nói hai lưỡi; đây là quả báo của sự nói hai lưỡi. Đây là ác khẩu; đây là quả báo của ác khẩu. Đây là sự nói lời vô nghĩa; đây là quả báo của sự nói lời vô nghĩa. Đây là tham lam; đây là quả báo của sự tham lam. Đây là thù hận; đây là quả báo của sự thù hận. Đây là tà kiến; đây là quả báo của tà kiến. Đây là sự keo kiệt; đây là quả báo của sự keo kiệt. Đây là sự hủy giới; đây là quả báo của sự hủy giới. Đây là sự sân hận; đây là quả báo của sự sân hận. Đây là sự lười biếng; đây là quả báo của 19 Nạn xứ 難處. Htr.: Vô hà sinh 無暇生. Đây chỉ tám trường hợp không sinh gặp thời có Phật, không thể tu tập phạm hạnh. VKN: ākṣaṇā.

252

PHẬT HƯƠNG TÍCH

sự lười biếng. Đây là loạn ý; đây là quả báo của sự loạn ý. Đây là sự ngu si; đây là quả báo của sự ngu si. Đây là kết giới; đây là quả báo của kết giới. Đây là trì giới;20 đây là phạm giới21 . Đây là điều

không nên làm22. Đây là sự chướng ngại; đây là sự không chướng ngại. Đây là đắc tội; đây là không đắc tội; đây là dứt tội. Đây là tịnh; đây là cấu uế. Đây là hữu lậu; đây là vô lậu. Đây là tà đạo; đây là chính đạo. Đây là hữu vi; đây là vô vi. Đây là thế gian; đây là Niết-bàn. Vì tâm tính người khó chuyển hóa giống như vượn khỉ nên phải bằng nhiều phương cách giáo hóa để điều phục họ. Cũng như voi ngựa nếu không đánh đau thì không chế ngự được; những người mê muội trong thế gian này chỉ có thể thâm nhập luật bằng tất cả những lời gay gắt".

Nghe xong, các Bồ-tát đều khen:

"Thật chưa từng nghe. Đức Thế tôn Thích-ca Mâuni Phật đã ẩn đi vô lượng khả năng tự tại, hóa độ chúng sinh bằng pháp mà người nghèo ưa thích. Các Bồ-tát ở đây cũng nhẫn nại những khó nhọc, bằng vô lượng đại bi mà sinh nơi cõi Phật này" .

20 Htr.: trì biệt giải thoát.

21 Htr.: phạm biệt giải thoát.

22 Có nhảy sót trong bản La-thập; Htr.: "Đây là du-già; đây là phi du-già; đây là sự vĩnh viễn đoạn trừ; đây là phi vĩnh viễn đoạn trừ."

253

Duy-ma-cật nói: "Thật đúng như vậy. Chư Bồ-tát ở cõi này có tâm đại bi kiên cố đối với chúng sinh. Việc làm lợi ích hết thảy chúng sinh của họ trong một đời hơn cả những vị ở cõi kia23 đã làm trong hàng trăm ngàn kiếp. Vì sao vậy? Thế giới Ta-bà này có mười sự pháp thiện24 mà các cõi Tịnh độ khác không có. Mười thiện pháp đó là gì? Đó là: 1. Lấy huệ thí đối trị bần cùng. 2. Lấy trì giới đối trị phạm giới. 3. Lấy nhẫn nhục đối trị sân nhuế. 4. Lấy tinh tấn đối trị giải đãi. 5. Lấy thiền định khắc phục loạn ý. 6. Lấy trí huệ dẹp tan vô minh. 7. Nói pháp trừ nạn để vượt qua tám nạn. 8. Dạy pháp Đại thừa cho người còn chấp pháp Tiểu thừa. 9. Lấy các thiện căn giúp người vô đức. 10. Thường dùng bốn nhiếp pháp để thành tựu chúng sinh. Đó chính là mười thiện pháp".

Chư Bồ-tát lại hỏi:

"Bồ-tát thành tựu bao nhiêu pháp để ở trong thế giới này tu hành mà không ung nhọt,25 tái sinh tịnh độ?"

Duy-ma-cật đáp: "Bồ-tát thành tựu tám pháp để ở 23 Htr., "hơn các Bồ-tát đã hành qua trăm nghìn đại kiếp trong thế giới Nhất thiết Diệu hương." 24 Thập sự thiện pháp 十事善法. VKN: daśa kuśaloccayā dharmā, mười pháp tích lũy các điều thiện. 25 VKN: akṣato

'nupahataḥ, không bị thương tích, không bị tổn hại.

254

PHẬT HƯƠNG TÍCH

trong thế giới này tu hành mà không ung nhọt, tái sinh tịnh độ. Đó là: 1. Làm lợi ích chúng sinh không cầu báo đáp. 2. Chịu thay chúng sinh hết thảy khổ não, và hồi hướng công đức đã làm cho chúng sinh. 3. Tâm bình đẳng với chúng sinh, khiêm hạ, vô ngại.26 4. Tôn kính chư Bồ-tát như đối với chư Phật.27 5. Khi nghe kinh chưa từng nghe cũng không khởi nghi hoặc. 6. Không đối nghịch với pháp của hàng Thanh văn.28 7. Không ganh tị vì người được cúng dường, không tự cao lợi đắc của mình, trái lại ở đó tự chế ngự tâm mình. 8. Thường tự xét lỗi mình,29 không tranh tụng sở đoản của người, nhất tâm cầu thành tựu mọi công đức. Đó chính là tám pháp. Sau khi Duy-ma-cật và Văn-thù-sư-lợi thuyết các pháp như vậy, hàng trăm ngàn chư thiên đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng, và mười ngàn vị Bồtát đắc vô sinh pháp nhẫn. 26 VKN: apratighata, không đối nghịch, không phương hại. 27 Htr.: "Tự chế ngự tâm kiêu mạn, kính trọng chúng sinh như kính trọng Phật."

28 VKN: śravaṇād apratikṣepaḥ, không bài bác sự nghe. Trong bản Lth., śravaka (Thanh văn) thay vì śravaṇa (sự nghe).

29 Htr.: điều 7: Bồ-tát chế ngự tự tâm, thường xét lỗi mình, không chê bai vi phạm của người. Điều 8: Bồ-tát luôn luôn không buông lung ở trong pháp thiện; thường vui thú tầm cầu tinh tấn tu hành pháp bồ đề phần. 255

256

CHƯƠNG MƯỜI MỘT

BỒ TÁT HÀNH1

Bấy giờ, Phật đang giảng Pháp tại vườn cây Amla, mặt đất bỗng hóa thành trang nghiêm và lớn rộng mênh mông; tất cả chúng hội đều ánh sắc vàng ròng.

A-nan bạch Phật:

"Bạch Thế tôn, vì sao có điềm lành này, nơi đây bỗng trở nên trang nghiêm và rộng lớn và chúng hội đều ánh sắc vàng ròng?"

Phật bảo:

"Vì Duy-ma-cật và Văn-thù-sư-lợi, với đại chúng đang cung kính vây quanh, khởi ý muốn đến đây, nên có điềm tốt lành này".

Lúc ấy, Duy-ma-cật nói với Văn-thù-sư-lợi: "Bây giờ chúng ta hãy đến viếng Thế tôn để chư Bồ-tát có thể đảnh lễ cúng dường Ngài". Văn-thù-sư-lợi nói:

1 Các bản Hán, phẩm XI, đề như nhau: "Bồ-tát hành. " VKN,

phẩm X: Kṣayo'kṣayo nāma dharmaprabhṛta-parivarta (tận vô tận phụng pháp).

"Lành thay, chúng ta hãy đến đó. Nay chính là lúc thích hợp".

Duy-ma-cật liền dùng thần lực mang hết hội chúng và các tòa sư tử của họ trong lòng tay phải bay sang chỗ Phật ngự. Khi đến nơi, đáp xuống đất, Duy-ma-cật dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật, đi nhiễu từ bên phải vòng quanh Ngài bảy lần, rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên. Chư Bồ-tát rời bảo tòa của họ để dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật và cũng đi nhiễu vòng quanh Ngài bảy lần, đoạn chắp tay cung kính đứng sang một bên. Các Đại đệ tử Phật cùng với Đế Thích, Phạm-thiên và Tứ Thiên vương cũng rời bảo tòa của họ, dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật, đi nhiễu vòng quanh Ngài bảy lần rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên. Thế Tôn theo pháp chào hỏi chư vị Bồ-tát, rồi bảo họ:

"Các Đại Sỹ, các vị hãy trở về chỗ ngồi của mình". Đại chúng vâng lời dạy. Khi mọi người đã an tọa, Phật hỏi Xá-lợi-phất:

"Ngươi có thấy những gì được làm bằng thần lực tự tại của các Đại sỹ rồi chăng?"

Xá-lợi-phất thưa:

"Bạch Thế Tôn, con đã nhìn thấy".

"Ý ngươi nghĩ sao?"

Xá-lợi-phất thưa:

"Thế Tôn, con thấy các ngài đã thực hiện những sự 258

BỒ-TÁT HÀNH

bất khả tư nghị, tâm người không thể nghĩ tưởng cũng chẳng thể đánh giá". Lúc ấy A-nan bạch Phật: "Bạch Thế tôn, con nay nghe mùi hương chưa từng có trước đây. Đó là hương gì vậy?" Phật dạy:

"A-nan, đó là hương thơm toát ra từ chân lông của chư vị Bồ-tát đây". Lúc ấy, Xá-lợi-phất nói với A-nan: "Chân lông của chúng tôi cũng có hương thơm như vậy".

A-nan hỏi Xá-lợi-phất: "Mùi hương đó do đâu mà có?" Xá-lợi-phất đáp:

"Do cư sỹ Duy-ma-cật đã nhận cơm dư từ Phật ở cõi Chúng hương, và ai ăn được cơm này ở nhà của Cư sỹ đều tỏa mùi thơm ngát từ các lỗ chân lông như vậy".

A-nan lại hỏi Duy-ma-cật: "Mùi hương này kéo dài được bao lâu?" Duy-ma-cật đáp:

"Kéo dài đến khi tiêu hóa hết cơm" .

A-nan hỏi:

"Cơm đó tồn tại bao lâu?" Duy-ma-cật đáp:

"Thế lực của cơm này kéo dài đến bảy ngày mới 259

tiêu hóa hết. Này A-nan, hàng Thanh văn chưa nhập chính vị 2 mà ăn cơm này, cho đến khi nào nhập chính vị3 rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã nhập chính vị ăn cơm này, khi nào chứng đắc tâm giải thoát4 cơm mới tiêu hết. Những người chưa phát tâm Đại thừa ăn cơm này, cho đến khi phát tâm Đại thừa5 rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã phát tâm Đại thừa ăn cơm này, chứng đắc vô sinh pháp nhẫn6 rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã chứng vô sinh pháp nhẫn ăn cơm này, cho đến nhất sinh bổ xứ 7 cơm mới tiêu hết. Ví như 2 Chính vị, xem cht. 8 ch. iv; cht. 27 ch. viii. 3 La-thập: "Đây là lúc trong 16 sát-na tâm trực kiến Thánh đế" Thành Dự lưu hướng.

4 Tăng Triệu: Thành quả Vô trước, nói là tâm giải thoát. Tức chứng quả A-la-hán. A-la-hán không chứng diệt tận định được nói là huệ giải thoát. Chứng đắc cả diệt tận định, gọi là tâm giải thoát, hay câu phần giải thoát. Lth. nhảy một đoạn so với Htr.: "Người chưa ly dục, cho đến khi được ly dục, cơm mới tiêu.

" Khuy Cơ: "Đây là giai đoạn từ trực kiến Thánh đế cho đến ly dục. Ly dục, chỉ quả Bất hoàn." VKN. như Lth.

5 Sơ phát tâm Bồ-tát.

6 Nhập Sơ địa.

7 Nhất sinh bổ xứ 一生補處; Htr.: nhất sinh hệ vị 一生繫位 ; còn một đời nữa sẽ thành Phật. Skt. ekajātipratibaddha. Khuy Cơ: trong đây, có 4 giai đoạn của Bồ-tát, Kinh lược qua 2 đoạn giữa: từ Sơ địa đến Thất địa, và từ Bát địa đến Nhất sinh sở hệ.

260

BỒ-TÁT HÀNH

loại thuốc có tên là thượng vị,

8 khi uống vào, cho

đến mọi thứ độc trong cơ thể tiêu hết, bấy giờ thuốc mới tiêu hết. Cơm này cũng vậy, khi diệt trừ hết mọi thứ độc của phiền não thì mới tiêu hết". A-nan thưa với Phật:

"Thật là chưa từng có! Bạch Thế tôn, thứ cơm thơm này hẳn có thể làm Phật sự".

Phật bảo:

"Đúng vậy, A-nan, đúng như vậy. Có cõi Phật lấy ánh quang minh của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy chư Bồ-tát làm Phật sự. Có cõi lấy hóa nhân làm Phật sự. Có cõi lấy cây bồ-đề làm Phật sự. Có cõi lấy y phục, ngọa cụ của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy cơm làm Phật sự. Có cõi lấy hoa viên, đền đài các làm Phật sự. Có cõi lấy ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy thân Phật làm Phật sự. Có cõi lấy hư không làm Phật sự. Chúng sinh nhờ các duyên này mà có thể nhập luật hành. Hoặc bằng mộng, huyễn, ảnh, tiếng vang, bóng trong gương, trăng dưới nước, quáng nắng khi trời nhiệt; bằng các thí dụ như vậy mà làm Phật sự. Hoặc bằng âm thanh, ngôn ngữ, văn tự mà làm Phật sự. Hoặc bằng cõi Phật thanh tịnh, tịch mịch vô ngôn, vô thuyết, không hiển thị, 8 Lth.: thượng vị 上味. Ckh., tên thuốc: a-hôn đà dược 阿昏 陀藥. Htr.: tối thượng vị 最上味. VKN: svādu. 261

vô thức, vô tác, vô vi mà làm Phật sự. Như vậy, Anan, mọi hành vi thi thiết của chư Phật, mọi oai nghi cử chỉ, không có gì không phải là Phật sự. "Này A-nan, có bốn loại ma này, tám vạn bốn nghìn cánh cửa phiền não này; chúng sinh vì thế mà khổ nhọc. Chư Phật bèn lấy ngay các pháp này mà làm Phật sự. Đó là cửa pháp được gọi là Ngộ nhập hết thảy chư Phật.9

"Bồ-tát khi vào cửa pháp này, nếu thấy hết thảy cõi Phật thuần tịnh mà không vui mừng, không tham luyến, không đề cao. Nếu thấy hết thảy cõi Phật bất tịnh, nhưng không buồn khổ, không bất mãn,10 hay thất vọng. Nhưng ở nơi chư Phật sinh tâm thanh tịnh, hoan hỷ cúng kính, cho là chưa từng có. Công đức của chư Phật Như Lai vốn bình đẳng,11 vì muốn giáo hóa chúng sinh mà hiện các cõi Phật không giống nhau.

9 Nhập nhất thiết chư Phật pháp môn 入一切諸佛法門. Htr., Ngộ nhập nhất thiết Phật pháp pháp môn 悟入一切佛 法法門. VKN: Sarvabuddhadharmapraveśaṃ nāma dharmamukham (cửa pháp có tên là thâm nhập tất cả pháp của Phật)

10 Bất ngại 不閡. Htr.: bất nhuế 不恚. không oán hận. 11 Htr.: "

...bình đẳng viên mãn, vì đã chứng đắc tính cứu cánh chân thật bình đẳng của hết thảy pháp. " VKN:

sarvadharma-samatādhimuktānām, xác tín nơi tính bình đẳng của tất cả các pháp.

262

BỒ-TÁT HÀNH

"Này A-nan, ngươi thấy đất của các cõi Phật có nhiều chỗ khác nhau12 nhưng hư không chẳng có nhiều chỗ khác nhau. Cũng vậy, ngươi thấy sắc thân Phật tuy nhiều vẻ khác nhau, nhưng trí huệ vô ngại13 không có nhiều dạng khác nhau. "A-nan, sắc thân của chư Phật, uy tướng, chủng tính, giới, định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, lực, vô úy, các pháp bất cộng, đại từ, đại bi, oai nghi sở hành, cho đến thọ mạng, thuyết pháp giáo hóa, chúng sinh được thành tựu, cõi Phật thanh tịnh, đầy đủ các Phật pháp, thảy đều đồng đẳng. Do đó gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà, gọi là Đa-đà-a-già-độ, gọi là Phật-đà.14 Này A-nan, nếu Ta giảng đầy đủ ý nghĩa của cú nghĩa này thì trải qua tuổi thọ của ngươi một kiếp cũng chưa nghe hết. Giả sử chúng sinh đầy cả thế giới ba nghìn đại thiên đều như A-nan, đa văn đệ nhất, được tổng trì ghi nhớ;15 tất cả những người này trải qua tuổi thọ một kiếp cũng không thể lãnh hội hết. Vì vậy, Anan, A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề của chư Phật là vô hạn, vô lượng; trí huệ và biện tài của các Ngài là bất khả tư nghị".

12 Htr.: "đất tuy có ưu thắng, hạ liệt bất đồng." 13 Vô ngại huệ 無閡慧; VKN: asaṃgajñāna. 14 Tam-miệu-tam-Phật-đà 三 藐 三 佛 陀 , Skt. Samyaksambuddha, Chính đẳng chính giác hay Chính biến tri. Đa-đà-a-già-độ 多陀阿伽度, Skt. Tathāgata, Như lai. 15 Niệm tổng trì; VKN: smṛtidhāraṇī. 263

A-nan bạch Phật:

"Từ nay trở đi con không dám tự cho mình là người đa văn bậc nhất".

Phật nói:

"A-nan, chớ thối chí. Vì sao? Vì ta nói ngươi là người đa văn bậc nhất trong hàng Thanh-văn chứ không phải Bồ-tát. Nhưng hãy thôi, A-nan, bậc trí giả chẳng ai đo lường chư Bồ-tát. Tất cả biển sâu còn có thể đo lường, nhưng thiền định, trí huệ, tổng trì, biện tài và công đức của Bồ-tát thì bất khả lượng. Này A-nan, hãy gác lại các sở hành của Bồtát. Với các thần thông lực mà Duy-ma-cật đã thể hiện hôm nay, hết thảy Thanh văn và Bích-chi-Phật dù có tận lực biến hóa trong trăm ngàn kiếp cũng chưa thể thực hiện được".

Bấy giờ, chư Bồ-tát cõi Chúng hương đồng cung kính chắp tay bạch Phật:

"Bạch Thế tôn, lúc mới nhìn thấy thế giới này chúng con có ý tưởng nó thấp kém, bây giờ hối hận, chẳng còn ý đó nữa. Vì sao? Vì các phương tiện diệu dụng của chư Phật thật là bất khả tư nghị. Vì để cứu độ chúng sinh mà các Ngài tùy chỗ thích hợp thị hiện các cõi Phật khác nhau. Bạch Thế tôn, nguyện ban cho chúng con chút pháp để khi trở về chúng con có thể luôn tưởng nhớ Như Lai".

Phật bảo các Bồ-tát:

"Có pháp môn giải thoát gọi là Tận Vô tận vô 264

BỒ-TÁT HÀNH

ngại,16 mà chư vị nên học. Cái gì tận? Đó là pháp hữu vi. Cái gì vô tận? Đó là pháp vô vi. Như Bồtát, không đoạn tận hữu vi,17 không an trụ vô vi. "Không đoạn tận hữu vi là thế nào? Là không rời đại từ; không xả đại bi; sâu sắc phát tâm cầu Nhất thiết trí không quên lãng; giáo hóa chúng sinh không hề biết mệt mỏi; thường niệm thuận hành bốn nhiếp pháp; hộ trì chính pháp không tiếc thân mạng; vun trồng thiện căn không hề chán nãn; chí thường an trụ phương tiện hồi hướng; cầu pháp không lười; thuyết giáo không tiếc lẫn; vì cần mẫn cúng dường chư Phật nên vào chỗ sinh tử mà không sợ; đối với các sự vinh nhục tâm không lo, không mừng; không khinh người chưa tu học; kính trọng người học như kính Phật; giúp người đọa lạc trong phiền não phát sinh chính niệm; đối với lạc thú viễn ly mà không cho là quý;18 không mê đắm an lạc của riêng mình mà chúc mừng cho an lạc 16 Tận vô tận vô ngại giải thoát pháp môn 盡無盡無閡法門. VKN: kṣayākṣayo nāma bodhisattvānāṃ vimokṣaḥ, môn giải thoát của các Bồ-tát có tên là Tận và Vô tận. 17 La-thập: "Hữu vi tận, là vô thường diệt tận. Vô vi tận, là bằng trí tuệ mà đoạn trừ khiến cho diệt tận. " Khuy Cơ:

"Tận..., sát na tận diệt. Hữu vi có tận, nhưng vô vi thì không."

18 La-thập (Đại 38, tr. 407a20): "Xuất gia ly dục, và thiền định, trí tuệ, lìa các vọng tưởng, đều gọi là viễn ly lạc." Tăng Triệu: "Đạo độc thiện, thì có gì là quý?" Htr.: "Không đắm nhiễm trong lạc thú viễn ly."

265

của người; trong các thiền định mà có ý tưởng như trong địa ngục; ở trong sinh tử mà có ý tưởng như trong hoa viên; thấy người đến cầu xin mình mà có ý tưởng như gặp bậc thiện sư;19 xả bỏ tất cả sở hữu mà có ý tưởng là đầy đủ Nhất thiết trí; thấy người phạm giới liền khởi ý cứu hộ; tưởng sáu Ba-la-mật là cha mẹ; tưởng các đạo phẩm là quyến thuộc; phát hành thiện căn không giới hạn; lấy sự trang nghiêm các quốc độ mà thành tựu cõi Phật của mình; hành bố thí vô hạn để cho đầy đủ ba mươi hai tướng tốt; trừ tất cả mọi điều ác để thanh tịnh thân, khẩu, ý; trôi lăn trong sinh tử vô số kiếp cũng không nhụt chí dũng mãnh; quyết tâm không mệt mỏi lắng nghe vô lượng công đức Phật; dùng kiếm trí tuệ phá giặc phiền não; siêu xuất uẩn, xứ, giới, để gánh vác chúng sinh khiến cho vĩnh viễn giải thoát; 20 lấy đại tinh tấn hàng phục ma quân; thường cầu thật tướng vô niệm, cầu trí tuệ;21 đối 19 Lth.: thiện sư tưởng 善師想. Htr.: thiện hữu tưởng 善友 想. VKN: kalyaṇamitrasamjñā, có ấn tượng (những người đến cầu xin) là bạn quý.

20 Htr.: "Vì muốn mang gánh nặng của chúng sinh nên cầu biến liễu tri uẩn, xứ, giới."

21 Htr.: "Vì để hộ trì Chính pháp nên xa lìa kiêu mạn, cần cầu trí tuệ giáo hóa thiện xảo.

" La-thập nói: "Phàm phu

hành trí tuệ có niệm, cao mạn càng cao; cho nên Bồ-tát cầu vô niệm.

" VKN: nirmānatā dharmaparyeṣṭyai

jñānaparyeṣṭidharmagrāhatāyai, vì để cầu pháp mà không 266

BỒ-TÁT HÀNH

với pháp thế gian mà hành thiểu dục tri túc, đối với pháp xuất thế gian mà mong cầu không chán nhưng vẫn không bỏ pháp thế gian;22 không hủy hoại oai nghi mà vẫn tùy thế tục;23 khởi trí huệ thần thông dìu dắt chúng sinh; được niệm tổng trì, không quên những điều đã nghe; biết rõ căn tính của chúng sinh khiến đoạn lìa nghi hoặc; bằng biện tài lưu loát mà diễn thuyết không trở ngại; thanh tịnh mười nghiệp đạo thiện, lãnh thọ phước báo của trời và người; tu bốn vô lượng để mở đường Phạm thiên;24 khuyến thỉnh thuyết pháp, tùy hỷ tán dương việc thiện, để được âm thanh của Phật; khéo giữ thân, khẩu, ý để được oai nghi Phật; thâm tu thiện pháp cho sở hành càng siêu việt; kiêu mạn; vì để hộ trì chính pháp cầu trí tuệ. 22 Htr.: "Vì thương yêu các thế gian vốn cần được giáo hóa mà thường vui thú tập hành thiểu dục tri túc. " VKN:

alpecchasaṃtuṣtitā sarvalokapriyatāyai, thiểu dục tri túc, vì yêu quý tất cả thế gian.

23 Htr.: "Hằng không hỗn tạp với các thế pháp mà vẫn có thể tùy thuận tất cả thế gian. Hằng không hủy hoại oai nghi mà vẫn thị hiện tất cả viêc cần làm" VKN: sarvalokadharmāsaṃsṛṣṭatā lokānuvartanatāyai sarveryāpathāvikopanatā sarvakriyāsaṃ-darśanatāyai. Đoạn trên và đoạn tiếp theo, có nhiều chỗ mà Lth. và Htr. phân tích khác nhau về quan hệ giữa các cụm từ trong nguyên bản Phạn, nên có nhiều điểm mâu thuẫn nghĩa giữa hai bản dịch.

24 CDM: "Biệt bản nói, tu bốn vô lượng để sinh Phạm thiên."

267

bằng Đại thừa giáo mà thành Bồ-tát tăng;25 tâm không phóng dật để chẳng mất các thiện đức. "Hành trì Pháp như vậy là Bồ-tát không tận hữu vi. "Thế nào là Bồ-tát không trụ vô vi? Tu học lẽ Không mà chẳng lấy Không làm chỗ chứng đắc; tu học Vô tướng, Vô tác mà không lấy Vô tướng, Vô tác làm sở chứng; tu học vô khởi26 mà không lấy vô khởi làm sở chứng; quán vô thường mà không nhàm chán gốc thiện; quán thế gian là khổ mà không chán ghét tử sinh; quán vô ngã mà dạy người không mệt; quán Niết-bàn mà không vĩnh viễn tịch diệt; quán viễn ly mà thân tâm vẫn thường hành việc thiện; quán không có chỗ quy về27 mà tâm vẫn quy về thiện pháp; quán vô sinh nhưng vẫn bằng sinh pháp mà gánh vác tất cả; quán vô lậu mà không đoạn trừ các lậu;28 quán không có chỗ sở hành29 mà vẫn hành pháp giáo 25 Htr.: "Để khéo điều ngự Bồ-tát tăng." 26 Htr., hành vô tác. VKN: anabhisaṃskāraparijayaṃ. 27 Quán vô sở quy . Htr.: quán không có a-lại-da mà không vất bỏ kho tàng bạch pháp. VKN: anālayam iti ca pratyavekṣate śukla-dharmālayaṃ ca na vijahāti, quán không chấp tàng (tích lũy) nhưng không loại bỏ sự chấp tàng của pháp tịnh. Về ālaya, xem cht. 6, 30, ch. iii trên. 28 Htr.: "Quán vô lậu nhưng không dứt tuyệt lưu chuyển sinh tử."

29 Lth.: vô sở hành 無所行. Htr.: vô hành 無行. Khuy Cơ: "Hành, tức sự vận động, khởi tác. " VKN: apracāran iti ca

268

BỒ-TÁT HÀNH

hóa chúng sinh; quán Không mà không xả đại bi; quán chính pháp vị mà không theo lối Tiểu thừa;30 quán các pháp hư vọng, không bền chắc, không người, không chủ, không hình tướng, nhưng vì bản nguyện chưa đầy nên không xem là hư dối các công đức, thiền định, trí huệ.

"Tu tập những pháp như vậy, gọi là Bồ-tát chẳng trụ vô vi.

"Lại nữa, vì để đầy đủ phước đức nên không trụ vô vi; vì để đầy đủ trí huệ nên không tận hữu vi. Vì đại bi, không trụ vô vi. Vì để viên thành bản nguyện, không tận hữu vi. Để gom tập pháp dược, không trụ vô vi; để tùy bệnh cho thuốc, không tận hữu vi. Vì biết bệnh của chúng sinh, không trụ vô vi; vì để diệt bệnh của chúng sinh nên chẳng tận hữu vi.

"Này các Chính sỹ, Bồ-tát sau khi đã tu pháp này, không tận hữu vi, không trụ vô vi; đó gọi là pháp môn giải thoát Tận Vô tận, các ngươi nên học" .

Bấy giờ, các Bồ-tát kia sau khi nghe thuyết pháp này, thảy đều hoan hỷ, dùng các loại diệu hoa đủ thứ hương sắc rải khắp thế giới ba nghìn đại thiên pratyavekṣate pracarati sattvaparipākāya, quán không có sự đi, nhưng vẫn đi để thuần thục chúng sinh. 30 Htr.: "Quán vô sinh (không tái sinh) mà không rơi vào chính vị nơi Tiểu thừa." VKN: ajātiṃ ca pratyavekṣate śrāvakaniyāme ca na patati.

269

để cúng dường Phật và Kinh pháp này, cùng chư Bồ-tát. Sau đó, cung kính đảnh lễ chân Phật, tán thán là chưa từng được nghe rằng: "Phật Thích-ca Mâu-ni đã có thể ở cõi này khéo léo thi hành phương tiện!"

Nói xong, hốt nhiên biến mất, trở về cõi kia.* * Htr., hết quyển 5.

270

CHƯƠNG MƯỜI HAI

THẤY PHẬT A-SÚC1

Bấy giờ Phật hỏi Duy-ma-cật:

"Ông muốn thấy Như Lai; nhưng ông quán Như Lai như thế nào?"

Duy-ma-cật đáp:

"Như tự quán thật tướng của thân, quán Phật cũng vậy.2 Con quán Như lai, tiền tế không đến, hậu tế không đi, hiện tại không trụ. Không quán sắc, không quán Như của sắc, không quán tính của sắc.3 Không quán thọ, tưởng, hành, thức, không quán như của thức, không quán tính của thức. 1 Các bản Hán, phẩm XII. Ckh., Lth., "Kiến A-súc Phật 見

阿閦佛品.

" Htr.: Quán Như lai 觀如來品.

" VKN:

Abhiratilokadhātvāyanaakṣobhyatathāgatadarśanaparivart a (đưa đến thế giới Diệu Hỷ, thấy Phật A-súc). 2 Htr.: "Con quán Như lai, hoàn toàn có cái gì được thấy." tathāgatam apśyanayā paśyāmi, con thấy Như lai bằng sự không thấy Như lai.

3 Htr.: "Quán Như lai, quán tính chân như của sắc, tính ấy là phi sắc. Quán tính chân như của thọ, tính ấy là phi thọ;…" VKN: rūpatathāsvabhāvam arūpaṃ, vedanātathāsvabhāvam avedanāṃ, tự tính Như của sắc là phi sắc; tự tính Như của thọ là phi thọ."

Không do tứ đại sinh khởi, đồng với hư không.4 Sáu xứ không tích tập thành; đã vượt ngoài nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và tâm. Không ở trong ba cõi; đã lìa ba thứ cáu bẩn, thuận ba giải thoát môn, đầy đủ ba minh, cùng vô minh bình đẳng.5 Không nhất tướng,6 không dị tướng; không tự tướng, không tha tướng; không phải vô tướng, không phải thủ tướng. Khi giáo hóa chúng sinh Ngài không ở bên này, chẳng đến bên kia cũng không ở giữa dòng. Ngài quán sát lẽ tịch diệt mà không vĩnh viễn tịch diệt. Không là cái này cũng không là cái kia; không lấy đây, không lấy kia;7 không thể lấy trí để 4 La-thập (Đại 38, tr. 410b16): "Pháp thân như hư không, không do bốn đại tác thành.

" Htr.: "Không trụ bốn giới;

đồng hư không giới."

5 Htr.: "Không phải minh nhưng minh. Không phải đến nhưng đến.

" VCS: Minh, chỉ ba minh: túc mạng, thiên nhãn, lậu tận.

6 Trước đó, La-thập nhảy một đoạn; Htr.: " ... đạt đến hết

thảy pháp mà không có chướng ngại; là thật tế (bhūtakoṭi) mà không phải tế (akoṭi); là chân như (tathābhūta) mà không phải như (atathā); nơi cảnh chân như thường không sở trụ; nơi trí chân như thường không minh ứng; cảnh và trí chân như, tính của chúng đều lìa; không sinh bởi nhân, không khởi bởi duyên."

7 Bất dĩ thử, bất dĩ bỉ. Triệu (Đại 38, tr. 411a11) nói, "Không phải cái này nhưng (hòa) đồng với cái này; cho nên, là đây mà không phải là đây... " Htr.: "Không phải ở tại

đây, không phải ở tại kia, không phải ở trung gian." 272

THẤY PHẬT A-SÚC

biết; không thể lấy thức để nhận thức; không mờ, không sáng; vô danh, vô tướng; không mạnh, không yếu; không sạch, không nhơ; không ở phương nào cũng không xa lìa phương nào,8 không phải hữu vi cũng không phải vô vi; không thể chỉ ra cũng không thể nói đến; không bố thí cũng không ích kỷ; không trì cũng không phá giới; không nhẫn cũng không sân; không tinh tấn cũng không giải đãi; không định, không loạn; không trí cũng không ngu; không thành thật cũng không lừa dối; không đến không đi, không vào không ra; dứt tuyệt tất cả con đường ngôn thuyết; không phải phước điền cũng không phải không là phước điền; không xứng đáng cúng dường cũng không phải không xứng đáng cúng dường; không thủ, không xả; không phải hữu tướng, không phải vô tướng, đồng với chân tế, bình đẳng với pháp tính; không thể định danh, không thể đo lường, vì vượt ngoài định danh và định lượng; không phải lớn, không phải nhỏ; không phải cái được thấy, không phải cái được nghe, không phải cái được tri giác, không phải cái được nhận biết; lìa mọi kết buộc, đồng đẳng với trí, đồng với chúng sinh; không phân biệt với các pháp; hoàn toàn không khuyết điểm; không vẩn đục, không phiền não, không tác, không 8 Htr.: "Bất tại phương phần, bất ly phương phần 不住方分 不離方分.

273

khởi, không sinh, không diệt, không sợ, không lo, không mừng, không chán; không phải đã tồn tại, không phải sẽ tồn tại, không phải đang tồn tại; không thể bằng tất cả ngôn thuyết để hiển thị hay phân biệt.

"Bạch Thế tôn, thân Như lai như vậy, nên quán như vậy. Quán như vậy gọi là chính quán. Quán khác đi, gọi là tà quán".

Bấy giờ, Xá-lợi-phất hỏi Duy-ma-cật:9 "Ông thác ở đâu mà sinh lại chốn này?" Duy-ma-cật hỏi lại:

"Pháp ngài đã chứng có thác, có sinh ư?" Xá-lợi-phất đáp:

"Không thác, không sinh".

Duy-ma-cật hỏi:

"Nếu các pháp không có tướng thác và sinh, sao ngài lại hỏi, 'Ông thác ở đâu mà sinh lại chốn này?' Như với nhà ảo thuật tạo ra các nam nữ ảo; chúng có thác có sinh không?" Xá-lợi-phất đáp:

"Chúng chẳng thác chẳng sinh". "Ngài há không nghe Phật dạy, các pháp là tướng 9 Htr.: Xá-lợi-phất hỏi Phật; Phật bảo hỏi thẳng Duy-ma-cật. VKN, và Ckh., như Htr.

274

THẤY PHẬT A-SÚC

như huyễn ư?"10

Đáp:

"Có nghe".

"Nếu hết thảy đều là tướng như huyễn, sao ngài lại hỏi, 'Ông thác ở đâu mà sinh lại chốn này?' Xálợi-phất, thác chỉ là pháp hư dối, thuộc tướng suy tàn và hoại diệt. Sinh cũng là điều hư dối, là tướng tương tục. 11 Bồ-tát tuy thác mà không dứt gốc thiện, tuy sinh vẫn không tăng trưởng các ác". Bấy giờ đức Phật bảo Xá-lợi-phất:

"Có một cõi tên Diệu hỷ,

12 có Phật hiệu là Vô

Động.13 Duy-ma-cật đã thác ở cõi đó để sinh lại nơi này".

Xá-lợi-phất thưa với Phật: "Thật chưa từng có, bạch Thế tôn, người này chịu rời cõi thanh tịnh để đến thế giới đầy rẫy hận thù và nguy hại này!" Duy-ma-cật hỏi Xá-lợi-phất: "Xá-lợi-phất, Ngài nghĩ thế nào, ánh mặt trời khi xuất hiện có hiệp cùng với bóng tối không?"

10 VKN: nirmitasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, tất cả các pháp đều có tự tính của sự huyễn hóa.

11 Htr.: "Chết là sự cắt đứt của các hành. Sinh là sự nối tiếp của các hành."

12 Lth., Htr., Diệu hỷ 妙喜. Ckh., A-duy-la-đề 阿維羅提. VKN: Abhirati.

13 Lth., Htr. Vô Động 無動. Ckh. A-súc Phật 阿閦佛. VKN: Akṣobya.

275

Xá-lợi-phất đáp: "Chỗ nào có ánh mặt trời thì không còn bóng tối".

Duy-ma-cật hỏi: "Vì sao ánh mặt trời soi rọi cõi Diêm-phù-đề này?"

Xá-lợi-phất: "Đem ánh sáng soi rọi để xua tan bóng tối".

Duy-ma-cật: "Bồ-tát cũng vậy, tuy sinh nơi cõi Phật bất tịnh để giáo hóa chúng sinh, nhưng không hiệp cùng sự ngu ám, mà chỉ để diệt trừ bóng tối phiền não của chúng sinh".

Lúc ấy đại chúng ngưỡng vọng muốn chiêm bái đức Vô Động Như lai cùng các Bồ-tát và chúng Thanh văn cõi Diệu hỷ. Phật biết ý nghĩ của họ, bảo Duy-ma-cật:

"Này thiện nam tử, hãy vì đại chúng ở đây, hiện đức Vô Động Như lai cùng các Bồ-tát, chúng Thanh-văn ở cõi Diệu Hỷ cho họ được nhìn thấy". Duy-ma-cật tự nghĩ,

"Ta hãy không rời chỗ ngồi

này mà tiếp nhận cõi Diệu hỷ với dãy núi Thiết vi cùng đồi núi, sông, suối, khe, mạch, biển, Tu-di và các núi, và trời, trăng, sao, các cung điện của trời, rồng, quỷ thần, Phạm thiên; cùng các Bồ-tát, chúng Thanh văn, các thành phố, làng mạc, nam nữ già trẻ, cho đến đức Vô Động Như lai với cây bồ-đề và các tòa sen mầu nhiệm dùng để làm Phật 276

THẤY PHẬT A-SÚC

sự trong khắp mười phương, cùng ba đường thềm báu14 nối cõi Diêm-phù-đề với trời Đao-lợi15 cho chư thiên xuống kính lễ đức Vô Động Như lai và nghe kinh, và con người lên đó chiêm bái chư thiên. Đó là vô lượng công đức thành tựu của thế giới Diệu Hỷ, từ trên đến A-ca-ni-tra, dưới đến tận ranh giới nước.16 Ta dùng tay phải nâng lên dễ dàng như người thợ gốm nâng cái bàn xoay. Vào trong thế giới này như cầm tràng hoa mà đưa ra cho hội chúng nhìn thấy".

Nghĩ xong, Duy-ma-cật liền nhập định, dùng thần thông lực nắm lấy cõi Diệu Hỷ bằng tay mặt đem đặt lên mặt đất này. Chư Bồ-tát, Thanh văn và thiên thần đã đắc thần thông lực ở cõi đó đều cất tiếng nói lớn:

"Bạch Thế tôn, ai đang mang chúng con đi? Xin 14 Tam đạo bảo giai 三道寶階. VCS (T38n1782, tr.1107b22): Thế Tôn lên trời Đao-lợi. Sau ba tháng ở đó thuyết pháp, Ngài trở về Diêm-phù-đề. Thiên đế sai làm cây thang báu có ba lối đi để Phật và tùy tùng đi xuống hạ giới. Giữa bằng vàng. Trái, bằng mã não. Phải, bằng thủy tinh. Xem Tăng nhất A-hàm, kinh số 5 phẩm 36. 15 VCS: "Từ Thiệm-bộ châu lên đến đỉnh Tô-mê-lô, trời Tam thập tam."

16 Lth.: thủy tế 水際. Htr.: thủy tế luân 水際輪. Câu-xá 11 (Đại 29, tr. 11a): "An lập thế giới... Tầng dưới cùng là phong luân (vāyu-maṇḍala) y trên hư không... Trên phong luân là thủy luân (jala-maṇḍala)... Trên thủy luân là kim luân (kāncana-maṇḍala)..."

277

Thế tôn cứu giúp".

Phật Vô Động bảo:

"Không phải Ta làm, mà do Duy-ma-cật đang dùng thần thông lực làm ra".

Còn những người chưa được thần thông đều không biết cũng không cảm thấy mình đang chuyển dịch. Thế giới Diệu hỷ tuy được mang về mặt đất vẫn không tăng không giảm, mà mặt đất cũng không bị chèn ép hay chật chội; y nguyên như cũ. Bấy giờ, Phật Thích-ca Mâu-ni nói với đại chúng: "Các ngươi có thấy thế giới Diệu hỷ của đức Vô Động Như lai, thấy sự trang nghiêm của cõi ấy, thấy hành tịnh của chư Bồ-tát và thanh bạch của đệ tử chăng?"

Đại chúng đồng thưa:

"Vâng, chúng con đã thấy".

Phật dạy:

"Nếu Bồ-tát muốn được quốc độ Phật thanh tịnh như vậy, nên học theo đạo mà đức Vô Động Như Lai đã hành".

Khi thị hiện cõi Diệu Hỷ này, mười bốn na-do-tha người đã phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác và nguyện được tái sinh ở thế giới Diệu hỷ. Phật Thích-ca Mâu-ni chứng nhận họ sẽ được tái sinh nơi cõi đó.

Khi đã làm xong Phật sự vì lợi ích của chúng sinh ở nơi quốc độ này rồi, thế giới Diệu hỷ được trả về 278

THẤY PHẬT A-SÚC

chốn cũ, đại chúng đều trông thấy.

Bấy giờ Phật nói với Xá-lợi-phất:

"Ngươi có nhìn thấy thế giới Diệu hỷ và đức Vô Động Như lai chưa?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Vâng, con đã thấy, bạch Thế tôn. Con ước nguyện hết thảy chúng sinh đều được quốc độ thanh tịnh như cõi Phật Vô Động và thần thông lực như của Duy-ma-cật. Bạch Thế tôn, chúng con thật sự được nhiều lợi ích khi được thân cận, cúng dường con người này. Chúng sinh nào hiện tại hay mai sau khi Thế tôn đã diệt độ mà được nghe Kinh này, thảy đều sẽ được lợi ích lớn; và càng lớn xiết bao khi nghe rồi tin hiểu, thọ trì hay đọc tụng, thuyết giảng, theo pháp đó mà tu hành. Ai tiếp nhận Kinh này là tiếp nhận kho tàng Pháp bảo. Nếu đem ra đọc tụng, giải nghĩa và theo đó mà tu hành tất sẽ được chư Phật thường xuyên hộ niệm. Ai cúng dường người này là cúng dường chư Phật. Ai sao chép, thọ trì kinh quyển này, nên biết, nhà của người ấy có Như lai ngự. Nếu khi nghe Kinh này mà tùy hỷ, người ấy ắt sẽ đạt Nhất thiết trí. Ai tin và hiểu kinh này, dù chỉ một bài kệ bốn câu trong đó, và đem giảng cho người khác nghe, nên biết, người ấy ắt sẽ được thọ ký thành A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề trong tương lai". 279

CHƯƠNG MƯỜI BA

CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP1

Lúc ấy Thích Đề-Hoàn Nhân đang ở trong hội chúng, thưa với Phật:

"Bạch Thế tôn, con đã từng nghe hàng trăm ngàn Kinh pháp do Thế tôn và Văn-thù-sư-lợi thuyết giảng, nhưng thật chưa từng được nghe kinh điển quyết định thật tướng, bất khả tư nghì thần thông tự tại như vậy.2 Theo con hiểu ý nghĩa mà Phật nói, nếu chúng sinh nào được nghe Kinh pháp này mà tin hiểu, thọ trì, đọc, tụng, chắc chắn sẽ chứng đắc pháp ấy3 không nghi; huống nữa theo pháp đó mà tu. Người đó ắt sẽ đóng kín các lối ác đạo, mở ra các cửa thiện, sẽ được sự hộ niệm của chư Phật, 1 Các bản Hán, phẩm XIII, đề như nhau: "Pháp cúng dường.

" VKN, phẩm XII Nigamanaparīndanā-parivarto, Chúc lụy, bao gồm cả hai phẩm XIII và XIV của các bản Hán.

2 Htr.: bất khả tư nghị tự tại thần biến giải thoát pháp môn 不 可 思 議 自 在 神 變 解 脫 法 門. VKN:

acintyavimokṣavikurvitadharma-nayapraveśa, thâm nhập pháp môn thần biến giải thoát bất khả tư nghị. 3 Htr.: "Nhất định người đó là pháp khí (VKN: dharmabhājana)."

hàng phục ngoại đạo, đánh bại ác ma, vun trồng bồ-đề,

4 thiết đặt đạo tràng, đi theo bước chân Phật. Bạch Thế tôn, con và các quyến thuộc nguyện sẽ cúng dường, phụng dưỡng người nào thọ trì, đọc tụng và như thuyết tu hành. Bất cứ nơi nào, thành thị hay thôn quê, núi rừng hay hoang mạc, chỗ nào có kinh này, con và các quyến thuộc cũng nguyện đến đó để xin nghe và lãnh thọ pháp. Nếu có ai chưa tin kinh này con sẽ giúp họ phát lòng tin; ai đã có lòng tin con sẽ hộ vệ".

Phật bảo:

"Lành thay, Thiên Đế, lành thay; như điều ông nói, Ta tán trợ tùy hỷ. Kinh pháp này quảng diễn Anậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề5 bất khả tư nghị của chư Phật quá khứ, vị lai, và hiện tại. "Cho nên, Thiên Đế, nếu có thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào thọ trì, đọc tụng và cúng dường kinh này, đó là cúng dường chư Phật quá khứ, vị lai, và hiện tại.

"Này Thiên Đế, giả như trong thế giới ba nghìn đại 4 La-thập nói,

"Trong bản Phạn, sau chữ bồ-đề có chữ đạo 道. Đạo, tức con đường dẫn đến bồ đề. " Htr.: bồ-đề đạo.

VKN: bodhimārga.

5 La-thập nói,

"Sau từ bồ-đề, có từ pháp 法.

" VKN:

buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhis iha dharmaparyāye uddiṣṭā, bồ-đề của chư Phật Thế tôn được tuyên thuyết trong pháp môn này.

282

CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP

thiên có đầy Như lai nhiều như mía, tre, lau sậy, lúa, mè; mà nếu thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào trải qua trọn kiếp hay gần một kiếp để cung kính, tôn trọng, tán thán, và cúng dường chư Phật này, cho đến khi chư Phật đã diệt độ, lại xây bảo tháp bảy tầng rộng lớn bằng bốn thiên hạ, cao đến cõi Phạm thiên, để phụng thờ toàn thân xá lợi Phật, với đầy đủ biểu tượng trang nghiêm; với tất cả hoa, hương, chuỗi ngọc, cờ phướn, âm nhạc vi diệu bậc nhất, trải qua một kiếp hay gần một kiếp cúng dường, này Thiên Đế, người đó có được nhiều phước đức không?"

"Bạch Thế tôn, thật nhiều, đến mức đếm trong cả trăm ngàn kiếp cũng chưa kể hết phước đức ấy". Phật dạy:

"Này Thiên Đế, ông nên biết, nếu có thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào, khi được nghe kinh Giải thoát bất khả tư nghị này mà tin hiểu, thọ trì, đọc tụng và theo đó tu hành, thì phước đức còn nhiều hơn những người kia. Vì sao? Vì bồ-đề của chư Phật phát sinh từ Kinh pháp này. Mà tướng của bồ-đề thì chẳng thể định lượng, do nhân duyên ấy phước đức đó cũng chẳng thể định lượng" .

Phật nói tiếp:

"Trước đây vô lượng kiếp có đức Phật hiệu Dược 283

Vương6 Như lai, Ứng cúng, Chính biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sỹ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế tôn. Thế giới của Ngài có tên Đại trang nghiêm,7 kiếp tên là Trang nghiêm.8 Phật thọ hai mươi tiểu kiếp. Thanh văn tăng có ba mươi sáu na-do-tha. Bồ-tát tăng có mười hai na-do-tha. "Thiên đế, bấy giờ có vị Chuyển luân Thánh Vương tên Bảo Cái,9 có đủ bảy báu, cai quản bốn thiên hạ. Vua có một ngàn con trai đoan chính, anh dũng, hàng phục mọi oán địch.

"Thuở ấy Thánh vương Bảo Cái và quyến thuộc đã tôn kính cúng dường đức Như Lai Dược Vương, bố thí các tiện nghi an lạc, cho đến hết năm kiếp. Sau đó vua căn dặn một nghìn người con: 'Các con nên bằng thâm tâm tôn kính cúng dường Phật như ta đã làm.

' Một nghìn người con phụng mạng

vua cha, cúng dường đức Dược Vương Như lai cho đến hết năm kiếp nữa, bố thí tất cả phương tiện an lạc. Sau đó một trong những người con này 6 Lth., Htr., Dược Vương 藥王. Ckh., Ti-sa-xà-da 俾沙闍羅 耶. VKN: Baiṣayarāja.

7 Đại trang nghiêm 大莊嚴. Htr., Đại nghiêm 大嚴. Ckh., Thái thanh 太清. VKN: Mahāvyūha.

8 Lth., Trang nghiêm 莊嚴. Htr., Nghiêm tịnh 嚴淨. Ckh., Tịnh trừ. VKN: Viśodhana.

9 Bảo Cái 寶蓋. VKN: Ratnacchatra.

284

CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP

là Nguyệt Cái,10 lúc ngồi một mình, đã tự nghĩ: 'Còn có sự cúng dường nào cao quý hơn sự cúng dường chúng ta đã làm không?' Thần lực của Phật đã khiến một thiên thần trên không đáp: 'Này thiện nam tử, cúng dường Pháp cao hơn hết thảy mọi sự cúng dường.

' Nguyệt Cái liền hỏi: 'Cúng dường

Pháp là thế nào?' Thiên thần đáp: 'Hãy đến hỏi đức Dược Vương Như lai, sẽ được giải thích đầy đủ.'

"Nguyệt Cái lập tức đến Dược Vương Như lai, cúi đầu đảnh lễ sát chân Ngài rồi đứng sang một bên, hỏi Phật: 'Bạch Thế tôn, con nghe nói cúng dường Pháp là cao quý nhất trong các cách cúng dường; vậy thế nào là cúng dường Pháp?'

"Phật đáp: 'Này thiện nam tử, cúng dường Pháp là, đối với kinh điển sâu xa do chư Phật thuyết giảng, khó tin và khó tiếp nhận đối với hết thảy thế gian, vi diệu khó thấy, thanh tịnh vô nhiễm, không thể lấy tư duy phân biệt mà hiểu được; nó là bảo vật trong kho Pháp tạng của Bồ-tát, in bằng dấu ấn đàla-ni;11 dẫn đến bất thối chuyển, thành tựu sáu độ, 10 Lth., Htr., Nguyệt Cái 月蓋. Ckh., Thiện Tú 善宿. VKN: Somacchatra.

11 Đà-la-ni ấn chi 陀羅尼印印之. Htr.: tổng trì kinh vương Phật ấn sở ấn 總持經王佛印所印. La-thập: "Tổng trì có vô lượng. Thật tướng là một trong đó. Nếu kinh nói thật tướng; thật tướng ấy tức là ấn (dấu ấn).

" Khuy cơ (T38n1782, tr.

285

khéo phân biệt nghĩa, thuận với pháp bồ-đề, 12 là

Kinh tối thượng; giúp người vào đại từ, đại bi, xa lìa các ma sự và tà kiến, thuận với pháp nhân duyên,13 vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ mạng,14 không, vô tướng, vô tác, vô khởi;15 hay dẫn chúng sinh đến ngồi nơi Đạo tràng mà chuyển pháp luân; được các Trời, Rồng, Càn-thát-bà, đồng ca ngợi; hay đưa chúng sinh vào kho tàng Chính pháp của chư Phật,16 thâu đạt hết thảy trí huệ của Thánh Hiền, chỉ dạy con đường sở hành của chúng Bồ-tát; y trên nghĩa thật tướng của các pháp mà thuyết minh nghĩa vô thường, khổ, không, vô ngã và tịch diệt;17 có thể cứu người hủy phạm giới 1110c10): "Vô tướng chân như, gọi là Phật ấn." 12 VKN: bodhipakṣyadharmānugatānām, tùy thuận pháp bồ-đề phần.

13 Htr.: phân biệt xiển dương thậm thâm duyên khởi. VKN: pratītyasamutpādanirdiṣṭānāṃ.

14 Htr.: "Biện giải bên trong không ngã, bên ngoài không hữu tình, trung gian của hai không thọ mạng, không kẻ dưỡng dục, rốt ráo không bổ-đặc-già-la." 15 VKN: anabhisamskāra, vô hành.

16 Htr.: "Dẫn đạo chúng sinh cúng dường Đại pháp. Giúp chúng sinh viên mãn sự tế tự đối với Đại pháp." Đại pháp từ tự 大法祠祀; Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1111a8): từ tự, tức pháp thí hội."

17 Bản Huyền Trang, theo Khuy Cơ, câu này tách thành hai đoạn riêng biệt. Đoạn đầu, gồm ba phần: Hiền Thánh nhiếp thọ, khai phát diệu hành, pháp nghĩa quy y. Đoạn sau, 286

CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP

cấm; khiến cho chúng ma, ngoại đạo và người tham trước18 sinh sợ hãi; được chư Phật và Thánh Hiền ngợi ca; vì quét sạch nỗi khổ sinh tử, chỉ niềm vui Niết-bàn mà chư Phật trong mười phương, ba đời từng thuyết giảng.

"Nếu nghe xong kinh này mà tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, vì chúng sinh diệu dụng phương tiện để giảng giải cho họ tỏ tường, vì thủ hộ Pháp,19 như vậy gọi là cúng dường Pháp.

"Lại nữa, theo các Pháp đã được thuyết giảng mà tu hành, tùy thuận mười hai nhân duyên,20 xa lìa tà kiến, thành tựu vô sinh nhẫn, khẳng quyết tính vô ngã và vô chúng sinh mà đối với nhân duyên, quả báo, thì không trái, không tranh cãi, lìa các ngã sở; y nghĩa lý chứ không y ngữ ngôn, y trí chứ không y thức, y kinh liễu nghĩa chứ không y kinh không liễu nghĩa; y pháp chứ không y người thuyết thuyết minh bốn ôn-đà-nam (dharmoddānam) của pháp. Khuy Cơ (ibid., tr. 1111a16): "Pháp ôn-đà-nam, là lược tập của giáo pháp. Có bốn lược tập của pháp: các hành vô thường; hữu lậu thảy khổ; các pháp vô ngã; Niết-bàn tịch tĩnh.

18 Htr.: "hết thảy ngoại đạo, tà luận, ác kiến chấp trước." Rồi thêm một đoạn nhảy sót trong bản La-thập; "Khai phát thế lực tăng thượng của thiện pháp của hết thảy hữu tình; trấn áp tất cả binh đội ác ma."

19 Htr.: nhiếp thọ Chính pháp, Skt. dharmasaṅgraha. 20 Htr.: tùy thuận duyên khởi.

287

pháp;21 tùy thuận theo pháp tướng, không chỗ sở nhập, không chỗ sở quy,22 vô minh rốt ráo diệt, cho nên các hành cũng rốt ráo diệt, cho đến sinh rốt ráo diệt cho nên già-chết cũng rốt ráo diệt. Quán sát như thế, mười hai nhân duyên không có tướng tận cũng chẳng có tướng khởi. Đó là pháp cúng dường tối thượng".

Đoạn Phật bảo Thiên đế:

"Sau khi nghe Pháp này từ đức Dược Vương Như lai, Vương tử Nguyệt Cái đắc nhu thuận nhẫn,23 liền cởi tấm bảo y và các bảo vật trang sức trên người, dâng cúng Phật:

"Bạch Thế tôn, sau khi Ngài diệt độ, con sẽ cúng dường pháp để giữ gìn bảo vệ Chính pháp. Nguyện 21 Đoạn trên gồm bốn y chỉ của Bồ-tát (tứ y 四依; Skt. catvāri pratisaraṇāni)

22 Htr.: "Nhập vô tàng, diệt A-lại-da." Khuy Cơ (ibid., tr. 1111c05): "Ngộ nhập chân như vốn không bị nhiếp tàng; diệt A-lại-da." VKN: anālayapraveśaḥ, ālayasamudgātaḥ. 23 Nhu thuận nhẫn 柔順忍; La-thập nói: "Chưa có khả năng thâm nhập thật tướng của các pháp; nhưng bằng trí nhu nhuyễn và tín nhu nhuyễn mà tùy thuận, không trái nghịch; do đó nói là nhu thuận nhẫn.

" Htr.: thuận pháp nhẫn 順法忍. Khuy Cơ (ibid., tr. 1111c20), theo kinh Nhân vương, có 5 bậc nhẫn: 1. phục nhẫn: trước thập địa; 2. tín nhẫn: sơ đến tam địa; 3. thuận nhẫn: các địa thứ tư, năm, sáu; 4. vô sinh nhẫn: các địa bảy, tám, chín; 5. tịch diệt nhẫn: thập địa, Phật địa.

288

CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP

oai thần của Phật giúp con đứng vững, hàng phục chúng Ma, tu Bồ-tát hạnh".

"Phật Dược Vương biết rõ những điều tâm niệm trong thâm tâm ấy nên đã thọ ký cho Vương tử: "Sau này, cho đến tận cùng, ngươi sẽ là người bảo vệ giữ gìn thành trì Chính pháp.

"Này Thiên Đế, bấy giờ Nguyệt Cái được thấy sự thanh tịnh của pháp, nghe Phật thọ ký, bèn với tín tâm mà xuất gia, tu tập thiện pháp, tinh tấn, không lâu đã đắc năm thần thông lực, thành tựu Bồ-tát đạo, đạt được đà-la-ni, biện tài không đoạn tuyệt. Sau khi Phật Dược Vương nhập diệt, Bồ-tát ấy bằng các khả năng thần thông, tổng trì, biện tài đã chứng đắc, trải trong mười kiếp tròn đầy, phân bố pháp luân mà Dược Vương Như lai đã chuyển. Tỳkheo Nguyệt Cái, bằng sự thủ hộ Chính pháp, ân cần tinh tấn, liền ngay nơi bản thân ấy mà giáo hóa khiến trăm vạn ức người không thối chuyển đối với Vô thượng chính đẳng chính giác, chuyển hóa mười bốn na-do-tha người phát thâm tâm cầu quả vị Thanh văn và Bích-chi-Phật, cùng vô lượng chúng sinh được tái sinh thiên giới. "Này Thiên Đế, vua Bảo Cái thuở ấy há là ai khác chăng? Hiện Ngài đã thành Phật, hiệu là Bảo Viêm24 Như Lai, và một ngàn người con của Ngài 24 Lth., Bảo Viêm 寶炎. Htr. Bảo Diệm 寶焰. Ckh., Bảo 289

là một ngàn vị Phật trong Hiền kiếp này, mà vị đầu tiên là Phật Ca-la-cưu-tôn-đà25 và vị cuối cùng là Phật Lâu-chí.26 Tỳ-kheo Nguyệt Cái lúc ấy nay chính là Ta.

"Như vậy, Thiên Đế, nên biết điều cốt yếu này: cúng dường Pháp, là tối thượng, tối tôn, bậc nhất không thể so sánh trong các sự cúng dường. Cho nên, này Thiên Đế, hãy lấy Pháp mà cúng dường chư Phật".

Thành 寶成. VKN: Ratnārci.

25 Lth., Ca-la-cưu-tôn-đà 迦羅鳩孫馱. Htr.: Ca-lạc-ca-tônđà 迦洛迦孫馱. Ckh., Cưu-lưu-tiên 鳩留先. VKN: Krakucchanda.

26 Lâu-chí 樓至. Htr.: Lô-chí 盧至. Ckh., Lâu-do 樓由. Skt. Ruci.

290

CHƯƠNG MƯỜI BỐN

CHÚC LỤY

Bấy giờ Phật nói với Bồ-tát Di-lặc: "Này Di-lặc, nay ta đem Pháp giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác đã tập thành trong vô lượng kiếp phó chúc cho ông. Vào thời mạt thế, 1 sau khi

Phật diệt độ, ông nên dùng khả năng thần thông để giảng truyền rộng rãi những kinh như vậy nơi cõi Diêm-phù-đề, chớ để bị đoạn tuyệt. Vì sao? Vì sau này sẽ có những thiện nam, tín nữ cũng như chư thiên long, quỷ thần, càn-thát-bà, la-sát phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác, hâm mộ đại pháp. Nếu để cho họ không được nghe những kinh như vầy, sẽ mất nhiều lợi ích. Những hạng người như vậy, khi nghe kinh điển như vậy, tất sẽ nhiều tín thọ, sinh tâm hy hữu, vì họ yêu thích và tin tưởng các kinh này, thành kính đội lên đầu mà thọ nhận, rồi tùy theo chỗ thích ứng của chúng sinh, vì sự ích lợi mà quảng diễn. "Này Di-lặc, nên biết có hai dấu hiệu của Bồ-tát:2 1 Htr.: "Vào đời ngũ trược ác thế." 2 Bồ-tát tướng 菩薩相; Htr.: Bồ-tát tướng ấn 菩薩相印, dấu hiệu để nhận biết Bồ-tát. VKN: bodhisattvānāṃ mudrā.

thứ nhất, ưa thích trang sức văn từ hoa mỹ. Thứ hai, không e sợ diệu nghĩa thậm thâm, mà có thể thâm nhập một cách như thực. Hạng ưa thích trang sức văn từ hoa mỹ, nên biết, đó là hàng Bồ-tát tân học. Nếu được nghe kinh điển vô nhiễm, vô trước, thậm thâm như vậy mà không kinh sợ; sau khi nghe rồi bằng tịnh tâm mà thọ trì, đọc tụng, như thuyết tu hành, nên biết, đó là hạng Bồ-tát tu tập đạo hạnh đã lâu.

"Di-lặc, lại có hai pháp mà hàng Bồ-tát gọi là tân học chẳng thể quyết định nơi Pháp sâu xa.3 Hai pháp đó là gì? Một là, pháp chưa từng được nghe, mà khi nghe rồi lại kinh sợ, sinh nghi ngờ, không thể tùy thuận, sinh tâm hủy báng, cho rằng 'Trước đây tôi chưa từng nghe pháp ấy; chẳng biết pháp ấy ở đâu ra?'4 Thứ hai, nếu có người hộ trì, giải thuyết kinh điển sâu xa như vậy, lại không khứng thân cận, cúng dường, cung kính, hoặc có khi bới móc tìm lỗi người.5 Ai có hai pháp này, nên biết, đó là Bồ-tát tân học, chỉ tự làm hại mình, không 3 Htr.: "Có bốn pháp khiến Bồ-tát sơ học tự tổn thương, không thể chứng đắc pháp nhẫn thậm thâm. " VKN: 2 pháp,

như Lth.

4 Htr. phân thành hai pháp: kinh sợ nghi ngờ, và sinh tâm hủy báng.

5 Pháp thứ ba và tư trong Htr.: không cung kính và sau đó chê bai.

292

CHÚC LỤY

thể điều phục được tâm mình ở trong thâm pháp. "Này Di-lặc, lại có hai pháp,6 mà Bồ-tát tuy có tín giải thâm pháp nhưng vẫn tự làm tổn thương mình nên không thể chứng đắc vô sinh pháp nhẫn. Hai pháp gì? Một là, khinh mạn Bồ-tát tân học mà không chịu chỉ dạy.7 Hai là, dù tin, hiểu diệu pháp mà vẫn còn phân biệt chấp thủ tướng".8 Bồ-tát Di-lặc nghe Phật thuyết giảng xong, liền nói:

"Bạch Thế tôn, thật hy hữu, chưa từng được nghe. Như lời Phật dạy, con sẽ lìa xa các sự xấu ác này để phụng trì pháp giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác mà Như Lai đã kết tập từ vô lượng kiếp. Trong đời tương lai, nếu có người thiện nam tín nữ nào cầu học Đại thừa, con sẽ khiến họ có được kinh này trong tay, giúp cho niệm lực khiến thọ trì, đọc tụng và giảng giải rộng khắp cho mọi người. "Bạch Thế tôn, trong thời mạt thế sau này, nếu có ai thọ trì, đọc tụng và quảng diễn kinh này, nên biết người đó sẽ được xác lập bởi thần lực của Dilặc" .

Phật nói:

6 Htr.: bốn duyên.

7 Htr. phân thành hai duyên: khinh mạn và không chỉ dạy. 8 Được thay trong bản Htr.: thứ ba, không kính trọng học xứ (tức giới) thậm thâm quảng đại; thứ tư, chỉ thích bố thí bằng tài sản thế gian.

293

"Lành thay, Di-lặc, lành thay! Như lời ông nói, Phật tán thán sự tùy hỷ của ông".

Lúc bấy giờ tất cả Bồ-tát đồng chắp tay bạch Phật: "Sau khi Thế tôn diệt độ, chúng con9 sẽ truyền giảng pháp giác ngộ tối thượng này rộng khắp mười phương quốc độ, và chỉ dẫn những người thuyết Pháp thấu hiểu nghĩa kinh".10 Bốn vị Thiên vương cũng đồng bạch Phật: "Bạch Thế tôn, bất cứ ở đâu, thành thị hay thôn quê, núi rừng hay hoang mạc, mà có kinh này và có người đọc tụng, thuyết giảng, thì chúng con nguyện đưa hết thảy quan quân đến nghe và ủng hộ người đó sao cho trong vòng một trăm do-tuần không ai dám đến quấy phá".

Khi ấy, Phật bảo A-nan:

"Này A-nan, hãy thọ trì và truyền bá rộng rãi kinh này".

A-nan đáp: "Vâng, bạch Thế tôn, con đã ghi nhớ pháp yếu này. Thế Tôn, nên gọi tên kinh là gì?" Phật dạy:

"A-nan, kinh này được gọi là 'Duy-ma-cật sở thuyết', cũng 'Pháp môn giải thoát bất khả tư 9 Htr.: "... từ nhiều phương khác, từ các thế giới khác..." 10 Htr.: "khiến cho không gặp chướng nạn." 294

CHÚC LỤY

nghị', hãy như vậy mà thọ trì".11

Phật nói kinh này xong, trưởng giả Duy-ma-cật, Văn-thù-sư-lợi, Xá-lợi-phất, A-nan, chư thiên, loài người, A-tu-la và hết thảy đại chúng nghe những điều Phật dạy, thảy đều đại hoan hỷ, tín thọ phụng hành.

11 Htr. gộp thành một tên: Thuyết Vô Cấu Xưng bất khả tư nghị tự tại giải thoát thần biến pháp môn 說無垢稱不可思 議自在神變解脫法門. VKN nêu ba tên: Vimalakīrtinirdeśa (Duy-ma-cật sở thuyết, Thuyết Vô Cấu Xưng), Yamakapuṭavyatyastanihāra (Tiêu dung các đối lập song đối), Acintyavimokṣaparivarta (Bất tư nghị Giải thoát). 295

SÁCH DẪN

A-ca-ni-tra, 277 A-hàm, 52, 120, 186 ái kiến, 161, 163 A-la-hán, 29, 34, 36, 39, 40, 41, 42, 56, 110, 188, 190, 206, 214, 260 a-lại-da, 95, 173, 268 A-lại-da

ālaya, 173, 288 Am-la, 257

Am-la thọ viên, 55 am-ma-lặc, 116 Amrapālī, 27, 28, 56 A-na-hàm

Bất lai, 187

A-na-luật

Anirudha, 115, 116 A-nan

Ānanda, 122, 123, 124, 257, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 294, 295

A-nậu-đa-la tam-miệutam-bồ-đề, 263 A-nậu-đa-la-tam-miệutam-bồ-đề, 279, 282 vô thượng chính đẳng chính giác, 126 animitta

vô tướng, 74

āśaya

Thâm tín; Ý lạc, 82, 192

a-tăng-kỳ, 174, 175, 182 A-tu-la, 66, 177 ba giải thoát môn, 236, 272

ba luật nghi, 237 ba minh, 96, 107, 272 ba mươi bảy đạo phẩm, 96

Bạch y, 90

ba-la-mật, 42, 57, 69, 78, 88, 96, 136, 143, 167, 192, 217, 218, 222 Bà-la-môn, 66, 92, 93, 122, 142, 147, 248 bản nguyện, 24, 206, 269 Bảo Tích

cư sỹ Bảo Tích, 31, 45, 46, 54, 55, 62, 67, 69, 74, 75, 77,

80, 82, 85

Bảo Trang Nghiêm Phật, 84

Bất cộng pháp, 73 bất cộng tướng, 73 bất khả tư nghị, 30, 45, 93, 177, 181, 183, 200, 202, 259, 263, 264, 281, 282, 283, 295

bát nạn

tám nạn/ nan, 80, 121 Bát nhã, 40

bất nhị, 30, 33, 35 advaita, 24, 43, 158, 189, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241

bất thiện pháp, 146 Bất thọ chư pháp, 85 bất thối chuyển, 125, 126, 201, 206, 285

Bất thối luân, 58 bất tránh, 129 bất tư nghị, 23, 24, 33, 36, 42, 43, 45, 74, 87, 171, 183

bất tư nghị giải thoát, 36, 42, 43

bất tùy tha duyên, 211 bát vô hạ, 80, 109 Bạt-kỳ, 27, 38 Bát-nhã, 33, 35, 87, 88, 127, 139, 217

bát-nhã ba-la-mật, 144 Bát-niết-bàn, 111, 128 Bích-chi-phật, 106, 127, 177, 200, 211

biện tài vô ngại, 88, 119 biện thuyết vô ngại, 87 Bimbisāra, 28

bồ đề tâm, 77, 216 bố thí ba-la-mật, 42, 143 bổ-đặc-già-la, 95, 100, 286

Bồ-đề, 53, 77, 128, 129, 221

bồ-đề tâm, 42, 45, 76, 81, 219

Bồ-đề tâm, 53, 77, 225 bốn đại, 138, 155, 157, 235, 272

bốn đại chủng, 93, 95, 235

Bốn nhiếp pháp, 134 bốn vô sở úy, 135 Bồ-tát đạo, 30, 33, 169, 289

Bồ-tát sơ tâm, 175, 176 Bồ-tát tân học, 292, 293 Bồ-tát tướng, 291 Bồ-tát Văn-thù 298

Sách Dẫn

Văn-thù-sư-lợi, 33 Ca-diếp

Ma-ha-ca-diếp, 38, 103, 105, 106, 109, 181, 182

Ca-lâu-la, 67 Cam lộ, 71, 220 cam-lộ, 70

Càn-thát-bà, 66, 72, 286 Cát Tạng, 22, 32 Chân đế, 134 Chân như, 79, 127, 128, 131

Chi Khiêm, 9, 10, 11, 14, 21, 25, 171

chỉ tức, 78, 81 Chiêm-bặc, 200 chính cần, 57, 79, 168 chính đạo, 69, 79, 105, 168, 214, 219, 240, 253 Chính đạo, 54, 239 chính định tụ, 78 chính niệm, 89, 91, 193, 194, 211, 265 Chính Pháp, 57, 121, 140, 200

chính vị, 126, 166, 214, 215, 260, 269 Chúng hương

Sarvagandhasugandha, 243, 246, 251, 259, 264

chúng sinh cấu, 99 Chuyển luân Thánh vương, 180

Chuyển luân vương, 50, 53, 120

chuyển pháp luân, 169, 286

Cưu-ma-la-thập La Thập, 9, 11, 21, 45 Đa-đà-a-già-độ Tathāgata, 263 Đại bi, 54, 249 Đại chúng bộ, 38 đại sư ngoại đạo, 108 Đại thí chủ, 147 Đại Thiện Hiện, 106 Đại thừa Bồ-tát, 31, 33 Đại trí, 54, 94, 198 Đại tỳ-bà-sa, 190 đà-la-ni, 212, 285, 289 Đạo tràng, 133, 221, 286 Đao-lợi

cõi trời, 27 Trayastrimsa, 85, 277 Đâu-suất, 35, 125 Dạ-xoa, 66, 72 Đế Thích, 59, 89, 92, 136, 137, 150, 180, 200, 201, 258

Diêm-phù-đề, 175, 176, 276, 277, 291 299

Điên đảo tưởng, 195 Diệt, 70

diệt tận định, 35, 97, 98, 187, 260

Diệu hỷ, 275, 278 Diệu Hỷ

cõi, 271, 276, 277, 278 điều phục, 57, 76, 81, 119, 143, 160, 163, 177, 178, 251, 252, 293 điều thuận nhẫn, 89 Di-lặc

Maitreyä Bồ-tát Di Lặc, 35, 40, 66, 125, 126, 127, 128, 133, 291, 292, 293, 294

du hí thần thông, 30, 87 du hý thần thông, 149 Dục giới, 125, 187, 238, 249

du-già sư địa, 146 Dược Vương Như lai, 284, 285, 288, 289 Duy thức, 100

duyên khởi, 59, 134, 166, 286, 287

Duyên khởi, 134 Duy-ma-cật

Tịnh Danh, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 18, 21, 23, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 39, 40, 42, 43, 45, 51, 67, 87, 93, 96, 97, 98, 99, 103, 106, 107, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 120, 121, 122, 124, 125, 126, 132, 133, 136, 137, 140, 141, 142, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 155, 157, 169, 171, 174, 175, 176, 181, 185, 189, 192, 193, 194, 195, 206, 209, 213, 214, 216, 217, 229, 240, 241, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 251, 252, 254, 255, 257, 258, 259, 264, 271, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 294, 295

giác chi, 79, 143, 218 Giác đạo thành, 71 giải thoát, 30, 33, 34, 36, 42, 43, 45, 56, 57, 74, 79, 85, 89, 96, 102, 105, 107, 108, 112, 115, 118, 134, 139, 143, 154, 162, 167, 171, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 197, 198, 199, 218, 219, 220, 300

Sách Dẫn

221, 224, 236, 243, 247, 250, 253, 260, 263, 264, 265, 266, 269, 294 Giáo thọ, 220

giới, 96

hàng ma lao oán, 88 hành

vihāra, 41, 51, 58, 71, 72, 75, 81, 82, 89, 102, 115, 116, 129, 132, 133, 143, 144, 145, 150, 154, 156, 159, 160, 165, 166, 167, 168, 169, 171, 172, 174, 188, 189, 190, 191, 192, 194, 209, 210, 211, 213, 218, 219, 227, 230, 232, 233, 238, 240, 243, 249, 251, 252, 254, 257, 261, 263, 264, 266, 267, 268, 271, 275, 278, 286, 287, 288

Hiền kiếp, 290 Hiền Thánh Tăng, 105 Hoa Nghiêm, 65, 238 Hóa nhân, 111, 188 hoại hòa hiệp tướng, 104 Hương Tích

Gandhottamakūṭa, 244 Gandhottamaūṭa, 243, 245, 247, 248, 251 hữu ái, 152

bhavatṛṣṇa, 107, 108, 213

hữu phan duyên, 160 hữu vi, 85, 120, 123, 134, 144, 174, 253, 265, 268, 269, 273

Huyễn sĩ, 103

Huyền Trang, 13, 14, 16, 21, 27, 33, 56, 100, 151, 155, 171, 217, 286 Kaśyapa

Ca-diếp, 62

kết sử, 56, 74, 129, 187, 190, 197, 216

Kết tặc, 190

Khẩn-na-la, 67 Không tịch, 74 Khuy Cơ, 15, 17, 22, 97, 105, 107, 108, 129, 133, 138, 151, 155, 200, 209, 213, 214, 217, 218, 220, 222, 225, 231, 234, 244, 249, 250, 260, 265, 268, 286, 288

kiến chấp, 59, 98, 109, 120, 129, 154, 166, 287 Kiến đế, 108

kinh Pháp hoa, 34 La Thập

Cưu-ma-la-thập, 31 Kumarajīva, 33 301

La-hầu-la

Rāhula, 120

lậu tận ý giải, 85 liễu tri tâm hành, 130 Loa Kế

Phạm thiên, 83 Ma Ba-tuần

Māra-Pāpīyas, 136 Ma-ha Ca-chiên-diên, 114, 115

Ma-ha Ca-diếp Ca-diếp, 103, 215 Ma-hầu-la-già, 67 Maitreya

Di-lặc, 66, 125 Mañjuśrī

Văn-thù-sư-lợi, 66, 149

Mục-kiền-liên Mahāmaudgalyāna, 99 mười lực, 60, 96, 135, 168

mười tám bất cộng, 61 Na-la-diên, 212, 233 năm căn, 76, 121, 168 năm dục, 138

Nan Thắng Như Lai, 147 Nạn xứ, 252

Não nhuế, 210 não xứ, 214

302

ngã mạn, 92

ngã sở, 85, 95, 101, 121, 158, 229, 287 nghiêm tịnh Phật độ, 81 ngoại đạo, 71, 116, 121, 123, 142, 282, 287 ngoại kiến, 160 Ngũ cái

năm chướng cái, 213 ngũ nghịch, 108 Ngũ thông tiên nhân, 226 Ngũ trược ác thế, 247 Nguyệt Cái, 249, 285, 288, 289, 290 Nhẫn nhục, 78, 133 Nhất sinh bổ xứ, 260 Nhất thiết đức tạng, 251 nhất thiết trí, 127, 136, 144, 165, 166 Nhất thiết trí, 215, 236, 265, 279

nhất tướng, 107, 146, 231, 236, 272 nhị nguyên, 117, 127, 158, 234, 238, 239 Nhị thừa, 23, 71, 156 nhiếp pháp, 79, 144, 254, 265

nhiếp sự, 79, 144, 192 nhiếp tâm, 78, 219 nhiếp thọ, 76, 79, 121,

Sách Dẫn

136, 140, 143, 166, 286, 287

nhiếp thủ, 143, 172 Như Lai, 24, 39, 75, 82, 84, 96, 110, 111, 123, 127, 128, 136, 147, 148, 176, 190, 193, 213, 215, 216, 246, 262, 264, 271, 278, 284, 289

Như lai chủng, 213 Như lai sở hóa, 204 nhu thuận nhẫn, 288 Nhu thuận nhẫn, 288 nhu thuận pháp nhẫn, 85 niệm xứ, 79, 168 Niết-bàn, 34, 37, 38, 39, 44, 45, 52, 56, 58, 70, 99, 104, 106, 108, 111, 120, 121, 126, 128, 155, 159, 165, 172, 187, 192, 212, 213, 233, 239, 268, 287 Nikāya, 52

nội kiến, 160

nội xứ, 130, 138 núi Tu-di, 66, 67, 68, 113, 177, 215, 250 Phạm hạnh, 80, 90 Phạm thiên, 66, 83, 89, 92, 116, 142, 150, 167, 175, 200, 201, 223, 267, 276, 283

Phan duyên, 131 pháp bất cộng, 96, 135, 263

pháp nhãn, 112, 174 pháp nhẫn bất khởi, 58 Pháp thân, 23, 67, 96, 123, 272

pháp thí, 15, 41, 142, 191, 286

Pháp thí, 142, 146, 148 pháp vô tránh, 145 Phật Đăng Minh, 24 phiền não ma, 165 Phú-lâu-na, 112, 113 phương tiện, 12, 34, 40, 57, 79, 81, 82, 88, 93, 96, 98, 110, 140, 144, 149, 162, 163, 164, 182, 183, 191, 192, 211, 222, 226, 264, 265, 270, 284, 287 phương tiện thiện xảo, 89, 93, 150, 177, 211 quán hạnh, 102

Quang minh quốc độ, 147 Quang Nghiêm Đồng tử Prabhāvyūha, 132 quốc gia Phật hóa, 51 quốc gia Phật tính, 51 Sắc giới, 210, 249 Sa-ma-đà

Xa-ma-tha, 69

sát na, 126, 179, 234, 265 sáu nội xứ

sáu nhập; sáu căn, 214 303

sáu thông, 96 Siddhārtha, 28 sở duyên, 100, 129, 138, 173

Sơ phát tâm Bồ-tát, 260 Sơ quả, 108

sư quyển, 191 tà kiến, 59, 100, 109, 163, 164, 166, 223, 252, 286, 287

Ta-bà thế giới Saha-loka-dhātu, 245 tài thí, 41, 142 Tài thí, 41

tâm bản tịnh, 118 Tam đạo bảo giai, 277 Tâm hồi hướng, 80 tam muội, 30, 42, 96, 167, 251

tám nạn, 109, 254 Tam thiên giới, 72 Tam-miệu-tam-Phật-đà Samyaksambuddha, 263

tam-muội, 113, 117, 243, 251

Tăng nhất A-hàm, 277 tăng thượng mạn, 33, 34, 199

tăng thượng ý lạc, 82 tập khí, 59, 123, 131, 304

187, 197

tạp nhiễm, 105, 110 tát-ca-da kiến thân kiến, 107, 187, 213

tham trước, 100, 129, 287 thân kiến

hữu thân kiến, 100, 107, 186, 187, 215 thần lực pháp bất cộng, 73

thần túc, 79, 85, 168, 247 thắng bồ-đề, 71 thắng pháp, 92 Thanh Biện, 58, 60, 63, 71

Thánh căn hành, 76 Thánh đế, 108, 134, 166, 214, 260

Thánh quả, 34, 108 thanh tịnh diệu công đức, 82

thanh tịnh diệu hành, 81 thanh tịnh diệu huệ, 81 thanh tịnh diệu phước, 81 thanh tịnh diệu trí, 81 thanh tịnh hữu tình, 81 thanh tịnh pháp giáo, 81 thanh tịnh tự tâm, 82 Thanh văn, 34, 41, 97, 99, 119, 150, 165, 166,

Sách Dẫn

177, 195, 200, 211, 216, 231, 244, 250, 255, 260, 264, 276, 277, 284, 289 Thập sự thiện pháp, 254 Thất thức trụ, 214 thế giới Ta-bà, 51, 245, 246, 247

Thích-ca-mâu-ni, 116, 251

Thiên đế, 66, 277, 284, 288

Thiên Đế, 282, 283, 289, 290

Thiền định, 78, 134 Thiện Đức, 141, 142 Thiền duyệt, 90 Thiện gia hành, 77 thiện hữu tưởng, 266 thiện lai, 151 thiên ma, 165 thiện nghiệp đạo, 78, 214 thiên nhãn, 116, 272 thiện quán sát, 82 thiện sư tưởng, 266 Thiên thai tông, 34 Thiện tịch, 131 Thi-khí

Đại Phạm thiên, 66 thọ hành, 71, 73 thọ mạng, 94, 99, 100, 263, 286

thủ uẩn, 115, 213, 237 thuận pháp nhẫn, 112, 288

Thức, 235

Thường lạc viễn ly, 90 thường tịch nhiên, 71, 72 Thượng tọa bộ, 38 tì-bát-sa-na

Quán, 69

tịch diệt cam lộ, 70 Tịnh danh huyền luận, 32 tịnh độ, 51, 52, 53, 54, 75, 77, 78, 79, 80, 84, 222, 254, 255 tính Không

tánh Không, 102, 153, 154, 159, 191 tịnh mạng, 145, 220 Tịnh mạng, 145, 156 Tinh tấn, 78, 134 tối thượng tịch tĩnh, 71 tông dụng, 43 tông thể, 43

tổng trì, 57, 87, 212, 263, 264, 267, 285, 289 Trí chứng, 105 Trì giới, 78, 133 Trí Khải

đại sư, 21, 33, 34, 45 Trì Thế, 136

Trúc Đạo Sinh, 32 Trung kiếp, 223 305

Trường A-hàm, 84, 134, 154

Tứ đại, 155, 177 tử ma, 165

Tự Tại thiên cung, 83 Tứ thiên vương, 93, 200 Tu-bồ-đề

Subhūti, 41, 106, 107, 108, 109, 111, 127 Tư-đà-hàm, 127 Tu-đà-hoàn, 127, 186 Tu-di

núi, 59, 72, 175, 176, 177, 178, 276 Tu-di Đăng Vương Merupradīparājä Phật, 175, 176

Tuệ phương tiện prajñāsaṃgṛhīta upayo, 162

tuệ vô lậu, 89 Tùy thuận, 129 Tuyệt đối thể, 43, 44 Tỳ-da-ly, 24, 27, 55, 89, 248, 249

Vaisālī, 87, 120, 132, 150, 175, 176 uẩn, 96

uẩn ma, 165

Ưu-ba-li

Upāli, 117, 118, 119 Văn-thù-sư-lợi mañjuśrī, 66, 149, 150, 151, 152, 155, 157, 161, 164, 169, 174, 175, 188, 192, 193, 194, 195, 209, 213, 214, 215, 216, 240, 241, 244, 245, 255, 257, 281, 295 Vimala, 29, 87 Vimalakīrti, 31 Duy-ma-cật, 31, 33 Vô biên từ, 190 Vô Cấu Xưng

Tịnh Danh, 21, 22, 32, 33, 55, 87, 295 Vô Động

A-súc Phật, 275, 276, 277, 278, 279 vô gián, 108, 130, 209, 216

vô lượng tâm, 79, 167 vô minh, 45

avidyā, 107, 108, 135, 152, 210, 213, 234, 235, 254, 272, 288 vô nguyện, 74, 102, 144 vô sắc tướng, 154 vô sinh pháp nhẫn, 85, 87, 125, 132, 206, 241, 306

Sách Dẫn

255, 260, 293

vô sở đắc, 58, 160 vô sở hành, 268 Vô sở khởi, 189 vô sở trụ, 74, 99, 195 vô sở úy, 58, 60, 74, 87, 96

vô tác, 102, 163, 167, 237, 262, 268, 286 Vô tận đăng, 140, 141 vô thượng chính đẳng chính giác, 85, 117, 122, 169, 181, 205, 206, 215, 216, 278, 291, 293 vô tránh tam muội, 41, 110

Vô tránh tam-muội, 110 vô tướng, 23, 58, 101, 102, 173, 204, 231, 232, 272, 286

Vô tỷ, 132

vô úy

pháp, 41, 58, 60, 150, 168, 216, 222, 247, 263

vô úy thí, 41

vô vi, 23, 29, 69, 116, 120, 123, 174, 214, 215, 232, 233, 237, 253, 262, 265, 268, 269, 273 vô-trụ, 195

Xá-lợi-phất, 35, 45, 82, 83, 84, 97, 98, 99, 171, 172, 174, 176, 178, 179, 180, 181, 196, 197, 198, 199, 200, 202, 203, 204, 205, 206, 243, 249, 258, 259, 274, 275, 276, 279, 295

xa-ma-tha

sa-ma-đà, 69

xứ, 96

ý lạc

a-thế-da, 59, 60, 69, 77, 81, 82, 88, 113, 133, 145, 190, 192, 219, 221

307

(trang lưu chiểu...)

HƯƠNG TÍCH

TỦ SÁCH PHẬT HỌC & VĂN HỌC PHẬT GIÁO Sẽ phát hành:

Tiểu tạng Thanh văn TRƯỜNG A-HÀM

dịch & chú: Tuệ Sỹ NHÂN QUẢ ĐỒNG THỜI của: Hồng Dương Nguyễn Văn Hai DU-GIÀ HÀNH TÔNG biên dịch: Thích Nhuận Châu ĐƯỜNG VỀ NÚI CŨ CHÙA XƯA Tiểu luận văn học Phật giáo của: Thích Phước An