Tam tạng Việt · Kinh Luật Luận Đại thừa · Kinh tạng

Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

Dịch giả: Tuệ Sỹ dịch
Thông tin: Đại Chính số 475

DUY-MA-CẬT SỞ THUYẾT

KUMĀRAJĪVA

DUY-MA-CẬT SỞ THUYẾT VIMALAKĪRTINIRDEŚA-SŪTRA 維摩詰所說

Người dịch:

TUỆ SỸ

NHÀ XUẤT BẢN PHƯƠNG ĐÔNG PL. 2551 - DL. 2008

MỤC LỤC

TIỂU DẪN LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH.......................................9 I. Các bản Hán dịch ................................................................9 II. Việt dịch ..........................................................................14 THƯ MỤC ................................................................................21 I. Các bản Hán dịch ..............................................................21 II. Các bản sớ giải căn bản ....................................................21 TỰA CỦA TĂNG TRIỆU .........................................................23 Chương Giới Thiệu....................................................................27 I. Nhân cách và huyền thoại ..................................................27 II. Ý nghĩa nhân cách và ý nghĩa lịch sử................................31 III. Cơ sở tư tưởng................................................................43 IV. Thực tiễn hành đạo .........................................................45 Chương Một QUỐC ĐỘ PHẬT .................................................55 Chương Hai PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO .............................87 Chương Ba CHÚNG ĐỆ TỬ......................................................97 Chương Bốn BỒ TÁT..............................................................125 Chương Năm VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH....................149 Chương Sáu BẤT TƯ NGHỊ....................................................171 Chương Bảy QUÁN CHÚNG SINH ........................................185 Chương Tám PHẬT ĐẠO........................................................209 Chương Chín PHÁP MÔN BẤT NHỊ.......................................229 Chương Mười PHẬT HƯƠNG TÍCH.......................................243 Chương Mười một BỒ TÁT HÀNH.........................................257 Chương Mười hai THẤY PHẬT A-SÚC..................................271 Chương Mười ba CÚNG DƯỜNG CHÍNH PHÁP....................281 Chương Mười bốn CHÚC LỤY ...............................................291 SÁCH DẪN.............................................................................297

TIỂU DẪN

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH

I. CÁC BẢN HÁN DỊCH

Được ấn hành trong Đại chánh hiện tại, trước sau có tất cả ba bản Hán dịch. Bản dịch sớm nhất do Chi Khiêm,1 tựa đề «Phật thuyết Duy-ma-cật kinh», thực hiện trong khoảng niên hiệu Hoàng Vũ thứ nhất (222) dưới thời Ngô Tôn Quyền, đến giữa niên hiệu Kiến Hưng (253) thời Ngô Tôn Lượng. Bản dịch này hình như không còn được lưu hành dưới thời Tăng Hựu.

Bản dịch do Cưu-ma-la-thập được kể là bản thứ hai, gần 200 năm sau đó.

Theo mục lục của Tăng Hựu, giữa bản dịch của Chi Khiêm và của Cưu-ma-la-thập còn có ít nhất hai bản nữa đã được lưu hành.

Theo đó, kế tiếp «Phật thuyết Duy-ma-cật kinh» 1Tăng Hựu, Xuất Tam tạng ký tập (445-518), T55n2145, tr. 6c14: «Duy-ma-cật kinh», hai quyển, khuyết.

do Chi Khiêm dịch, là «San Duy-ma-cật kinh»2 một quyển, do Sa-môn Trúc Pháp Hộ thực hiện trong khoảng niên hiệu Thái Thủy, Tấn Vũ đế (265), đến khoảng niên hiệu Vĩnh Gia năm thứ hai, đời Tấn Hoài đế (308), cùng lúc với nhiều kinh điển khác, mà Tăng Hựu nói là do Trúc Pháp Hộ sang Tây Vực tìm được bản Phạn mang về. Tuy vậy, Tăng Hựu cũng cho biết ý kiến là, Pháp Hộ cắt xén bớt một số kệ trong bản dịch cũ của Chi Khiêm được xem là hơi rườm rà.

Bản dịch tiếp theo đó nữa là «Dị Duy-ma-cật kinh» do Trúc Thúc Lan,3 thực hiện dưới thời Tấn Huệ đế, niên hiệu Nguyên Khang năm thứ nhất (291).

Khoảng trên dưới mười năm sau, cũng trong thời Tấn Huệ đế, Sa môn Chi Mẫn Độ tập hợp hai bản dịch trước đó, của Trúc Pháp Hộ và Trúc Thúc Lan, biên tập thành một hiệp bản, tựa đề là «Hiệp Duy-ma-cật kinh», năm quyển.4

2 Tăng Hựu, nt., T55n2145, tr. 8c16: San Duy-ma-cật kinh một quyển 刪維摩詰經一卷 , Sa-môn Trúc Pháp Hộ 沙門竺法護.

3 Tăng Hựu, nt., T55n2145, tr. 9c12: Dị Duy-ma-cật kinh, ba quyển 異維摩詰經三卷, Trúc Thúc Lan 竺叔蘭. 4 Tăng Hựu, nt., T55n2145, tr. 10a11: Hiệp Duy-ma-cật kinh, năm quyển 合維摩詰經五卷, Sa môn Chi Mẫn Độ 沙門支敏度.

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH

Như vậy, theo liệt kê của Tăng Hựu, về các bản dịch cổ, hay được gọi là «cựu dịch», trước sau có tất cả bốn bản. Nếu kể luôn cả hiệp bản do Chi Mẫn Độ biên tập, có tất cả năm bản. Trong liệt kê của Pháp Kinh,5 chỉ kể có bốn: 1. Duy-ma-cật, ba quyển, Chi Khiêm dịch, đời Ngô, niên hiệu Hoàng Vũ.

2. Duy-ma-cật kinh, một quyển, Trúc Pháp Hộ dịch, đời Tấn.

3. Dị Duy-ma-cật kinh, ba quyển, do Trúc Thúc Lan, đời Tấn Huệ đế.

4. Duy-ma-cật sở thuyết kinh, ba quyển, do Cưuma-la-thập, đời Hậu Tần, niên hiệu Hoằng Thủy. Các bản dịch nêu trên, trừ bản của Chi Khiêm, đến nay đều không còn được lưu hành. Tuy nhiên, Tăng Hựu cũng ghi lại được bài tựa của Chi Mẫn Độ viết cho «Hiệp Duy-ma-cật kinh».6 Qua bài tựa này, cùng với bài tựa của Tăng Triệu, cũng như vị trí của Tăng Triệu trong sự hoằng truyền tư tưởng Tánh Không tại Trung Quốc, cho thấy ngay từ đầu khi bản dịch của Chi Khiêm mới được phổ biến, tư tưởng Duy-ma-cật đã có tầm ảnh hưởng nhất định. Thêm vào đó, nhiều bản dịch, kể cả hiệp 5 Pháp Kinh, Chúng kinh mục lục (594), T55n2146, tr. 119a9.

6 Tăng Hựu, nt., T55n2145, tr. 58b21. 11

bản, cũng cho thấy những nỗ lực của các dịch giả và các nhà nghiên cứu, cố gắng truyền đạt nội dung uẩn áo của Duy-ma-cật bằng phương tiện ngôn ngữ, mà như chính trong đối thoại giữa Duyma-cật và Văn-thù thể hiện rất sinh động qua những biểu tượng phong phú hình tượng văn học lãng mạn để vượt qua giới hạn mà ngôn ngữ không thể vượt qua.

Trong các bản dịch, bản do La-thập được truyền bá rộng rãi nhất, với rất nhiều bản chú giải khác nhau qua nhiều thế hệ khác nhau.

Khi La-thập đang ở Cô tạng, một thanh niên trí thức tìm đến. Đó là Tăng Triệu.7 Bấy giờ chưa đầy ba mươi tuổi. Ngay vừa gặp gỡ và trao đổi lần đầu tiên, La-thập rất trân trọng không những tài năng văn học và cả về tư tưởng uyên áo của người thanh niên này.

Trước đó, Tăng Triệu rất hâm mộ tư tưởng Lão Trang, nghiền ngẫm lẽ huyền vi của Đạo đức kinh. Nhưng Triệu cũng từng than thở: «Đẹp thì đẹp thật. Nhưng vẫn chưa thể tận thiện chỗ u vi mờ mịt của Thần minh». Sau đó, nhân gặp kinh Duy-macật, bản cựu dịch, cảm thấy bị lôi cuốn, nói rằng, «Bây giờ mới biết đâu là chỗ quay về». Rồi Triệu xuất gia. Vào lúc tuổi chưa quá hai mươi, mà danh 7 Tuệ Hạo, Cao tăng truyện, quyển 6, T50n2059, tr. 357c13. 12

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH

tiếng đã khiến những thanh niên cùng thế hệ cảm thấy phải ganh tị vì sở học quảng bác, tư tưởng sâu sắc, tài biện luận bén nhọn không dễ có người đương nổi.

La-thập đến Trường an năm 401. Bấy giờ Triệu mới hai mươi bảy tuổi. Dưới sự hỗ trợ, và cũng là đại tín thí rất ngưỡng mộ La-thập, của Dao Hưng (366-416) vua nước Hậu Tần, La-thập khởi đầu sự nghiệp phiên dịch vĩ đại tại Trung quốc cùng với người môn sinh xuất sắc và cũng là người trợ thủ đắc lực trong công trình phiên dịch; đó là Tăng Triệu. Văn dịch của La-thập được các thế hệ nghiên cứu Phật học Hán tạng rất hâm mộ vì sự lưu loát và trong sáng, trong đó không thể bỏ qua sự đóng góp không nhỏ của Tăng Triệu. Duy-macật sở thuyết kinh8 do La-thập dịch là một trong những đóng góp rất sáng giá của Tăng Triệu. Ngoài nội dung vừa uyên áo, vừa bao la hoằng vĩ, cùng với rất nhiều hình tượng văn học mang đầy tính chất lãng mạn, Duy-ma-cật nhanh chóng chinh phục tình cảm của rất nhiều văn thi sỹ Trung Quốc qua nhiều thế hệ khác nhau.

Tuy nhiên, nếu đối chiếu bản dịch của La-thập và bản do Huyền Trang dịch lại sau này (Vĩnh Huy nguyên niên, 650 stl.), người đọc có thể thấy không có hình thái ngôn ngữ nào có thể phu diễn 8 Xem bài tựa của Tăng Triệu.

tận cùng sâu thẳm nội dung của Duy-ma-cật. Giới hạn cuối cùng của sự diễn đạt ngôn ngữ, là sự im lặng. Sự im lặng này trở thành nguồn rung động bất tuyệt cho nhiều sáng tạo nghệ thuật, từ thi ca cho đến hội họa.

II. VIỆT DỊCH

Hiện có tương đối khá nhiều bản dịch Việt, mà tất cả đều y trên bản Hán của La-thập, nhưng chúng tôi không biết chính xác số lượng bao nhiêu. Trước đây, chúng tôi chỉ mới đọc được bản dịch của Hòa thượng Huệ Hưng, và bản dịch khác của Ông Đoàn Trung Còn. Các bản dịch khác, rất tiếc là chưa có điều kiện để đọc. Điều đáng tiếc hơn hết là hiện chúng tôi không có bất cứ bản dịch tiếng Việt nào để tham khảo, mặc dù không phải đây là những bản tuyệt gốc. Lý do đơn giản vì sự di chuyển của người dịch rất khó khăn, và những quan hệ xã hội bị hạn chế.

Bản dịch Việt này chủ yếu y trên bản Hán của Lathập. Nhưng đồng thời cũng có sự đối chiếu với bản của Huyền Trang. Những dị biệt về dịch ngữ, cũng như về phong cách dịch, sẽ được ghi ở phần cước chú. Một số chi tiết cần thiết, chúng tôi cũng cần tham khảo đến bản dịch của Chi Khiêm khi nội dung giữa hai bản dịch nói trên hoặc không rõ ràng, hoặc mâu thuẫn nhau.

Mặt khác, rất nhiều đoạn cần phải tham khảo giải thích, hay bình chú của La-thập và Tăng Triệu, 14

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH

cũng như sớ giải của Khuy Cơ. Chính yếu, đây là hai hệ tư tưởng khác nhau; tiếp thu nội dung của Duy-ma-cật từ hai nhãn quang khác nhau. Những tham khảo này cũng được ghi lại trong phần cước chú.

Ở đây cũng cần phải thừa nhận rằng, có những nếp gấp của tư tưởng mà ngôn ngữ Hán, vốn rất dị ứng với các ý tưởng siêu hình, không thể chuyển tải trung thực tiếng Phạn, là loại hình ngôn ngữ giàu chất siêu hình và luận lý. Vì vậy, những khi cảm thấy cần thiết, dịch giả chua thêm một vài từ ngữ Sanskrit.

Điều may mắn cho người dịch là sau khi hoàn tất bản dịch căn cứ trên các bản Hán dịch và các chú giải Trung Hoa, trong lúc đang chuẩn bị cho ấn hành, bấy giờ Anh Đỗ Quốc Bảo từ Đức quốc mang về cho bản Sanskrit và bản dịch tiếng Tây Tạng, vừa mới được công bố tháng Ba 2004, do nhóm Nghiên cứu Văn học Phật giáo Sanskrit, Viện Đại học Taisho, Tokyo.

Bản Sanskrit này được phát hiện do Giáo sư Takahashi Hisao (Cao Kiều Thượng Phu), tháng Sáu, ngày 30, 1999, trong khi ông cùng nhóm nghiên cứu, được sự cho phép của Chính phủ Trung Quốc, đang sưu tầm thư tịch trong Thư viện của Cung điện Potala, thủ phủ Lhasa, Tây Tạng. Có thể nói, đây là bản Phạn duy nhất của kinh Duy-ma-cật mà chúng ta có thể có hiện nay. Cuối tả bản có ghi đây là phẩm vật pháp thí của Bhikṣu 15

Śīladhvaja (Tỳ-kheo Giới Tràng). Niên đại sao tả được ghi là ngày 29 tháng Bhādra, khoảng tháng Tám, Chín dương lịch, dưới triều vua Gopāla trị thế năm thứ 12, mà người chép là Caṇḍoka, thị tùng của Vua (Śrīmadgopāladevarājye samvat 12 bhādradine 29 likhityam upasthāyakacāṇḍokasyeti). Nhà Vua thuộc Vương triều Pāla, cai trị vùng Đông Ấn, bao gồm địa phương Bengal và Orissa, trong khoảng 750-1200, Tây lịch. Trong đó có ba Vua cùng tên hiệu Gopāla nên khó đoán định niên đại dứt khoát. Gopāla I : 750-775; Gopāla II: 967-987; Gopāla III: 1143-1158. Dù sao, giả thiết niên đại sao tả sớm nhất, vẫn là sau bản dịch của Huyền Trang cả trăm năm. Vì vậy, đây chưa phải là bản chuẩn để hiệu chính các bản dịch Hán. Thực tế phải nói là chính khi đối chiếu với bản Sanskrit này chúng tôi mới phát hiện nhiều chỗ mình đã hiểu nhầm từ hai bản dịch Hán. Bởi vì bản dịch của La-thập phần lớn theo nguyên tắc ý dịch, cho nên có nhiều đoạn quá cô đọng, và nhiều đoạn gần như tóm tắt nội dung từ bản Phạn chứ không phải dịch. Đây là điều thường dẫn đến giải thích sai lầm của nhiều nhà nghiên cứu chỉ dựa trên các bản dịch của La-thập.

Mặt khác, bản dịch của Huyền Trang theo nguyên tắc trực dịch, do đó nhiều câu văn Hán chịu ảnh hưởng cấu trúc ngữ pháp Phạn, mà nếu người không có kiến thức cơ bản về Phạn ngữ sẽ phân tích nhầm lẫn về mối quan hệ giữa các từ trong 16

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH

một mệnh đề, và mối quan hệ nhân quả giữa các mệnh đề phụ và mệnh đề chính. Chính cấu trúc phức tạp ngữ pháp này của Phạn ngữ mà hai vị đại dịch giả La-thập và Huyền Trang đã không đồng ý nhau nhiều điểm, đôi khi ý nghĩa mâu thuẫn nhau. Khuy Cơ đã phát hiện ra nhiều điểm dị biệt này và cố ý hội thông. Đôi khi Ông không ngần ngại cho rằng La-thập có thể dịch sai. Ngay trong phần chú giải, nhiều đoạn La-thập cũng cho biết ngài đã dịch thoát như thế nào, khiến bản văn Hán khác biệt với nguyên bản Phạn như thế nào. Ngoài ra, trong khi tham khảo tả bản Sanskrit, chúng tôi cũng nhờ đến sự hỗ trợ rất nhiều của bản dịch Tây Tạng. Một số lỗi sao chép trong tả bản Sanskrit chưa được hiệu chính và chuẩn hóa, nên cần phải dò theo bản Tây Tạng để biết chính xác từ ngữ. Nhiều đoạn ta thấy rõ ràng giữa hai bản dịch Hán đều có chung một văn bản Phạn, nhưng do phân tích ngữ pháp bất đồng nên văn nghĩa dịch mâu thuẫn nhau. Trong trường hợp như vậy cũng cần đến sự viện trợ của bản Tây Tạng để tìm hiểu ý nghĩa được xem là tương đối chính xác từ nguyên bản Phạn, vì người dịch biết rằng trình độ Phật pháp cũng như trình độ Phạn ngữ của mình không đủ để thẩm định văn nghĩa của hai nhà Phật học vĩ đại này. Tất nhiên không thể mong có mức độ chính xác tuyệt đối.

Mặt khác, Thư mục trong bản giới thiệu và công bố tả bản Sanskrit của Vimalakīrtinirdeśa cung cấp khá đầy đủ tin tức các bản dịch Hán, Tây Tạng, và 17

dựa trên các bản dịch này là các bản dịch và các công trình nghiên cứu phương Tây và Nhật Bản. Trong số các tư liệu này, chúng tôi chỉ tìm thấy được vài ba bản dịch qua mạng điện toán toàn cầu. Các bản dịch này không giúp ích gì được nhiều nên chúng tôi không ghi như là sách tham khảo ở đây. Tuy nhiên, khi đọc qua các bản dịch này, chúng tôi mới thấy sự khó khăn của người dịch nếu muốn đòi hỏi sự chính xác. Bởi vì, trước khi phát hiện được Phạn bản để đối chiếu, nhiều ức đoán về nguyên ngữ Sanskrit trong các bản dịch ấy đã sai lầm. Trong hoàn cảnh như vậy, bản dịch Việt tự cảm thấy chưa được như mong muốn. Hy vọng độc giả có thể siêu việt ngôn từ để đi thẳng vào những nội dung tiềm ẩn mà các bản dịch không làm nỗi.

Song song với bản dịch này, là «Huyền thoại Duyma-cật», tạm gọi như vậy, giới thiệu nội dung các chương của «Kinh Duy-ma-cật», sẽ được in thành tập sách riêng biệt. Tập Pháp thoại này chỉ có mục đích nêu những điểm mà bản dịch không thể chuyển tải hết.

Người xưa đã nỗ lực rất nhiều để đi sâu vào nguồn mạch tư tưởng của Duy-ma-cật, và từ đó cũng đã tỏa sáng những ảnh tượng diệu kỳ của sự sống, của con người và thế giới sinh động của con người. Cho đến ngày nay, những ảnh tượng ấy cũng còn là chất liệu sáng tạo nên những giá trị tuyệt vời của sự sống. Thiên nữ tán hoa vẫn hiện diện ngay giữa 18

LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH trái tim rung động của mỗi chúng sinh theo nhịp rung động của sự im lặng bao la, từ cõi tịch mặc vô ngôn của thực tại. Quảng Hương Già-lam, Sau mùa An cư, mùa Thu, 2548 Tuệ Sỹ

THƯ MỤC

I. Các bản Hán dịch

Phật thuyết Duy-ma-cật kinh, hai quyển, [T14 No 474], Ngô, Chi Khiêm dịch.

Duy-ma-cật sở thuyết kinh, ba quyển, [T14 No 475], Dao Tần, Cưu-ma-la-thập dịch. Dẫn: DMC, Lth. Phật thuyết Vô Cấu Xưng kinh, sáu quyển, [T14 No 476], Đường, Huyền Trang dịch. Dẫn: VCX, Htr. II. Các bản sớ giải căn bản

Trong mục lục của Đại chánh, có trên sáu mươi bản chú giải được liệt kê, ấn hành trong nhiều bản Đại tạng khác nhau. Căn cứ trên bản dịch của La-thập, có hơn sáu mươi bản sớ giải. Căn cứ trên bản dịch của Huyền Trang, có hai bản. Dưới đây chỉ ghi một số bản chú giải căn bản được dùng tham khảo cho bản dịch Việt này.

Chú Duy-ma-cật kinh, mười quyển, T 38 No 1775, Hậu Tần, Tăng Triệu soạn. Dẫn: CDM. Duy-ma nghĩa ký, tám quyển, T 38 No 1776, Tùy, Tuệ Viễn soạn.

Duy-ma kinh huyền sớ, sáu quyển, T 38 No 1777, Tùy, Trí Khải soạn.

Duy-ma kinh lược sớ, mười quyển, T 38 No 1778, Tùy, Trí Khải thuyết, Trạm Nhiêm lược.

Duy-ma kinh lược sớ thùy dụ ký, mười quyển, T 38, No 1779, Tống, Trí Viên thuật.

Tịnh Danh huyền luận, tám quyển, T 38 No 1780, Tùy, Cát Tạng tạo.

Duy-ma kinh nghĩa sớ, sáu quyển, T 38 No 1781, Tùy, Cát Tạng soạn.

Thuyết Vô Cấu Xưng kinh sớ, mười hai quyển, T 38 No 1782, Đường, Khuy Cơ soạn. Dẫn: VCS. Duy-ma kinh nghĩa sớ, năm quyển, T 56 No 2186, Nhật Bản, Thánh Đức Thái Tử soạn. 22

TỰA CỦA TĂNG TRIỆU

Duy-ma-cật bất tư nghị kinh, đấy là tên gọi chỉ cho chỗ tuyệt diệu tận cùng của huyền vi tạo hóa. Ý chỉ của nó u huyền như vực thẳm, không thể thăm dò bằng ngôn tượng. Đạo lý ấy siêu việt ba không, không phải là chỗ luận nghị của Nhị thừa. Khi biểu lộ thì vượt lên trên quần số; là cảnh giới dứt tuyệt hữu tâm. Mịt mờ vô vi mà không gì là không tác vi. Không dễ gì biết vì sao như nhiên, mà vẫn có thể như nhiên. Đây là chỗ bất tư nghị.

Sao vậy?

Thưa, Thánh trí vốn vô tri, mà muôn vàn phẩm loại đều được soi tỏ. Pháp thân vốn vô tướng, nhưng lại ứng hiện theo từng hình tướng đặc thù. Vần điệu chí cao thì vẫn không lời, mà thư tịch huyền vi khắp nơi quảng bá. Thiện quyền bí ẩn thì không toan tính, mà động tĩnh thảy tương ưng sự thể. Do vậy mà có thể cứu vớt tổng thể quần sinh, phơi bày vật để hoàn thành trách vụ. Lợi, được thấy khắp thiên hạ, với ta thì vô vi; kẻ mê hoặc trông thấy mà cảm được ánh chiếu. Nhân đó gọi là Trí. Quán, ứng theo

hình, thì gọi là Thân; liếc nhìn thư tịch huyền vi, bèn bảo đó là Ngôn. Thấy sự biến động mà bảo đó là Quyền. Thế thì, chỗ chí cực của Đạo, há có thể bằng Hình, Ngôn, Quyền, Trí, mà nói lên được cảnh vực thần diệu của nó sao? Vả, chúng sinh mải ngủ vùi, phi ngôn thì lấy gì để đánh thức? Đạo không vận chuyển đơn côi. Đạo hoằng do người. Cho nên, Như Lai sai Văn-thù nơi phương khác; triệu Duy-ma từ quốc độ kia; cùng tụ hội Tỳ-da-ly để chung truyền Đạo ấy.

Điểm thuyết minh của Kinh này, để thống hợp vạn hạnh, thì lấy quyền trí làm chủ; trồng cội đức, thì lấy sáu độ làm rễ; cứu vớt kẻ ngu khờ mê hoặc thì lấy từ bi làm đầu. Cực điểm của ngữ tông, thì lấy bất nhị làm cửa. Chúng thuyết này đều là gốc của bất tư nghị vậy. Cho đến như, mượn tòa của Phật Đăng Minh; xin cơm từ Hương thổ; tay đón căn nhà đại thiên bao trùm cả vũ trụ. Đấy là dấu tích của bất tư nghị vậy. Không dấu tích, không sao hiển bày bản nguyện. Bản và tích tuy sai thù, mà là Nhất thể bất tư nghị vậy. Do đó, sai thị giả nêu đó làm tiêu danh.

Đấng Thiên vương của nước Đại Tần vốn thần minh tuấn kiệt, siêu việt thế thường, tầm huyền vi riêng mình tỏ ngộ. Mở rộng nền thống trị chí tôn trên cả vạn cơ; hiển dương Đạo hóa truyền xuống nghìn đời sau. Rồi mỗi khi tìm đến 24

TỰA CỦA TĂNG TRIỆU

thưởng ngoạn kinh điển này, cho rằng đây là am thất cho tinh thần trú ngụ. Nhưng tiếc vì bản dịch của Chi Khiêm để cho lý bị nghẽn bởi văn, thường sợ tông chỉ huyền vi rơi mất vì người dịch.

Vận của Trời cõi bắc mà được vận chuyển thông suốt là có lý do vậy. Vào niên hiệu Hoằng thỉ thứ tám, tuế thứ thuần hỏa (406 stl.), mệnh sai Đại tướng quân Thường sơn công, Hữu tướng quân An Thành Hầu, cùng với 1200 Sa-môn nghĩa học, tại Trường an Đại tự, thỉnh La-thập trùng dịch chính bản.

Thập, bằng cái lượng cao hơn đời, tâm mờ chân cảnh, đã suốt hết trong cõi tuần hoàn, lại rành các địa phương ngữ. Khi ấy, tay cầm Phạn bản, miệng tự tuyên dịch. Kẻ tục, người đạo chăm chăm. Một lời, lặp lại ba lần. Hun đúc thành tinh vi, cốt cầu giữ cho được ý Thánh. Văn giản dị mà hài hòa. Ý chỉ uyển chuyển mà rõ ràng. Ngôn từ vi ẩn sâu xa thật là sáng tỏ. Tôi vào cái tuổi còn kém trí, mà may được dự nghe. Tuy tư duy chưa vươn tới lẽ huyền, nhưng cũng có thể hiểu được ý văn một cách sơ lược. Rồi theo chỗ được nghe mà làm chú giải, tóm tắt ghi thành lời. Chỉ thuật chớ không phải sáng tác.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

I. NHÂN CÁCH HUYỀN THOẠI

Vaisālī (Tỳ-da-ly),1 thủ phủ của Vraji (Bạt-kỳ), một cường quốc theo chế độ cộng hòa thị tộc của người Vraji, mà các lân bang quen gọi là Licchavī, là một đô thị phát triển trù phú thời đức Thích Tôn tại thế, và những người Licchavī giàu có, vinh quang, được ví như các thiên thần cõi trời Đao-lợi (Trayastriṃsa).2

Một buổi sáng, có tiếng trẻ khóc trước vườn Thượng uyển của nhà vua. Người giữ vườn ra xem, bắt gặp một bé gái bị bỏ rơi dưới một gốc xoài. Ông ẳm bé gái về nuôi và đặt tên là Amrapālī,

3 với ý nghĩa là người con gái được bảo vệ bởi gốc xoài.

1 Xem bản dịch, chương I Quốc độ Phật, cht. 3. 2 Mahāparinibbāna-suttanta, D.ii. tr. 96: yesaṃ, bhikkhave, bhikkhūnaṃ devā Tāvatiṃsā adiṭṭapubbā, aloketha, bhikkhave, Licchaviparisaṃ.

"Này các tỳ kheo, những tỳ

kheo nào chưa nhìn thấy các thiên thần Tāvatiṃsa, các ngươi hãy nhìn chúng Licchavī."

3 Pàli: Ambapālī, hay Ambapālikā. Hán, phiên âm: Am-bàbà-lị; Huyền Trang: Yêm-một-la nữ; dịch nghĩa: Nại nữ: cô gái vườn xoài.

Lớn lên, sắc đẹp của nàng không những rực sáng cả nước, mà còn chói rạng xa đến những địa phương mà tiếng đồn có thể lan đến. Nhan sắc của nàng che mờ trí tuệ và dũng lược của các vương tôn, công tử, những người Licchavī giàu có, thế lực. Nàng trở thành đối tượng tranh chấp của họ. Để tránh cho sự tranh chấp không trở thành xung đột quyết liệt, họ thỏa thuận Amrapālī là bảo vật chung. Định mệnh bắt nàng phải trở thành một kỹ nữ. Và cũng từ đó, Vaisālī trở thành một vườn hoa chói lọi bởi sắc đẹp thiên kiều bá mỵ của Amrapālī, thu hút khá nhiều tài sản vật chất của các vương tôn, và của cả những quân vương đầy quyền uy. Trong đó có cả vua Bimbisāra,4 vua nước Magadha hùng cường bậc nhất vào thời bấy giờ. Vua một thời là bạn của Thái tử Siddhārtha, và sau đó là đệ tử thành tín của Phật. Amrapālī sinh cho Bimbisāra một người con. 5 Một con người được sinh ra từ những đam mê trụy lạc của một quân vương và một kỹ nữ. Nhưng, đó sẽ là 4 Skt., Pāli: Bimbisāra, Hán, phiên âm: Tần-bà-sa-la, hoặc Tần-tỳ-sa-la; vua nước Ma-kiệt-đà (Magadha). 5 Tài liệu Hán, Xuất diệu kinh, T. 212, đó là y sỹ Kỳ-bà, cũng là con trai một kỹ nữ ở thành Vương xá. Theo tài liệu Pāli, Kỳ-vực tức Jīvaka-Komārabhacca cũng là con một kỹ nữ ở Rājagaha tức Vương xá, nhưng mẹ là Sālavatī và cha là Abhayarājakumāra (Vương tử Vô Úy). - Dictionary of Pali Proper Names.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

một đóa sen từ bùn lầy hôi tanh mà vươn lên với hương sắc thuần tịnh. Họ đặt tên cho con mình là Vimala,

6 không ô nhiễm, hay sẽ dứt sạch ô nhiễm. Quả nhiên, về sau Vimala xuất gia theo Phật, rồi chứng đắc quả A-la-hán.

Đó là một Vimala ẩn sỹ. Từ thanh lâu đi vào rừng tía. Lang thang với một bình bát và ba y. Hạnh phúc với đời sống tri túc.

Nhưng, còn một Vimala khác không chỉ làm chói sáng Vaisālī như một nhân vật huyền thoại. Một con người mà danh tiếng không chỉ được đồn đãi giữa các vua chúa, các phú gia địch quốc, giữa các trà đình tửu quán, giữa các chốn thanh lâu trụy lạc; mà danh tiếng ấy còn vang xa đến tận cùng biên giới của vũ trụ, nếu vũ trụ có biên giới; được các Thánh nhân, các Bồ-tát kính trọng; được các đức Phật tán dương. Đó là danh tiếng không chút ô nhiễm ngay dù được truyền tụng giữa bùn lầy ô nhiểm. Đó là một Vimala-kīrti. Là một Thánh nhân nhưng không hề ở trên cõi Thánh thanh tịnh vô vi. Đó cũng là một tay lạc phách giang hồ, mà trong lòng tay, dung sắc vi diệu của các thiên nữ trở thành thể tính Chân không vi diệu. Có một nhân vật lịch sử như thế chăng, hay đấy 6 Tức trưởng lão Vimala-Koṇḍañña, A-la-hán, thi kệ được chép trong Theragathā, bài số 64.

chỉ là một nhân vật hư cấu để biểu tượng một tư tưởng triết học hay một lý tưởng Bồ-tát đạo của Phật giáo Đại thừa?

Có thể trả lời một cách dứt khoát rằng đó là một nhân vật lịch sử, xuất hiện trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử phát triển Phật giáo nói chung, và trong thời kỳ vận động của Đại thừa. Một con người có thật được trang bị với một cơ sở tư tưởng bất nhị (advaita) để có thể tự nâng lên hàng Thánh giả vượt ngoài tam giới nhưng đồng thời có thể hạ mình ngập lụt trong thế gian ô nhiễm mà vẫn không tách lìa thế giới thuần tịnh vô nhiễm.

Một con người có thật, sống trong trạng thái an nhiên giải thoát bất khả tư nghị, đã bưng ngọn đèn trí tuệ ra khỏi các hang động tĩnh mặc, từ các thâm sơn cùng cốc, để rọi sáng đường đi cho những con người đang mãi chìm đắm trong bùn lầy hôi thối bỗng phát hiện chân diện mục của mình nguyên lai là thanh tịnh. Đó là một nghệ sĩ lớn, bằng du hí thần thông tam muội, hằng rong chơi trong sáu nẻo luân hồi, với những chất liệu thấp hèn, dơ bẩn, đã nắn thành những tác phẩm thánh thiện tuyệt vời. Lịch sử nhân loại nếu chưa từng xuất hiện một, hay nhiều nhân vật như vậy, thì thế giới này chỉ là một sa mạc nóng bức đầy quái tượng dã thú. Đó là một khẳng định mang tính bản thể luận, và cũng là yếu tính lịch sử phát triển của xã hội loài người. 30

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

Chính vì, trong một thời kỳ nhất định, tất yếu xuất hiện một nhân vật hiện thực như vậy để làm sáng tỏ khát vọng vĩnh cửu của con người, thúc đẩy lịch sử chuyển hướng sang một giai đoạn mới; và đã có nhiều nhân vật lịch sử như vậy, cho nên hình ảnh một Vimalakīrti hiện thực được hóa thân thành nhân vật huyền thoại. Nói cách khác, từ một con người hiện thực, Vimalakīrti trở thành biểu tượng cho tác nhân lịch sử. Thế nhưng, đó là con người mà chúng ta sẽ học tập ở đây, như là một cách người nhân cách hóa cho lý tưởng của Đại thừa Bồ-tát.

II. Ý NGHĨA NHÂN CÁCH VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ Vimalakīrti-nirdeśa, đó là đề kinh tiếng Phạn được khôi phục dựa trên các bản dịch và chú giải của Hán tạng.

Chú Duy-ma-cật kinh 7 dẫn lời giải của La-thập (Kumarajīva): "Duy-ma-cật, tiếng nước Tần (Trung Hoa) nói là Tịnh Danh. Tức là một người trong số năm trăm đồng tử.

8 Từ nước Diệu hỷ,

9 du

hành đến cõi này. Sau khi làm xong những việc 7 T. 1775, tr. 327b.

8 Chỉ 500 vị công tử dẫn đầu bởi Bảo Tích (Ratna-rāśi), giới thiệu trong phẩm I "Phật quốc."

9 Đề cập ở phẩm XII "Kiến A-súc Phật" (La-thập); "Quán Như lai.

" (Huyền Trang).

cần làm, lại trở về chỗ cũ". Cùng tác phẩm, dẫn lời

giải của Trúc Đạo Sinh:10 "Duy-ma-cật, tiếng Hoa nói là Vô Cấu Xưng. Do bởi lẩn hành vi trong ngũ dục mà siêu nhiên không vấy bẩn, danh thơm lan khắp xa, nên có tên như vậy".

Tịnh danh huyền luận,11 Cát Tạng, dẫn chứng giải thích của Chân Đế Tam tạng: "Nói đủ theo tiếng Phạn, thì phiên âm là Tỳ-ma-la-cật-lị-đế. Trong đó, tỳ nghĩa là diệt, ma-la nghĩa là cấu (cáu bẩn), cật-lị-đế nghĩa là minh (tiếng hót). Tổng hợp lại, có nghĩa là diệt cấu minh (tiếng hót không vấy bẩn)". Và Cát Tạng nêu ý kiến: "Minh (tiếng hót) cũng có nghĩa là danh (tiếng tăm) vậy". Trước đó,12 Cát Tạng cũng nêu ý nghĩa có tính cách biểu tượng về Tịnh Danh: "Do tịnh đức được chứa đầy bên trong, và danh tiếng tốt đẹp truyền khắp thiên hạ, nên được gọi là Tịnh Danh".

Theo những giải thích dẫn trên, Tịnh Danh được hiểu như một danh từ mô tả một nhân cách hay một phẩm tính được nhân cách hóa. Tịnh Danh, như vậy, không nhất thiết phải là tên của một nhân vật lịch sử có thật nào đó, mà là một đức tính hay một giá trị phổ quát được nhân cách hóa từ lý 10 T. 1775, tr. 327c8.

11 T. 1780, tr. 865a.

12 T. 1780, tr. 853a.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

tưởng Bồ-tát đạo của Đại thừa. Nói rõ hơn, Tịnh Danh, hay Vô Cấu Xưng, biểu trưng tinh thần nhập thế của Đại thừa Bồ-tát. Và như vậy, tên kinh Vimalakīrti-nirdeśa, dịch là Duy-ma-cật sở thuyết theo ngài La-thập, hay Thuyết Vô cấu xưng theo ngài Huyền Trang, có thể được hiểu theo hai nghĩa. Thứ nhất, đó là tác phẩm ghi lại những trần thuật của Vimalakīrti, một nhân vật lịch sử sáng chói nhất trong phong trào vận động Đại thừa. Thứ hai, đó là tập hợp của học thuyết về sự vinh quang không ô nhiễm. Với ý nghĩa thứ hai này, kinh còn có tên khác nữa, gọi là Bất tư nghị giải thoát.13 Căn cứ theo nội dung, tư tưởng của Vimalakīrti thuộc hệ Bát-nhã, mà đỉnh cao ở đây là lý bất nhị (advaita) được diễn tả bằng sự im lặng của Vimalakīrti trước câu hỏi của Bồ-tát Văn-thù (Mañjuśrī). Về mặt thực tiễn hành đạo, như giải thích của Đại sư Trí Khải, Duy ma kinh huyền sớ, 14

dẫn chứng phẩm VII "Quán chúng sinh": "Đối với hạng người tăng thượng mạn, Phật nói diệt trừ dâm, nộ, si là giải thoát. Với hạng người không tăng thượng mạn, Phật nói thể tính của dâm, nộ, si chính là giải thoát". Và Đại sư nêu ý kiến: "Thể tính dâm, nộ, si là chân tính bất tư nghị, lấy giải thoát làm thể".

13 Phẩm XIV "Chúc lụy". Chú Duy-ma-cật kinh, T. 1775, tr. 327c. Tên Skt. Acintyavimokṣaparivarta. 14 T. 1777, tr. 519b.

Bởi vì Đại sư Trí Khải là người sáng lập Thiên thai tông, lấy kinh Pháp Hoa (Saddharma-puṇḍarikasūtra) làm sở y, do đó từ ngữ tăng thượng mạn trong trích dẫn trên cần được hiểu theo nội hàm của Pháp hoa. Đó là từ ngữ chỉ những vị A-la-hán tự thỏa mãn với Thánh quả mà các ngài đã chứng, với một cứu cánh duy nhất là nhập Niết-bàn không lưu lại dấu tích như ngọn lửa tắt khi chất đốt đã hết. Trên phương diện tư tưởng, Duy-ma-cật phê phán tất cả giáo pháp không chỉ của Thanh văn, mà còn luôn cả Đại thừa; dù rằng các giáo pháp ấy được tin tưởng là do chính đức Thích Tôn đã thuyết giảng. Nhưng rồi, như chúng ta sẽ thấy trong chính văn, sự phê phán của Duy-ma-cật không có tác dụng đả kích và bác bỏ, mà là lật ngược các điểm giáo pháp để có thể nhìn rõ những hàm ẩn dưới nhãn quang khác. Tuy khẳng định, "Tính thể của tham dục, sân hận và si mê chính là giải thoát", nhưng khi hiện bệnh, Duy-ma-cật ứng dụng sự hiện bệnh ấy như là phương tiện thực tiễn để diễn giải cho các cư sỹ tại gia về bản chất của tồn tại: "Này các nhân giả, thân này là vô thường; là pháp yếu ớt, không chắc thật, chóng mục rữa… Thân này vốn như huyễn, từ phiền não sinh. Thân này vốn như mộng, được nhìn thấy do hư vọng… Thân này như rắn độc, như kẻ thù, như một đống 34

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

rỗng không…".15 Nếu nhìn trên lý luận hình thức, hai đoạn văn vừa dẫn hoàn toàn mâu thuẫn nhau. Nhưng nếu bằng lý luận biện chứng siêu nghiệm của kinh điển Bát-nhã thì cả hai đều là một thực tại tuyệt đối bất nhị.

Khi gặp ngài Xá-lợi-phất (Śāriputra) đang tĩnh tọa trong khu rừng vắng, Duy-ma-cật phê phán: "Thưa ngài Xá-lợi-phất, bất tất ngồi như thế mới là tĩnh tọa... Không khởi diệt tận định (saṃjñāveditanirodha-samāpatti) mà hiện các oai nghi; đó mới là tĩnh tọa… Không đoạn phiền não mà nhập Niếtbàn; ấy mới là tĩnh tọa…".16 Khi lên viếng đức Di-lặc (Maitreya) trên cung trời Đâu-suất (Tuṣita), Duy-ma-cật hỏi: "Thưa ngài Dilặc, Thế Tôn thọ ký cho ngài một đời nữa sẽ thành Phật. Nhưng ngài được thọ ký theo đời nào? Quá khứ chăng? Quá khứ đã qua rồi. Vị lai chăng? Vị lai chưa đến. Hiện tại chăng? Hiện tại không dừng".17

Rõ ràng, những phê phán ấy không có tác dụng phá hủy, mà bằng vào biện chứng siêu nghiệm của hệ tư tưởng Bát-nhã, triển khai những ý nghĩa ẩn tàng thâm sâu trong những giáo pháp mà Phật đã dạy. Đó là phê phán để thành tựu. Thành tựu như 15 Xem chính văn, phẩm II "Phương tiện" .

16 Xem chính văn, phẩm "Đệ tử".

17 Xem chính văn, phẩm "Bồ-tát".

thế được gọi là bất tư nghị (acintya). Trên nền tảng nhận thức ấy, Duy-ma-cật mở ra con đường thực tiễn hành động. Con đường đó được gọi là bất tư nghị giải thoát (acintyavimokṣa). Mục tiêu cứu cánh cho những giáo pháp của Phật là giải thoát. Trong giáo pháp được cho là nguyên thủy, thì ý nghĩa của giải thoát là diệt trừ tham, sân, si; đoạn tận phiền não, để chấm dứt khổ đau. Trong Đại thừa, giáo pháp ấy không hoàn toàn bị bác bỏ. Nhưng giải thoát được xác nhận với nhận thức trực quán về thể tính của tham, sân, si. Từ đó, Duy-ma-cật được coi là đỉnh cao trong phong trào vận động của Đại thừa. Về một phương diện, cuộc vận động để xác lập Đại thừa trong giáo nghĩa của Phật bị chỉ trích gay gắt là xu hướng thế tục hóa đạo Phật. Bởi vì nó đề cao vai trò của cư sỹ tại gia trong quá trình tu đạo và hành đạo ngang với chúng đệ tử xuất gia. Giáo pháp nguyên thủy, những yếu nghĩa căn bản do đức Thích Tôn giảng dạy chỉ có thể được thành tựu với điều kiện thoát ly mọi ràng buộc thế tục. Cư sỹ tại gia chỉ có vai trò hộ đạo, mà chính yếu là cung cấp các nhu yếu thường nhật cho các đệ tử xuất gia của Phật. Đó là điều được xác nhận rõ ràng, tất nhiên là mặt ngoài, trong tất cả kinh điển nguyên thủy hay sơ kỳ Phật giáo.

Về mặt giáo nghĩa, cả bốn chúng đệ tử Phật đều có khả năng thành tựu Thánh đạo như nhau, và tục gia đệ tử cũng có thể chứng đắc quả vị A-la-hán 36

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

vốn được coi là mục đích cứu cánh trong quá trình tu đạo. Nhưng tất nhiên đệ tử tại gia với nhiều ràng buộc khó đạt đến mục đích ấy.

Ý nghĩa của sự so sánh ấy, cho đến ngày nay, hay trong những thời kỳ hay nơi những địa phương mà Đại thừa hưng thịnh nhất, vẫn còn nguyên giá trị. Thế nhưng, trong những thế kỷ đầu Phật lịch, ý nghĩa ấy được nhận thức như là tuyệt đối. Vì vậy, nhiều tác giả viết sử Phật giáo gọi thời đó là thời kỳ Phật giáo tu viện, nghĩa là thời kỳ mà giáo pháp của Phật chỉ dành riêng cho đệ tử xuất gia, chỉ được nghiên cứu và tu tập trong các tu viện. Tất nhiên, lịch sử phát triển của đạo Phật không tách ngoài phát triển chung của xã hội. Khi xã hội phát triển đến một hình thái nhất định nào đó, hình thái sinh hoạt Phật giáo, về mặt hành trì cũng như trên phương diện tư tưởng, phải thay đổi cho phù hợp với hình thái xã hội mới. Thế nhưng, tích cực tiếp nhận những thay đổi mới để tiến bộ là một khía cạnh tâm lý của con người, thì tinh thần bảo thủ, sợ thay đổi, cũng là một khía cạnh tâm lý khác. Cải cách, và bảo thủ, là hai thế lực luôn luôn cọ xát nhau tạo thành những xung động thường xuyên của lịch sử. Sự tồn tại của Phật giáo, của các cộng đồng đệ tử Phật giữa các cộng đồng xã hội khác cũng chưa hề thoát ly các quy luật ấy. Có lẽ tránh cho các chúng đệ tử sau này không bị khóa chặt bởi quán tính lịch sử, cho nên, trước khi nhập Niết-bàn, đức Thích Tôn cho phép chúng tỳ kheo có thể lược bỏ một số điều khoản giới luật nếu xét 37

thấy không phù hợp. Nhưng trong cuộc kiết tập lần đầu tại Rājagṛha, trưởng lão Ca-diếp (Kaśyapa), với tư cách là trưởng lão cao niên nhất trong các đệ tử Phật, đã quyết định, những gì Phật đã thiết chế, dù lớn dù nhỏ, không một tỳ kheo nào được quyền thay đổi.18

Chỉ một trăm năm sau ngày Phật Niết-bàn,19 nhóm tỳ kheo ở Bạt-kỳ (Pali:Vajji) đã đề ra một số sửa đổi trong các lề luật sinh hoạt. Tất nhiên họ gặp phải sự chống đối quyết liệt của nhóm tỳ kheo bảo thủ. Một hội nghị Tăng đoàn được triệu tập tại Vaiśālī để phán quyết tính cách hợp luật hay vi luật đối với những sửa đổi của nhóm tỳ kheo Vajji. Kết quả của hội nghị là giáo đoàn bị phân liệt thành hai bộ phái: Thượng tọa bộ gồm các tỳ kheo cao niên có tinh thần bảo thủ, và Đại chúng bộ gồm số đông các tỳ kheo trẻ có xu hướng cải cách. Mâu thuẫn và xung đột như vậy là quy luật phát triển của xã hội. Sự phân liệt giáo đoàn là một chứng minh tích cực rằng Phật giáo không tồn tại ngoài những quá trình thay đổi và phát triển chung của xã hội. Điều đó cho thấy sự xuất hiện của Đại 18 Cullavagga xi.1.10. Tứ phần luật 54. T.1424, tr. 967b13; Thập tụng luật 60, T.1435, tr. 449b15. 19 Cullavagga xii.1.1. Tứ phần luật 54, T.1428, tr. 968c19; Thập tụng luật 60, T.1435, tr. 450a 28: sau Phật Niết-bàn 110 năm.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

thừa là tất yếu lịch sử. Và điều này cũng chứng minh tính cách hiện thực của Duy-ma-cật như một nhân vật lịch sử trong dòng vận động của Đại thừa. Có thể chỉ có một Duy-ma-cật trong một thời điểm nhất định, mà cũng có thể có nhiều Duy-ma-cật trong nhiều thời điểm khác nhau.

Nói một cách vắn tắt, sự xuất hiện của Duy-ma-cật là xu hướng khẳng định vai trò tích cực của chúng đệ tử tại gia trong giáo pháp của Phật, về các mặt hành đạo cũng như hóa đạo. Tuy nhiên, trước khi vai trò này được khẳng định, một quá trình biến thái của tư tưởng đã phải xảy ra.

Trước hết, vị trí của bậc A-la-hán được hạ thấp xuống. Quả vị A-la-hán không còn được nhận thức như là cứu cánh trong quá trình tu đạo. Và phẩm cách của Thánh giả A-la-hán cũng chưa phải là toàn thiện. Cũng như mục đích học tập của các người con trong một gia đình là để thừa kế và quản lý sản nghiệp của gia đình. Cũng vậy, người tu Phật chỉ có một cứu cánh duy nhất phải thành tựu là kế thừa sự nghiệp của Như Lai. So sánh hai mục đích với nhau, các đệ tử chỉ mong muốn chứng quả A-la-hán và nhập Niết-bàn ngay trong đời hiện tại; các đệ tử ấy được nói là những người đi trên cỗ xe nhỏ- Tiểu thừa. Ý nghĩa của sự phân biệt Tiểu thừa và Đại thừa là như vậy.

Cứu cánh thành Phật không phải là ý tưởng mới mẻ của các nhà vận động Đại thừa. Ngay trong các kinh điển được cho là nguyên thủy, nhiều vị Phật 39

trong quá khứ thường được đề cập. Và chính đức Thích Tôn cũng huyền ký về vị Phật tương lai kế tiếp Ngài là Phật Di-lặc. Có nhiều chúng sinh đã thành Phật và sẽ thành Phật, như vậy, trong quá khứ cũng như trong hiện tại và vị lai có nhiều chúng sinh đã, và đang tu hành để thành Phật. Thế nhưng, ngay quả vị A-la-hán vốn được nhận thức là thấp như vậy mà đời sống cư sỹ tại gia còn khó có thể thành tựu, huống gì quả vị cao như Phật. Vậy, cần một nền tảng tư tưởng để đề cao cứu cánh ấy. Nền tảng ấy, trước vận động của Duy-macật, là hệ tư tưởng Bát nhã. Trong nguyên thủy, giáo pháp mà Phật giảng cho đệ tử tại gia tu học là niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí, niệm giới và niệm thiên. Thực tiễn thường nhật, hành đạo của người tại gia chủ yếu là bố thí, và mục đích là để được sinh thiên. Bố thí, tức là đem tài sản của mình sở hữu phân phát cho người khác. Trước hết, tài sản được sử dụng như là phương tiện hộ đạo. Bằng tài sản sở hữu của mình, cư sỹ tại gia cung cấp cho chúng xuất gia bốn nhu yếu sinh tồn: thực phẩm, y phục, thuốc trị bệnh, và các phương tiện cư trú. Bố thí cho những người nghèo khốn cũng là hình thức hành đạo của người tại gia.

Trong Đại thừa, sự hành đạo chủ yếu của Bồ-tát cũng vẫn là bố thí. Nhưng, trên nền tảng tư tưởng Bát nhã, sự bố thí bấy giờ không thuần chỉ là sự ban phát của cải vật chất, mà là phương tiện dẫn 40

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

vào bản thể thâm sâu của thực tại. Sự bố thí ấy không nhắm mục đích sinh thiên nữa, mà là nhắm thẳng đến cứu cánh thành Phật. Nội dung của bố thí không chỉ thuần của cải vật chất nữa, mà bao hàm cả ba phương diện: Tài thí, pháp thí và vô úy thí. Để thực hành tài thí, Bồ-tát phải giàu có. Để thực hành pháp thí, Bồ-tát phải có kiến thức uyên bác. Để thực hành vô úy thí, Bồ-tát cần có nghị lực và dũng cảm. Như thế, Bi-Trí-Dũng là phương châm hành đạo của Bồ-tát.

Chúng ta cũng thấy rằng các Bồ-tát với sự hành đạo như vậy không phải hoàn toàn là lớp người mới, hay một thế hệ Phật tử mới, hay những người mới quy y mà tập quán tư tưởng cố hữu chưa dứt bỏ. Mà đó lại là các đệ tử kỳ cựu trong hàng đệ tử xuất gia của Phật. Như ngài Subhuti (Tu-bồ-đề) chẳng hạn.

Subhuti là một Đại thanh văn, mà môn vô tránh tam muội của ngài không có vị Thanh văn nào khác có thể so sánh.20 Trong Kim cang Bát- nhã, 20

araṇāvihāriṇām agro; (Vajracchedikā, Mahāyāna-sūtrasaṅgraha, tr. 28). Câu-xá 27 (Đại 29, tr. 141c15): "A-la-hán quán sát rằng khổ của hữu tình phát sinh từ phiền não. Tự biết bản thân là thù thắng trong các phước điền, nhưng sợ phiền não của kẻ khác duyên nơi thân mình (A-la-hán) mà phát sinh, nên bằng ý chí (=tư) mà dẫn khởi tướng trí như vậy, để do bởi đó mà hữu tình không duyên nơi thân của ngài khiến phát sinh các thứ tham, sân v.v... Vì hành này 41

khi Subhuti hỏi về ý nghĩa phát bồ-đề tâm và làm thế nào để củng cố và phát triển tâm bồ-đề ấy, Phật chỉ ra pháp môn tu tập thích ứng là bố thí ba-lamật. Chỉ duy nhất bằng vào bố thí ba-la-mật, Bồtát có thể thành tựu nhiều Phật pháp vi diệu khác như thành tựu giới đức, chứng đắc các thiền định và tam muội, thể hiện được trí tuệ. Để chứng quả A-la-hán, tỳ kheo cần có thiền định. Muốn có thiền định, tỳ kheo cần ở những nơi yên tĩnh, cần sống trong những khu rừng vắng vẻ. Nhưng Bồ-tát có thể thực hành bố thí ba-la-mật ngay giữa thế gian náo nhiệt. Do thế, giải thoát của Bồ-tát không thể nhận thức được một cách hợp lý bằng tri thức thường nghiệm. Và do ý nghĩa này, đời sống hành đạo của Duy-ma-cật được nói là bất tư nghị giải thoát.

Trong nguyên thủy, giải thoát được hiểu là diệt trừ phiền não ô nhiễm, dứt sạch tham, sân, si, để chứng nhập Niết-bàn. Còn trong Duy-ma-cật sở thuyết, giải thoát có nghĩa là gì, và mục đích hành đạo của Bồ-tát là gì? Ngay giữa dòng đời ô nhiễm mà không hề bị ô nhiễm, vì bản chất của tồn tại là vô nhiễm. Cho nên, hành đạo và giải thoát của Duy-ma-cật nhắm đến một cứu cánh hiện thực. Cứu cánh ấy được thể hiện qua hai phương diện, (vihāra) có thể dập tắt phiền não của các hữu tình, nên được gọi là vô tránh.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

tuy hai nhưng là một tuyệt đối bất nhị. Hai phương diện đó là tịnh Phật quốc độ và thành tựu chúng sinh. Chúng ta gọi đó là tông chỉ của Duy-ma-cật sở thuyết.

III. CƠ SỞ TƯ TƯỞNG

Như đã biết, Duy-ma-cật sở thuyết còn có một tên khác nữa là Bất tư nghị giải thoát. Đó là tên kinh mà cũng là tông chỉ của kinh. Chúng ta có thể đi sâu vào tông chỉ của kinh qua hai phạm trù: tông thể và tông dụng. Tông thể là cơ sở tư tưởng để từ trên đó Bồ-tát triển khai thực tiễn hành đạo của mình. Tông dụng là mục tiêu và cũng là thực tiễn hành đạo của Bồ-tát. Như vậy, cơ sở tư tưởng của Duy-ma-cật là bất tư nghị giải thoát, mà thực tiễn hành đạo của Duy-ma-cật cũng là bất tư nghị giải thoát. Nói cách khác, ở đây tông thể của kinh là "nhập bất nhị pháp môn" và tông dụng của kinh là "tịnh Phật quốc độ, thành tựu chúng sinh". Từ quan điểm triết học mà nhìn, chủ điểm mà kinh lấy làm nền tảng và triển khai nhận thức về thực tại là nguyên lý bất nhị (advaita). Để nhận thức được thực tại chân thực, Bồ-tát cần đi qua cánh cửa bất nhị.

Nguyên lý bất nhị hướng dẫn nhận thức khởi đi từ những thực tại sai biệt mà khám phá ra thực tại tối hậu là Tuyệt đối thể ngay trong các tồn tại sai biệt ấy. Tức siêu việt những mặt đối lập của thực tại vốn chỉ tồn tại trong thế giới danh ngôn và khái 43

niệm, như sinh và diệt, nhiễm và tịnh, sinh tử và Niết-bàn. Trước hết, hiện thực được phơi bày với bản tính mâu thuẫn nội tại của nó. Các khái niệm mâu thuẫn nhau, loại trừ lẫn nhau, cùng tồn tại như là yếu tính của tồn tại, khiến cho hiện thực xuất hiện trước nhận thức như là thực tại hư huyễn, và như vậy nhận thức không có nội dung, trống rỗng. Thế nhưng, thực tại tối hậu, mà nhận thức đạt được ở đây như là Tuyệt đối thể, nguyên lai là chỉnh thể thống nhất của hai thái cực mâu thuẫn biện chứng.

Tuyệt đối thể đó là kết luận của quá trình tư biện, là giới hạn của tri thức duy lý. Nó tồn tại như khái niệm vô hạn hay vô cực trong toán học. Bản thân của khái niệm vô hạn là một nghịch lý toán học. Không một phép toán nào khả dĩ chứng minh tồn tại hiện thực của một thực thể vô hạn. Nhưng nếu loại bỏ khái niệm vô hạn, thì không một phép toán nào khả dĩ được thực hiện trong toán học. Cũng vậy, Tuyệt đối thể là một khái niệm nghịch lý trong triết học. Nguyên lý bất nhị không thủ tiêu các mặt đối lập và mâu thuẫn của hiện thực để cho nhận thức đối diện một thế giới trống rỗng, hư vô. Nguyên lý bất nhị dung hợp các mặt đối lập và mâu thuẫn của hiện thực thành một Tuyệt đối thể. Nhưng Tuyệt đối thể không được nhận thức trong từng hiện thực sai biệt; vả lại, ngoài hiện thực sai biệt cũng không thể nhận thức được Tuyệt đối thể. Nguyên lý bất nhị đẩy nhận thức diễn qua nhiều 44

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

đợt khủng hoảng, để rồi cuối cùng đặt nhận thức trước, hay trong, một thực tại vô ngôn, hoàn toàn im lặng.

Nguyên lý bất nhị, mà cũng là thực tại bất nhị, là giải thoát bất tư nghị, như vậy là cánh cửa giao thông cho Bồ-tát qua lại giữa Niết-bàn và sinh tử. Nếu không được trang bị bằng nguyên lý bất nhị, Bồ-tát sẽ không đủ nghị lực và dũng mãnh để trụ vững trên bồ-đề tâm, dù chưa đoạn tận phiền não. Do đã thấu triệt nguyên lý bất nhị mà thiên nữ, hiện thân như là thị nữ của Duy-ma-cật, đã đề xuất một tiền đề khiến cho ngài Xá-lợi-phất phải sửng sốt: đam mê dục vọng, thù hận, và vô minh, chính là chân tính của giải thoát.

IV. THỰC TIỄN HÀNH ĐẠO

Trong Duy ma kinh huyển sớ, Đại sư Trí Khải phân tích nội dung của kinh theo năm lớp huyền nghĩa, trong đó huyền nghĩa thứ ba, tông chỉ của kinh, là nhân và quả của Phật quốc bất khả tư nghị. Bởi vì ý nghĩa Phật quốc được giới thiệu ngay ở phẩm tựa, theo bản dịch của Huyền Trang, mà theo bản dịch của Cưu-ma-la-thập thì có tiêu đề là phẩm Phật quốc. Theo đó, cư sỹ Bảo Tích (Ratnarāśi), trưởng đoàn của năm trăm cư sỹ, sau khi cúng dường và xưng tán Phật, bày tỏ ước nguyện muốn nghe Phật nói về sự thanh tịnh quốc độ Phật và hành động của Bồ-tát để thành tựu quốc độ thanh tịnh ấy.

Ở đây, căn cứ theo thỉnh cầu của cư sỹ Bảo Tích, chủ đề của kinh có thể nói một cách vắn tắt, gồm hai khía cạnh: tịnh Phật quốc độ, thành tựu chúng sinh.

Nhưng, Phật quốc ở đây cần được hiểu như thế nào? Nói theo ý nghĩa tổng quát nhất, đó là phạm vi mà trong đó giáo pháp của Phật được lưu truyền. Hoặc nói, đó là môi trường chịu ảnh hưởng giáo hóa của một đức Phật nhất định trong một thời gian nhất định. Hoặc nói rõ hơn, và gọn hơn, đó là thế giới của Phật.

Theo ý nghĩa tôn giáo, người ta nói rằng một, và duy nhất chỉ có một, thế giới là một tác phẩm sáng tạo của một đấng Sáng Tạo Tối Cao. Đấng Sáng Tạo ấy có quyền lực vô biên và tuyệt đối để sáng tạo ra một thế giới theo ý muốn của mình, thì cũng có quyền lực như vậy để hủy diệt thế giới theo ý muốn. Ý nghĩa ấy phản ánh sự thành lập một quốc gia và một Nhà nước quân chủ. Vua là sở hữu chủ của đất nước. Đất nước là của vua.

Phật không tự nhận Ngài là đấng Sáng Tạo, mà chỉ là vị Đạo sư của trời và người. Phật không phải là sở hữu chủ của thế giới, thế thì, làm sao có thể nói là có thế giới của Phật?

Để có thể nhận thức rõ ý nghĩa này, chúng ta không thể không có một ít khái niệm về sự hình thành một quốc gia, sự xuất hiện của Nhà nước, trong lịch sử xã hội loài người, theo quan điểm Phật giáo, nói một cách tổng quát.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

Tất nhiên, ý thức về sự tồn tại của một quốc gia, sự xuất hiện một cơ cấu Nhà nước, không phải là ý thức tiên nghiệm. Trong ý thức tôn giáo, đó là sự giao ước giữa đấng Sáng Tạo và con người. Trong quan điểm xã hội học, đó là sự giao ước giữa người và người.

Xã hội loài người và các định chế của nó là một hình thái sinh hoạt ý thức trong một giai đoạn nhất định trong toàn bộ quá trình sinh thành và hủy diệt của thế giới. Vì vậy, khi luận về ý nghĩa tồn tại của xã hội và các định chế của nó, không thể không đề cập đến nguồn gốc của thế giới, và như một hệ luận, nguồn gốc của loài người.

Đức Phật đã nhiều lần từ chối trả lời về nguồn gốc và sự hình thành của thế giới. Sự từ chối ấy hoặc được giải thích là do lập trường thực dụng, hoặc do giới hạn nhận thức luận. Thế nhưng, khi cần giải thích nguồn gốc các định chế xã hội, mà quan niệm tôn giáo đương thời cho thiên định, đức Phật đã nói rõ về nguồn gốc và quá trình tiến hóa của con người và xã hội con người.

Nếu đọc thẳng vào nhiều kinh điển Phật giáo, người ta có cảm tưởng thế giới quan Phật giáo bị bao phủ bởi lớp sương mù huyền thoại dày đặc. Nhưng, cũng nên hiểu rằng, lớp huyền thoại ấy không phải đơn giản là hư cấu của ý thức, mà là một hình thái ngôn ngữ. Sự thật hay huyền thoại tùy thuộc vào cách đọc, hay cách giải mã, ngôn ngữ ấy. Trong nhận thức luận chung của các 47

khuynh hướng tư tưởng Phật giáo, không hề có khởi điểm và tận cùng của thời gian, cũng không hề có tâm điểm và biên giới của không gian, mà chỉ có tận cùng giới hạn của trí năng. Tất nhiên là trí năng của nhận thức duy lý, dù là nhận thức triết học hay nhận thức khoa học. Trong khoảng thời gian và không gian vô cùng và vô tận ấy, nói về sự xuất hiện và tồn tại của một thế giới, trong vô số thế giới khác, cũng có nghĩa là đặt thế giới vào một hệ quy chiếu đặc biệt nào đó.

Chúng ta cần đứng trên một nền tảng tư duy về thế giới quan như thế để phân tích những vấn đề chính trị và xã hội trong các truyền thống và xu hướng tư tưởng khác nhau của Phật giáo.

Trong quá trình tiến hóa, từ một vi sinh vật tồn tại và phi hành trong ánh sáng,21 xuất hiện vào một thời điểm nhất định trong một chu kỳ thành-trụhoại-không của thế giới, con người cũng chỉ là một sinh vật trong các sinh vật khác, nhưng do thừa hưởng kết quả quá khứ mà bẩm sinh với một hữu thể tồn tại được phát triển dần thành hai yếu tố vừa độc lập vừa bất phân là danh và sắc. Trên cơ sở đó, ý thức được phát triển càng lúc càng cao do vừa lấy ngoại giới làm đối tượng vừa phản chiếu trên chính nó như là chuỗi tồn tại liên tục của một tự 21 Aggañña-sutta (D. iii, tr. 84).

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

ngã.

Cho đến khi ý thức về sự tồn tại của một tự ngã được hình thành, con người tự tách mình ra khỏi thế giới quanh mình, phân biệt những gì thuộc về ta và những gì không thuộc về ta. Cũng như để tăng lớn thể tích của thân xác, con người, như các sinh vật khác, cần hấp thu các dưỡng chất từ ngoại giới; cũng vậy, để tăng lớn tự ngã, con người cần chinh phục và chiếm hữu. Từ đó, hình thành một ý thức về sự tích lũy. Tích lũy như vậy không phải là một khái niệm tiên thiên, không phải là ý thức tiên nghiệm, mà là một hình thái đặc biệt của ý thức xuất hiện vào một thời điểm có ý nghĩa trong quá trình tiến hóa.

Tích lũy tất nhiên dẫn đến xung đột, cạnh tranh. Mâu thuẫn xã hội bắt đầu, trật tự cũ bị đảo lộn. Một định chế mới cần được thiết lập để điều hòa những mâu thuẫn, xung đột, do hệ quả của cạnh tranh. Chính quyền đầu tiên được gọi theo tiếng Pāli là Mahāsammato, được bầu lên bởi đại chúng.22 Người đứng đầu cơ cấu mới này được gọi là Rājā, mà sau này thường được hiểu là vua, hay người cai trị. Nhưng theo định nghĩa của Pāli, rājā có nguồn gốc từ động từ rājati,

"nó làm vui

22 Aggañña-suttanta (D. iii. 93): Mahājana-sammato ti kho... mahā-sammato.

lòng".23 Như vậy, chính quyền hay vua là trọng tài xã hội, được bầu lên và được ủy quyền điều hòa những mâu thuẫn xã hội.

Song song với hình thái chính quyền nguyên thủy như trên, các kinh luận còn nêu lên một hình thái chính quyền khác, đứng đầu là một Chuyển luân vương (Cakravartin),24 không phải do dân chúng bầu lên để bảo vệ quyền lợi của họ, mà do phước báo tích lũy từ nhiều đời của vị ấy. Cả hai quan điểm cùng được lưu truyền trong một hệ Thánh điển. Nhưng theo cách nhìn từ lập trường xã hội và sử quan duy lý, cả hai đại diện cho hai thời kỳ phát triển khác nhau của tư tưởng Phật học về nguồn gốc và hình thái chính quyền.

Hình thái chính quyền Chuyển luân vương là quan niệm, và cũng là lý tưởng phổ biến, trong cả hai truyền thống Đại và Tiểu thừa. Đó là một chính quyền đức trị,

25 và nhân dân được giáo hóa thuần

thiện, với đầy đủ mười phạm trù đạo đức, hay mười nghiệp đạo thiện. Lý tưởng về một chính quyền đức trị và một xã hội đạo đức phản ánh ước mơ của các Phật tử vào các thời kỳ suy thoái của 23 Ibid., dhammena pare rañjetī ti kho... rājā. 24 Cf. Cakkavatti-sīhanāda-suttanta, iii. 58ff. 25 Ibid., tr. 59: ... ahosi cakkavatti dhammiko dhammarājā... so imaṃ paṭhaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

xã hội. Vả lại, về mặt tiêu cực, như được thấy trong nhiều kinh luận, trong nhiều truyện truyền kỳ, sự suy thoái của con người về mặt đạo đức, và kéo theo đó là sự suy thoái về mặt thể chất, rồi như là hậu quả tất nhiên của cả hai là suy thoái xã hội toàn diện, là những xu hướng đương nhiên trong một giai đoạn tiến hóa của thế giới. Tất nhiên, đó không phải là tiến hóa luận theo chiều tuột dốc, cũng không phải theo chiều hướng thượng. Tuột dốc hay hướng thượng tùy theo từng thời kỳ; chúng nối tiếp nhau lên xuống như những đợt sóng trong đại dương sinh tử bao la.

Trong Duy-ma-cật, và trong nhiều kinh điển Đại thừa khác, hình ảnh một quốc gia lý tưởng, và nói rộng ra là một thế giới lý tưởng, là hình ảnh một Phật quốc. Dù theo nghĩa đen thì cũng không thể hiểu đó là một quốc gia Phật giáo. Một cách chính xác, từ ngữ ấy cần được diễn theo hai nghĩa: quốc gia Phật tính và quốc gia Phật hóa. Cả hai tổng hợp thành một ý nghĩa duy nhất: tư tưởng tịnh độ. Nhưng cũng cần phân biệt tịnh độ tha lực và tịnh độ Bồ-tát. Tịnh độ tha lực nhắm mục đích thoát khỏi thế giới Ta-bà được coi là uế trược này để sinh về một thế giới tốt đẹp hơn. Tịnh độ Bồ-tát là thế giới lý tưởng mà Bồ-tát xây dựng. Bồ-tát trước hết sinh ra trong một thế giới xấu xa, thoái hóa. Bằng ý chí, bằng hành động, "năng hành nan hành,

" làm những việc khó làm, Bồ-tát biến đổi thế giới ô trược ấy thành tịnh độ. Vì rằng, tự bản chất, hết thảy các pháp vốn thanh tịnh. 51

Tự bản chất, hết thảy các pháp đều thanh tịnh. Đó là tiền đề căn bản cho tư tưởng tịnh độ Bồ-tát. Đây không phải là điều mới mẻ và riêng biệt của Đại thừa. Trong A-hàm và Nikāya, đức Phật trước khi nhập Niết-bàn đã nhiều lần ca ngợi vẻ đẹp những nơi Ngài đi qua, xác nhận ý nghĩa rằng, với những ai đã giác ngộ thì thế giới này luôn luôn được nhìn thấy là thanh tịnh. Đây cũng là điều được khẳng định trong phẩm Phật quốc.

Cõi tịnh độ mà Bồ-tát phát nguyện xây dựng, nói một cách tổng quát, có những đặc điểm như dưới đây.

Về thiên nhiên, đó là thế giới không có những vật chất xấu xa, dơ bẩn và hôi thối. Người với người sẽ không bị gián cách nhau bởi không gian vật lý, do đó sự giao thông và giao tiếp không hề bị chướng ngại. Sự biến đổi khuôn mặt thế giới như vậy là do sự cải hóa tư tưởng của chúng sinh tồn tại trong đó. Nếu tâm chúng sinh là một tập hợp thiện và ác lẫn lộn, thì thế giới vật chất mà chúng sống trong đó cũng gồm đủ các thứ đẹp và xấu. Vì, như Phật đã nói: "Chúng sinh là kẻ thừa tự những hành vi mà nó đã làm trong quá khứ" . Nói cách

khác, với những hành vi được thúc đẩy bởi tham, chúng sinh sẽ sáng tạo ra những thứ xấu xa, hôi thối mà chính nó là kẻ thừa hưởng. Bằng những hành vi bị chi phối bởi thù hận, chúng sinh sẽ sáng tạo những vật chất chướng ngại để làm gián cách người với người.

CHƯƠNG GIỚI THIỆU

Thiên nhiên phản ánh hình thái ý thức. Cho nên, một thế giới được cấu thành bởi thiên nhiên xinh đẹp là cõi sống của các loại chúng sinh thuần thiện, bao gồm mười nghiệp đạo thiện. Trong một quốc gia đứng đầu là Chuyển luân vương, thì nhân dân trong đó cũng thuần thiện. Điểm khác biệt với chúng sinh trong tịnh độ Bồ-tát là, trong cõi này ngoài sự thành tựu mười nghiệp đạo thiện, chúng sinh thảy đều được giáo hóa Bồ-đề tâm, hướng ước nguyện đến cứu cánh là thành Phật. Một điểm đặc biệt nữa là, trong tịnh độ Bồ-tát, không tồn tại một quốc vương hay một hình thức Nhà nước hay chính quyền. Duy chỉ có Phật hiện hữu như là vị Đạo sư giảng dạy chân lý chứ không có chức năng cai trị. Chúng ta đã biết rằng, cơ cấu chính quyền hay hình thái Nhà nước chỉ xuất hiện khi mà mâu thuẫn xã hội tiến đến mức độ gay gắt. Xung đột và mâu thuẫn diễn ra trong quá trình cạnh tranh để tích lũy. Tích lũy được thúc đẩy bởi tham. Tham là yếu tố tăng trọng bản ngã. Không phải tất cả chúng sinh trong tịnh độ Bồ-tát đều đã diệt trừ ngã chấp, đạt đến trình độ vô ngã. Nhưng do bởi không tồn tại những chất liệu nuôi dưỡng, nên tham phiền não chìm sâu dưới đáy biển ý thức, không phát huy tác dụng để chi phối con người. Nếu không được thúc đẩy bởi tham, ý niệm tích lũy không tồn tại. Không tích lũy, do đó không cạnh tranh, và xã hội không bị cuốn hút vào những xung đột mâu thuẫn. Trong trường hợp đó, sự tồn tại của một cơ cấu chính quyền là không 53

cần thiết, và không hợp lý.

Nhưng, tịnh độ Bồ-tát không phải là ước nguyện chủ quan của Bồ-tát. Vì đó là môi trường tồn tại của những chúng sinh có chung những hình thái ý thức giống nhau, do đó tịnh độ Bồ-tát là công trình tập thể. Chừng nào chúng sinh chưa được giáo hóa đầy đủ để tự mình xác lập Chính đạo, chừng ấy Bồ-tát vẫn chưa thể thành tựu viên mãn hạnh nguyện "tịnh Phật quốc độ". Cho nên, để tịnh Phật

quốc độ, Bồ-tát đồng thời cũng nỗ lực để thành tựu chúng sinh. Trả lời câu hỏi của Bảo Tích về ý nghĩa tịnh độ của Bồ-tát, đức Phật nói: "Chúng sinh loại là tịnh độ của Bồ-tát". Và sau đó Ngài nêu ví dụ: Một người có thể xây dựng tùy ý cung điện lâu đài trên khoảng đất trống, không có các thứ chướng ngại làm vướng bận. Nhưng người đó không thể dựng các thứ hoặc bằng gỗ hoặc bằng đất giữa hư không. Chúng sinh chính là nền tảng để Bồ-tát xây dựng tịnh độ.

Nói cách khác, Bồ-tát hành đạo để tịnh Phật quốc độ vì biết rằng tất cả các pháp bản lai thanh tịnh. Đó là Đại trí. Đồng thời Bồ-tát cũng thành tựu chúng sinh, vì mục đích hành đạo của Bồ-tát là vì muốn đem sự an lạc đến cho tất cả. Đó là Đại bi. Cỗ xe Đại thừa luôn luôn phải được vận chuyển bằng hai bánh: Đại trí và Đại bi.

CHƯƠNG MỘT

QUỐC ĐỘ PHẬT1

Tôi nghe như vậy.

Một thời, Phật ở trong vườn Am-la2 trong thành Tỳ-da-ly3 cùng với đại chúng gồm tám ngàn Tỳ-1 Lth. & Ckh.: Phật quốc phẩm đệ nhất 佛國品第一. Htr.: Tự phẩm đệ nhất 序品第一. VKN: buddhakṣetrapariśuddhinidāna-parivarta (phẩm "Nhân duyên thanh tịnh quốc độ Phật").

2 Am-la thọ viên 菴羅樹園. Htr.: Am-la-vệ lâm 菴羅衛林. Ckh.: Nại thị thọ viên 奈氏樹園. Skt. Āmrapālī-vana. 3 Tì-da-ly 毘耶離. Ckh.: Duy-da-li 維耶離. Htr.: Quảng nghiêm thành 廣嚴城. Skt. Vaiśālī (Pali: Vesāli) thủ phủ của bộ tộc Licchavi. Huyền Trang, Đại Đường Tây vực ký, q.7 (T.2087, tr. 908a28ff): "Vệ-xa-ly 吠舍釐… từ cung thành đi về phía tây bắc năm, sáu dặm có một ngôi tăng-giàlam… đông bắc già-lam ba dặm có một ngôi tháp. Đó là nền nhà cũ của Tỳ-ma-la-cật 毘摩羅詰 (Vimalakīrti: Vô Cấu Xưng), có nhiều linh dị. Cách đó không xa, có một miếu thần, hình trạng như đống gạch. Truyền thuyết gọi là Đá dồn (Tích thạch), là chỗ trưởng giả Vô Cấu Xưng hiện bệnh, thuyết pháp. Cách đó không xa, có một ngôi tháp, là nhà cũ của trưởng giả Bảo Tích. Cách đó không xa có một ngôi tháp, là nhà cũ của Yêm-một-la nữ 菴沒羅女

kheo,4 ba mươi hai ngàn Bồ-tát, là những vị được mọi người biết đến,5 đã thành tựu bản hạnh của đại trí,6 đã được xác lập bởi oai thần của chư Phật, là (Āmrapālī). Di mẫu của Phật và các bí-sô-ni chứng nhập Niết-bàn ở đây."

4 Từ đây trở xuống, tán thán công đức các Bồ-tát tương đồng trong các bản Hán; không có đoạn tán thán phẩm đức các tỳ kheo như trong VMK: sarvair arhadbhiḥ kṣīṇāśravair vaśībhūtaiḥ suvimukta-cittaiḥ suvimuktaprajñair ājāneyair mahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛta-karaṇīyair apahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojnaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥsarva-ceto vaśiparama-pāramiprāptaiḥ, tất cả đều là A-la-hán mà các lậu đã diệt sạch, không còn phiền não, đã được tự chủ, tâm hoàn toàn giải thoát, tuệ hoàn toàn giải thoát, như đại long tượng thuần thục, đã làm xong những việc cần làm, không còn điều gì phải làm nữa, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích của chính mình, hoàn toàn diệt tận các kết sử của hữu, tâm hoàn toàn giải thoát với chính trí, đã đạt đến chỗ siêu việt cứu cánh của tất cả sự tự chủ của tâm. Cf. Đại bát nhã (Huyền Trang), q. 1, T5n220, tr. 1b9. 5 Lth., chúng sở tri thức 眾所知識. Ckh., giai thần thông Bồ-tát 皆神通菩薩, đều là các Bồ-tát có thần thông. Htr., giai vi nhất thiết chúng vọng sở thức 皆為一切眾望所識. VKN, abhijñātābhijñātaiḥ,

6 Ckh., nhất thiết đại thánh năng tùy tục hóa 一切大聖能隨俗化Htr.: đại thần thông nghiệp tu dĩ thành biện 大神通業修已成辦, đã hoàn thành sự nghiệp đại thần thông CDM.: Bản Phạn nói, thần thông trí tuệ bản sự dĩ tác 神通智慧本事已作 đã hoàn thành bản sự của thần thông trí tuệ. VKN, 56

QUỐC ĐỘ PHẬT

thành trì hộ Pháp, thọ trì Chính Pháp,7 có khả năng cất tiếng rống của sư tử vang dội khắp mười phương, là những người bạn không đợi mời gọi của mọi người, đem an lạc đến cho mọi người, kế thừa và làm rạng rỡ Tam bảo không để đoạn tuyệt, hàng phục bọn ma và thù nghịch,8 chế ngự các tà đạo; đã hoàn toàn thanh tịnh; vĩnh viễn lìa các cái và triền;9 tâm thường an trụ nơi giải thoát không còn các chướng ngại; có niệm, định, tổng trì, biện tài không gián đoạn; bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, định và tuệ, cùng khả năng của phương tiện,10 tất cả đều được thành tựu; đạt đến pháp mahābhi-jñāparikarmaniryātaiḥ.

7 Ckh., hộ trì Chính pháp 護持正法. Htr., năng nhiếp Chính pháp 能攝正法. VKN, saddharma-parigrāhakaiḥ. 8 Hán: ma oán 魔怨, Skt. māra-pratyarthika. 9 CDM. Triệu: cái 蓋, chỉ năm cái (năm thứ che lấp tuệ: tham dục, sân, hối-miên, điệu cử, nghi; Skt. pañca āvaraṇāni: rāga, pratigha, tyāna-middha, uddhatyakaukṛtya), và triền 纏, chỉ mười triền phược (mười thứ quấn chặt, tức mười tùy phiền não). Htr.: chướng và cái triền 障及蓋. Skt. nivaraṇaparyutthāna.

10 Htr., bố thí, điều phục, tịch tĩnh, thi-la, chính cần, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí, ba-lamật-đa 布施調伏。寂靜尸羅安忍正勤靜慮般若方便善巧。妙願力智波羅蜜多. Ckh., bố thí, điều ý, tự tổn, giới, nhẫn, nhất tâm, trí tuệ, thiện quyền 布施調意自損戒忍精進一心智慧。善權. VKN: dānadamaniyama-57

nhẫn bất khởi vốn vô sở đắc.11 Các ngài có thể tùy thuận mà quay bánh xe không thối chuyển;12 có khả năng giải thích mọi hiện tượng;13 biết rõ căn tính của mọi chúng sinh, bao trùm cả đại chúng14 mà đắc pháp vô úy.15 Các ngài tu dưỡng tâm bằng saṃyamaśīlakṣāntivīryadgyānaprajñopāyaniryā-taiḥ. 11 VKN: anupalaṃbhānutpattikadharmakṣāntisamanvāgataiḥ. CDM.: "Triệu nói, ..., có khả năng lãnh thọ thật tướng, nên nói là nhẫn.

" VCS., dẫn Thanh Biện: "Theo thế

tục, nói là hữu; theo thắng nghĩa, nó là không. Không, cho nên không có gì để nắm bắt (=vô sở đắc). Quán sát, pháp vốn là không, thì đâu có sự sinh khởi. Quán sát sự không sinh khởi này mà phát khởi quán trí để chấp nhận (= quán trí nhẫn); do đó, nói là vô sở đắc bất khởi pháp nhẫn." 12 Bất thối luân 不退輪; Lth., a-duy-việt trí pháp luân 阿惟越智法輪; VMK: avaivarttika-dharmacakrapravarttakaiḥ. Htr., tùy chuyển bất thối pháp luân 隨轉不退法輪. 13 Thiện giải pháp tướng 善解法相; Htr., đắc vô tướng diệu ấn 得無相妙印. VMK: alakṣaṇamudrā-mudritaḥ, được ghi dấu bằng dấu ấn vô tướng. VCS.: có hai loại diệu ấn, 1. có sai biệt, chỉ ba pháp ấn, chung cả Đại & Tiểu thừa: các hành vô thường, Niết-bàn tịch tĩnh, các pháp vô ngã; 2. diệu ấn không sai biệt: dấu ấn của các pháp là lý vô tướng. 14 Cái chư đại chúng 蓋諸大眾; CDM., Thập nói: theo bản Phạn, đọc là chúng bất năng cái 眾不能蓋, đại chúng không thể che lấp. VMK: sarvaparṣadanabhibhūta. Htr.: nhất thiết đại chúng sở bất năng phục 一切大眾所不能伏, không thể bị khuất phục bởi bất cứ chúng hội nào. 15 vô sở úy 無所畏; Skt. vaiśāradya, sự không bối rối và sợ 58

QUỐC ĐỘ PHẬT

công đức và trí tuệ, lấy đó điểm trang cho thân tướng thù thắng, vứt bỏ mọi thứ trang sức thế gian. Thanh danh lồng lộng của các ngài cao hơn núi Tu-di.16 Tín tâm của các ngài thâm sâu17 kiên cố như kim cương. Bảo vật chính Pháp của các ngài lấp lánh soi rọi, và tuôn xuống những trận mưa cam lộ.

18 Âm thanh của các ngài vi diệu bậc nhất trong mọi thứ âm thanh. Các ngài thâm nhập duyên khởi, đoạn trừ các tà kiến, không còn tập khí tàn dư của hai biên kiến hữu và vô.19 Các ngài tuyên dương chính Pháp một cách không sợ hãi như sư tử gầm rống; những điều được thuyết giảng vang dội như sấm. Không thể đánh giá các ngài vì hãi trước đám đông, sự trầm tĩnh, tự tin trước đám đông. Có bốn vô sở úy của Bồ-tát (bodhisattvānāṃ catvāri vaiśāradyāni), và bốn vô sở úy của Phật (catvāri tathāgatasya vaiśrādyāni) khác nhau. 16 Htr.: vượt trên cả Đế Thích (Skt. Śakradevānām Indra, Chúa tể các thiên thần). VMK: meruśikharābhyudgata. 17 Thâm tín 深信. Htr.: ý lạc 意樂. Skt. āśaya, ý hướng cao thượng, xu hướng tinh thần/tâm linh cao thượng. 18 Htr. chú cam lộ vũ 澍甘露雨. VKN: amṛtajalasaṃpravarṣakaiḥ, tuôn mưa dòng nước bất tử (cam lộ).

19 Htr.: dĩ đoạn nhị biên kiến tập tương tục 已斷二邊見習相續 "cắt đứt dòng tương tục của tập khí kiến chấp nhị biên.

" VKN: antānantadṛṣṭivāsanānusandhisamucchinnaiḥ, đã cắt đứt chuỗi tiếp nối của tập khí của kiến chấp về hữu biên và vô biên.

các ngài vượt ngoài sự đánh giá.20 Các ngài tích lũy kho tàng Chính Pháp như những thuyền trưởng trên biển cả.

21 Các ngài tinh thông nghĩa lý thâm diệu của các Pháp; hiểu rõ chỗ đi và đích đến của chúng sinh22 cũng như các sở hành của tâm tư của chúng. Các ngài đã đạt gần trí tuệ tự tại của chư Phật,23 sở đắc mười lực,24 vô úy,25 và mười tám bất 20 Htr., bất khả xứng lượng quá xứng lượng cảnh 不可稱量過稱量境, không thể ước lượng, đã vượt ngoài cảnh giới ước lượng. VKN: antalyātulya-samatikrāntaiḥ, 21 VKN: dharmaratnaprajñāsamudanītamahārthavāhaiḥ, thủ lãnh của đại thương đội tích lũy trí tuệ trân bảo của pháp.

22 Vãng lai sở thú 往來所趣. Htr.: Hữu thú vô thú ý lạc sở quy 有趣無趣意樂所歸, chỗ quay về của ý lạc hữu thú và vô thú. VKN: āgatisattvāśayamatim-anupraviṣṭạñānaviṣayibhiḥ, hiểu rõ tâm tư của chúng sinh cùng với định hướng của chúng, thâm nhập cảnh vực của nhận thức. VCS.: "Thanh Biện giải, theo thế tục đế thì hữu; theo thắng nghĩa đế thì là vô. Chỗ quay về rốt ráo của hai nẽo thú (hướng) này chính là lý chân không." 23 Htr.: hoạch vô đẳng đẳng Phật trí quán đỉnh 獲無等等佛智灌頂, được đăng quang lên địa vị Phật trí tối thượng siêu việt. VKN: asamasamabuddhajñānābhiṣiktaiḥ. 24 Mười lực, mười năng lực siêu việt của Như lai, Skt. tathāgata-daśabalāni 如來十力.

25 Vô sở úy, đây chỉ bốn vô sở úy của Như lai, Skt. catvāri tathāgatasya vaiśāradyāni 如來四無所畏.

QUỐC ĐỘ PHẬT

cộng.26 Tuy đã đóng chặt cánh cửa dẫn xuống các cõi bất hạnh,27 các ngài vẫn hiện thân trong năm đường làm vị đại lương y để điều trị các thứ bệnh, theo bệnh mà cho thuốc khiến cho bình phục; thành tựu vô biên công đức, trang hoàng vô lượng cảnh giới chư Phật. Mỗi chúng sinh đều được lợi ích lớn khi nhìn thấy và được nghe các ngài, vì hành vi của các ngài đều không vô ích. Các ngài đã thành tựu đầy đủ công đức như vậy. Danh xưng của các ngài là: Đẳng Quán Bồ-tát,28 Bất Đẳng Quán Bồ-tát,29 Đẳng Bất Đẳng Quán Bồtát,30 Định Tự Tại Vương Bồ-tát,31 Pháp Tự Tại Vương Bồ-tát, 32 Pháp Tướng Bồ-tát, 33 Quang 26 Chỉ 18 pháp đặc hữu, bất cộng, của Phật; Skt. aṣṭādaśa āveṇikā buddhadharmāḥ 十八不共佛法.

27 Htr., đã dẹp bỏ tất cả cõi định hướng bất hạnh thấp kém, đã vượt khỏi hầm hố nguy hiểm. VKN: sarvāpāyadurgativinā-pātokṣiptaparikhaiḥ. 28 Htr., nt., Đẳng Quán 等觀. Ckh., Chính Quán 正觀; VKN: Samadarśin; Cf. Bodhisattva-bhūmi. 29 Ckh., không có.

30 Htr. nt., Đẳng Bất Đẳng Quán 等不等觀. Ckh., Kiến Chính Tà 見正邪. VKN: Samaviṣamadarśin (thấy sự bình đẳng và không bình đẳng).

31 Htr., Định Thần Biến Vương 定神變王. Ckh., Định Hóa Vương 定化王. VKN: Samādhi-vikurvaṇarāja. 32 Ckh.

= Htr.: Pháp Tự Tại 法自在. VKN: Dharmeśvara; Cf. Saddharma-puṇḍarīka, Lalitavistara. 61

Tướng Bồ-tát, 34 Quang Nghiêm Bồ-tát, 35 Đại Nghiêm Bồ-tát,36 Bảo Tích Bồ-tát,37 Biện Tích Bồtát, 38 Bảo Thủ Bồ-tát, 39 Bảo Ấn Thủ Bồ-tát, 40 Thường Cử Thủ Bồ-tát,41 Thường Hạ Thủ Bồ-tát,42 Thường Thảm Bồ-tát, 43 Hỷ Căn Bồ-tát, 44 Hỷ 33 Ckh.: Pháp Tạo 法造. Htr.: Pháp Tràng 法幢. VKN: Dharmaketu; Cf. Lalitavistara. 34 Ckh.: Quang Tạo 光造. Htr.: Quang Tràng 光幢. VKN: Prabhāketu.

35 Ckh.: Quang Tịnh 光淨. Htr.: Quang Nghiêm 光嚴. VKN: Prabhāvyūha; Cf. Lalitavistara. 36 Ckh.: Đại Tịnh 大淨. Htr.: Đại Nghiêm 大嚴. VKN: Mahāvyūha; Gaṇḍvyūha, Saddharmapuṇḍrīka, Lalitavistara.

37 Ckh.: Bảo Tích 寶積, kể sau Biện Tích. Htr.: Bảo Phong 寶峰. VKN: Ratnakūṭa; Cf. Kaśyapa-parivarta, Madhyānta-vibhaṅga, Śikṣasamuccaya. 38 Ckh.

= Lth. Htr.: Biện Phong 辯峰. VKN: Pratibhānakūṭa; Cf. Mahāvyutpatti. 39 Ckh., Bảo Chương 寶掌. Htr.

= Lth. VKN: khuyết.

40 Ckh.

= Lth.

= Htr. VKN: Ratmamudrāhasta (Bảo Ấn Thủ, tay cầm bửu ấn); Cf. Mahāvyutpatti. 41 Ba bản đồng. VKN: Nityotkṣiptahasta; Cf. Mahāvyutpatti.

42 Ba bản Hán đồng. VKN: Nityotpalakṛtahasta. 43 Ckh.

= Lth. Htr.: Thường Diên Cảnh 常延頸.VKN: Nityotkaṇṭhita (Thường duổi cổ = thường than khóc). 44 Ckh., hai Bồ-tát: Thường Tiếu 常笑, Hỷ Căn 喜根. Htr.: Thường Hỷ Căn 常喜根. VKN: Nityaprahasita-62

QUỐC ĐỘ PHẬT

Vương Bồ-tát, 45 Biện Âm Bồ-tát, 46 Hư Không Tạng Bồ-tát,47 Chấp Bảo Cự Bồ-tát,48 Bảo Dõng Bồ-tát, 49 Bảo Kiến Bồ-tát, 50 Đế Võng Bồ-tát, 51 Minh Võng Bồ-tát, 52 Vô Duyên Quán Bồ-tát,53 pramuditendriya (Căn Thường Hoan Hỷ Vi tiếu) . 45 Ckh.

= Lth. Htr.: Thường Hỷ Vương 常喜王. VKN: Prāmodyarāja; tiếp theo là Devarāja, khuyết trong bản Ckh. & Lth; Htr.: Thiên Vương 天王 (Cf. Saddharmapuṇḍrīka), liệt kê sau Huệ Phong, xem cht. 56 dưới. 46 Ckh.: Chính Nguyện Chí 正願至. Htr.: Vô Khuất Biện 無屈辯. VKN: ba vị Bồ-tát: Devarāja (Thiên Vương, Cf. Saddharmapuṇḍrīka), Praṇidhiprayātaprāpta (Đạt Sở Nguyện), Pratisaṃvitpraṇādaprāpta (Đạt Âm Thanh Biện Tài).

47 VKN: Gaganagaṃja.

48 Lth.

= Htr. Ckh.: Bảo Thậm Trì 寶甚持. VKN: Ratnolkādhārin.

49 Ckh.: Bảo Thủ 寶首. Htr.: Bảo Cát Tường 寶吉祥. VKN: hai Bồ-tát, Ratnavīra, Ratnaśrī (Cf. Sukhavatī-vyūha). 50 Ckh.: Bảo Trì 寶池 (Ratnanadī?). Htr.: Bảo Thí 寶施. VKN: Ratnanandin.

51 Ckh.: Bảo Thủy 寶水 (Ratnajala?). Htr.: Đế Võng 帝網. VKN: Indrajālin.

52 Ckh.: Thủy Quang 水光 (Jalaprabhā). Htr.: Quang Võng 光網. VKN: Jālinīprabha; Cf. Mahāvutpatti. 53 Ckh.: Xả Vô Nghiệp 捨無業. Htr.: Vô Chướng Tĩnh Lự 無障靜慮 (Anāvaraṇadhyāyin?). VKN: Anārambaṇadhyāyin; Cf. Aṣṭasāha-srikā, Gaṇḍvyūha, Śikṣasamuccaya.

Huệ Tích Bồ-tát, 54 Bảo Thắng Bồ-tát, 55 Thiên Vương Bồ-tát,56 Hoại Ma Bồ-tát,57 Điện Đức Bồtát,58 Tự Tại Vương Bồ-tát,59 Công Đức Tướng Nghiêm Bồ-tát,60 Sư Tử Hống Bồ-tát,61 Lôi Âm Bồ-tát, 62 Sơn Tương Kích Âm Bồ-tát, 63 Hương Tượng Bồ-tát, 64 Bạch Hương Tượng Bồ-tát, 65 54 Ckh.: Trí Tích 智積. Htr.: Huệ Phong 慧峰. VKN: Prajñākūṭa, Cf. Saddharmapuṇḍrīka. 55 Ckh.: khuyết (?). Htr.: khuyết. VKN: Ratnajāha. 56 Ckh.: Đăng Vương 燈王 (Dīparāja?). Htr.: Thiên Vương 天王 (Devarāja, xem cht. 45 trên). VKN: Khuyết. 57 Ckh.: Chế Ma 制魔. Htr.

= Lth.: Hoại Ma 壞魔. VKN:

Mārapramardin.

58 Ckh., hai Bồ-tát: Tạo Hóa 造化, Minh Thí 明施 (Vidyādana?). Htr.: Điện Thiên 電天. VKN: Vidyuddeva. 59 Ckh.: Thượng Thẩm 上審 (?). Htr.: Hiện Thần Biến Vương 現神變王. VKN: Vikurvaṇarāja.

60 Ckh.: Tướng Tích Nghiêm 相積嚴. Htr.: Phong Tướng Đẳng Nghiêm 峰相等嚴. VKN: Lakṣaṇa-kūṭa & Lakṣṇakūṭa-samatikrānta.

61 Ckh.: Sư Tử Lôi Âm 師子雷音. Htr.

= Lth.: Sư Tử Hống

師子吼 & Vân Lôi Âm 雲雷音. VKN:

Siṃhaghoṣābhigarjitasvara.

62 Xem cht. 61 trên.

63 Ckh.: Thạch Ma Vương 石磨王. Htr.: Sơn Tương Kích Vương 山相擊王. VKN: Śailaśikharasaṃghaṭṭanarāja. 64 Ckh.: Chúng Hương Thủ 眾香手. Htr. = Lth.: Hương

Tượng 香象. VKN: Gandhahastin; Aṣṭasāhasrikā, 64

QUỐC ĐỘ PHẬT

Thường Tinh Tấn Bồ-tát,66 Bất Hưu Tức Bồ-tát,67 Diệu Sinh Bồ-tát,68 Hoa Nghiêm Bồ-tát,69 Quán Thế Âm Bồ-tát, 70 Đắc Đại Thế Bồ-tát, 71 Phạm Võng Bồ-tát, 72 Bảo Trượng Bồ-tát, 73 Vô Thắng Bồ-tát,74 Nghiêm Độ Bồ-tát,75 Kim Kế Bồ-tát,76 Sukhavatī-vyūha, Sphuṭārtha, Mahāvyutpatti. 65 Ckh.: Chúng Thủ 眾手. Htr.: Đại Hương Tượng 大香象. VKN: Gajagandhahastin.

66 Ckh.; Thường Ứng 常應. Htr. = Lth.: Thường Tinh Tấn 常精進. VKN: Satatodyukta.

67 Ckh.: Bất Trí Viễn 不置遠. Htr. Bất Xả Thiện Ách 不捨善軛. VKN: Anikṣiptadhura; Cf. Saddharmapuṇḍrīka, Sukhavatīvyūha.

68 Ckh.: Thiện Ý Gián 善意諫; Htr.: Diệu Huệ 妙慧; VKN: Sumatin; khuyết trong bản Lth. Htr. = Lth.: Diệu Sinh 妙生;

VKN: Sujāta; khuyết trong bản Ckh. 69 Liên Hoa Tịnh 蓮華淨. Htr.: ba Bồ-tát: Liên Hoa Thắng Tạng 蓮花勝藏; Tam-ma-địa Vương 三摩地王, Liên Hoa Nghiêm 蓮花嚴. VKN: Padmaśrīgarbha. 70 Ckh., Khuy Âm 闚音, kể sau Đại Thế Chí. Htr.: Quán Tự Tại 觀自在. VKN: Avalokiteśvara. 71 Ckh.: Đại Thế Chí 大勢至. Htr. = Lth.: Đắc Đại Thế Chí

得大勢. VKN: Mahāsthāmaprāpta. 72 Ckh.: hai Bồ-tát: Phạm Thủy 梵水 (Brahmajala), Trích Thủy 滴水. Htr.

= Lth.: Phạm Võng 梵網. VKN: Brahmajālin.

73 Ckh.: Bảo Tràng 寶幢菩薩. Htr. = Lth.: Bảo Trượng 寶杖

菩薩. VKN: Ratnayaṣṭin; Cf. Lalitavistara. 74 Ckh.: Thắng Tà 勝邪菩薩. Htr.: hai Bồ-tát: Vô Thắng 無 65

Châu Kế Bồ-tát,77 Di-lặc Bồ-tát,78 Văn-thù-sư-lợi Pháp vương Tử Bồ-tát.79 Cả thảy là ba mươi hai ngàn vị như vậy.

Ngoài ra còn có mười ngàn Phạm thiên,80 như Đại Phạm thiên Thi-khí,81 từ nhiều cõi bốn thiên hạ khác82 về chỗ Phật để nghe Pháp.

Có mười hai ngàn Thiên đế cũng từ nhiều cõi bốn thiên hạ khác về dự hội.

Và các loài có đại-oai-lực khác như Chư thiên, Long thần, Dạ-xoa, Càn-thát-bà, A-tu-la, Ca-lâu-勝, Thắng Ma 勝魔. VKN: Mārajita. 75 Hán đồng nhất: Nghiêm Độ 嚴土. VKN: Kṣetrālaṃkṛta. 76 Ckh.: Kim Kết 金結. Htr. Kim Kế 金髻. VKN, hai Bồtát: Maṇiratnacchatra (Ma-ni Bảo Cái), Suvarṇacūḍa. 77 Ckh.: Châu Kết 珠結. Htr.: Châu Kế 金髻. VKN: Maṇicūḍa; Cf. Mahāvyutpatti, Lalitavistara. 78 Ckh.

= Htr.: Từ Thị 慈氐. VKN: Maitreya.

79 Ckh.: Nhu Thủ 濡首. Htr.: Diệu Cát Tường 妙吉祥. VKN: Mañjuśrī-kumārabhūta.

80 Ckh.: vạn Bà-la-môn 萬婆羅門.

81 Thi-khí 尸棄, Skt. Śikhin. Ckh.: Biên Phát 編髮 (Jāṭi). Htr.: Trì Kế 持髻 (Śikhin). VKN: Jaṭībrahma. 82 Lth.: dư tứ thiên hạ 餘四天下. VKN: anekacaturmahādvīpā. Bốn đại châu và núi Tu-di tạo thành một thế giới. Đây chỉ cho có nhiều thế giới như vậy. Ckh.: tứ phương cảnh giới 四方境界. Htr.: Vô ưu tứ đại châu giới 無憂四大洲界 (Aśoka-caturmahādvīpa?)

QUỐC ĐỘ PHẬT

la, Khẩn-na-la và Ma-hầu-la-già cũng về dự. Về dự hội còn có nhiều tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu-bàtắc, ưu-bà-di. Bấy giờ Phật nói pháp cho vô lượng trăm nghìn đại chúng đang cung kính vây quanh. Như ngọn núi Tu-di83 nổi lên giữa đại dương, Phật ngồi ung dung trên tòa sư tử bằng các loại trân bảo,84 chói lọi che trùm tất cả các đại chúng đang đến. Lúc bấy giờ con trai của một vị trưởng giả, tên Bảo Tích,85 cùng với năm trăm người con của các trưởng giả86 khác cầm năm trăm tàn lọng được trang hoàng bằng bảy loại ngọc quí, đi đến chỗ 83 Htr.: đại bảo Diệu cao sơn vương 大寶妙高山王. VKN: Sumeru-parvatarāja.

84 Hán: chúng bảo sư tử chi tòa 眾寶師子之座. Htr.: đại sư tử thắng tạng chi tòa 大師子勝藏之座. VKN: śrīgarbhasiṃhāsana, tòa sư tử làm bằng kho tàng công đức cát tường. 85 Trưởng giả tử danh viết Bảo Tích 長者子名曰寶積 (Ngài Bảo Tích này có thể không đồng nhất với vị Bồ-tát liệt kê đoạn trên, xem cht. 37). Htr.: Li-thiếp-tì chủng danh viết Bảo Tính 離呫毘種名曰寶性; Ckh.: trưởng giả tử danh Lalân-na-kiệt 羅鄰那竭, Hán dịch Bảo Sự 寶事. VKN: Ratnākara-bodhisattva-licchavikūmāra, Bồ-tát Ratnākara, một thiếu niên người Licchavi. CDM.: "Triệu nói, Bảo Tích cũng là Pháp thân Đại sỹ, thường cùng Tịnh Danh (Duyma-cật) đến chỗ Như lai, cùng hoằng truyền đạo giáo. "

86 Lth.

= Ckh.: trưởng giả tử 長者子. Htr.: đồng tử 童子. VKN: kumāra.

Phật, đầu mặt lễ sát chân Phật, rồi mỗi người dâng tàn lọng ấy cúng dường Phật. Do thần lực siêu việt của Phật, tất cả số tàn lọng đó tập hợp thành một cái duy nhất che rợp cả ba nghìn đại thiên thế giới. Chiều kích dài rộng của các thế giới này thảy đều ánh hiện trong đó. Và trong ba nghìn đại thiên thế giới này, hết thảy núi Tu-di, núi Tuyết,87 núi Mụcchân-lân-dà, núi Ma-ha-mục-chân-lân-đà,88 Hương sơn, Bảo sơn, Hắc sơn,89 núi Thiết vi, núi Đại Thiết vi,90 cùng với biển, sông, suối, mặt trời, mặt trăng, các vì tinh tú, cung điện chư thiên, cung điện các rồng, cung điện các tôn thần; tất cả đều ánh hiện trong lọng báu. Và khắp trong mười phương, chư Phật, và chư Phật đang thuyết pháp cũng thảy đều ánh hiện trong đó.

Khi đại chúng được chứng kiến thần lực của Phật, đều tán dương sự kiện hy hữu chưa từng thấy, cùng chắp tay lễ Phật và chiêm ngưỡng tôn nhan không rời mắt.

87 Tuyết sơn 雪山; VKN: Himavan.

88 Mục-chân-lân-dà, Ma-ha-mục-chân-lân-đà 目真鄰陀山摩訶目真鄰陀; VKN: Mucilinda-mahāmuci-linda. 89 Hương sơn, Bảo sơn, Kim sơn, Hắc sơn 香山寶山金山黑山. VKN: Gandha-mādana-ratna-parvata

90 Thiết vi, Đại Thiết vi 鐵圍山大鐵圍山; Htr.: Luân vi, Đại Luân vi 輪圍山。大輪圍山. VKN: Cakravāḍamahācakravāḍā. 68

QUỐC ĐỘ PHẬT

Rồi thì, Bảo Tích, con trai của trưởng giả, đến trước Phật, đọc bài kệ ca ngợi:

Con kính đảnh lễ Ngài,

Vị dẫn đạo chúng sinh bằng con đường tịch tĩnh.91

Mắt trong vắt, dài rộng như sen xanh; Tâm tịnh, đã vượt qua các thiền định;92 Lâu dài tích chứa nghiệp thanh tịnh, Danh xưng không thể lường;93

91 Đạo chúng dĩ tịch 導眾以寂; CDM.,

"Thập nói: theo

Phạn bản, gọi là tịch đạo 寂道, tức bát chính đạo. Triệu nói: Tịch, chỉ cho đạo vô vi tịch diệt. " Htr..: khai đạo hi di tịch

lộ giả, "vị khai mở con đường tịch tĩnh (tức an bình), bằng phẳng.

" VKN: vandāmi tvā śramaṇaśāntipathapraṇetuṃ, "con kính lễ Ngài, vị Sa-môn chỉ thị con đường tịch tĩnh. 92 Htr.: "đã chứng đệ nhất tịnh ý lạc, và thắng sa-ma-đà 勝奢摩陀 đã đến bờ bên kia." Lth.: tâm tịnh 心淨 = Htr.: tịnh ý lạc 淨意樂. Ý lạc (Skt. āśaya), hay tâm tư hướng đến chúng sinh, thuần tịnh bậc nhất; tức là, tâm tư Phật chỉ hướng đến một đối tượng thuần nhất, là sự lợi lạc của chúng sinh. Sa-ma-đà, Hán cũng thường âm là xa-ma-tha (Skt. śamatha), dịch là chỉ 止, sự lắng đọng, đình chỉ tạp niệm; thường tu tập với tì-bát-sa-na (Skt. vipaśyanā), Hán gọi là tu tập chỉ quán. VKN: śuddhāśayā śamathapāramitāgraprāpta, bằng tịnh ý lạc, Ngài đã chứng đắc tối thắng tĩnh chỉ và ba-la-mật.

93 Xứng vô lượng 稱無量. Htr.: hoạch đắc quảng đại thắng danh văn 獲得廣大勝名聞, "Có được danh tiếng rộng lớn." VKN: viśālaguṇāprameya, có vô lượng công đức rộng lớn. 69

Đã thấy Đại Thánh, bằng thần biến,94 Hiện khắp mười phương vô lượng cõi; Trong đó, chư Phật diễn nói Pháp; Hết thảy hội chúng đều thấy nghe. Pháp lực Pháp vương siêu quần sinh; Ban tài sản Pháp ban cho tất cả. 95

Khéo hay phân biệt các pháp tướng, Mà đệ nhất nghĩa chẳng dao động;96 Vị đã được tự tại trong các pháp; Nên con đảnh lễ Pháp vương này.97 Thuyết pháp hữu, không phi hữu; Bởi do nhân duyên các pháp sinh. Vô ngã, không tác, không người thọ. Nhưng nghiệp thiện ác không hề mất. Bắt đầu dưới cội bồ-đề đánh bại Ma, Được cam lộ diệt,98 thành giác đạo.99 94 Thần biến 神變, tức thần thông biến hóa. 95 VKN: dharmeṇa te jitam idaṃ varadharmarājyaṃ/ dharmaṃ dhanaṃ ca dadase jagato jitāre/ "Ngài đã ban cho thế gian chính pháp, tài sản, và cả vương quốc chính pháp tối thượng này được chinh phục bằng chính pháp." 96 Htr.: "Quán sát đệ nhất nghĩa mà đánh bại các oán địch." VKN: paramārthadarśin, vị đã thấy chân lý tối thượng. 97 VKN: dharmeśvaraṃ śirasi vandāmi dharmarājam, "Con

cúi đầu kính lạy đấng Pháp vương, là vị Chủ tể của Pháp." 98Cam lộ diệt 甘露滅; CDM.,

"Thập nói: theo Phạn bản, nói là "tịch diệt cam lộ", tức thật tướng pháp.

" VCS.: "Diệt, chỉ

Niết-bàn. Giống như thuốc cam lộ, uống vào thì được bất tử. 70

QUỐC ĐỘ PHẬT

Đã không tâm ý, không thọ hành,100 Mà lại chiết phục các ngoại đạo.101 Ba lần chuyển luân trong Đại thiên; Pháp luân bản lai thường thanh tịnh, Trời, người đắc đạo, do đây chứng; Tam bảo do đó hiện thế gian. Bằng Pháp mầu này cứu chúng sinh; Đã thọ, không thối, thường tịch nhiên.102 VKN: amṛtaśāntavara, "tối thượng tịch tĩnh của cam lộ bất tử."

99 Giác đạo thành 覺道成, thành tựu đạo giác ngộ, thành Phật. Htr.: (đắc) thắng bồ-đề 得勝菩提. VCS.: "Chứng đắc chân trí vượt quá hàng Nhị thừa nên nói là thắng bồ đề." VKN: agrabodhi, sự giác ngộ tối thượng." 100 Không thọ hành 無受行; CDM., "Thập nói: không có

thọ, tưởng, hành... Triệu nói: thọ, đây chỉ ba thọ. " VCS.,

"Thọ, tức sự lãnh nạp (=cảm nghiệm). Hành, tức sự duyên lự (=tư duy về đối tượng). " Ckh.: "Bằng không tâm ý mà hiện hành.

" Htr.: "Trong đó, không phải là hành (xứ) của tâm ý, và thọ.

" VKN: yasminn avedita cittamanaḥpracārā, trong đó không có cái gì được tri giác, không phải là hành xứ của tâm ý. Xem thêm cht. dưới. 101 Htr.,

"Ngoại đạo, tà sư không thể thăm dò. " VCS., dẫn

Thanh Biện: "Cam lộ tịch diệt mà Phật chứng vốn là không, vô sở hữu, không phải cảnh vực của tâm ý, nên các ngoại đạo không thể thăm dò ước lượng nỗi. " VKN: yasmin

avedita na cittamanaḥpracārā, sarva-kutīrthiganāśca na yānti gāham, "nơi mà không có gì được cảm thọ, không có những hiện hành của tâm và ý; nơi sâu thẳm ấy, tất cả các chúng ngoại đạo không thể đi đến" .

Là bậc đại y vương diệt trừ lão, bệnh, tử. Con đảnh lễ công đức vô biên của biển Pháp. Chê, khen chẳng động,103 như Tu-di; Lòng từ trải rộng cho người hiền lẫn kẻ ác.104 Tâm hành bình đẳng như hư không, Ai nghe mà không kính phục con người cao quý105 này?

Nay dâng Thế Tôn lọng hèn mọn,106 Trong đó, ánh hiện cho con Tam thiên giới; Với cung điện Trời, rồng, quỷ thần, Càn-thát-bà lẫn của Dạ-xoa;

Và hết thảy mọi vật trên thế gian. 102 Hán: nhất thọ bất thối thường tịch nhiên 一受不退常寂然. Htr.: vô tư vô bố thường an tịch 無思無怖常安寂, không tư lự, không kinh sợ, thường an ổn tịch tĩnh. VKN: ye tubhya dharmaratanena vinīta samyak/ teṣān akalpana punar madate praśānta/ "những ai đã được chế ngự chân chính bằng pháp bảo này, họ lìa phân biệt, lại thường an vui, tịch tĩnh."

103 Htr.: "tám pháp không làm lay động. " Tức chỉ tám thế

gian pháp 八世法 (aṣṭau lokadharmāḥ), đắc, thất, danh dự, thất sủng, vinh quang, sỉ nhục, khổ, lạc. 104 VKN: duḥśīlaśīlavati, với người ác giới cũng như có giới.

105 Nguyên Hán: nhân bảo 人寶, bảo vật cho loài người. Htr.: "vị Năng nhân này.

" VKN: sattvaratana, bảo vật của chúng sinh.

106 Từ đây trở xuống, gồm 2 bài kệ trong các bản Hán, không có trong VKN.

QUỐC ĐỘ PHẬT

Đấng Mười lực từ tâm hiện biến hóa; Đại chúng thấy việc hy hữu, tán thán Phật. Nay con đảnh lễ đấng Chí tôn trong ba cõi. Đại chúng quy ngưỡng Đại Pháp vương, Tâm tịnh, quán Phật, ai cũng vui. Mỗi người tự thấy Phật trước mặt; Ấy do thần lực pháp bất cộng.107 Phật bằng một âm diễn thuyết Pháp; Chúng sinh tùy loại đều hiểu được; Đều nói Thế tôn cùng tiếng của mình; Ấy do thần lực pháp bất cộng. Phật bằng một âm diễn thuyết Pháp; Chúng sinh mỗi mỗi theo chỗ hiểu, Đều được thọ hành, đại lợi ích;108 Ấy do thần lực pháp bất cộng.109 Phật bằng một âm diễn thuyết Pháp; Có kẻ nghe sợ, có kẻ vui, Có kẻ chán bỏ, kẻ hết nghi; Ấy do thần lực pháp bất cộng. 107 Bất cộng pháp; Htr., bất cộng tướng. VKN: āveṇikabuddhalakṣaṇa, các yếu tánh đặc thù của Phật. Các bài kệ từ đây trở xuống khuyết trong bản Ckh. 108 CDM., Triệu nói: "tùy theo sở thích mà thọ lãnh; tùy theo chỗ thọ lãnh mà thực hành; tùy theo sự thực hành mà được lợi ích."

109 Bài kệ này tương đồng trong Lth. & Htr., không có trong VKN.

Cúi lạy đấng Mười lực, Đại tinh tấn; Cúi lạy đấng đã đạt vô sở úy; Đảnh lễ bậc trụ pháp Bất cộng; Đảnh lễ Đại đạo sư của tất cả; Đảnh lễ đấng dứt mọi trói buộc;110 Đảnh lễ đấng đến bờ bên kia; Đảnh lễ đấng cứu độ thế gian; Đảnh lễ đấng thoát vòng sinh tử. Biết lẽ đến, đi của chúng sinh,111 Thâm nhập vạn pháp, được giải thoát, Không vướng thế gian, như hoa sen, Thường khéo thâm nhập hạnh Không tịch, Thấu đạt pháp tướng không trở ngại; Cúi lạy đấng vô sở y như hư không.112 Đọc kệ xong, Bảo Tích thưa với Phật: "Bạch Thế tôn, năm trăm người con của các 110 VKN: saṃyojanabandhanacchidaṃ, "cắt đứt sự trói buộc của các kết sử."

111 Htr. "Đã thấu rõ định hướng bình đẳng của hữu tình." VKN: satvai samādhānagataṃ gatīgataṃ, đã cùng tận hướng đi quyết định của chúng sinh. 112 Htr.: "Đã diệt trừ tất cả tướng, không còn gì để diệt trừ; hết thảy nguyện đã mãn, không còn gì để nguyện; đấng đại oai thần lực bất tư nghị, đảnh lễ đấng vô sở trụ. " Tiếp theo

bài kệ trên, nói về ba giải thoát môn: Không (śūynatā), Vô tướng (animitta), Vô nguyện (apraṇidhāna). Lth. thiếu 2 nửa bài kệ.

QUỐC ĐỘ PHẬT

trưởng giả113 này đã phát tâm tầm cầu giác ngộ tối thượng chính đẳng chính giác, nguyện được nghe114 sự thanh tịnh của quốc độ Phật. Xin Thế tôn chỉ dạy chúng con những hành tướng tịnh độ của Bồ-tát".115

Phật bảo:

"Lành thay, Bảo Tích! Con đã vì chư Bồ-tát hỏi Như Lai những hành tướng thanh tịnh của quốc độ Phật. Hãy lắng nghe và suy nghĩ. Ta sẽ nói cho con nghe".

Bảo Tích và năm trăm thanh niên trưởng giả chăm chú nghe. Phật dạy:

"Bảo Tích, loại của chúng sinh là quốc độ Phật của Bồ-tát.116 Vì sao như vậy? Vì Bồ-tát tùy theo loại 113 Htr.: đồng tử Bồ-tát 童子菩薩, tức niên thiếu Bồ-tát; VKN: Licchavi-kumāra.

114 Htr.: "Họ thường hỏi con về sự trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật."

115 Bồ-tát tịnh độ chi hành 菩薩淨土之行; CDM, "Biệt bản

nói,

"Phật quốc thanh tịnh chi hành. " Thập nói, "Bản Phạn

nói là thanh tịnh chi tướng.

" Htr.: tịnh Phật độ tướng 淨佛

土相, hình thái (hay yếu tính, đặc tính) của cõi Phật thanh tịnh. VKN: bodhisattvānāṃ buddhakṣetrapariśuddhiṃ, sự (làm) thanh tịnh quốc độ Phật của các Bồ-tát. 116 Ckh.: "Quốc độ của các loài bò sát, đi, thở, loài người, loài vật, là quốc độ Phật của Bồ-tát. " Htr..: "Quốc độ của

hữu tình, là quốc độ Phật trang nghiêm thanh tịnh của Bồtát. " VKN: sattvakṣetraṃ bodhisattvasya, quốc độ chúng 75

chúng sinh được giáo hóa117 mà tiếp nhận quốc độ Phật;118 tùy theo loại chúng sinh được điều phục119 mà tiếp nhận quốc độ Phật; tùy theo loại quốc độ nào thích hợp để chúng sinh thâm nhập trí của Phật mà tiếp nhận quốc độ Phật; tùy theo loại quốc độ nào thích hợp để chúng sinh làm chỗi dậy căn tính của Bồ-tát120 mà tiếp nhận quốc độ Phật. Là vì sao? Vì Bồ-tát tiếp nhận quốc độ thanh tịnh chỉ vì lợi ích của chúng sinh. Ví như một người có thể xây dựng đền đài nhà cửa trên khoảng đất trống, tùy ý không trở ngại; nhưng không thể xây dựng sinh là quốc độ của Bồ-tát.

117 CDM., Thập nói, ..., bản Phạn nói là "tùy theo chúng sinh được giáo hóa nhiều ít.

" Nghĩa là quốc độ rộng hay hẹp

tùy theo số lượng chúng sinh đã được giáo hóa. Htr.: "Tùy theo việc làm tăng trưởng lợi ích cho các hữu tình mà Bồ-tát nhiếp thọ sự trang nghiêm thanh tịnh của quốc độ Phật." VKN: yāvantam bodhisatva satveṣūpacayaṅ karoti tāvad buddhakṣetraṃ parigṛhnāti.

118 Htr. thêm: "Tùy theo các hữu tình cần được điều phục bằng Phật độ nghiêm tịnh nào, tùy theo đó mà nhiếp thọ quốc độ Phật như vậy.

" Lth. và VKN. khuyết.

119 Điều phục 調伏; CDM., Thập nói: bản Phạn nói là tì-ni, nghĩa là khéo léo sửa trị; tức khéo sửa trị khiến chúng sinh dứt ác, hành thiện.

120 Htr.: khởi Thánh căn hành 起聖根行. VCS.: Thánh căn, chỉ bồ-đề tâm. Hoặc chỉ năm căn (tín, tấn, niệm, định, tuệ). Thánh hành, chỉ muôn vạn hành vi của Thánh. VKN: āryākārāṇīndriyāny utpadyante.

QUỐC ĐỘ PHẬT

như vậy ở giữa hư không. Cũng vậy,121 Bồ-tát vì muốn thành tựu chúng sinh mà ước nguyện tiếp nhận quốc độ Phật. Ước nguyện tiếp nhận quốc độ Phật không thể tìm thấy giữa hư không. "Bảo Tích, con nên biết, trực tâm122 là tịnh độ của Bồ-tát.123 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh không dua vạy sẽ tái sinh vào đó.

"Thâm tâm là tịnh độ của Bồ-tát.124 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào có đủ đầy công đức sẽ tái sinh vào đó.

"Bồ-đề tâm là tịnh độ của Bồ-tát.125 Khi Bồ-tát thành Phật, hết thảy chúng sinh tầm cầu Đại thừa sẽ tái sinh vào cõi đó.

121 VKN: ākāśasamān sarvadharmāṃ jñātva yādṛśaṃ icched bodhisattvaḥ sattvaparipākāya buddhakṣetraṃ māpayituṃ,

"biết rằng tất cả các pháp bình đẳng như hư không, nhưng vì để thành thục chúng sinh, Bồ-tát muốn kiến thiết quốc độ Phật."

122 Ckh.: "Bồ-tát do vô cầu đối với quốc độ nên đắc đạo nơi quốc độ Phật.

" Htr.: thuần ý lạc độ 純意樂土. VKN:

ākāśyakṣetra, quốc độ của chí nguyện. 123 Từ đây trở xuống, bản La-thập nói ba tâm; bản Htr. nói bốn quốc độ. Thiện gia hành độ 善加行土 (VKN:prayogakṣetra), thứ ba trong bản Htr., không có tương đương trong bản La-thập.

124 Thứ tư trong bản Htr.: thượng ý lạc độ 上意樂土; Skt. adhyāśayakṣetra, quốc độ của chí nguyện chí thượng. 125 Thứ nhất trong bản Htr.: quốc độ của sự phát khởi bồ đề tâm cao cả; Skt. udāra-bodhicittotpāda. 77

"Bố thí là tịnh độ của Bồ-tát.126 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào có thể ban phát sẽ tái sinh vào đó.

"Trì giới là tịnh độ của Bồ-tát.127 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh tu hành mãn nguyện mười thiện nghiệp đạo sẽ tái sinh vào đó.

"Nhẫn nhục là tịnh độ của Bồ-tát.128 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào trang nghiêm bằng ba mươi hai tướng tốt sẽ tái sinh vào đó. "Tinh tấn là tịnh độ của Bồ-tát.129 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào cần mẫn thực hiện mọi công đức sẽ tái sinh vào đó.

"Thiền định là tịnh độ của Bồ-tát.130 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào nhiếp tâm không tán loạn sẽ tái sinh vào đó.

"Trí tuệ là tịnh độ của Bồ-tát.131 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh có chính định132 sẽ tái sinh vào đó. 126 VKN: dānakṣetra, bố thí độ. Từ đây trở xuống là 6 ba-lamật. VCS., tổng hợp gọi tên là chỉ tức 止息, đình chỉ và dập tắt các chướng ngại (bằng vào tu tập sáu ba-la-mật). 127 VKN: śīlakṣetra.

128 VKN: kṣāntikṣetra.

129 VKN: vīryakṣetra.

130 VKN: dhyānakṣetra.

131 VKN: prajñākṣetra.

132 Chính định, CDM., tức chính định tụ 正定聚, một trong ba tụ (tà định tụ, chính định tụ, bất định tụ). Đạt được chính 78

QUỐC ĐỘ PHẬT

"Bốn vô lượng tâm133 là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào thành tựu từ, bi, hỷ, xả sẽ tái sinh vào đó.

"Bốn nhiếp pháp134 là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồtát thành Phật, chúng sinh nào được nhiếp thọ bởi giải thoát sẽ tái sinh vào đó.135

"Phương tiện là tịnh độ của Bồ-tát.136 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh nào biết diệu dụng phương tiện một cách vô ngại đối với hết thảy các pháp sẽ tái sinh vào đó.

"Ba mươi bảy đạo phẩm137 là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh có đủ niệm xứ, chính cần, thần túc, căn, giác chi, và chính đạo, sẽ trí tuệ nhận thức pháp tướng một cách quyết định. Htr.: nhập chính định 入正定; VCS.: chứng nhập chính định tụ, tức chứng nhập kiến đạo (thấy pháp Chân như). VKN: samyaktvaniyatāḥ sattvāḥ.

133 Ckh.: bốn đẳng tâm 四等心. VKN: catvāry apramāṇāni. 134 Ckh.: bốn ân 四恩. Htr.: bốn nhiếp sự 四攝事; Skt. catvāri saṃgrahavastūni.

135 Ckh.: "bằng huệ thí, nhân ái, lợi người, lợi bình đẳng, cứu giúp tất cả, đoàn kết tất cả mọi người, sẽ sinh vào đó." VKN: sarvavimuktisaṃgṛhītāḥ sattvāḥ, những chúng sinh được đoàn kết bởi mục đích giải thoát. 136 Ckh.: thiện quyền phương tiện 善權方便.Htr.: xảo phương tiện độ 巧方便; Skt. upāyakauśalya. 137 Đạo phẩm 道品; Htr.: bồ đề phần 菩提分; Skt. bodhipakṣa.

tái sinh vào đó.

"Tâm hồi hướng138 là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồtát thành Phật, quốc độ sẽ trang nghiêm đầy đủ công đức cao quí.

"Diễn thuyết để diệt trừ tám nạn139 là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồ-tát thành Phật, quốc độ sẽ không có ba ác, tám nạn.

"Tự mình giữ giới, không phê bình người phá giới, là tịnh độ của Bồ-tát. Khi Bồ-tát thành Phật, quốc độ không nghe danh từ phạm cấm.

"Mười thiện là tịnh độ của Bồ-tát.140 Khi Bồ-tát thành Phật, chúng sinh tái sinh vào đó sẽ không yểu mạng, sẽ giàu có, sống phạm hạnh, nói lời chân xác, ngôn ngữ dịu dàng, quyến thuộc không ly tán vì khéo hòa giải tranh chấp; lời nói tất lợi lạc cho người, không đố kỵ, sân hận, giữ gìn chính kiến.

"Như vậy, Bảo Tích, tùy theo trực tâm ấy mà Bồ-138 Ckh.: Bồ-tát phân lưu pháp hóa 分流法化. Skt. pariṇāmanācitta.

139 Thuyết trừ bát nạn 說除八難 (đọc đúng là nan). Htr.: thiện thuyết tức trừ bát vô hạ 善說息除八無暇; 8 trường hợp khó gặp Phật, khó nghe Pháp, không thể tu tập Phạm hạnh; Skt. aṣṭākṣaṇapraśamadeśnā.

140 Htr.: sự thanh tịnh cùng cực của mười nghiệp đạo thiện. VKN: daśakuśalakarmapathapariśuddhi. 80

QUỐC ĐỘ PHẬT

tát mới có thể phát khởi hành.141 Tùy theo sự phát khởi hành mà được thâm tâm. Tùy theo thâm tâm mà ý được điều phục. Tùy theo sự điều phục ý mà hành được như thuyết. Tùy theo hành như thuyết mà có thể hồi hướng. Tùy theo hồi hướng như vậy mà có thể diệu dụng các phương tiện. Tùy theo phương tiện thích hợp thành tựu chúng sinh. Tùy theo sự thành tựu chúng sinh mà quốc độ Phật thanh tịnh. Tùy theo sự thanh tịnh của quốc độ mà thuyết Pháp thanh tịnh. Tùy theo sự thuyết pháp thanh tịnh mà trí tuệ thanh tịnh. Tùy theo trí tuệ thanh tịnh mà tâm thanh tịnh. Tùy theo tâm thanh tịnh mà hết thảy công đức đều thanh tịnh.142 141 Ckh.: "Hành 行 như vậy thì có danh dự 名譽 như vậy." Htr.: "Do phát bồ-đề tâm mà có thuần tịnh ý lạc. " VKN:

yāvanto boddhisattvasya prayogas tāvanta āśayaḥ, "Bồ-tát gia hành (nỗ lực thực hành) như thế nào thì ý lạc (ý chí hướng thượng) như vậy."

142 Chuỗi thứ tự, Ckh.: hành - danh dự - sinh thiện xứ - thọ phước - phân đức - hành thiện quyền - Phật quốc tịnh nhân vật tịnh - tịnh trí - tịnh giáo - thọ thanh tịnh. Htr.: bồđề tâm 菩提心 - thuần tịnh ý lạc 純淨意樂 - diệu thiện gia hành 妙善加行 - tăng thượng ý lạc 增上意樂 - chỉ tức 止息 - phát khởi 發起 - hồi hướng 迴向 - tịch tĩnh 寂靜 thanh tịnh hữu tình 清淨有情 - nghiêm tịnh Phật độ 嚴淨佛土 - thanh tịnh pháp giáo 清淨法教 - thanh tịnh diệu phước 清淨妙福 - thanh tịnh diệu huệ 清淨妙慧- thanh tịnh diệu trí 清淨妙智 - thanh tịnh diệu hành 清淨妙行 - thanh tịnh 81

"Cho nên, Bảo Tích, nếu Bồ-tát muốn làm thanh tịnh quốc độ, hãy làm thanh tịnh tự tâm. Tùy theo tâm tịnh mà Phật độ tịnh".143

Bấy giờ, nương theo oai thần của Phật, Xá-lợi-phất chợt nghĩ: "Khi tâm của Bồ-tát thanh tịnh thì quốc độ Phật thanh tịnh. Vậy tâm của đức Thế tôn nguyên lai khi còn là Bồ-tát há không thanh tịnh hay sao mà quốc độ Phật này chẳng hề thanh tịnh?"

Phật biết ý nghĩ ấy, nói với Xá-lợi-phất: "Ý ngươi nghĩ sao, mặt trời, mặt trăng há không tịnh chăng khi người mù chẳng thấy chúng?" Xá-lợi-phất đáp:

"Bạch Thế tôn, đó là tại lỗi của người mù chứ không phải tại mặt trời mặt trăng". Phật nói:

"Này Xá-lợi-phất, do bởi tội của chúng sinh nên không thấy vẻ trang nghiêm thanh tịnh của quốc độ Phật; đó không phải do lỗi của Như Lai. Xá-lợitự tâm 清淨自心 - thanh tịnh diệu công đức 清淨諸妙功德 . VKN: prayoga (gia hành) - āśaya (ý lạc) - adhyāśaya (tăng thượng ý lạc) - nidhyapti (thiện quán sát) - pratipatta (hành) - pariṇāmana (hồi hướng) - upāya (phương tiện kṣetrapariśuddhi (quốc độ tịnh). 143 VKN: yādṛśī bodhisattvasya cittapariśuddhiḥ, tādṛśī buddha-kṣetrapariśuddhiḥ sambhavati. 82

QUỐC ĐỘ PHẬT

phất, cõi đất này của Ta thanh tịnh nhưng ngươi không nhận thấy đó thôi".

Khi ấy, Phạm thiên Loa Kế144 nói với Xá-lợi-phất: "Chớ nghĩ rằng quốc độ này không thanh tịnh. Vì sao? Vì tôi thấy quốc độ Phật Thích-ca thanh tịnh, chẳng khác gì cung điện của trời Tự Tại."145 Xá-lợi-phất bảo:

"Tôi thấy cõi này nào là gò nỗng, hầm hố, chông gai, đất đá, núi non, toàn là dơ bẩn". Phạm thiên bảo:

"Là vì tâm của Nhân giả có thấp có cao, chưa y theo tuệ của Phật, nên thấy cõi đất này bất tịnh. Xá-lợi-phất, vì Bồ-tát bình đẳng với hết thảy chúng sinh, thâm tâm thanh tịnh, nương theo trí tuệ của Phật, nên có thể nhìn thấy cõi Phật này thanh tịnh".146

144 Loa Kế Phạm vương 螺髻梵王; Ckh.: Biên Phát Phạm chí 編髮梵志. Htr.: Trì Kế Phạm vương 持髻梵王. VKN: Jāṭī brahmā.

145 Ckh.: Thanh Minh thiên cung 清明天宮. Tự Tại thiên cung 自在天宮; Htr.: Tha Hóa Tự Tại thiên cung 他化自在天宮. VKN: Vaśavarttināṃ devānāṃ bhavanavyūhāḥ. 146 VNK: ye punas te bhadanta śāriputra bodhisattvāḥ sarvasamacittāḥ pariśuddhabuddhajñānāśayās ta imaṃ buddha-kṣetraṃ pariśuddhaṃ paśyanti, thưa Đại đức Xálợi-phất, những Bồ-tát có tâm bình đẳng đối với tất cả chúng sinh, có ý chí hướng thượng nói Phật trí thanh tịnh, 83

Bấy giờ, Phật ấn ngón chân của Ngài xuống đất. Thế giới ba nghìn đại thiên bỗng hóa rực rỡ với muôn vàn châu báu quí hiếm, trang nghiêm như cõi tịnh độ của Phật Bảo Trang Nghiêm,147 được trang hoàng bằng vô lượng công đức mà hội chúng ca ngợi là chưa từng thấy. Hơn nữa, mọi người đều thấy mình được ngồi trên một tòa sen lộng lẫy. Phật nói với Xá-lợi-phất:

"Ông hãy quán sát vẻ thuần tịnh trang nghiêm của quốc độ Phật này".

Xá-lợi-phất thưa:

"Vâng, bạch Thế tôn, đây là những gì con chưa từng thấy và nghe. Nay sự trang nghiêm thanh tịnh của quốc độ thảy đều hiện rõ".

Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-phất:

"Cõi Phật này của Ta thường thanh tịnh như vậy. Nhưng hiển hiện vô lượng các thứ xấu xa uế tạp là để dẫn dắt những người căn trí thấp kém. Cũng giống chư thiên cùng ăn chung một bát bằng báu, tùy theo công đức của người ăn mà màu sắc thức ăn khác nhau.148 Cho nên, Xá-lợi-phất, người có các Bồ-tát ấy thấy quốc độ Phật thanh tịnh. 147 Ckh.: Chúng Bảo La Liệt Tịnh Hảo Như Lai 眾寶羅列淨好如來. Htr.: Công Đức Bảo Trang Nghiêm Phật 功德寶莊嚴佛. VKN: Ratnavyūha-tathāgata.

148 Cf. Trường A-hàm 20 (T1n1, tr. 134a11): chư thiên trên 84

QUỐC ĐỘ PHẬT

tâm thanh tịnh sẽ thấy đất này được trang hoàng bằng các công đức".

Khi Phật hiển hiện toàn vẻ trang nghiêm thanh tịnh của quốc độ này, năm trăm người con của các trưởng giả cùng đi với Bảo Tích chứng vô sinh pháp nhẫn,

149 và tám mươi bốn ngàn người150 phát tâm cầu vô thượng chính đẳng chính giác. Phật thâu lại thần túc, tức thì thế giới trở về hiện trạng cũ. Ba mươi hai ngàn chư thiên và người từng mong cầu quả vị Thanh-văn, nhận biết các pháp hữu vi thảy đều vô thường,151 dứt lìa những cáu bẩn trần lao, được sự minh tịnh của con mắt pháp. Tám ngàn tỳ kheo không còn chấp thủ152 các pháp, dứt sạch các lậu, được ý giải thoát.153 Đao-lợi, với vị có phước nhiều, cơm màu trắng. Vị có phước vừa, cơm màu xanh. Vị ít phước, cơm màu đỏ. 149 Lth. & Htr. đồng: vô sinh pháp nhẫn 無生法忍 (anutpattika-dharma-kṣānti). Ckh.: nhu thuận pháp nhẫn 柔順法忍. VKN: ānulimikī-kṣānti (nhu thuận nhẫn). 150 Htr.: 84.000 loại hữu tình.

151 VKN: anityā vateme sarvasaṃskārā, "Ôi, hết thảy tạo

vật này là vô thường!"

152 Bất thọ chư pháp 不受諸法. CDM.: đạo không dính mắc, đối với pháp, không thọ, không nhiễm. VCS.: không chấp thủ ngã và ngã sở, vì không còn tiếp thọ quả của sinh tử. Xem cht. 150 dưới.

153 Ckh.

= Lth.: lậu tận ý giải 漏盡意解. Htr.: vĩnh viễn dứt sạch các lậu, tâm hoàn toàn được giải thoát 永離諸漏心善 85

解脫. VKN: anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, tâm giải thoát dứt sạch các lậu, không còn chấp thủ. 86

CHƯƠNG HAI

PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO1

Bấy giờ, trong thành Tỳ-da-ly có vị trưởng giả2 tên Duy-ma-cật, đã từng cúng dường vô lượng chư Phật và trồng sâu gốc rễ thiện, chứng đắc vô sinh pháp nhẫn,3 có tài biện thuyết vô ngại,4 hiện du hí thần thông,5 nắm vững các tổng trì, đạt được vô sở úy;6 khuất phục mọi thù nghịch và quấy nhiễu của 1 Ckh.: Thiện quyền phẩm 善權品. Lth.: Phương tiện phẩm 方便品. Htr.: Hiển bất tư nghị phương tiện thiện xảo 顯不思議方便善巧品. VKN: Acintyopāyakauślyaparivarta. 2 Htr.: Bồ-tát thuộc dòng họ Li-thiếp-tì tên là Vô Cấu Xưng 菩薩離呫毘種名無垢稱. VKN: Vimala-kīrti nāma

licchaviḥ.

3 Ckh.: đắc pháp nhẫn 得法忍. VKN: pratilabdhakṣāntiko, vị đã chứng đắc nhẫn.

4 Htr.: đắc diệu biện tài 得妙辯才, sở đắc tài biện thuyết vi diệu; Cf. Đại phẩm Bát-nhã, quyển 8, "Phẩm huyễn thinh";

Đại Bát-nhã kinh, quyển 499. VKN: labdhapratibhāna. 5 Ckh.: thần thông bất hý 神通不戲. VKN: mahābhijñāvikṛḍtaḥ, bằng đại thần thông mà du hý. 6 Đây chỉ 4 vô sở úy của Bồ-tát, bodhisattvānāṃ catvāri vaiśāradyāni.

Ma,7 đã đi vào cửa Pháp sâu thẳm,8 thiện xảo trong trí độ,

9 thông suốt các phương tiện, hoàn thành đại nguyện. 10 Ông biết rõ xu hướng của tâm của chúng11 sinh, có thể phân biệt căn tính bén nhạy hay chậm lụt. Đã từ lâu tâm của ông đã thành thục trong Phật đạo,12 đã quyết định nơi Đại thừa. Mọi hành động của ông đều dựa trên tư duy chân 7 Lth.: hàng ma lao oán 降魔勞怨; Htr.: tồi ma oán lực 摧魔怨力. VKN: nihatamārapratyarhiko.

8 VKN: gambīradharmanayasupraviṣṭaḥ, đã khéo léo đi vào nguyên lý của pháp sâu thẳm.

9 Ckh.: xuất ư trí độ vô cực 出於智度無極. Lth. = Htr.: thiện

ư trí độ 善於智度. VKN: prajñāpāramitā-nirjātaḥ, đã xuất sinh Bát-nhã ba-la-mật. Xem cht. 10 dưới. 10 Ckh.: "Do thiện quyền phương tiện mà thâm nhập rộng rãi vào trong các đạo để thành tựu sở nguyện. " VKN:

prajñā-pāramitānirjātaḥ/ upāyakauśalyagatiṃgataḥ pratibhānasamanvā-gataḥ, "phát xuất từ Bát-nhã ba-la-mật, ông đã vận dụng thông suốt tính linh động của phương tiện, và thành tựu biện tài vô ngại.

11 Hán: minh liễu chúng sinh tâm chi sở thú 明了眾生心之所趣. Ckh.: nhân căn danh đức sinh nhi cụ túc 人根名德生而具足. Htr.: minh liễu hữu tình ý lạc cập hành 明了有情意樂及行.VKN: sattvāśayacaritakuśalaḥ, thiện xảo về các chí hướng và hành vi của chúng sinh.

12 Htr.: trí độ thành biện thuyết pháp thuần thục 智度成辦說法淳熟. VKN: yathāpratyarhadharmadeśakaḥ, sự thuyết pháp của ông thích hợp theo từng đối tượng. 88

PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO

chính.13 An trú trong oai nghi của Phật,14 tâm trải rộng như đại dương.15 Được chư Phật ca ngợi; Đế Thích, Phạm thiên, Thế chủ đều kính phục. Vì để hóa độ nhiều người, bằng vào phương tiện thiện xảo, ông cư trú trong thành Tỳ-da-ly. Bằng gia sản bất tận của mình, ông bao bọc người cùng khổ. Bằng giới thanh tịnh, ông bao bọc người hủy phạm cấm giới. Bằng sự nhu thuận của nhẫn16 ,

ông bao bọc người sân hận hung dữ. Bằng đại tinh tấn,17 ông bao bọc người biếng nhác. Bằng nhất tâm, thiền định, tịch tĩnh,18 ông bao bọc những kẻ có tâm ý tán loạn. Bằng tuệ quyết định,19 ông bao 13 Lth.

= Htr. VKN: kṛtaniścayaḥ kṛtaśramaḥ, quả quyết, kiên trì nổ lực trong mọi hành vi.

14 Ckh.: Phật Thánh thiện hành giai dĩ đắc lập 佛聖善行皆已得立 Lth. & Htr.: trụ Phật oai nghi 住佛威儀. VKN: buddheryāpathapratiṣṭhitaḥ, cử chỉ uy nghi đồng với chư Phật.

15 Ckh.: giác ý như hải. Htr.: nhập tâm huệ hải. VKN: sāgaravarabuddhyanupraviṣṭaḥ, thâm nhập giác huệ bao la như đại dương.

16 Lth.: nhẫn điều hạnh 忍調; Htr..: điều thuận nhẫn 調順忍. VKN: kṣamadamaprāpto.

17 Ckh.: bạch y tinh tấn (avadāta-vīrya = udāta-vīrya?); VKN: uttapta-vīrya, dũng mãnh tinh tấn. 18 Lth.: thiền tịch. Htr.: an trú tĩnh lự, chính niệm, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí. VKN: dhyānasmṛtisamādhisthito. 19 Lth.: quyết định tuệ 決定慧; Htr.: chính quyết trạch 正決擇 . VCS.: chính quyết trạch, chỉ tuệ vô lậu. VKN: 89

bọc những hạng vô trí.20

Tuy là hàng bạch y21 ông vẫn tuân hành mọi luật tắc thanh tịnh của Sa-môn.22 Tuy là cư sỹ ông vẫn tự tại không vướng mắc ba cõi. Tuy thị hiện có vợ con ông luôn sống đời tịnh hạnh.23 Tuy hiện thân giữa các thuộc hạ, vẫn thường vui thú viễn ly.24 Tuy mang ngọc vàng châu báu nhưng trang điểm thân mình bằng tướng hảo.25 Dù thụ hưởng các thức ăn uống nhưng chỉ thưởng thức vị ngon của thiền.26 Đến phường cờ bạc để đưa người vượt thoát. Tiếp nhận dị đạo mà không hủy chính tín. Thông hiểu kinh điển thế gian, nhưng thường hâm prajñāniścayaprāpto, bằng quyết đoán của trí tuệ. 20 Htr.: để nhiếp ích vọng kiến và ác tuệ. VKN: duḥprajñāna, ác huệ.

21 Bạch y 白衣,

"người bận áo trắng,

" chỉ người thế tục.

VKN: avādatavastradhārī.

22 VKN: śramaṇeryāpathasaṃpanna, đầy đủ cử chỉ uy nghi của sa-môn.

23 Phạm hạnh 梵行, Skt. brahmacārī, đời sống tuyệt dục. CDM.: Phạm hạnh, là hạnh thanh tịnh vô dục. 24 Thường lạc viễn ly 常樂遠離, thường vui thú ẩn dật. Skt. vivekacārī.

25 Lth.&Htr., đồng. VKN: sadā ca lakṣaṇaparicchinna, nhưng luôn luôn dứt bỏ ngoại hiện. 26 Thiền duyệt vi vị 禪悅為味. Htr.: tĩnh lự đẳng chí vi vị 靜慮等至為味. VKN: vyānāhāraḥ, thức ăn là hơi thở của thiền, một trong năm loại sinh khí luân lưu trong cơ thể. 90

PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO

mộ Pháp Phật. Ai gặp ông cũng đều kính nể, tôn kính vào hàng bậc nhất.27

Ông giữ chấp trì luật pháp,28 duy trì trật tự dưới trên. Hợp tác hài hòa trong tất cả sự nghiệp buôn bán, tuy cũng gặt hái những tài lợi thế tục, ông không lấy đó làm mừng.29 Rong chơi trên các ngõ đường để giúp ích mọi người. Vào chốn công đường30 để bảo vệ kẻ thế cô. Tham gia các luận nghị để đưa người vào Đại thừa. Đến các trường học để khai sáng tâm mọi người. Vào nơi kỹ viện để cho thấy tai họa của dục vọng. Vào trong tửu lâu để khiến mọi người giữ vững ý chí.31 Trong hàng trưởng giả, ông được các trưởng giả 27 Htr.: bậc Thượng thủ trong hàng thuyết giáo. VKN: sarvasaṃgaṇikāsu ca saṃdṛśyate sarvatra cāgrapūjitaḥ, ông xuất hiện trong tất cả chúng hội, trong tất cả mọi nơi đều được tôn kính bậc nhất.

28 VKN: dharmavādī, người phát ngôn của công lý. 29 Htr..: "Tuy không mong cầu tài bảo thế gian, vẫn tỏ ra sành sõi các lợi lộc thế tục.

" VKN:

sarvavyavahārodyuktaśca na ca lābhabhogābhilāṣī, "tuy

cùng tất cả hợp tác kinh doanh, nhưng không tham cầu thụ hưởng thế lợi."

30 Nguyên Hán: trị chính pháp. CDM, Triệu nói: "Chỉ quan chức thi hành pháp luật công chính. " Htr.: lý chư vương vụ

理諸王務, "giải quyết các công việc của triều đình." 31 Htr.: "để khiến mọi người an trụ chính niệm chính trí." Htr.: "khiến họ phát khởi ý hướng thù thắng tu tương tợ phước."

tôn kính để diễn thuyết những pháp tối thắng.32 Trong hàng cư sỹ, ông được cư sỹ tôn kính để dạy họ dứt trừ tham đắm thế tục. Trong hàng sát-lị, ông được các sát-lị tôn kính để dạy họ biết nhẫn nhục. Trong giới Bà-la-môn, ông được các Bà-lamôn tôn kính để dạy họ đoạn trừ ngã mạn. Trong các Đại thần, ông được các Đại thần tôn kính để dạy họ pháp luật công chính. Trong các Vương tử, ông được các Vương tử tôn kính để dạy họ đạo trung hiếu.33 Trong chốn cấm cung, ông được các nội quan tôn kính để giáo hóa hết thảy cung nữ đức hạnh.

Vào trong hạng thứ dân, ông được thứ dân tôn kính để khích lệ họ vun trồng phước đức. Trong hàng Phạm thiên, ông được các Phạm thiên tôn kính, hiển hiện cho họ huệ tối thắng.34 Trong hàng Đế Thích, ông được Đế Thích tôn kính, chỉ họ thấy rõ tính vô thường.35 Trong hàng Hộ thế, 36 ông

32 Hán: thắng pháp 勝法. VKN: śreṣṭhadharma, nghĩa vụ của hàng trưởng thượng.

33 Ckh.: "Để sửa đổi ngay thẳng tâm chí họ, bằng trung hiếu, khoan nhân, mà giáo hóa thói tục khinh bạc. " VKN:

rājabhogaiśva-ryābhilāṣavinivarttanāya, khiến họ dứt bỏ tham cầu quyền lực vua chúa.

34 Htr.: "chỉ cho thấy những sai biệt của tĩnh lự. " VKN:

viśeṣajñānasandarśanāya, để khai thị trí tuệ thù thắng. 35 VKN: aiśvaryānityatvasaṃdarśnāya, để chỉ cho thấy trạng thái vô thường của quyền lực chúa tể. 92

PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO

được các vị Hộ thế tôn kính, khiến họ bảo vệ hết thảy chúng sinh.

Trưởng giả Duy-ma-cật đã bằng vô lượng phương tiện37 như vậy làm lợi ích cho chúng sinh. Nay, bằng phương tiện, Ông hiện thân có bệnh. Vì ông bệnh mà Quốc vương, Đại thần, Trưởng giả, Cư sỹ, Bà-la-môn v.v… cho đến các Vương tử cùng các thuộc hạ, vô số hàng ngàn người, đã đến thăm viếng ông.

Duy-ma-cật nhân nơi tật bệnh của tự thân mà thuyết pháp38 một cách rộng rãi cho những người đến thăm.

Ông nói:

"Các Nhân giả, thân này39 là vô thường, không vững mạnh, yếu đuối, cũng chẳng bền lâu; là pháp chóng mục nát, không đáng tin cậy. Nó là sự khổ, là sự ưu não, là nơi tập hợp của các loại tật bệnh. "Này các Nhân giả, thân này không phải là chỗ đáng nương tựa cho người minh trí. Thân này như đống bọt, không thể vốc nắm. Thân này như bong 36 Ckh.: Tứ thiên vương 四天王. VKN: Lokapāla. 37 Htr.: "bằng cửa trí tuệ với vô lượng phương tiện thiện xảo bất khả tư nghị."

38 VKN: imam eva mahābhautikaṃ kāyaṃ ārabhya dharmaṃ deśayati sma,

"ông thuyết pháp bắt đầu với thân thể được cấu thành bởi bốn đại chủng này." 39 Htr.: "Thân được cấu thành bởi bốn đại chủng này." 93

bóng nước, không tồn tại lâu. Thân này như quáng nắng40 bốc từ khát vọng yêu đương. Thân này như cây chuối, ruột không lõi chắc. Thân này41 như huyễn, hình thành bởi ý nghĩ đảo điên. Thân này như giấc mộng, do hư vọng mà thấy có. Thân này như bóng, theo duyên là nghiệp mà có.42 Thân này như tiếng vang, tùy thuộc nhân duyên. Thân này như đám mây trôi, chợt biến chợt diệt. Thân này như ánh chớp lóe, thoáng chốc tiêu tan. Thân này không chủ tể, như đất.43 Thân này không tự ngã, như lửa.44 Thân này không thọ mạng,45 như gió. 40 Viêm 炎. Đại trí độ 6 (T25n1509, tr. 102b2): "Hơi nóng (viêm), đây là gió bụi bốc lên trong nắng, trông giống như ngựa nhảy giữa đồng trống, nên gọi là ngựa đồng (dã mã)." Từ dịch mượn của Trang Tử, Nam hoa kinh, Tiêu dao du: dã mã dã, trần ai dã. Sinh vật chi dĩ tức tương xuy dã, "Ngựa đồng, chính là bụi, do sinh vật lấy hơi thở thổi nhau.

" Ckh.: như dã mã 如野馬. Htr.: như dương diệm 如陽焰. VKN: marīcyupama.

41 VKN: yantrabhūto batāyaṃ kāyo sthisnāyuvinibandhaḥ, xương này như bó củi yếu ớt được ràng buộc bởi xương, gân. Thí dụ này khuyết trong các bản Hán. 42 VKN: pūrvakarmapratibhāsatayā, do bởi ảnh tợ của nghiệp quá khứ.

43 VKN: asvāmiko

yaṃ kāyaḥ nānāpratyayasaṃbhūtaḥ;

nirvyā-pāro yaṅ kāyaḥ pṛthivisadṛśaḥ, "thân này không chủ

tể, sinh ra từ nhiều duyên; thân này vô dụng, như đất." 44 Ckh.: "thân này là phi thân, như lửa." Htr.: " … vô ngã,

như nước.

" VKN: anātmo

yaṃ kāyaḥ apsadṛśaḥ.

PHƯƠNG TIỆN QUYỀN XẢO

Thân này không con người, như nước.46 Thân này không thật, lấy bốn đại làm nhà.47 Thân này rỗng không, không ngã cũng không ngã sở. Thân này vô tri, như cỏ, cây hay gạch ngói. Thân này không động, chỉ chuyển động vì sức gió. Thân này bất tịnh vì chứa đầy uế tạp. Thân này hư ngụy, tuy nhờ bởi tắm rửa, y phục, ẩm thực, rồi sẽ trở về tàn hoại diệt vong. Thân này nhiều tai họa, bị gây rối bởi một trăm lẻ một thứ tật bệnh.48 Thân này như cái giếng trên gò,49 vì sự già bức bách. Thân này vô định, nhất định sẽ chết. Thân này như rắn độc,50 như kẻ thù,51 như xóm hoang;52 nó được tập thành 45 VKN: nirjīvo.

46 Htr.: "

… không có hữu tình, như lửa." Htr. còn thêm một dụ nữa không có trong Lth.: "Thân này không bổ-đặc-già-la (Skt. pudgala), đồng đẳng với hư không. " VKN:

niṣpudgalo

yaṃ kāyaḥ vāyusadṛsaḥ; niḥsvabhāvo '

yaṃ

kāyaḥ ākāśasadṛśaḥ,

"thân này không có con người, như gió; thân này không có tự thể, như hư không." 47 VKN: mahābhūtānām ālāyaḥ, là kho tích lũy (a-lại-da) bốn đại chủng.

48 Htr.: "tập thành bởi 404 thứ bệnh. " VKN: caturuttaraiś

caturbhī rogaśataiḥ, với hơn bốn trăm thứ bệnh. 49 Hán: khâu tĩnh 丘井; CDM, Thập nói, "giếng trên gò, tức

là giếng khô nơi gò nổng 丘墟枯井. " Htr.: "

… dễ sập như

đường hầm có nước 如水隧.

" VKN: jīrṇodapānasadṛśo,

như giếng khô.

50 Rắn độc, thí dụ cho bốn đại, các giới (dhātu). 51 Oán hại 怨害. VKN: vadhaka, kẻ sát nhân. Thí dụ cho 95

bởi các uẩn, các giới, các xứ.

"Chư Nhân giả, thân này đáng chán như vậy, ta nên tầm cầu thân Phật. Vì sao? Vì Phật thân tức Pháp thân, sinh từ vô lượng công đức và trí tuệ; sinh từ giới, định, huệ, giải thoát và tri kiến giải thoát; sinh từ từ, bi, hỷ, xả; từ bố thí, trì giới, nhẫn nhục, nhu hòa, cần hành tinh tấn, thiền định giải thoát, tam muội; sinh từ đa văn, trí tuệ, các ba-lamật; sinh từ phương tiện; sinh từ sáu thông; sinh từ ba minh; sinh từ ba mươi bảy đạo phẩm; sinh từ chỉ quán; sinh từ mười lực, bốn vô sở úy, mười tám pháp bất cộng; sinh từ sự đoạn trừ hết thảy pháp bất thiện, tập hết thảy pháp thiện; sinh từ sự chân thật; sinh từ sự không buông lung. Từ vô lượng pháp thanh tịnh như vậy sinh ra thân Như Lai.

"Các Nhân giả, nếu muốn được thân Phật hầu chấm dứt hết thảy tật bệnh của chúng sinh, các ngài nên phát tâm cầu giác ngộ tối thượng" .

Trưởng giả Duy-ma-cật giảng Pháp cho những người đến thăm bệnh như vậy, khiến cho vô số nghìn khách viếng phát tâm vô thượng bồ-đề. *

uẩn (skandha).

52 Không tụ 空聚, chỗ bọn cướp thường tụ tập. Thí dụ cho xứ (āyatana).

* Bản Hán, Htr., hết quyển 1.

CHƯƠNG BA

CHÚNG ĐỆ TỬ1

1. Lúc bấy giờ, Duy-ma-cật trong lòng suy nghĩ, "Nay ta nằm bệnh; há đức Thế Tôn đại từ không rủ lòng thương tưởng?"

Phật biết ý tưởng đó, nói với Xá-lợi-phất:2 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật." Xá-lợi-phất đáp:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Con nhớ lại, có lần, con đang ngồi tĩnh niệm3 dưới tàn cây trong rừng,4 Duy-ma-cật đến đó, và bảo con rằng,5 'Kính thưa6 1 Ckh.

= Lth. Htr.: Thanh văn phẩm 聲聞品. VKN: Śrāvakabodhisattvavisarjanapraśno nāma tṛtīyaḥ parivartaḥ, phẩm III, Thanh văn và Bồ-tát thăm bệnh, gồm 2 phẩm III và IV của các bản Hán.

2 Śāriputra

3 Yến tọa 宴坐, Skt. pratisaṃlīna (Pali: paṭisallāna). độc cư tĩnh tọa, ẩn dật tư duy, thiền tứ. VCS nói "yến tọa" ở đây chỉ "diệt tận định.

4 Htr., "trong Đại lâm 大林.

" Khu rừng Mahāvana ở gần Tìda-ly (Vaiśalya /Vesāli), chạy dài đến Himālaya. 5 Htr.: "Sau khi cúi đầu lễ dưới chân con, rồi nói rằng…" Chỗ này, Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1041b9) chỉ trích La-thập vì nể nang Dao chúa, nên tránh chi tiết Duy-ma-cật cúi lạy

ngài Xá-lợi-phất, bất tất7 ngồi như vậy mới là ngồi tĩnh niệm. Không hiện thân và ý8 ở trong ba cõi, ấy mới là tĩnh tọa.9 Hiện các oai nghi10 mà vẫn không xuất khỏi diệt tận định, ấy mới là tĩnh tọa. Hiện thân làm các việc phàm phu11 mà không xả Đạo pháp,12 ấy mới là tĩnh tọa. Tâm không trụ trong, không trụ ngoài, ấy mới là tĩnh tọa. Không bị dao động trong các kiến chấp mà tu hành ba mươi bảy phẩm, ấy mới là tĩnh tọa. Không đoạn trừ phiền sát chân ngài Xá-lợi-phất, lược bỏ chi tiết này trong nguyên bản tiếng Phạn. Nhưng VKN không có chi tiết này như Htr. 6 Hán: duy 唯, kính thưa; VCS: (T38n1782, tr. 1041b14) nhấn mạnh đặc biệt từ này để nói đến thái độ tôn kính của Duy-ma-cật đối với ngài Xá-lợi-phất. VKN: bhadanta śāriputra, thưa Đại đức Xá-lợi-phất. 7 VCS: bất tất, chỉ ý vừa tán thành, vừa bác bỏ. 8 Lth.: thân và ý. Htr.: thân và tâm. 9 CDM, La-thập nói,

"Thân Tử bấy giờ tuy nhập Diệt tận

định khiến cho tâm ẩn, nhưng thân vẫn còn hiện, nên bị chỉ trích."

10 Oai nghi, chỉ bốn cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi (Skt. īryāpatha). CDM và VCS đều giải là "phương tiện diệu dụng." 11 Lth.: phàm phu sự 凡夫事. Htr.: dị sinh chư pháp 異生諸法 (Skt. pṛthagjanadharmā)

12 Htr.: "Hiện hành các pháp của hết thảy dị sinh (phàm phu) mà không xả tướng của những gì đã chứng. " VKN:

prāptilakṣaṇañca na vijahāsi pṛthagjanalakṣaṇeṣu ca saṃdṛśyase, không xả tướng sở đắc mà hiện thân trong các tướng phàm phu.

CHÚNG ĐỆ TỬ

não mà nhập Niết-bàn,13 ấy mới là tĩnh tọa. Ngồi được như vậy, thì mới được Phật ấn khả.' "Bấy giờ, bạch Thế tôn, khi nghe ông nói những lời này, con ngồi im lặng, không trả lời được. Cho nên con không đủ khả năng để đi thăm bệnh". 2. Phật nói với Đại Mục-kiền-liên:14 "Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật". Mục-kiền-liên bạch Phật:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông15 ấy. Vì sao vậy? Con nhớ lại, có lần, khi con đang giảng pháp cho hàng tục gia đệ tử trên đường phố thành Tỳ-da-ly, Duy-ma-cật đến bảo con rằng, 'Kính thưa ngài Đại Mục-liên, giảng pháp cho cư sỹ bạch y không phải như Nhân giả đang thuyết. Thưa ngài, khi thuyết pháp, hãy như pháp mà thuyết. Pháp không chúng sinh, vì xa lìa cáu bẩn của chúng sinh.16 Pháp không thọ mạng,17 13 Htr.: "Không xả sinh tử mà không còn phiền não. Tuy chứng Niết-bàn mà vô sở trụ.

" VKN: saṃsārīvacarāṃśca

kleśān na prajahāsi nirvāṇasamavaśaraṇaśca bhavasi, đi trong sinh tử, không đoạn phiền não, mà y chỉ trong Niếtbàn. 14 Mahāmaudgalyāna.

15 Các bản Hán giống nhau. VKN: tasya satpuruṣasya, "con người siêu việt ấy.

" Trừ Xá-lợi-phất, tất cả Thanh văn và Bồ-tát đều gọi ông như vậy.

16 Lth.: chúng sinh cấu 眾生垢, Thập nói: "Tức là hai mươi 99

vì xa lìa sinh tử. Pháp không có con người,18 vì tiền tế và hậu tế đều cắt đứt. Pháp thường tịch nhiên, vì diệt các tướng. Pháp lìa ngoài tướng, vì không sở duyên.19 Pháp không ngôn thuyết, vì lìa giác quán.20 Pháp không hình tướng, vì như hư thân kiến (Skt. satkāyadṛṣṭi: tát-ca-da tà kiến = hữu thân kiến). Htr.: ngã cấu 我垢. VCS: cáu bẩn do ngã chấp hay của ngã chấp. VKN: sattvarajas.

17 Lth.: thọ mạng 壽命; Htr.: mạng giả 命者; Skt. jīva, một khái niệm khác về ātman (ngã chấp, tự ngã hay linh hồn) trong một số học thuyết; tự ngã như là chủ thể của thọ mạng hay sinh tồn.

18 Lth.: nhân 人. Htr.: bổ-đặc-già-la 補特伽羅; Skt. pudgala (nhân cách, nhân vị, cá thể ngã), một khái niệm về ātman của một số học thuyết; Hán dịch là số thủ thú 數取趣, chỉ chủ thể của luân hồi, tự ngã như là chủ thể trong luân chuyển tái sinh. Từ trên, bản của Huyền Trang đề cập bốn hình thái của ngã chấp (ātmagraha) hay khái niệm về tự ngã (ātmadṛṣṭi): ngã (ātman), hữu tình (= chúng sinh, Skt. sattva), sinh mạng (jīva) và nhân vị hay nhân cách (pudgala). Bản La-thập chỉ kể có ba: chúng sinh, thọ mạng và con người. VKN, như Lth.

19 Htr.: "Pháp lìa tham trước (chấp), vì không sở duyên. Sở duyên 所緣, Skt. ālambana, cái mà chủ thể (thức) bám vào để sinh khởi và hoạt động. VKN: vigataḥ, (pháp vốn) ly tham.

20 Giác quán 覺觀, Triệu nói: "Nhị Thiền trở lên không còn giác và quán, nên nói là sự im lặng của Hiền Thánh. " Theo

đó, giác quán là hai thiền chi đầu của sơ thiền; cũng là hai trong bốn tâm sở bất định của Duy thức. Htr.: "Pháp không 100

CHÚNG ĐỆ TỬ

không.21 Pháp không hý luận vì rốt ráo không.22 Pháp không ngã sở, vì lìa ngã sở. Pháp không phân biệt, vì lìa các thức.23 Pháp không so sánh,24 vì không tương đãi. 25 Pháp không thuộc nhân vì không ở trong duyên. Pháp đồng pháp tính, vì nhập vào các pháp. Pháp đi theo Như26 vì không có gì để đi theo. Pháp trụ thực tế, vì không động các biên.27 Pháp không động dao, vì không y sáu trần. Pháp không đến đi vì thường không trụ. Pháp thuận với Không, tùy theo vô tướng và ứng với vô văn tự, vì ngôn ngữ bị cắt đứt; pháp không thí thuyết (diễn thuyết) vì viễn ly hết thảy tư duy sóng cuộn (ba lãng tư)." VKN: anakṣaraḥ sarvavākyacchedaḥ anudāhāraḥ sarvormivigataḥ, (pháp) không văn tự, đoạn tuyệt ngôn ngữ, không biện thuyết, vì đã vượt qua mọi sóng biển. 21 Hình, đây chỉ hình sắc (saṃsthāna). Tướng (liṅga), đây chỉ hình dạng hay dấu hiệu. Htr.: "Pháp không hiển sắc, không tướng dạng, không hình sắc, vì xa lìa hết thảy hành động sự.

" VKN: avarṇaliṅgasaṃsthānaḥ.

22 Htr.: "Pháp phổ biến khắp cả vì như hư không. " VKN:

sarvatrānugataḥ ākāśasamadṛśaḥ.

23 Htr.: "Pháp không liễu biệt vì lìa tâm, ý, thức. " VKN:

avijñaptiś cittamanovijñānavigataḥ.

24 Vô hữu tỷ 無有比. VKN: asadṛśaḥ, không loại tợ. 25 Tương đãi 相待: đối đãi hay đối nghịch nhau. VKN: niṣpratipakṣatvāt, vì không đối nghịch (đối trị phần). 26 VKN: tathānugata, đi theo Như, tùy thuận theo Như. 27 Htr.: tất cánh bất động 畢竟不動.VKN.: atyantācaliyatvāt. vì tuyệt đối không dao động. 101

tác.28 Pháp lìa đẹp xấu. Pháp không tăng giảm. Pháp không sinh diệt.29 Pháp không chỗ về. Pháp vượt qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và tâm.30 Pháp không cao thấp; thường trụ, bất động. Pháp lìa hết thảy quán hạnh.31

"Kính thưa ngài Mục-liên, tướng của pháp như vậy, làm sao diễn giảng? Thưa ngài, người thuyết pháp thì không diễn thuyết, không khai thị. Người nghe thì không nghe, không sở đắc.32 Như con 28 Ba giải thoát môn: Không, vô tướng, vô tác (=vô nguyện). Htr.: "Pháp thuận Không, tùy Vô tướng, ứng Vô nguyện, vì xa lìa hết thảy tư duy tăng giảm.

" VKN: śūnyatāsamāhitaḥ,

ānimitta-prabhāvitaḥ apraṇihitalakṣanaḥ ūhāpohavigataḥ, "(pháp) tương hệ bởi tính Không, hiển thị bởi Vô tướng, có tướng là Vô nguyện, vì lìa tăng giảm." 29 Htr.: "Pháp không thủ xả, vì lìa sinh diệt. " VKN:

anutkṣepo prakṣepaḥ utpādabhaṃgavigataḥ. 30 Htr.: "Pháp không chấp tàng, vì lìa hết thảy con đường của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

" VKN: anālayaś

cakṣuḥśrotraghāṇajihvā-kāyamanaḥpathasamatikrāntaḥ. 31 Htr.: "Pháp lìa hết thảy sở hành của phân biệt, vì hết thảy hý luận đều bị rốt ráo đoạn trừ.

" VKN: prāptaḥ

sarvapracāravigataḥ, (pháp) sở đắc, lìa tất cả sở hành. 32 Htr.: "Sự thuyết pháp là, tất cả đều là sự thêm bớt. Người nghe pháp tất cả cũng đều là sự thêm bớt. Nơi nào không có sự thêm bớt, nơi đó không có gì được thuyết, không có gì được nghe, không có gì được nhận thức. " VKN:

dharmadeśaneti bhadanta mahā-maudgalyāyana samāropapadam etat. ye '

pi sṛṇvanti te

pi samāro-peṇaiva,

śṛṇvanti yatra bhadanta maudgalyāyana asamāropapadam 102

CHÚNG ĐỆ TỬ

người huyễn33 giảng pháp cho người huyễn nghe. Ngài nên xác lập tâm ý này mà giảng Pháp; cần phải hiểu rõ căn tính nhạy bén hay chậm lụt của chúng sinh; tri kiến thiện xảo không có gì ngăn ngại; bằng tâm đại bi mà tán dương Đại thừa; vì nhớ nghĩ báo đáp ân đức của Phật, không để Tam bảo đoạn tuyệt; vì như vậy mà thuyết pháp.' "Nghe Duy-ma-cật nói pháp này xong, tám trăm cư sỹ đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Bạch Thế Tôn, con không có biện tài như vậy, nên không đủ khả năng đi thăm bệnh".

3. Phật nói với Ma-ha Ca-diếp:34

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật". Ma-ha Ca-diếp bạch Phật:

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Nhớ lại, có lần con đang khất thực nơi xóm nghèo, Duy-ma-cật đến nói: 'Kính thưa ngài Ma-ha Ca-diếp, có tâm từ bi mà không rộng khắp, nên ngài bỏ nhà hào phú mà xin nhà bần hàn.

"Thưa ngài Ca-diếp, an trụ nơi pháp bình đẳng thì nên hành khất thực theo thứ lớp.35 Vì sự không na tatra deśyate na śrūyate na vijñāyate. 33 Huyễn sĩ 幻士; Skt. māyapuruṣa.

34 Mahākāśyapa.

35 VKN: dharmasamatāpratiṣṭhitena te bhavitavyaṃ; 103

ăn,36 cho nên cần phải hành khất thực. Vì để làm rã sự kết hợp37 mà cầm lấy nắm thức ăn.38 Vì không thọ nhận39 mà nhận lấy thực phẩm của người kia.40 Bằng ấn tượng về xóm hoang41 mà đi vào xóm.42 Nhìn sắc mà cũng đồng như mù. Nghe âm thanh cũng đồng như tiếng vọng. Ngữi mùi thơm cũng đồng như gió thoảng. Nếm vị thức ăn, mà không sarvadā sarva-sattvasamanvāhāreṇa piṇḍapātaḥ paryeṣṭavyaḥ,

"Ngài nên an trụ trong tính bình đẳng của pháp, hằng vì thương tưởng tất cả chúng sinh mà hành khất thực."

36 Bất thực 不食; Triệu nói: đây chỉ Niết-bàn. VKN: anāhāreṇa cāhāraḥ paryeṣṭavyaḥ, vì cái không phải thức ăn mà cầu xin thức ăn.

37 Lth.: hoại hòa hiệp tướng 壞和合相. 38 Xem cht. 40.

39 Bất thọ 不受;Triệu nói: "Bất thọ, tức là pháp Niết-bàn." 40 Htr.: "Vì để phá bỏ sự chấp trước thức ăn của kẻ kia mà hành khất thực.

" VKN: parapiṇḍagrāhāpanayāya ca te piṇḍāya carita-vyaṃ. Xem thêm cht. 42 dưới. 41 Lth.: không tụ tưởng 空聚想. Htr.: không tụ tướng 空聚相。

42 VKN, thêm: naranarīparipākāya ca te nagaraṃ praveṣṭavyaṃ buddhakulakulīnena ca te kulāny upasamkramitavayāni; aprati-grahaṇatayā ca piṇḍapātaḥ pratigrāhyaḥ,

"Vì để thành thục kẻ nam người nữ mà ngài đi vào thị trấn, ngài hãy đi đến các gia đình với ý tưởng đến gia tộc cao quý của Phật. Vì sự không thọ nhận mà thọ nhận của bố thí.

" Htr. & Ckh. đồng; Lth. khuyết. Xem cht. 40 trên.

104

CHÚNG ĐỆ TỬ

phân biệt. Tiếp thọ các xúc như trí chứng.43 Biết các pháp đều là tướng như huyễn; không có tự tính, chẳng có tha tính; từ xưa tự nó vốn không bốc cháy thì nay không lặng tắt.44

"Ca-diếp nếu có thể không bỏ tám tà mà nhập tám pháp giải thoát; 45 bằng tà tướng mà nhập Chính pháp;46 bằng một miếng ăn47 mà bố thí tất cả; cúng dường chư Phật và Hiền Thánh Tăng. Được vậy mới nên ăn. Ăn như vậy không phải có phiền não48 43 Trí chứng 智證, La-thập: "Bằng trí mà xúc thật tướng." Đạo Sinh nói: "Trong tiếng Phạn, xúc và trí chứng đối nghĩa nhau.

" VKN: jñānāsparśanatayā ca sparśāḥ spraṣṭavyā, vì tính vô xúc của trí mà tiếp thọ xúc chạm. 44 Lth.: bản bất nhiên 本不然. CDM, Triệu nói: "Như lửa, không cháy thì không tắt.

" Htr.: vô xí nhiên, vô tịch diệt 無熾燃無寂滅. VKN: yo(')svabhāvo(')parabhāvaśuddh(ā)nujjvalitaṃ yad anujjva-litaṃ tan na śāmyati; "cái gì (không) tự tính, (không) tha tính, (cái ấy) thanh tịnh không bốc cháy. Cái gì không bốc cháy, cái ấy không bị dập tắt. Xem cht. 89 dưới.

45 Tám tà, tức tám tà đạo, đối nghịch với tám chính đạo. VKN: (a)ṣṭau ca mithyātvāni samakrāmed aṣṭau ca vimokṣān samāpa-dyeta, "Nếu có thể siêu việt tám tà mà thành tựu tám giải thoát."

46 Htr.: "Bằng bình đẳng của tà mà nhập bình đẳng của chính.

" VKN: mithyāsamatayā ca samyaktvasamatām avatared.

47 Lth.: nhất thực 一食. Htr.: nhất sủy thực 一揣食 (một nắm thức ăn).

48 Htr.: tạp nhiễm 雜染; Skt. saṃkleśa. Khuy Cơ nói, cựu 105

cũng không lìa phiền não, không nhập định ý49 cũng không xuất khỏi định ý; không phải trụ thế gian50 cũng không phải trụ Niết-bàn; ai thí cho,51 công đức không nhiều cũng không ít, không vì thế mà thêm, không vì thế mà bớt. Đó là cách chân chính đi vào Phật đạo, không nương Thanh-văn. Thưa Ca-diếp, ăn như vậy mới là không ăn suông của người bố thí.'

"Bạch Thế tôn, khi nghe những lời này, được điều chưa từng có này, trong con khởi niềm tôn kính sâu sắc hết thảy chư Bồ-tát, và con nghĩ: 'Con người có gia đình mà có thể có trí tuệ biện tài như vậy, ai nghe mà không khởi tâm cầu giác ngộ?' Từ đó con thôi không khuyên người bằng Thanh-văn hay Bích-chi-phật. Vì vậy cho nên con biết mình không đủ khả năng đi thăm bệnh".

4. Phật lại bảo Tu-bồ-đề:52

"Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật". Tu-bồ-đề bạch Phật:

dịch "phiền não" không chính xác.

49 Lth.: định ý 定意; Htr.: tĩnh định 靜定. VKN: samāhita 50 Htr.: không phải trụ sinh tử. VKN: na saṃsārasthito. 51 Htr.: "Ai bố thí cho Tôn giả."

52 Lth.: Tu-bồ-đề 須菩提. Htr.: Đại Thiện Hiện 大善現. VCS: Ma-ha Tô-bổ-để 摩訶蘇補底, đây nói là Đại Thiện Hiện. Skt. (Mahā)Subhūti.

106

CHÚNG ĐỆ TỬ

"Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Nhớ lại, có lần con đến nhà ông khất thực. Duy-ma-cật lấy bát53 của con cho đầy cơm rồi bảo: 'Thưa ngài Tu-bồ-đề, nếu đối với sự ăn mà bình đẳng, thì đối với các pháp cũng bình đẳng. Các pháp bình đẳng thì đối với sự ăn cũng bình đẳng. Hành khất thực như vậy mới đáng nhận thức ăn.54

Nguồn: Kinh · Luật · Luận Đại thừa bản Việt — Không Hoa tập hợp. Bốn bộ A-hàm đã gỡ khỏi gói ngày 8/9/2026: gói Nikāya có đúng bốn bộ ấy, chia theo từng bài và kèm chú thích của dịch giả. Hai mục còn bản quyền đã chuyển sang gói cài tay, không phát hành lại. Tác phẩm của mình có trong gói mà không muốn, xin báo, sẽ gỡ ngay. Đợt 13 (9/2026): thêm các bộ kinh · luật · luận bản Việt phổ biến trên mạng (bộ chưa có trong gói), ghi công theo dịch giả từng bộ. Đợt 20 (10/2026): thêm và thay bản chép một số bộ kinh · luận bản Việt từ ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org), ghi công theo dịch giả từng bộ. Luật tạng (Tứ Phần Luật, Ma-ha Tăng-kỳ Luật): Bản tiếng Việt: HT. Thích Minh Châu, Bhikkhu Indacanda, HT. Tuệ Sỹ, HT. Thích Đức Thắng, HT. Tịnh Sự, HT. Thích Thanh Từ, HT. Thích Đỗng Minh, HT. Thích Phước Sơn, Nguyễn Văn Ngân, Tỳ kheo Thiện Minh, Tâm An – Minh Tuệ và các dịch giả khác. Bản tiếng Anh: Bhikkhu Sujato, Bhikkhu Brahmali, Bhikkhu Bodhi, I.B. Horner, T.W. Rhys Davids, Thanissaro Bhikkhu, Marcus Bingenheimer, Samuel Beal và các dịch giả khác. Dữ liệu từ SuttaCentral, budsas.net (Bình Anson) và tamtangpaliviet.net.