Thành Thật Luận

Đáp : Trước đã nói không có quyết định, nghĩa là bơ v.v...

định là lạnh, hợp kim chì thiếc v.v... không nóng.

Lại trước nói 3 xúc, nếu gió là khách, thì gió không có xúc riêng, nên không có tướng quyết định.

Lại trong nước nóng không thể được tướng lạnh, nên nước không phải quyết định tướng lạnh.

Hỏi : Trong nước nóng tướng lạnh có ít vì lửa thắng nên không biết. Vì sao biết được? Vì nếu khi thế lửa hết thì nước trở lại lạnh như thường ?

Đáp : Hợp kim chì thiếc v.v..., bơ v.v... vật cứng hợp cùng lửa thì chảy. Nếu tướng cứng không mất, mà có tướng chảy, thì tướng cứng tức là tướng chảy. Nếu mất tướng cứng mà có tướng chảy, ấy là xúc lạnh diệt rồi lại sinh xúc lạnh, như xúc đất là không lạnh không nóng, khi hợp cùng lửa, xúc nếu không mất thì không gọi chín thì biến đổi. Nếu mất xúc nầy, lại sinh xúc khác. Như vậy thì xúc lạnh mất rồi lại sinh xúc lạnh. Như vậy các Cầu-na trong nước cũng phải chín thì biến đổi. Ông có lỗi nói tráo trở, lại sinh pháp mâu thuẫn, cho nên phải biết các tướng vô thường, như lửa hợp thì tướng cỏ v.v... diệt mất. Nếu bảo xúc nóng che xúc lạnh thì người ta cũng có thể nói tướng sữa không mất, chỉ bị tướng bơ che. Cho nên không thể được. Nếu ông bảo không thấy sữa thành lại sữa. Vậy thì không có chín thì biến đổi. Sở dĩ vì sao ? Vì từ trong vô thủy sinh tử đến nay, vật gì mà không bị lửa dốt cháy !

Lại cũng tìm thấy được trong lòng đất có bùn đen. Phải biết đó cũng do chín thì biến đổi mà có lại. Như vậy thì xúc lạnh mất, lại sinh xúc lạnh. Hoặc có vật hợp cùng với lửa nên sắc đen diệt mất, sinh lại sắc đen, sắc đỏ mất, sinh lại sắc đỏ. Như vậy xúc lạnh diệt rồi, lửa sinh lại, điều đó nào có lỗi ?

Lại như người phái Vệ-thế sư nói chỉ có đất có tướng chín thì biến đổi, nước v.v... thì không có. Mà các thầy thuốc nói, nếu uống thuốc lúc nóng thì được kết quả khác. Nếu trong nước nóng sắc v.v... không mất, thì đâu có kết quả khác. Cho nên biết nước v.v... cũng chín thì biến đổi. Như vì lửa đốt vật cháy mất bản tướng, nên mới có tướng khác. Cho nên biết vật có tướng khác, nước cũng như vậy.

Lại các tướng nầy mâu thuẫn nhau nên vô thường, như nước có thể diệt lửa, lửa có thể tiêu nước; sức lửa không vật gì không làm tiêu, huống là hợp với nước mà xúc lạnh không diệt ? Cho nên kinh Vệ-thế sư nói nước quyết định lạnh. Điều này không đúng.

Phẩm 60 : Lập vô số nhóm khổ đế trong thức luận Tâm, ý, và thức một thể mà khác tên. Nếu pháp có thể duyên thì gọi là tâm.

Hỏi : Nếu vậy thì thụ, tưởng, hành v.v... và các tâm số pháp, cũng gọi là tâm ? Vì đều có thể duyên ?

Đáp : Thụ tưởng hành v.v... đều là tên khác nhau của tâm. Như trong Phẩm Đạo nói một niệm có 5 tên là niệm xứ, niệm căn, niệm lực, niệm giác chính và niệm tinh tiến v.v... cũng như vậy. Lại một vô lậu tuệ mà có khổ tập trí v.v... nhiều tên sai khác. Lại trong một Định pháp mà cũng gọi là thiền, giải thoát, trừ nhập. Như vậy tâm một, chỉ vì tùy thời nên có tên sai khác. Cho nên biết chỉ là một tâm. Sở dĩ vì sao ? Vì như trong kinh nói : Người nầy tâm dục lậu được giải thoát, tâm hữu lậu, vô minh lậu được giải thoát. Nếu riêng có tâm số, thì phải nói tâm số được giải thoát.

Lại trong kinh nói : Phật nếu biết chúng sinh tâm hoan hỷ, tâm nhu nhuyến, tâm điều hòa, kham nổi được giải thoát, nhiên hậu mới vì nói 4 pháp chân đế. Trong đây không nói đến tâm số. Lại trong kinh nói : Vì tâm cấu bẩn nên chúng sinh cấu bẩn, lại vì tâm thanh tịnh nên chúng sinh thanh tịnh.

Lại nói : Nếu Tì-kheo vào trong tứ thiền được tâm thanh tịnh bất động, nhiên hậu như thật biết khổ thánh đế, tập diệt đạo đế.

Lại trong 12 nhân duyên nói hành duyên thức.

Lại nói 6 thứ là người.

Lại nói nhẹ nhõm dễ chuyển không gì bằng tâm.

Lại trong kinh nói : Sứ giả đến chủ thành tấu bày sự thật, tấu rồi trở về. Chủ thành tức là tâm. Lại nói trong có thức thân ngoài có danh sắc, danh đó là 2.

Lại chỉ nói có thức thân, không nói có tâm số.

Lại nói vì 3 thứ hòa hợp nên gọi là xúc. Nếu có tâm số thì không gọi là 3, mà thật có nói 3. Cho nên biết chỉ có tâm, không riêng có tâm số.

Phẩm 61 : Lập hữu số Hỏi : Tâm khác, tâm số pháp khác. Sở dĩ vì sao ? Vì tâm và tâm số pháp cùng tương ưng nhau. Nếu không có tâm số thì không có tương ưng, mà thật có tương ưng. Cho nên biết có tâm số pháp.

Trong ý ông, nếu bảo tâm cùng các tâm khác tương ưng. Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì trong kinh nói : Tâm đi riêng, đi xa, ẩn kín, không hình. Trong đây chỉ ngăn đồng tính, tuy với tâm số cùng đi, nhưng cũng gọi là đi riêng. Như nói Tì-kheo ở riêng, tuy có loài trùng thú, nhưng vì không đồng loại nên cũng gọi ở riêng một mình. Cho nên biết tâm không cùng tâm khác tương ưng, mà thật có tương ưng. Cho nên biết có tâm số.

Lại tâm nhiếp thuộc 7 giới 1 nhập 1 ấm. Còn tâm số nhiếp thuộc 1 giới 1 nhập 3 ấm.

Lại tâm làm chỗ nương ở cho tâm số. Như trong kinh nói :

Tâm số pháp nầy đều nương tâm hành. Lại nếu không tâm số thì không 5 ấm, vậy là không thể được.

Lại 2 tâm nầy sinh khác nhau. Do từ 2 sinh tâm, từ 3 sinh số.

Như trong kinh nói : Do nhãn duyên sắc sinh nhãn thức. Ba việc hòa hợp gọi là xúc. Xúc nhân duyên sinh thụ. Lại nói : Danh sắc nhóm nên thức nhóm, xúc nhóm nên thụ nhóm.

Lại tâm số pháp tương ưng với chỗ bị nương, vì đồng chung một cảnh duyên, trong một đời. Tâm không phải như vậy vì sai khác. Cho nên biết tâm khác, tâm số pháp khác.

Lại trong 4 y nói : Y trí không y thức. Trí nếu là thức, làm sao nói y ? Cho nên biết trí không phải thức.

Lại Phật tự nói tâm số pháp, nếu từ tâm sinh, nương nơi tâm thì gọi là tâm số. Lại Phật không nói nghĩa này là chỉ độc có tâm, là không có tâm số. Người ta cũng có thể nói chỉ có tâm số mà không có tâm. Nếu ông đem danh tự để phá tâm số, thì tôi cũng đem danh tự mà phá lại tâm.

Lại vì chỗ sở tác khác, nên tướng các pháp khác, như nước có thể thấm ướt, lửa có thể đốt cháy. Như vậy thụ v.v... vì sở tác khác nên biết có tướng khác.

Lại trong các kinh đều nói : Trong tâm sinh giác. Nên biết tâm số khác với tâm. Vì không lẽ trong tâm tự sinh tâm.

Lại như nói vì tâm cấu uế nên chúng sinh cấu uế. Tâm thanh tịnh nên chúng sinh thanh tịnh. Nếu chỉ là tâm, thì không nhân đâu mà có cấu uế hay thanh tịnh. Người nầy không vì vô minh nên cấu uế, tuệ minh nên thanh tịnh. Cái lý tự cấu uế tự thanh tịnh là không thể được. Cho nên có tâm số pháp.

Phẩm 62 : Không phải không số Tuy ông nói cái có thể duyên pháp gọi là tâm. Tâm sai khác gọi là số, như trong Phẩm Đạo nói. Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì trong kinh nói : Tướng tâm khác, tướng tâm số khác. Có thể nhận thức là tướng của thức. Cảm giác khổ vui là tướng của thụ. Biết riêng là tướng của tưởng. Khởi tạo tác là tướng của hành. Cho nên biết tâm khác, tâm số cũng khác. Ông nói tâm được giải thoát. Điều này không đúng. Vì trong các kinh đều nói lìa vô minh, nên tuệ được giải thoát, cho nên không chỉ nói tâm được giải thoát.

Lại vì tâm thắng nên chỉ nói tâm. Lại vì người đời phần nhiều đều biết tâm, mà không biết tâm số pháp, nên Phật nói tâm nhiều hơn.

Lại trong kinh Phật có những lời không nói hết, chính là lời này vậy.

Lại như trong kinh nói : Các Tì-kheo ! Có thể dứt một pháp, ta bảo đảm các ông được đạo A-na-hàm. Nói tham dục, mà thật không phải chỉ riêng dứt tham dục. Điều này cũng vậy. Tâm hoan hỷ v.v... đều lấy đây đáp. Ông nói trong ngoài 2 pháp. Điều này cũng không đúng. Nói ngoài có danh sắc, tức nói tâm số, vì nhiếp từ ngoài vào nên gọi là ngoài.

Lại trong đây Phật nói 3 việc : Trong có thức thân, tức nói thức và căn, ngoài có danh sắc, tức là nói trần. Ông nói có thức thân. Điều nầy cũng không đúng. Trong kinh nầy nói : Tất cả tướng ngoài, tức là tâm số. Ông nói 3 thứ hòa hợp gọi là xúc. Điều này không đúng. Xúc với thụ v.v... làm nhân cho tâm số, cho nên nói riêng.

Phẩm 63 : Không phải có số Đáp : Ông nói vì tương ưng nên có tâm số pháp. Điều nầy không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì các pháp độc hành, sau sẽ nói rộng, cho nên không có tương ưng. Tâm này độc hành cũng lấy đây mà đáp. Không phải ngăn đồng tính mà ngăn tâm số pháp. Ông nói nhiếp thuộc khác, nên có tâm số. Người làm ra kinh nầy, tự lập danh tự, chứ trong kinh Phật không nói nhiếp thuộc nhau, cho nên không đúng. Ông nói chỗ y, như ý ông nói thức y nơi tâm, không phải vì y mà gọi là tâm số. Như vậy thì tâm y nơi tâm không được gọi tên khác. Ông nói không có 5 ấm. Điều nầy không đúng. Tôi cho rằng vì tâm sai khác nên có gọi là thụ, có gọi là tưởng v.v....

Ông lấy tâm số phân biệt làm 3 ấm. Tôi cũng lấy tâm phân biệt làm 3 ấm. Ông nói sinh khác. Điều nầy không đúng. Vì nếu tâm với tâm số pháp cùng sinh, sao còn nói 2 sinh tâm, 3 sinh tâm số ?

Nếu chỉ nói tâm thì còn có lý. Sở dĩ vì sao ? Vì người nầy khi trước nói thức, sau mới nói tưởng v.v.... Ông nói tương ưng duyên đời, nên biết có khác. Điều nầy trước đã phá rồi, vì không phù hợp. Ông nói y trí chứ không phải y thức. Tôi nói tâm có 2 thứ :

một gọi là trí, hai gọi là thức. Cho nên tâm y trí, không y thức. Ông nói Phật nói y tâm sinh pháp gọi là tâm số. Tâm sinh ra pháp gọi là tâm số, vì tâm do tâm sinh nên gọi là tâm số.

Ông nói Phật cũng không nói không tâm số. Tôi cũng không nói không tâm số pháp, nhưng chỉ nói vì tâm sai biệt nên gọi là tâm số.

Lại nếu có cái đạo lý : không thể nói cũng gọi là nói, thì nếu không có cái đạo lý ấy dù có nói cũng như không nói. Cho nên không thể lấy cái nói làm nhân.

Lại chúng tôi sẽ nói nghĩa của danh tự tâm tâm số pháp. Vì tập khởi nên gọi là tâm. Thụ v.v… cũng có thể tập khởi thân đời sau. Vì tương đồng với tâm, nên cũng gọi là tâm.

Lại tâm với tâm số vì đều do tâm sinh, nên gọi là tâm số.

Nếu người nói chỉ có tâm số pháp, thì người ấy cần phải thuyết minh danh nghĩa của tâm số pháp, mà thật ra không thể thuyết minh được, cho nên không phải nhân.

Ông nói tạo tác khác và tâm sinh giác, đều lấy đây mà giải đáp. Sở dĩ vì sao ? Vì tôi cho rằng tâm sai biệt nên nghiệp tạo tác khác, rồi cũng trong tâm sinh tâm, gọi là tâm sinh giác. Ông nói cấu uế thanh tịnh không có nhân. Điều nầy không đúng. Tuy không có tâm số pháp, mà có cấu uế thanh tịnh.

Lại vì không tướng khác nên không có tâm số pháp. Sở dĩ vì sao ? Vì ông lấy tâm tương ưng cho là tâm số, mà pháp tương ưng thì không có, sau sẽ nói rộng, cho nên không do tâm riêng có tâm số pháp. Phẩm 64 : Thuyết minh không số Ông nói tướng khác nên có tâm số. Điều này không đúng Sở dĩ vì sao ? Vì hoặc thức hoặc giác là các tướng đồng đẳng không có sai biệt. Như tâm nhận thức sắc, tức gọi là giác, cũng gọi là tưởng v.v.... Như người đời nói ông rõ người này tức gọi là biết.

Do cảm thụ khổ vui cũng tức là biết. Phải biết nhận thức tức là thụ tưởng. Nếu các pháp này nhất định có tướng khác nhau, nay cần phải nói, mà thật không nói được, cho nên không có tướng khác. Ông nói tuệ được giải thoát. Điều này không đúng, vì không nhân duyên. Tùy tâm có nhiễm cũng có vô minh, tâm này trong nhóm nhiễm và vô minh đều cùng tương ưng với nhau. Nếu nói vô minh làm nhơ tuệ, nhiễm làm bẩn tâm thì không có nhân duyên. Như vậy vì lìa vô minh nên tuệ được giải thoát. Vì lìa nhiễm bẩn nên tâm được giải thoát, cũng đều không có nhân duyên. Lại gọi kinh nầy là không liễu nghĩa. Như trong kinh nói : Vì lìa 3 thứ lậu nên tâm được giải thoát. Cho nên biết cũng từ vô minh tâm được giải thoát. Nếu như nói từ nhiễm tâm được giải thoát, lời này là ngăn đoạn. Nói từ vô minh tuệ được giải thoát, là rốt ráo đoạn. Nếu do từ nhiễm nên tâm được giải thoát, từ vô minh nên nên tuệ được giải thoát. Vậy nếu từ giận dữ v.v... thì vật gì được giải thoát ? Điều này cần phải đáp. Phải biết lìa tâm không được giải thoát, cho nên chỉ có tâm.

Ông nói vì tâm vượt trội nên chỉ nói tâm. Tâm có nghĩa gì mà vượt trội còn tuệ v.v... các pháp lại không có ?

Ông nói người đời phần nhiều biết tâm, nên chỉ nói tâm.

Người đời cũng biết nhiều khổ vui, cần phải nói thụ v.v....

Ông nói có các kinh cớ sao không chỉ nói tâm số, mà chỉ nói tâm. Ông nói chỉ đoạn một pháp, lời nầy có duyên, vì Phật tùy chúng sinh nào phiền não nhiều hơn, hoặc thường che nơi tâm, mới nói một pháp nầy, vì đoạn được pháp ấy, thì các pháp kia tự đoạn. Cho nên không phải nhân.

Ông nói vì nói danh tướng tức là nói tâm số. Ông tự nhớ tưởng phân biệt, chứ kinh nầy không nói nghĩa ấy. Nếu ông tự sinh nhớ tưởng phân biệt, sao không nói bởi danh tướng nên nói tâm duyên, thì có lý.

Ông nói xúc và thụ v.v... làm nhân cho tâm số. Lời nói nầy bị nhiều lỗi, vì đều là pháp tương ưng mà nói xúc làm nhân thụ v.v..., chứ không phải thụ v.v... làm nhân cho xúc. Có các lỗi như vậy cho nên biết chỉ có tâm, mà không riêng có tâm số.

Phẩm 65 : Không tương ưng Không có pháp tương ưng. Sở dĩ vì sao ? Vì không có tâm số pháp thì tâm tương ưng với cái gì ?

Lại các tướng thụ v.v... không được đồng thời. Lại nhân quả không cùng lúc. Thức là nhân của tưởng v.v... các pháp. Pháp nầy không phải đồng có một lúc, nên không có tương ưng.

Lại Phật nói trong pháp nhân duyên rất sâu. Vì việc này sinh nên việc kia được sinh. Lại như hạt giống, mộng, cây, nhánh, lá, hoa, quả v.v..., hiện thấy nhân quả lần lượt nhau. Cho nên thức v.v... cũng cần theo thứ tự sinh. Nếu ý ông bảo tham v.v... các phiền não cùng sắc cùng chung nhân nên đồng sinh, điều này không đúng. Vì sắc không có tính hiểu biết, nên không có thể duyên. Còn tâm và tâm số có duyên có hiểu biết, cho nên một lúc không được cùng có, vì không có nhiều hiểu biết. Lại do một thân gọi là chúng sinh, vì một hiểu biết. Nếu trong một niệm có nhiều tâm số pháp, thì có nhiều hiểu biết, vì có nhiều hiểu biết nên phải là nhiều người, việc ấy không thể được.

Cho nên trong một niệm không có các pháp thụ v.v....

Lại vì sao 6 thức không cùng sinh một lúc ?

Hỏi : Các thức đều đợi tuần tự duyên sinh, nên không một lúc ?

Đáp : Bởi các chướng ngăn nên duyên một thứ lớp không được, mà thứ lớp sinh 6 thức ư ? Phải biết vì nhân trước quả sau thứ lớp mà sinh.

Lại trong kinh nói : Mắt thấy sắc không lấy tướng. Lấy tướng tức là nghiệp của tưởng. Nếu như Phật cho nghiệp thức mà ngăn nghiệp tưởng, thì phải biết hoặc có thức mà không có tưởng. Nếu ai lấy tướng, là thấy khi đã lấy, chứ không phải lúc thấy, cho nên biết thức v.v... sinh theo thứ lớp. Lại trong kinh nói : Mắt thấy sắc rồi tùy theo vui vẻ suy nghĩ. Trong đó cũng trước nói nghiệp thức sau nói thụ v.v....

Lại trong kinh nói : Thấy cái thấy v.v.... Cho nên biết không phải tất cả tâm đều có thụ v.v.... Lại bởi tướng 5 thức. Điều này có thể rõ. Sở dĩ vì sao ? Vì nếu người trong nhãn thức không thể lấy tướng người oan, người thân và tướng bình đẳng, tức là không có tưởng, cũng không buồn vui, vì không phân biệt. Hoặc có người nói : Trong đó cũng không có tham v.v... các phiền não. Cho nên biết không suy nghĩ. Vì có thể tìm cầu thân đời sau, nên gọi là suy nghĩ. Điều này sẽ nói sau, cho nên biết 5 thức cũng không suy nghĩ.

Lại các ông nói 5 thức không thể phân biệt. Trong đó làm sao mà có giác quán ? Vì suy nghĩ phân biệt trước thô sau tế, nên gọi là giác quán.

Lại nếu trong 5 thức có giác quán, như nói muốn ta biết ông, là vốn đều do nghĩ giác sinh ra. Vậy thì khi giác không muốn, khi biết làm sao có giác ? Hoặc có người nói trong 5 thức có tưởng không có giác, giác này do tưởng sinh thì làm sao khi tưởng có giác ? Cho nên phải chấp nhận 5 thức không tưởng, không giác, không quán. Sở dĩ vì sao ? Vì trong 5 thức không có phân biệt là nam nữ, cũng không phân biệt thụ v.v..., thì trong đây phân biệt những gì ?

Lại các ông nói 5 thức thứ lớp ắt sinh ý thức, vì 5 thức không phân biệt. Nếu trong 5 thức có phân biệt thì cần gì thứ lớp sinh ý thức ư ? Lại giác quán không phải sinh trong một tâm niệm, vì thô tế trái nhau. Ví như rung chuông linh, tiếng đầu là giác, các tiếng tiếp sau là quán. Dụ kia cũng vậy. Nếu trong 5 thức có giác quán, thì phải nói hành nghiệp của nó, mà thật không nói được. Phải biết tâm và tâm số pháp sinh theo thứ lớp. Lại si và tuệ trái nhau phải không hiện hữu cùng một lúc. Vậy làm sao trong một niệm có cũng biết, cũng không biết.

Lại trong một tâm niệm không dung có nghi. Sở dĩ vì sao ? Vì hoặc là cây trơ trụi hoặc là người, không được cùng hiện hành trong một tâm niệm. Vì nghiệp của tâm không có có thể lực này. Lại có người nói trong tâm số pháp ký ức đi duyên đời quá khứ, thì tâm hiện tại làm sao hiện hữu được ?

Lại như nghĩ người nầy là bạn tri thức của ta, vì đã từng làm lợi ích cho ta, nghĩ rồi sinh vui. Việc ấy làm sao ở trong một tâm niệm ?

Lại muốn, không muốn làm sao ở trong một tâm niệm ? Như trong kinh nói : Nếu các Tì-kheo ưa thích pháp ta, thì pháp tăng trưởng, nếu không ưa thích thì pháp tổn giảm. Làm sao ở trong một tâm niệm ?

Lại như trong một tâm niệm có tâm số pháp thì pháp sẽ thác loạn. Sở dĩ vì sao ? Vì trong một tâm mà có biết không biết, nghi không nghi, tin không tin, tinh tiến, biếng nhác… các lỗi như vậy. Lại tất cả tâm số nên đều ở trong một tâm, lấy cái gì ngăn, mà khổ vui tham giận v.v... không ở trong một tâm ? Nếu ông bảo vì khổ vui v.v... trái nhau nên không ở trong một tâm, thì biết và không biết v.v... cũng trái nhau, lẽ ra cũng phải không ở trong một tâm ? Cho nên không tương ưng.

Lại trong Kinh Thất Bồ-đề Phần, Phật thứ lớp nói tâm số pháp : Nếu Tì-kheo tu 4 niệm xứ; bấy giờ mới tu tập niệm Bồ-đề phần được. Tâm ở trong niệm, chọn lựa các pháp. Do chọn lựa các pháp nên sinh tinh tiến. Do sức tinh tiến nên có thể nhóm họp pháp lành. Tâm sinh hoan hỷ thanh tịnh. Do tâm hoan hỷ nên được khoan khoái. Do được khoan khoái nên giữ được tâm. Do giữ được tâm nên được định. Do được định nên có thể bỏ tham dục ưu phiền. Do bỏ tham dục ưu phiền nên mới biết tâm số thứ lớp sinh.

Lại trong Kinh Bát Đạo Phần cũng thứ lớp nói : Nếu được chính kiến, thì từ chính kiến sinh chính tư duy cho đến chính định. Lại trong kinh thứ lớp Phật bảo A-nan rằng : Người trì giới không nên cầu tâm không lo buồn, ăn năn. Vì tâm pháp người trì giới là không lo buồn ăn năn. Người không lo buồn ăn năn, không nên cầu tâm được vui tươi. Tâm không lo buồn ăn năn pháp tự vui tươi. Vui tươi thì tâm hoan hỷ. Tâm hoan hỷ thì thân được khoan khoái. Thân khoan khoái thì cảm thụ vui. Thụ vui thì tâm nhiếp. Tâm nhiếp thì được thật trí. Được thật trí thì chán lìa. Chán lìa thì giải thoát. Cho nên mới biết tâm pháp theo thứ lớp sinh.

Lại trong Kinh Bát Đại Nhân Giác cũng thứ lớp nói : Nếu Tì-kheo tu thiểu dục thì tri túc. Tri túc thì xa lìa. Xa lìa thì tinh tiến.

Tinh tiến thì nghĩ nhớ chân chính. Nghĩ nhớ chân chính thì tâm nhiếp. Tâm nhiếp thì được tuệ. Được tuệ thì dứt hí luận.

Lại trong Kinh Thất Tịnh cũng thứ lớp nói : Giới tịnh là tâm tịnh. Tâm-tịnh là kiến tịnh. Kiến tịnh là độ nghi tịnh. Độ nghi tịnh là đạo phi đạo tri kiến tịnh. Đạo phi đạo tri kiến tịnh là hành tri kiến tịnh. Hành tri kiến tịnh là hành đoạn tri kiến tịnh.

Lại trong Kinh Nhân Duyên cũng thứ lớp nói : Do mắt duyên sắc mới sinh si nghi phần và nghĩ nhớ ô trược. Trong đây si phần là vô minh. Chỗ tìm cầu của người si là ái. Chỗ tạo tác của người ái là nghiệp. Tất cả là như vậy.

Lại trong Kinh Đại Nhân cũng thứ lớp nói : Ái đứng đầu trong 9 pháp. Do ái sinh tìm kiếm, do tìm cầu nên được, do được nên so sánh, do so sánh nên sinh nhiễm, do nhiễm nên tham đắm, do tham đắm nên lấy, do lấy sinh lòng tham đắm, do tham đắm nên giữ gìn, do giữ gìn nên mới có roi gậy tranh kiện bao nhiêu khổ não.

Lại trong pháp Tu-đà-hoàn cũng thứ lớp nói : Nên gần gũi người lành được nghe chính pháp, vì nghe chính pháp nên có thể sinh chính niệm, nhờ nhân duyên chính niệm có thể tu hành đạo. Lại trong kinh nói : Do mắt duyên sắc sinh nhãn thức. Ba thứ hòa hợp gọi là xúc. Nếu nói tâm và tâm số pháp sinh cùng một lúc, thì không có 3 thứ hòa hợp. Nếu nói mỗi mỗi sinh riêng thì có 3 thứ hòa hợp. Vì các lý do trên đây nên không có tương ưng.

Phẩm 66 : Có tương ưng Hỏi : Có pháp tương ưng. Sở dĩ vì sao ? Nếu như người thấy thụ là thần, thức tâm nương vào đó, vì có tương ưng. Tưởng ấm v.v... cũng như vậy. Nếu không tương ưng, do đâu có như vây ?

Lại trong kinh ông nói : Do mắt duyên sắc sinh nhãn thức.

Ba thứ hòa hợp sinh xúc, cùng sinh thụ, tưởng, hành v.v.... Trong pháp này có nhiều thứ tên, như là chúng sinh, trời, người, trai, giá, lớn, nhỏ. Các tên ấy đều do các ấm. Nếu nói tâm và tâm số pháp thứ lớp sinh thì nhân 2 ấm. Có người cho rằng không nên nhân 5 ấm. Sở dĩ vì sao ? Vì không thể nhân các ấm quá khứ vị lai mà gọi là người. Ông nói hiện tại không có 5 ấm, thì làm sao nói nhân 5 ấm gọi trời người v.v.... mà trong đó nói nhân các ấm, chứ không phải chỉ có 2. Cho nên nhân 5 ấm có tên chúng sinh.

Lại trong kinh nói có lời tương ưng, nghĩa là có căn trí tương ưng tín.

Lại trong kinh nói xúc tức cùng với thụ tưởng tư cùng sinh.

Lại nói 5 chi Sơ thiền. Cũng nói thụ v.v... là chỗ trụ của thức.

Nếu thức không tương ưng làm sao thức trụ trong pháp thụ v.v...

được ? Gọi trụ nầy là nương dựa mà trụ. Sở dĩ vì sao ? Vì không nói thức là chỗ thức trụ.

Lại trong kinh nói : Tâm cùng pháp nầy đều từ tâm sinh, rồi nương đậu nơi tâm.

Lại nói tâm chúng sinh trong đêm dài bị tham giận v.v... làm ô nhiễm. Nếu không tương ưng làm sao nhiễm được ! Lại vì tâm và tâm số pháp tính yếu ớt, nên nương nhau mới duyên được, thí dụ như bó tre nương nhau mới đứng vững. Lại trong kinh nói : Khi tâm chao động không nên tu 3 thứ giác là : trạch pháp, tinh tiến và hỷ, vì lại động thêm, mà nên tu 3 thứ giác là : thư thái, định và xả, vì ngăn sự phát động. Còn niệm thì có thể điều hòa khắp. Nếu tâm mỏi mệt lặn chìm thì không nên tu 3 thứ giác là : thư thái, định và xả, vì càng lặn chìm. Cho nên cần tu 3 giác là : trạch pháp, tinh tiến và hỷ, vì có thể làm tâm phấn chấn. Niệm có thể điều hòa khắp.

Lại có luận sư nói : Nên đồng tu tập pháp trợ Bồ-đề, không được lìa nhau. Cho nên biết có tương ưng.

Phẩm 67 : Không phải tương ưng Ông nói thấy thụ là thần, điều này không đúng. Người phàm phu si mê, vọng sinh thấy đó, không có thể phân biệt đó là thụ, đó là thức nương đậu. Người này, nếu có thể phân biệt được như vậy, cũng có thể vào được lý không. Người này thấy tâm tương tục không phân biệt được, chỉ chấp lấy lời nói, nên mới nói như vậy, đó là lời si mê lầm lạc không thể tin được.

Ông nói do các ấm nên gọi là người. Là do 5 ấm nối nhau gọi là người, nên nói là các ấm. Như người đời nói : người vui, người khổ và người không vui khổ, không đồng thời có 3 thụ cùng một lúc. Các ấm cũng vậy.

Ông nói có căn trí tương ưng với tín. Trong kinh cũng nói các việc tương ưng. Như nói 2 Tì-kheo tương ưng với trong một việc làm.

Lại nói oán ghét tương ưng thì khổ, yêu thương chia lìa thì khổ. Trong pháp của ông sắc không tương ưng, mà đây vì thế tục, nên cũng gọi tương ưng. Trí tín cũng vậy. Tín có thể tin vô thường v.v...; tuệ tùy theo hiểu biết, chung thành một việc, nên gọi tương ưng.

Ông nói do xúc liền có thụ v.v... cùng sinh. Điều này không đúng. Thế gian có việc tuy có chút trái nhau, cũng gọi là cùng chung, như bảo đệ tử cùng đi, cũng như nói vua Đảnh Sinh, sinh tâm nghĩ, liền lên đến trời. Điều này cũng vậy. Phàm phu khi thức đến duyên cảnh, 4 pháp ắt thứ lớp sinh thức, tiếp đến sinh tưởng; kế tưởng sinh thụ, kế thụ sinh suy nghĩ, rồi suy nghĩ rồi lo buồn, mừng vui v.v... Từ đó sinh tham, giận, si. Cho nên nói liền sinh.

Ông nói 5 chi Sơ thiền. Tức là trong bậc thiền này có 5 chi, không phải nhất thời, như cõi Dục có 3 thứ thụ. Sở dĩ vì sao ? Vì trước nói pháp, sau nói đến bậc.

Lại giác quán không tương ưng nhau được, trước đã đáp rồi.

Ông nói thức xứ. Trong kinh nầy nói thức duyên xứ, không nói y xứ. vì sao biết được ? Tức trong kinh này nói thức duyên sắc vui nhuận nên mới trụ.

Ông tuy nói nếu thức duyên thức trụ, thì phải có 5 thức xứ.

Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Là vì khi thức biết sơ qua, thức biết việc rồi tâm mới sinh tưởng v.v... Rồi trong đó khởi ái, do nhân duyên khởi ái mới nói là thức xứ. Cho nên không nên nói thức là thức xứ.

Lại trong 7 thức xứ cũng nói thức là thức xứ. Lại phải suy nghĩ kinh này, đừng chỉ theo lời nói, như nói tin có thể vượt qua sông, là lời nói bất tận, mà thật nhờ tuệ mới vượt qua được. Điều này cũng phải như vậy.

Ông nói tâm số nương nơi tâm. Điều này không đúng. Tâm trước biết việc sau sinh tưởng v.v....

Lại trong kinh nói : Thụ v.v... nương nơi tâm. Chứ không phải như bức vẽ nương nơi vách mà gọi là tâm số nương tâm. Ông nói tâm số nương nhau như bó tre. Điều này trái với các kinh. Nếu cùng tương ưng, tại sao tâm số nương tâm, mà tâm không nương tâm số ?

Nếu ông bảo vì tâm sinh trước lớn nên tâm số pháp phải nương vào, vậy là thành nghĩa của tôi rồi, vì khi tâm sinh không có tâm số pháp.

Ông nói vì phiền não nhiễm tâm nên biết có tương ưng. Điều này không có đạo lý. Nếu tâm trước sạch mà bị tham v.v... đến làm nhiễm bẩn, tức là tịnh pháp có thể bẩn, tức hại pháp tướng. Cũng như trước có nói tâm tính vốn sạch mà bị khách trần đến làm bẩn, vì tâm tịnh nên chúng sinh tịnh. Vậy thì chúng sinh cũng cần tương ưng ? Nếu chúng sinh không tương ưng được, thì tham v.v... cũng không tương ưng được. Vì hiện hành trong tâm nối nhau sinh bẩn v.v... tâm bẩn nối nhau, nên mới nói nhiễm tâm.

Như nói từ nhiễm tâm được giải thoát. Trong tâm nối nhau nầy, nếu tịnh tâm sinh được gọi giải thoát. Điều này cũng vậy. Như mây mù v.v... tuy không tương ưng với mặt trời mặt trăng, nhưng cũng có thể làm mờ. Tham v.v... cũng vậy, tuy không tương ưng với tâm, nhưng cũng có thể làm ô nhiễm.

Lại vì khói mây mù v.v... có thể che mặt trời mặt trăng nên gọi là mờ. Tham v.v... cũng vậy, có thể chướng tịnh tâm nên gọi là bẩn. Hỏi : Mây mù mặt trời mặt trăng chỉ là nhất thời, còn phiền não với tâm thì không như vậy, cho nên dụ nầy không đúng ? Đáp : Vì cùng chướng ngại. Điều này đã thành, nên không có lỗi. Phiền não nầy có thể làm bẩn cái tâm tương tục, nên gọi là nhiễm.

Ông nói tâm số từ tâm sinh rồi nương tựa nơi tâm. Điều này trước đã giải đáp.

Ông nói tâm và tâm số pháp tính yếu ớt ấy. Vì niệm niệm diệt, nên gọi yếu ớt, chứ không phải giúp nhau mới có thể hiện hành nơi cảnh duyên. Nếu giúp nhau thì phải tạm trụ lại, mà thật không thấy có sức tương trợ cần gì phải tương ưng ?

Ông nói giác ý hợp nhau. Lời nói nầy là tùy lúc nên tu 3 giác, không phải trong một niệm. Như Xá-lợi-phất nói : Trong 7 giác tôi có thể vào tự tại. Nếu tâm chao động, bấy giờ nên tu thư thái v.v... 3 giác.

Lại Phật cũng nói thứ lớp của giác pháp. Ông nói đồng thời tu Bồ-đề phần. Điều này không đúng.

Nếu đồng thời tu 37 phẩm thì nên đồng thời tu 2 thứ tín và 5 niệm v.v.... Nếu ý ông bảo tùy được chỗ tu tức là lìa tu. Lại tùy theo người khác tu được như Nhị thiền v.v..., nên gọi là không lìa.

Lại đồng thời 37 phẩm thì không có đạo lý ấy. Sở dĩ vì sao ?

Vì trong một niệm không thể tu được nhiều pháp như vậy.

Phẩm 68 : Nhiều tâm Hỏi : Đã biết không có riêng tâm số, cũng không có tương ưng. Vậy tâm này là một hay là nhiều ? Có người bảo tâm là một, mà tùy sinh nên nhiều ?

Đáp : Nhiều tâm. Sở dĩ vì sao ? Vì biết gọi là tâm, mà sắc thì biết khác, hương v.v... biết khác, cho nên có nhiều tâm.

Lại nhãn thức sinh khác, nghĩa là đợi có ánh sáng, hư không và các duyên. Nhĩ thức thì không phải vậy. Ba thức trần đến mới sinh. Ý thức thì do nhiều duyên sinh. Cho nên biết không phải một.

Lại thức biết tướng của trần thường như vậy, thì làm sao biết thứ trần khác ? Nếu nhiều tâm sinh thì mới có thể biết được nhiều, như tà chính biết khác. Hoặc quyết định hoặc nghi ngờ, hoặc thiện, bất thiện, hoặc vô ký đều biết sai khác. Trong thiện lại có thiền định, giải thoát, 4 vô lượng, thần thông v.v... khác nhau. Trong bất thiện cũng có tham dục, giận dữ, ngu si v.v... khác nhau. Trong vô ký cũng có đi đến v.v... khác. Có thức có thể khởi thân nghiệp khẩu nghiệp, có khởi oai nghi, hoặc hợp hoặc ly, bởi thứ lớp duyên tăng thưọng, mỗi mỗi sai khác, nên các tâm cũng khác.

Lại sạch không sạch các thụ sai khác, nên tâm cũng khác.

Lại sở tác sai khác nên tâm có khác.

Lại sạch không sạch tâm tính đều khác; nếu tâm tính sạch thì không bị bẩn, như ánh sáng mặt nhật vốn sạch quyết không bẩn được. Nếu tính không sạch không thể khiến sạch, như lông của những thú đen đều không thể khiến trắng. Mà trong bố thí v.v... thật có tịnh tâm. Trong pháp sát-sinh v.v... thật có bất tịnh tâm. Cho nên tâm không phải một.

Lại tùy các thụ khổ vui sai khác, nên tâm cũng không phải một. Như nói Tì-kheo dùng thức để biết việc gì đó, nghĩa là biết khổ vui và không khổ vui. Lại nếu tâm là một, thì một thức nên có thể thủ lấy tất cả trần. Mà nói nhiều tâm, là tùy căn sinh thức, cho nên không thể thủ lấy tất cả trần. Nếu tâm là một, thì vì cái gì ngăn mà không thủ lấy tất cả trần được ? Cho nên biết nhiều tâm. Lại pháp có thể bị lấy khác, nên có thể lấy cũng khác. Như người nói hoặc tự biết tâm mình, làm sao tự biết tự thể được ? Như mắt không tự thấy, dao không tự cắt, ngón tay không tự xúc, nên tâm không một.

Lại trong Kinh Viên Dụ nói : Ví như con khỉ con vượn bỏ một nhánh liền vịn một nhánh khác. Tâm cũng như vậy, sinh diệt mới luôn.

Lại nếu tâm là một, mà nói có cả sáu thức, thì lời nầy hỏng.

Lại trong kinh nói : Thân hoặc trụ 10 năm, mà tâm thì niệm niệm sinh diệt. Lại nói : Phải quán trụ tâm vô thường. Tâm này mà nói là trụ, vì nối nhau niệm niệm không dừng.

Lại như một nghiệp không thể lấy lần thứ 2, thức cũng như vậy, không trùng tại duyên cảnh.

Lại như lửa cỏ không dời được đến củi. Cũng như vậy nhãn thức không đến trong tai. Cho nên biết có nhiều tâm.

Phẩm 69 : Một tâm Hỏi : Tâm là một. Sở dĩ vì sao ? Như trong kinh nói : Tâm nầy thời gian lâu tăm tối bị tham v.v... làm ô nhiễm. Nếu tâm khác áy, không gọi là thường ô nhiễm. Lại trong Kinh Anh Lạc nói : Nếu tâm thường tu tín, giới, thí, văn và tuệ, thì chết sinh lên cõi trên. Lại trong Kinh Thiền nói : Người được Sơ thiền, vì tâm điều hòa nhu nhuyến, nên có thể từ Sơ thiền đến Đệ nhị thiền.

Lại trong Phẩm Tâm nói : Tâm nầy thường động, như cá mất nước, cho nên các ông phải phá quân ma. Cho nên biết tâm một, động ở đây đến nơi kia.

Lại trong Tạp Tạng Tì-kheo, nói : Trong hang 5 cửa, khỉ đột nhảy múa, khỉ tạm đứng yên, đừng cho như xưa. Cho nên biết một tâm, ở trong hang thân, 5 căn cửa cựa động, nay tức là xưa, cho nên mới nói : Đừng cho như xưa.

Lại nói tâm này đi khắp như ánh sáng mặt trời soi. Người trí có thể chế ngự, như cái móc điều khiển con voi. Cho nên biết tâm là một, chạy rông duyên trong các cảnh. Lại vì vô ngã, nên tâm mới khởi nghiệp, vì tâm là một nên có thể khởi các nghiệp, rồi tự chịu quả báo; tâm chết tâm sống, tâm buộc mở, vốn tự chịu lấy. Tâm có thể nghĩ nhớ, nên biết tâm một.

Lại vì tâm là một, nên có thể tu nhóm, nếu niệm niệm diệt, thì không sức nhóm họp. Lại Phật pháp là vô ngã, vì tâm một nên gọi tướng chúng sinh. Nếu tâm nhiều thì không phải tướng chúng sinh. Lại bên tả thấy bên hữu biết, không lẽ thấy khác biết khác ? Cho nên biết tâm một, tự thấy tự biết.

Phẩm 70 : Không phải nhiều tâm Ông tuy nói sắc v.v... biết khác, nhưng điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì nếu tâm là một, làm nhiều thứ nghiệp thủ lấy sắc hương v.v…, như một người ở trong nhà có 5 hướng, khắp chỗ lấy trần, tức là tâm này trụ ở trong mắt, đợi các duyên sáng v.v... mới có thể thấy sắc. Như người nầy, ở chỗ khác đợi bạn, tức là tâm nầy chỗ biết sai khác. Như người này, trước là người biết, sau lại không biết. Như vậy biết tà lại là biết chính. Như người này, trước là người tịnh, sau lại bất tịnh. Như vậy biết nghi ngờ tức là biết quyết định. Như người nầy, trước là người nghi, sau lại người quyết định. Là tâm bất thiện tức lại là thiện, cũng là vô ký. Như người này, hoặc nghĩ thiện, hoặc nghĩ bất thiện, hoặc nghĩ vô ký. Tức là tâm nầy có thể làm oai nghi đến đi sai khác. Như người này, làm các hành nghiệp đi đến các oai nghi. Như vậy tịnh tâm tức là bất tịnh, bất tịnh tức là tịnh. Như người này trước là thanh tịnh, sau lại bất tịnh. Tức là tâm này tương ưng với vui, sau lại tương ưng với khổ. Như người này trước là người vui, sau lại là người khổ. Cho nên nói tâm là một dùng làm nhiều nghiệp.

Ông nói 1 thức không lấy 6 trần, nên không phải 1 tâm. Điều này không đúng. Tôi cho vì căn sai khác nên thức mới có sai khác. Nếu thức trụ trong mắt, chỉ có thể lấy sắc mà không lấy trần khác, các thức khác cũng vậy.

Ông nói thủ và khả thủ khác. Điều này không đúng. Tâm pháp có thể biết tự thế; như đèn tự chiếu sáng và chiếu sáng các vật; như người tính toán cũng có thể tính toán mình, và tính toán cho người khác. Như vậy tâm một có thể biết tự thể, cũng biết người khác.

Ông nói ví dụ con khỉ. Điều này không đúng. Như một con khỉ bỏ một nhánh lại liền bắt lấy một nhánh khác. Tâm cũng vậy bỏ một cảnh duyên, lại lấy một duyên. Ngoài ra lời ông đã nói : Có thể tự khởi nghiệp, tự chịu quả báo đều đã đáp chung. Sở dĩ vì sao ? Vì nếu tâm khác, thì phải làm khác, chịu khác, chết khác, và sống khác, có các lỗi như vậy, cho nên biết một tâm.

Phẩm 71 : Không phải một tâm Đáp : Ông nói tâm một, bị tham v.v... làm bẩn dài lâu. Điều này không phải vậy. Trong cái tâm luôn nối nhau thấy là một tướng. Như nói gió chiều qua tức là gió sáng nay. Sông ngày nay tức sông ngày xưa. Đèn buối sáng nay tức là đèn ngày hôm qua. Như cái răng mọc gọi là tái sinh, mà cái răng cũ thật không tái sinh. Vì giống nhau ấy nên gọi là tái sinh. Cũng như vậy, tâm khác nhưng vì nối nhau liên tục nên bảo là một tâm.

Ông nói nghĩ nhớ, là người hoặc tự nghĩ bản tâm, nếu bản tâm đến nay nghĩ việc gì ?

Lại làm sao đem tâm nầy mà nghĩ tâm này ? Không có một trí nào có thể biết tự thể, cho nên không phải một tâm. Ông nói tu nhóm. Nếu tâm thường một, tu sao được ích ? Nếu có nhiều tâm thì hạ, trung, thượng thứ lớp nối nhau sinh, nên mới có tu nhóm. Ông nói tâm là một tướng. Nếu tâm là một tướng, tức đó là thường, thường tức chân ngã. Sở dĩ vì sao ? Vì nay làm, sau làm, thường một không biến đổi nên mới cho là ngã. Lại không thể biết tướng sai biệt của tâm nên cho là một.

Như rót nước liên tục nối nhau luôn, trong tâm cho là một. Như người bệnh mắt thấy đùm tóc cho là một. Nếu trong việc này, người có thể phân biệt thì biết kia là khác.

Lại người có trí sâu sắc có thể biết tâm khác. Sở dĩ vì sao ? Vì các Phạm Vương v.v... ở trong cơn mê muội thốt nói như vầy : Thân nầy vô thường, mà tâm thức nầy là thường. Nếu các Phạm Vương v.v... mà hãy còn mê muội, huống chi người khác mà không chấp trước là thường ư ? Cho nên phải khéo suy nghĩ các pháp duyên sinh, thì ý nghĩ điên đảo cho là thường kia mới diệt. Ông nói bên tả thấy bên hữu biết là sức của trí, cho nên thấy khác biết khác, như người nầy làm sách nhiều người khác c ó thể biết. Lại như các người đã được là Thánh nhân có thể biết những việc vị lai chưa sinh, chưa có mà Thánh trí có thể biết.

Lại việc quá khứ không nghĩ nhớ, nên biết chưa đến chưa có mà trí lực có thể biết. Điều này ra sau sẽ nói rộng.

Phẩm 72 : Nói rõ nhiều tâm Ông nói tâm một dùng làm nhiều nghiệp. Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì chính lấy nghĩa rõ biết là tâm. Mà rõ biết sắc khác, rõ biết thanh khác, tâm làm sao một được ?

Lại như nghiệp tay cầm bình, thì chính tay nầy không cầm được vật khác nữa. Như vậy vì tùy tâm nào lấy sắc, thì chính tâm ấy không còn nghe tiếng được.

Lại nhãn thức này lấy nhãn căn làm chỗ nương, lấy sắc làm cảnh duyên, 2 thứ nầy là vô thường niệm niệm sinh diệt, thì nhãn thức làm sao tránh khỏi niệm niệm diệt được ? Ví như không có cây, bóng cũng không có. Như vậy vì nhãn sắc niệm niệm diệt, nên chỗ bị nương để sinh thức cũng niệm niệm diệt; pháp niệm niệm diệt không có sức đi.

Lại trước đã có các lời đáp trong Phẩm Ý, nên ý không đi.

Tuy ông nói thức trụ trong mắt, đợi sáng có thể thấy, như người nầy có thể thấy nghe v.v.... Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì nay trong luận này tìm thật nghĩa của pháp, còn người là giả danh không nên đem làm thí dụ.

Lại nếu cần tìm tướng người, thì tôi nói các ấm là người, cũng nói nghi, biết v.v..., khác với các biết quyết định. Không đem các nghi, biết, mà cho là các biết quyết định. Như vậy tất cả. Ông nói vì căn sai khác nên thức mới có sai khác. Điều này không đúng. Căn là nhân duyên sinh thức. Nếu thức là một, thì nhiều căn để làm gì ?

Ông đem cái đèn, người tính toán làm thí dụ. Thí dụ nầy không đúng. Như vì không soi đốt đèn mà thể đèn không phải không soi, nên không tự soi, nhờ đèn mà thể đèn không phải không soi, cho nên không tự soi. Vì đèn phá tối, nhãn thức được sinh; nhãn thức sinh rồi cũng có thể thấy đèn và bình v.v... các vật. Lại người tính toán, có thể biết sắc mình, cũng biết sắc người khác, nên gọi biết nhau.

Ông nói nghiệp v.v.... Trong vấn nạn về nghiệp v.v... đã giải đáp rồi, nên không lỗi này.

Lại nếu tâm thường một thì không nghiệp không báo. Sở dĩ vì sao ? Chính vì tâm và chỗ sỏ y là nghiệp. Nếu tâm là một, đâu có nghiệp báo ? Buộc hay mở v.v... đều như vậy. Lại ông nói làm khác chịu khác. Đó cũng không đúng. Vì các ấm nối nhau luôn, không phải một, không phải khác, vì sa vào nhị biên.

Lại thế tục danh tự nói các nghiệp v.v… không phải nghĩa chân thật nên trong ấm tương tục nói các danh tự kia thì không lỗi. Cho nên biết có nhiều tâm. Phẩm 73 : Thức tạm trụ Hỏi : Đã rõ biết nhiều tâm. Nay các tâm là niệm niệm diệt hay là có trụ một thời gian ngắn ? Có người nói : Tâm trụ một thời gian ngắn. Sở dĩ vì sao ? Vì rõ biết sắc v.v.... Nếu niệm niệm diệt, thì không thể rõ biết được. Cho nên không phải không trụ. Lại nếu niệm niệm diệt thì quyết không biết được các sắc v.v...các pháp. Sở dĩ vì sao ? Vì như điện sáng tạm trụ còn không nhận biết được, huống là niệm niệm diệt mà rõ được ư ? Nay thật có rõ biết nên mới biết các thức không phải niệm niệm diệt. Lại nhãn thức nương nhãn căn duyên sắc, 2 thứ nầy không khác, thức cũng không khác.

Lại tâm đủ có thể lực lấy xanh v.v... các màu sắc, nên biết không phải niệm niệm diệt. Nếu ý ông bảo vì nối nhau liên tục, nên có thể quyết rõ. Điều đó cũng không đúng. Vì nếu mỗi tâm không thể định rõ, thì dù cho nối nhau liên tục cũng không rõ biết được. Như một người mù không thể thấy sắc, thì nhiều người mù cũng không thấy gì. Nếu ông lại bảo : Như mỗi mỗi sợi chỉ không thể buộc voi, nhóm lại nhiều sợi thì được. Như vậy một tâm không thể quyết rõ, mà nối nhau thì được. Đó cũng không đúng. Vì trong mỗi mỗi sợi chỉ đều có chút sức mạnh, hòa hợp thì có thể. Tâm trong một niệm không có chút sức mạnh rõ biết. Cho nên nối nhau liên tục cũng phải không thể hiểu rõ, mà thật có hiểu rõ. Cho nên biết không phải niệm niệm diệt.

Lại nếu tâm niệm niệm diệt, thì các hành nghiệp quá khứ vị lai đều thành vô dụng, vì có chút thì gian ngắn tạm trụ, nên mới có thể khiến thành hữu dụng. Cho nên biết tâm không phải niệm niệm diệt. Tuy là vô thường phải có trụ một thời gian ngắn.

Phẩm 74 : Thức không trụ Đáp : Ông nói vì tâm có rõ biết, nên không phải niệm niệm diệt. Điều này không đúng. Vì sức các tướng tại tâm có khả năng quyết rõ, chứ không phải vì trụ lại. Nếu không phải vậy, thì trong âm thanh cũng không thể quyết rõ được. Sở dĩ vì sao ? Vì hiện thấy điều này niệm niệm diệt, mà thật ra thì có quyết rõ. Cho nên biết không phải vì tạm trụ mà có thể hiểu rõ.

Lại chính vì biết rõ là tâm, như biết xanh tức không phải biết vàng; Cho nên dù tạm trụ đi nữa, biết xanh cũng không thể rõ biết vàng được. Lại khi biết xanh khác, khi biết không phải xanh khác. Một pháp không nên 2 thời, là pháp với thời cùng lúc, thời với pháp cũng vậy.

Lại nhận lấy có 2 cách : một là quyết rõ, hai là không quyết rõ. Nếu thức không niệm niệm diệt, thì tất cả những gì nhận lấy đều phải quyết rõ. Tôi cho là tùy thức sinh nhiều nối nhau, thì sự nhận lấy mới rõ ràng. Nếu ít nối nhau thì không rõ.

Lại thức lấy trần, hoặc chậm hoặc nhanh tâm không nhất định.

Ông nói nương cảnh duyên không khác. Nghĩa nầy đã thành.

Sắc niệm niệm diệt, nên nương duyên cũng khác.

Ông nói có thể lấy đầy đủ, là thức có thể lấy khắp thân phần, nên gọi là lấy đầy đủ. Cho nên không có một thức có thể lấy khắp.

Sở dĩ vì sao ? Vì chưa lấy đầy đủ tâm đã diệt theo, thì đâu được có tâm có thể lấy tất cả ?

Ông nói tác nghiệp vô dụng. Điều này không đúng. Như đèn tuy niệm niệm diệt nhưng có tác dụng chiếu soi. Các nghiệp và gió tuy niệm niệm diệt, cũng có thể lay động các vật. Thức nầy cũng vậy.

Lại như đèn v.v... tuy niệm niệm diệt, cũng có thể lấy được.

Thức cũng như vậy, tuy niệm niệm diệt, cũng có thể lấy được.

Lại nữa, các tâm ý thức đều niệm niệm diệt. Sở dĩ vì sao ? Vì xanh v.v... các màu sắc nhóm hiện tại trước mặt mà có thể mau sinh diệt, nên biết không trụ.

Lại người hoặc khi sinh tâm tự bảo một lúc có thể lấy các cảnh, cho nên thức không trụ. Nếu thức tạm trụ, thì người kia không thể sinh tâm nghĩ lầm nầy. Sở dĩ vì sao ? Vì như giống rễ nối nhau mới có tạm trụ, cho nên người kia trong đó không sinh ý nghĩ sai lầm cho là mầm, thân v.v... đồng thời mà có. Cho nên biết thức niệm niệm diệt.

Lại như người thấy cái bình liền sinh nhớ cái bình, vì thấy rồi mới sinh nhớ, cho nên niệm niệm diệt.

Lại nếu các thức không niệm niệm diệt, thì một trí cũng phải là tà cũng là chính. Như thấy người này, nhận là người, cũng nhận là không phải người. Như vậy lấy nghi ngờ tức cũng lấy quyết định là không được. Cho nên biết niệm niệm diệt.

Lại các phân biệt v.v… các nhân duyên, cho nên biết niệm niệm diệt.

Lại tướng âm thanh nối nhau niệm niệm diệt, trong đó sinh biết. Cho nên biết tâm niệm niệm diệt.

Phẩm 75 : Thức cùng sinh Hỏi : Đã rõ tâm niệm niệm diệt. Nay các thức là đồng thời cùng sinh hay là thứ lớp sinh ? Có luận sư nói thức đồng thời cùng sinh. Sở dĩ vì sao ? Vì có người đồng thời có thể lấy các trần như người thấy bình cũng nghe tiếng nhạc, mũi ngửi hoa thơm miệng cũng ngậm vị thơm, gió thổi xúc thân, cũng suy nghĩ âm điệu khúc hát. Cho nên biết đồng thời có thể lấy các trần.

Lại nếu một thức ở trong thân có thể khắp biết khổ vui. Vậy thì đem một nhãn thức cũng có thể lấy các cây. Điều này là không thể. Vì làm sao một thức đều biết rễ, cộng, nhánh, lá, hoa quả ?

Cho nên biết nhiều thức đồng thời cùng sinh khắp lấy các xúc.

Lại trong nhiều thứ màu sắc đồng thời sinh biết, mà biết xanh tức không phải biết vàng. Cho nên biết đồng thời nhiều thức cùng sinh.

Lại các phần trong thân có thể mau sinh biết, khi lấy một phần tức có thể khắp lấy.

Lại trong Phật pháp không có hữu phần, không thể một thức khắp lấy các phần. Cho nên biết đồng thời có thể sinh nhiều thức khắp lấy các phần.

Phẩm 76 : Thức không đồng thời cùng sinh Đáp : Ông nói các thức đồng thời cùng sinh. Điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì thức đợi nghĩ mới sinh. Như trong kinh nói : Nếu mắt nhập vào sắc không hoại, nhập trong cảnh biết mà nếu không nghĩ có thể sinh thức, thì nhãn thức không sinh. Cho nên biết các thức vì đợi nghĩ vậy, chứ không phải đồng thời sinh. Lại tất cả pháp sinh đều thuộc nghịêp nhân, vì tâm mỗi mỗi sinh nên quả báo địa ngục v.v... không phải đồng thời thụ báo. Nếu nhiều tâm cùng sinh, thì phải đồng chịu quả báo một lúc, mà thật ra là không thể. Cho nên biết các thức không phải đồng một thời sinh. Lại thức có thể mau lấy cảnh duyên, như vòng lửa quay tròn, vì quay nhanh nên không thấy ranh giới. Các thức cũng vậy, vì thời gian trụ ngắn nên không phân biệt được.

Lại các thức nếu đồng thời sinh thì tất cả pháp sinh đều có thể một niệm một thời cùng sinh, có gì ngăn ngại ? Vậy thì tất cả pháp sinh không cần công đức, không cần tạo nghiệp công đức cũng vẫn được giải thoát ? Điều này là không thể được. Cho nên biết các thức không phải một thời sinh.

Lại thân bị tâm sai khiến, nếu các tâm đồng sinh thì thân bị tan nát, vì các tâm đi lại một thời sinh, mà thật thân không hư hoại, cho nên biết các thức không phải một thời sinh.

Lại mắt thấy vật bên ngoài như giống, rễ, mộng v.v... và trạng thái Ca-la-la lúc mới đậu thai v.v... rồi đến hình hài thiếu, tráng, lão tuần tự mà có, tâm cũng phải như vậy.

Lại như trong kinh nói : Nếu khi thụ vui, thì 2 thụ diệt, đó là khổ thụ và bất khổ bất lạc thụ. Và như vậy v.v.... Nếu thức đồng thời sinh thì phải sinh 3 thứ thụ cùng một lúc, mà thật đâu phải vậy. Cho nên biết các thức không một thời sinh.

Lại vì trong một thân một tâm sinh, nên gọi là một người. Nếu thức đồng sinh thì một thân phải có nhiều người mà thật đâu phải. Cho nên trong một thân thức không cùng sinh một lúc. Lại nếu thức cùng sinh, thì phải một lúc biết, biết tất cả pháp. Sở dĩ vì sao ? Vì trong mắt có vô lượng trăm ngàn thức sinh. Cho đến trong ý cũng đều như vậy. Như vậy thì phải biết tất cả pháp, mà thật đâu phải. Cho nên biết các thức không sinh cùng một lúc. Hỏi : Các thức vì sao phải thứ tự sinh ? Đáp : Vì một thứ lớp duyên, nên mỗi mỗi thức sinh.

Hỏi : Cớ sao chỉ có một thứ lớp duyên ?

Đáp : Pháp phải như vậy. Như một thần một ý của ông, tôi cũng như vậy, một ý một thứ lớp duyên. Như mộng thuộc hạt giống, cần phải thứ lớp sinh mộng, mà không sinh cộng v.v....

Cũng như vậy pháp nào tùy thuộc tâm, cần phải kế tâm đó mà sinh, không sinh các pháp khác. Lại tướng thức quyết định, mỗi mỗi khởi diệt thứ lớp thuộc nhau, như tướng lửa và nóng. Cho nên các thức phải thứ lớp sinh. ( còn tiếp)

THÀNH THẬT LUẬN ( Quyển 6 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch

Nguyên Hồng dịch tiếng Việt Phẩm 77 : Tưởng ấm trong nhóm khổ đế Hỏi: Pháp gì là tưởng ? Đáp : Vì lấy tướng giả pháp nên gọi là tưởng. Bởi vì sao ? Vì như trong kinh nói : Có người tưởng ít, có người tưởng nhiều, có người tưởng vô lượng, hoặc không có tưởng, mà thật không có các pháp nhiều ít v.v... nầy, cho nên biết tưởng là lấy tướng giả pháp. Tưởng nầy phần nhiều ở trong điên đảo mà nói. Như nói, trong vô thường, điên đảo tưởng thường, trong khổ điên đảo tưởng vui, trong vô ngã điên đảo tưởng ngã, trong bất tịnh điên đảo tưởng tịnh. Cũng nói trong tín giải quán tất cả nhập v.v.... Con người vì tưởng 3 thứ sai khác lấy cảnh duyên nghĩa là trong oán thân con người trong cảnh duyên ấy tiếp sinh 3 thứ thụ. Thụ sinh 3 thứ độc, nên tưởng có lỗi. Vì tưởng có lỗi, nên Phật dạy cần phải đoạn dứt. Như nói mắt thấy sắc đừng lấy tướng. Cho nên biết lấy tướng giả pháp, gọi là tưởng.

Hỏi : Lấy giả pháp là tưởng ?

Nghĩa nầy không phải. Bởi vì sao ? Vì tưởng nầy có thể dứt phiền não. Như trong kinh nói : Vì khéo tu vô thường tưởng, nên có thể dứt được tất cả nhiễm cõi Dục, nhiễm cõi Sắc, và nhiễm cõi Vô sắc, tất cả hý động, ngã mạn và vô minh. Cho nên biết không phải chỉ lấy giả pháp là tưởng. Lấy giả pháp là tưởng thì phải không dứt được các phiền não ?

Đáp : Thật tuệ này lấy tưởng gọi tên. Như nói người thụ giả, đối với tất cả được giải thoát. Cũng nói dùng ý dứt tất cả phiền não. Lại như nói dùng nghiệp không đen không trắng có thể hết các nghiệp. Cũng nói tín có thể qua sông, nhất tâm qua biển, tinh tiến trừ khổ, tuệ có thể sinh thanh tịnh. Mà thật dùng tuệ mới được qua, chứ không phải dùng tín v.v.... Như vậy trí tuệ mà lấy tưởng gọi tên.

Lại trong kinh nói : Lấy tuệ làm dao. Như nói thánh đệ tử dùng gươm trí tuệ có thể dứt phiền não. Cho nên biết trí tuệ có thể dứt kết, chứ không phải tưởng.

Lại trong 37 phẩm thánh đạo không nói tên của tưởng nên không đoạn dứt kết.

Lại trong kinh nói : Người biết, người thấy có thể được hết lậu, chứ không phải người không thấy không biết.

Lại trong 3 căn vô lậu nói : căn chưa biết muốn biết, căn biết, căn đã biết, đều lấy cái biết mà gọi tên. Lại Phật nói : Tuệ là tuệ phẩm, giải thoát tri kiến phẩm. Lại nói không thiền nào không trí, không trí nào không thiền. Lại trong kinh thứ lớp nói người giữ gìn tịnh giới thì tâm không ăn năn, cho đến giữ tâm nơi cái biết, được như thật. Lại pháp trí v.v... đều lấy tuệ làm tên. Lại trong 3 môn học, tuệ học là vượt trội hơn hết. Cũng nói trí tuệ đầy đủ là tri kiến giải thoát đầy đủ.

Lại trong Thất tịnh nói tri kiến tịnh.

Lại Phật gọi là hiểu biết đúng đắn tất cả pháp nên gọi là trí tuệ vô thượng. Tưởng, thì không nói như vậy. Lại lẽ ra phải dùng tuệ dứt các phiền não, không phải dùng tưởng. Bởi vì sao ? Như Kinh Đại Nhân Duyên nói : Nếu nghĩa nào ăn nhập vào trong tu-đa-la, và không trái với pháp tướng, tùy thuận Tì-ni, thì nghĩa ấy nên lấy.

Lại nói trong chính nghĩa để riêng lời tùy nghĩa, trong chính ngữ để riêng nghĩa tùy ngữ. Cho nên trong kinh tuy nói vô thường tưởng v.v... có thể dứt trừ các kết mà lý đúng ra phải là tuệ.

Lại nói vô minh là gốc phiền não, vì lìa vô minh nên tuệ được giải thoát. Cho nên lấy tuệ dứt các phiền não.

Hỏi : Ông nói các tưởng lấy tướng giả pháp. Vậy cái gì là tướng ?

Đáp : Có người lấy giả pháp làm tướng. Giả pháp có 5 thứ :

1. Quá khứ. 2. Vị lai. 3. Danh tự. 4. Tướng. 5. Người. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì người do 5 ấm tạo thành, tướng không có nhân tạo thành. Cho nên không phải giả danh.

Hỏi : Vậy nghĩa của tướng là gì ?

Đáp : Cảnh duyên tức là tướng. Vì sao biết được ? Như nói sư tử chúa loài thú, đứng bên nầy bờ sông, lấy tướng bờ bên kia, rồi cắt ngang dòng mà qua. Nếu không như vậy thì vẫn ở bờ nầy, đến chết không rời bỏ. Trong kinh nầy lấy cây cối v.v... làm tướng.

Lại nói Tì-kheo nêu tướng, trong ấy cũng lấy áo v.v... làm tướng.

Lại nói Vậy Tôn hiện tướng như vậy. Lại quan Tể tướng nhân khi vua ăn, nên mới lấy tướng thèm thuồng.

Lại nói sớm mai là tướng mặt trời mọc.

Lại nói 3 tướng là nhiếp tướng, phát tướng và xả tướng.

Trong ấy lấy nhiếp v.v... làm tướng. Tùy nghĩ pháp nào, buộc tâm nơi cảnh duyên, gọi là nhiếp tướng.

Lại chư thiên khi thoái đọa, có 5 tướng hiện ra, trong đó lấy 5 pháp làm tướng. Cho nên biết không lấy giả pháp làm tướng, cũng không phải nhiếp thuộc hành ấm.

Lại Xá-lợi-phất lấy diện mạo các tướng của Phú-lâu-na.

Lại trong kinh nói mắt thấy sắc không lấy tướng. Lại trong pháp ấn nói nếu Tì-kheo tự thấy đoạn sắc thanh các tướng, ta chưa nói người nầy được tri kiến thanh tịnh . Vì các lẽ đó nên biết duyên tức là tướng, không phải giả pháp. Hỏi : Duyên không phải tướng. Bởi vì sao ? Vì Vô tướng Tam-muội cũng có duyên. Lại nói thấy sắc rồi không lấy tướng. Nếu duyên là tướng, làm sao lấy sắc mà không lấy tướng ?

Đáp : Tướng có 2 thứ : Có tướng có lỗi, có tướng không lỗi. Vì ngăn tướng lỗi, nên nói thấy sắc không lấy tướng. Vô tướng mà duyên cũng có lỗi, sau sẽ nói rộng ở phần diệt đế. Nghĩa là diệt 3 thứ tâm, nên gọi vô tướng. Hành giả mới nhập đạo thì không phải tất cả tướng đều là lỗi. Nếu lấy nhiếp tướng, phát tướng và xả tướng v.v... thì không lỗi.

Lại Niết-bàn gọi là vô pháp, cho nên không nên nạn vấn. Như nói nếu lấy pháp tướng, không thể là ô nhiễm, mà lấy giả danh tướng, thì sinh phiền não. Bởi vì sao ? Vì lấy tướng sai khác oan, thân v.v... nên sinh buồn, vui v.v.... Do đó có thể sinh các lỗi tham, giận v.v.... Cho nên biết lấy tướng giả pháp, đó gọi là tưởng.

Phẩm 78 : Tướng của thụ trong luận về thụ của nhóm khổ đế Hỏi : Vậy nào là thụ ?

Đáp : Khổ, vui, không khổ vui.

Hỏi : Sao gọi là khổ, sao gọi là vui, sao gọi là không khổ vui

?

Đáp : Nếu tăng ích thân tâm là vui, tổn giảm thân tâm là khổ, trái với 2 điều trên là không khổ không vui.

Hỏi : Ba thứ thụ này không có tướng quyết định. Bởi vì sao ?

Vì như một việc, hoặc tăng ích thân tâm, hoặc làm tổn giảm, hoặc đều trái cả 2 ?

Đáp : Đó là cảnh duyên bất đinh, chứ không phải thụ bất định. Bởi vì sao ? Vì như cùng là một thứ lửa, mà khi thì sinh vui, khi sinh khổ, khi sinh không khổ không vui. Từ duyên sinh thụ là quyết định. Như một việc mà tùy lúc làm nhân cho vui, hoặc làm nhân cho khổ; hoặc làm nhân cho không vui không khổ.

Hỏi : Do lúc nào duyên nầy làm nhân cho khổ vui v.v...? Đáp : Tùy lúc có thể ngăn chận khổ, thì lúc đó sinh tướng vui. Như người đang bị lạnh, bấy giờ tiếp xúc hơi nóng là sinh tướng vui.

Hỏi : Tiếp xúc nóng nầy nếu quá nhiều lại có thể làm khổ, đâu phải vui, cho nên biết thụ vui cũng không có ?

Đáp : Theo danh tướng vậy tục nên mới có thụ vui, không phải nghĩa chân thật. Tùy theo người nầy khi thích tiếp xúc nóng thì tăng ích, lại ngăn được khổ trước, bây giờ trong khi ấy thì sinh tướng vui. Nếu lìa khổ trước, thì tiếp xúc nóng này không có thể làm vui nên không phải thật có.

Hỏi : Ông nói chỉ vì danh tướng nên có vui. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì trong kinh, Phật tự nói 3 thụ, nếu thật không vui, làm sao nói 3 thụ ?

Lại nói sắc nếu quyết định là khổ, thì chúng sinh trong đó không sinh tham đắm.

Lại nói những gì là ý vị trong sắc ? Như nói vì do sắc có thể sinh vui mừng.

Lại nói khi lạc thụ sinh thì vui, khi trụ thì vui, mà khi hoại thì khổ. Khổ thụ khi sinh thì khổ, khi trụ thì khổ, mà khi hoại thì vui. Cái thụ không khổ không vui thì không biết khổ không biết vui.

Lại lạc thụ là phúc báo, khổ thụ là tội báo. Nếu thật không có lạc thụ, thì tội phúc chỉ có quả khổ, mà thật không phải vậy.

Lại trong cõi Dục cũng có lạc thụ, nếu thật không có lạc thụ thì cõi Sắc, cõi Vô sắc phải không có thụ, mà thật không phải vậy. Lại nói trong lạc thụ là tham sai khiến, nếu không có lạc thụ thì tham sai khiến chỗ nào ? Không nên nói trong khổ thụ là tham sai khiến. Cho nên biết thật có lạc thụ ?

Đáp : Nếu thật có lạc thụ thì phải nói ra tướng vậy nào là vui, mà thật không thể nói được. Phải biết chỉ vì trong khổ có sai khác mà gọi là tướng vui mà thôi. Tất cả vậy giới, từ dưới đại địa ngục lên đến cõi Hữu đỉnh, đều là tướng khổ, bị nhiều khổ bức bách. Trong khổ ít sinh tướng vui đó thôi. Như người bị khổ nóng bức, thì lấy cảm xúc lạnh làm vui. Cho nên trong các kinh đều nói như vậy, không có phương hại gì.

Hỏi : Cũng có thể nói tất cả vậy gian đều là vui, vì do trong ít vui, mà sinh tưởng khổ. Nếu không phải vậy, thì cũng không được nói do trong ít khổ, mà sinh tưởng vui ?

Đáp : Tướng của khổ thụ thô, cho nên không thể cho ít vui là khổ.

Lại vui dù ít, cũng không phải tướng bức bách. Bởi vì sao ? Vì không thấy có người thụ chút vui mà đưa tay lên kêu gào. Lại lạc thụ chuyển ít dần nên gọi là tướng tịch diệt, giống như bậc trên chuyển dần tịch diệt. Cho nên nói trong ít vui sinh tướng khổ là chỉ có lời nầy : Phàm phu ngu nhân, trong ít khổ, vọng sinh tưởng vui thì có đạo lý.

Phẩm 79 : Hành khổ Các thụ đều khổ. Bởi vì sao ? Các vật áo cơm v.v... đều là nhân khổ, không phải nhân vui. Vì sao biết được ? Vì hiện thấy áo cơm tăng quá thì khổ cũng tăng, nên gọi là nhân khổ.

Lại đau tay các khổ có thể chỉ tướng được, mà tướng vui không chỉ được.

Lại áo cơm các vật đều vì để trị bệnh, như người không khát, uống không thấy vui. Lại người bị khổ bức bách, đối với khổ khác mà sinh tưởng vui. Như người sợ chết, cho hình phạt là vui. Lại roi gậy dao xà mâu, các nhân duyên khổ đều là quyết định, mà các nhân vui thì không phải vậy.

Lại vì tất cả đồ cần dùng rốt ráo là khổ, nên phải biết trước có, sau rồi mới hiểu, như guốc mòn dần. Lại với nữ sắc v.v... trước sinh tưởng vui. Lìa nhớ tưởng tà vạy mới thấy tội lỗi của nó.

Lại nữ sắc v.v... đều là nhân khổ khô héo tiêu mòn sinh các bệnh hoạn. Cho nên không phải là vui.

Lại khi lìa dục đều xả duyên này. Nếu thật là vui thì sao lại xả ?

Lại người ta tùy việc sinh vui, về sau cũng chính việc ấy lại sinh tâm khổ. Cho nên biết không phải vui.

Lại thân là ruộng khổ, không phải ruộng vui, như trong ruộng đồng, lúa mạ khó trồng, mà cỏ lác dễ sinh. Giống như vậy ruộng thân thì các khổ dễ tụ, mà vui hão khó sinh.

Lại người trong khổ trước, khởi sinh vui điên đảo, sau sinh tham đắm. Cái vui nếu có chút thật, thì không gọi là điên đảo. Như Thường, Ngã, Tịnh, chút thật cũng không có. Cái vui cũng như vậy, vì đều là điên đảo.

Lại người trong khổ cực, mà sinh lòng vụi, như gánh nặng đổi vai, nên biết không có vui. Lại trong kinh Phật nói : Phải quán vui là khổ, quán khổ như mũi tên đâm vào tim, phải quán không khổ không vui, là vô thường niệm niệm sinh diệt. Nếu quyết định có vui, không nên quán khổ. Phải biết phàm phu nhận khổ làm vui, cho nên Phật nói người phàm phu tùy chỗ sinh tưởng vui. Ông nên quán khổ.

Lại 3 thứ thụ nầy đều gồm trong khổ đế. Nếu thật là vui Vì sao gồm trong khổ đế ?

Lại khổ là chân thật, mà tướng vui là hư vọng. Vì sao biết được ? Vì tâm quán khổ có thể dứt các kết, không phải tâm vui, nên biết đều là khổ.

Lại tất cả muôn vật đều là nhân khổ, giống như oán tặc. Có 2 thứ oán tặc : Hoặc có thể làm khổ tức thì, hoặc trước tuy có chút thiện, sau lại hại người. Muôn vật cũng vậy, hoặc ban đầu sinh thiện, sau trở lại làm hại, cho nên biết đều là khổ. Lại chúng sinh được dục không chán, như uống nước mặn không đã khát nên khổ.

Lại không cầu dục vọng thứ gì, mới gọi là vui, tìm cầu nên gọi là khổ. Không thấy trong vậy gian có người nào không cầu, cho nên biết không có vui.

Lại tất cả chjúng sinh thường bị thân khổ tâm khổ đuổi theo cho nên biết thân là khổ.

Lại thân như lao ngục thường bị xiềng xích. Vì sao biết được ? Bởi diệt thân này mới gọi là giải thoát khổ xiềng xích. Lại tất cả vật dần dần tuần tự đều trở nên xấu ác. Như thân địa ngục v.v… mùa đông mùa hạ v.v…, căn trẻ nhỏ v.v… biết các tướng lạnh nóng, đợi về sau đều chán ghét, nên biết đều là khổ. Lại thân có nhiều oán tặc, như cái rương nhốt rắn độc, như 5 tên giặc cầm dao rượt, như kẻ giặc giả làm thân thiện, và như giặc giã phá hoại xóm làng, như ở bên này bờ con sông lớn bị các khổ rượt đuổi, cho nên biết đều là khổ.

Lại biết thân chúng sinh bị các khổ rượt đuổi, như sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, oán ghét gặp nhau khổ, thương yêu chia lìa khổ, trái điều mong ước khổ v.v… thường đuổi theo, cho nên biết thân là nơi hội tụ các khổ.

Lại vì có thân cho nên có cái sở hữu của cái ta và tham đắm v.v… tụ tập các suy não, cho nên biết thân là nhân duyên các khổ. Lại 5 đường chúng sinh hành 4 oai nghi đều không có vui.

Bởi vì sao ? Như trong kinh nói sắc là khổ, thụ tưởng hành thức là khổ. Nếu khi sắc sinh, phải biết tức là già, bệnh, chết v.v… các suy não sinh. Thụ tưởng hành thức cũng như vậy.

Lại thân thường gặp những việc đột xuất, bởi thân miệng ý tạo tác các việc. Tạo tác các việc đều gọi là khổ.

Lại các hiền thánh lấy thân làm vui, nếu thật có vui, sao mất vui mà sinh hoan hỷ ? Cho nên biết đều là khổ.

Phẩm 80 : Hoại khổ Hỏi : Ông tuy đem nhiều nhân duyên để thuyết minh khổ, mà người đời hãy còn tham vui, tùy được sở dục cho là vui ?

Đáp : Điều này trước đã đáp. Vì phàm phu điên đảo nên lấy khổ làm vui. Lại bị ngu si làm hại thì làm sao tin được ! Tuy được sở dục cũng nên quán là khổ. Bởi vì sao ? Vì những thứ đó đều vô thường, khi hư hoại sẽ sinh khổ. Như trong kinh Phật nói : Người, trời yêu sắc thích sắc tham sắc. Khi sắc đó hư hoại sinh sầu khổ lớn. Thụ tưởng hành thức cũng như vậy. Vì đều bị hư hoại nên phải biết cũng đều là khổ.

Lại người thụ cái vui giả dối mà sinh lòng tham đắm. Do nhân duyên tham đắm sinh các lỗi giữ gìn v.v…. Nên phải quán vui là rất khổ.

Lại vui là cửa ngõ cho khổ vào. Bởi tham vui, nên từ 3 độc khởi các nghiệp bất thiện, đọa địa ngục v.v... chịu các khổ não. Nên phải biết đều bởi vui là cội gốc của khổ. Lại tất cả hội họp đều là tướng của biệt ly. Khi mất chỗ yêu thương, sẽ chịu các khổ rất sâu nặng nề, do yêu thương mà ra. Cho nên biết rằng hưởng thụ vui còn khổ hơn là chịu khổ.

Lại sinh ra những thứ để làm vui đều là lừa dối chúng sinh khiến đọa các khổ, như dã cầm ăn phải bả độc, như cá cắn mồi, đều bởi tự rước lấy tại hại. Vật vui cũng vậy, nên phải quán khổ.

Lại trong sự hưởng lạc, được chút mùi vị, mà bị tội lỗi nhiều vô lượng. Như chim cá được vị rất ít mà bị hoạn nạn rất nhiều, nên phải quán khổ.

Lại lạc thụ là chỗ sinh phiền não. Bởi vì sao ? Vì tham thân nên muốn đồ cần dùng; vì nhân duyên dục vọng nên giận dữ v.v...

các phiền não lần lượt phát sinh.

Lại lạc thụ là cội gốc sinh tử. Bởi vì sao ? Vì nhân vui sinh ái. Như trong kinh nói ái là gốc khổ. Lại tất cả chúng sinh có những tạo tác không gì không vì vui, nên gọi là gốc khổ.

Lại lạc thụ khó trừ bỏ còn hơn gông cùm.

Lại trong sinh tử bị tham vui trói buộc. Bởi vì sao ? Vì tham vui nên không thoát sinh tử.

Lại lạc thụ này thường hay sinh khổ như khi tìm cầu thì dục vọng là khổ, khi mất thì nhớ tiệc là khổ, khi được cũng khổ vì không biết chán, như biển cả nuốt các dòng sông, đó cũng là khổ.

Lại lạc thụ là nguyên nhân không mỏi mệt. Bởi vì sao ? Vì chúng sinh khi tìm nhân vui, dù trải qua gian nan nguy hiểm đến đâu cũng cho là vui, nên tâm không mỏi mệt. Cho nên người trí cần phải quán khổ. Lại lạc thụ là nguyên nhân khởi các khởi các nghiệp. Bởi vì sao ? Vì tham vui nên có thể khởi nghiệp thiện, vì tham vui hiện tại nên khởi nghiệp bất thiện, tất cả cũng là nhân để thụ thân. Bởi vì sao ? Vì lấy vui để sinh ái; ái nên mới thụ thân.

Lại lạc thụ với Niết-bàn trái nhau. Bởi vì sao ? Vì chúng sinh tham đắm cái vui sinh tử, nên không vui Niết-bàn.

Lại người chưa lìa dục ưa lạc thụ này; bởi ưa nên sinh khổ.

Cho nên biết lạc thụ là gốc các khổ.

Lại trong kinh nói 2 cầu khó dứt : một là cầu được, hai là cầu sống. Cầu theo ý muốn các thứ là cầu được. Cầu được thọ mạng để hưởng thụ các dục này gọi là cầu sống. Hai thứ cầu nầy, đều lấy lạc thụ làm gốc. Cho nên người trí nên dứt những điều khó dứt, nghĩa là có thể như thật quán tướng lạc thụ. Lại mùi vị của lạc thụ cũng có thể làm nhiễm ô người chưa được lìa dục. Tâm của người đại trí cho là khó dứt còn hơn khổ thụ.

Lại mùi vị của lạc thụ là nhân của tham v.v..., nếu không có lạc thụ, thì không có tham. Lại mùi vị của lạc thụ, người có chân trí có thể cắt đứt. Bởi vì sao ? Vì các trí vậy gian là muốn lấy mùi vị của bậc trên, mới có thể xả bậc dưới. Cho nên biết lạc thụ còn quá hơn khổ thụ.

Lại tâm chúng sinh ràng buộc nơi sinh ra. Thậm chí như súc sinh cũng tham tiếc sắc thân, nên phải biết đều bởi mùi vị của lạc thụ. Cho nên phải quán lạc thụ là khổ.

Phẩm 81 : Luận về 3 thụ

Hỏi : Đã biết tất cả đều khổ. Do sai khác nào nên có 3 thụ ? Đáp : Tức một khổ thụ, vì thời gian sai khác nên có 3 thứ. Có thể não hại gọi là khổ. Não hại rồi lại cầu khổ khác để ngăn khổ trước. Vì mong cầu nên khổ lớn kia được chút tạm ngừng, bấy giờ gọi là vui. Buồn vui không phân biệt, không mong không cầu, bấy giờ gọi là không khổ không vui.

Hỏi : Không khổ không vui không gọi là thụ. Bởi vì sao ? Vì khổ vui cảm giác được, mà không khổ vui, không thể cảm giác được ?

Đáp : Người này vì cảm xúc 3 thứ xúc là xúc khổ, xúc vui và xúc không khổ không vui. Vì có nhân nên phải biết có quả. Như người đang rất nóng gặp được xúc lạnh thì cảm giác vui, mà bị xúc nóng thì cảm giác khổ, được xúc không lạnh không nóng, thì cảm giác không khổ không vui. Cho nên biết có thụ không khổ không vui nầy. Ý ông cho rằng trong xúc không khổ không vui, không thể sinh thụ. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì người cảm giác xúc không nóng không lạnh nầy, cảm biết được cảnh sở duyên, tức gọi là thụ, sao nói không có ?

Lại cảnh duyên có 3 trường hợp khác nhau. Trường hợp oán thân thì với người thân sinh vui, với người oan sinh buồn. Còn với người không oan thân thì không vui buồn. Cho nên biết do tưởng sai khác mới có 3 thứ thụ này. Vì duyên sai khác nên khởi 3 thứ tưởng nầy.

Lại cảnh duyên có 3 thứ là làm tăng ích, làm tổn giảm, hoặc đều trái cả 2. Có vui, không vui, và có đều trái cả 2. Cũng có chỗ tham, chỗ sân chỗ si. Có mừng, không mừng, có đều trái cả 2. Có phúc quả, tội quả, có bất động quả. Trong các cảnh duyên này tùy trường hợp sinh 3 thụ. Cho nên biết có thụ không khổ không vui nầy.

Lại chỗ khá vừa lòng gọi là lạc thụ; chỗ trái nghịch lòng gọi là khổ thụ, không nghịch không thuận gọi là không khổ không lạc thụ.

Lại tám pháp của vậy gian là được, mất, chê, khen, tán dương, bài bác, khổ, vui, người phàm phu đối với mất v.v... 4 pháp là nghịch ý, đối với được v.v... 4 pháp cho là vừa ý. Chắc phải có Thánh nhân lìa dục mới có thể bỏ cả 2, bỏ gọi là thụ không khổ không vui. Cho nên không phải là không có thụ ấy. Hỏi : Nếu vì nhân duyên xúc v.v... nên có 3 thụ thì tất cả tâm hành đều gọi là thụ. Bởi vì sao ? Vì có bao nhiêu tâm hành ở trong thân, đều là khổ, vui, không khổ không vui ?

Đáp : Như vậy tất cả tâm hành đều gọi là thụ. Bởi vì sao ? Vì trong kinh nói 18 ý hành. Trong đó chỉ là một ý có 18 thứ sai khác. Đó là: 6 hỷ hành, 6 ưu hành, 6 xả hành. Vì tưởng phân biệt nên có khổ phần, lạc phần, xả phần. Cho nên biết tất cả tâm hành không không phải là thụ.

Lại trong kinh nói : Các thụ đều khổ. Cho nên biết tâm hành ở trong thân đều là khổ.

Lại nói nếu sắc sinh tức là khổ sinh. Vì sao sắc gọi là khổ ? Vì là nhân của khổ. Cho nên biết cảnh duyên và các căn đều có thể sinh khổ. Cho nên tất cả tâm hành đều gọi là thụ. Vì hành khổ nên tất cả các hành cần phải quán là khổ. Vì hoại khổ nên phải quán lạc thụ là khổ. Khổ khổ tức khổ. Ba thứ khổ này đều từ các duyên hòa hợp sinh ra, vì niệm niệm diệt nên Thánh nhân quán khổ. Cho nên tất cả tâm hành đều gọi là thụ.

Hỏi : Các thụ vô lậu cũng là khổ sao ?

Đáp : Cũng khổ. Bởi vì sao ? Vì các thụ vô lậu Thánh nhân cũng thứ tự xả. Từ Sơ thiền trở đi cho đến chứng tất cả diệt đều có khổ. Lại vui hữu lậu thiền với vui vô lậu thiền đâu có khác gì ?

Tùy hữu lậu thiền vì nhân nào đó nên khổ. Các thiền vô lậu cũng bởi khổ nầy.

Lại như Thánh nhân trụ tâm vô lậu rất nhàm chán tất cả. Cho nên sinh tâm vô lậu thì sinh nhàm chán, như lông mi đâm vào mắt. Phàm phu không biết đều lấy khổ làm vui. Trí Thánh nhân biết sâu nên chán lìa cõi Hữu đỉnh, hơn cả những người khác chán ghét cõi Dục. Cho nên khổ vô lậu dụ với hữu lậu.

Lại các bậc Thánh nhân được tâm vô lậu, chỉ hướng về Niết-bàn. Bởi vì sao ? Vì bấy giờ người nầy thấy rõ tất cả khổ của pháp hữu vi, nếu thụ vô lậu là vui, thì nên vui mừng, không nên lại sinh tâm hướng về Niết-bàn.

Hỏi: Nếu các tâm hành đều gọi là thụ, thì sao còn riêng có các tâm pháp v.v...?

Đáp : Tức là trong một thụ duyên này, hành khác nên có sai khác, các tâm pháp v.v... cũng hành duyên khác, chỉ khi thức duyên, hành nầy gọi là tâm. Các điều này như trước đã nói là tất cả pháp, khi ở trong thân, vì có lợi ích v.v... các sai khác, cho nên gọi là thụ.

Lại phần nhiều vì tâm có thể khởi phiền não, bấy giờ gọi là thụ. Như trong kinh nói : Trong lạc thụ tham sai khiến. Trong khổ thụ sân sai khiến. Trong không khổ không lạc thụ là vô minh sai khiến. Cho nên trong cảnh duyên tưởng phân biệt, mừng v.v... các pháp gọi là thụ. Bởi vì sao ? Vì khi ấy có thể sinh các phiền não.

Hỏi : Nếu trong mỗi mỗi thụ đều bị 3 phiền não ấy sai khiến, Vì sao quyết định nói trong lạc thụ tham sai khiến ?

Đáp : Trong khổ thụ không nên tham sai khiến. Si khiến tất cả chỗ vì sức mạnh của si. Trong khổ sinh tưởng vui, vì không thấy biết việc nên bị khổ mới sinh sân. Vì thụ không khổ không vui vi tế nên không biết tham sân. Bởi vì sao ? Vì người nầy trong đó không sinh tưởng khổ vui, vì không thấy biết việc nên chỉ sinh si sai khiến mà thôi.

Lại trong cảnh duyên xả, không khổ vui, nếu tham sân không hiện hành, nên phàm phu trong đó bảo là cảnh duyên có thể thắng.

Cho nên Phật nói ông không thắng duyên nầy đâu, chỉ vì chưa hay biết nên tham sân không hiện hành đó thôi. Như trong kinh nói :

Phàm phu trong sắc sinh tâm xả là đều y chỉ nơi sắc. Nếu thắng duyên nầy với ngã làm tăng ích hay tổn giảm, thì trở lại sinh tham sân. Cho nên biết chưa thắng được cảnh duyên.

Lại thụ không khổ không vui, tướng đó tịch diệt, như định vô sắc. Vì tịch diệt nên phiền não hiện hành rất vi tế, phàm phu trong đó sinh trưởng là giải thoát. Cho nên Phật nói trong đó có vô minh sai khiến.

Lại vì chưa biết được cảnh duyên nên khổ vui chưa hiểu rõ. Nếu biết khổ vui trong cảnh duyên ấy thì hiểu rõ được, bấy giờ mới sinh tham sân.

Hỏi : Nếu biết được cảnh duyên nầy thì sinh tưởng khổ vui.

Cho nên chỉ phải có thụ khổ vui ? Đáp : Người nầy có khi trong cảnh duyên ấy tâm không sinh vui không sinh khổ. Cho nên không chỉ có khổ vui. Như trước đã nói đều là khổ mà có 3 thứ sai khác. Hỏi : Ông nói biết cảnh duyên nầy lại sinh tưởng vui. Vì sao cái biết không thể lấy vô minh biết ?

Đáp : Người ấy trong cảnh duyên nầy, vì trước lấy tướng, nên trong cảnh duyên nầy, hoặc vô minh sai khiến, hoặc tham sân sai khiến. Hỏi : Chỉ trong khổ vui sinh si. Như trong kinh nói : Người nầy đối với các thụ, không như thật biết mùi vị của tập, diệt quá xuất v.v..., vì không biết nên trong không khổ không vui nói là vô minh sử sai khiến. Cho nên chỉ trong khổ vui khởi vô minh sử, không phải trong không khổ không vui ?

Đáp : Kinh nầy tự nói đối với các thụ không như thật biết mùi vị của tập, diệt v.v..., nên trong không khổ không vui bị vô minh sử sai khiến. Hỏi : Tuy có lời nầy, nhưng trong nghĩa ấy không đúng. Vì Vì sao với khổ vui, mà không biết tập, diệt v.v..., nên trong thụ không khổ không vui vô minh sử sai khiến. Bởi vì sao ? Vì ở trong các việc mà không biết các việc sử sai khiến. Cho nên kinh ấy phải nói như vậy. Người nầy ở trong thụ không khổ không vui, vì không biết tập v.v... nên bị vô minh sử trong thụ không khổ không vui sai khiến. Còn nếu trong thụ không khổ không vui, vô minh không khiến ? Đáp : Người nầy trong thụ không khổ không vui, sinh 3 thứ tâm. Vì tịch diệt tưởng, bất khổ bất lạc tưởng, nên sinh tâm không khổ không vui. Nếu đem tà trí lấy tướng, thì sinh tâm vui. Nếu lấy mùi vị vui bậc trên thì sinh tâm khổ. Cho nên trong kinh nói nhiều về các thứ thụ. Bởi vì sao ? Vì tất cả các thụ đều do vô minh sai sử. Thứ thụ bất khổ bất lạc nầy vì tùy thời nên có 3 thứ sai khác.

Lại nếu chưa thông đạt được tập đế khổ v.v..., bấy giờ trong khổ thụ sinh tưởng vui, cũng sinh tưởng không khổ không vui.

Cho nên mới nói vì không biết các thụ tập v.v... nên bị vô minh sử sai khiến. Chỉ trong thụ không khổ không vui nhiều vô minh sử sai khiến hơn.

Phẩm 82 : Hỏi về thụ Hỏi : Trong kinh nói : Người nầy khi thụ lạc thụ, như thật biết ta thụ lạc thụ nầy. Như thật biết thụ gì ư? Quá khứ vị lai không thể thụ được, thụ hiện tại không tự biết được ?

Đáp : Kinh nầy ý nói người thụ, cho nên không lỗi.

Lại vui v.v... các thụ đến nơi thân, do ý có thể duyên, nên cũng không lỗi.

Lại trong các thứ làm vui mà nói ra tên vui v.v.... Vậy gian cũng có trong nhân nói quả vậy.

Lại người nầy trước thụ lạc thụ, sau mới lấy tướng, cho nên gọi khi thụ lạc thụ biết như thật.

Hỏi : Vì bởi người thụ nên gọi là thụ, hay có thể thụ nên gọi là thụ ? Nếu cho người thụ gọi là thụ, thì thụ và vui v.v... khác nhau. Mà trong kinh nói lạc thụ khổ thụ và bất khổ bất lạc thụ. Nếu cho rằng có thể thụ thì gọi là thụ, vậy ai là người thụ ? Bởi thụ nên gọi là thụ ?

Đáp : Ở trong cảnh duyên nói vui, như nói nửa khổ nửa vui. Cho nên vì biết cảnh duyên, nên gọi là thụ vui.

Lại chúng sinh thụ thụ nầy, nên gọi có thể thụ là thụ.

Hỏi : Chúng sinh không gọi là thụ, vì trong kinh nói thụ là thụ ?

Đáp : Danh nghĩa là như vậy, có tướng thì có tác. Trong giả danh có tướng là khổ, vui, không khổ không vui ở tại thân, thì tâm có thể biết, nên nói thụ là thụ.

Hỏi : Trong kinh nói trong các thụ quán thuận thụ. Hành giả bấy giờ, Vì sao sinh tưởng khổ, vui, không khổ không vui, người nầy bấy giờ không đều sinh khổ tưởng ư ?

Đáp : Người ấy chưa được tất cả đều khổ, chỉ nghĩ nhớ 3 thụ. Hỏi : Nếu dùng ý thức tu 4 niệm xứ, thì sao nói là thân vui ?

Đáp : Trong tất cả thụ, phải buộc niệm như vầy : Thân nầy vui, tâm nầy vui.

Lại khi tu niệm xứ, trong thân sinh tướng vui, buộc niệm trong đó, nên gọi là thân vui.

Hỏi : Nếu tất cả thụ đều là tâm pháp, vì sao nói thân thụ ? Đáp : Vì ngoại đạo nên nói như vậy. Ngoại đạo bảo các thụ nương nơi thần, nên Phật nói các thụ y chỉ thân tâm.

Hỏi : Những gì là thân thụ ?

Đáp : Do 5 căn sinh ra thụ, đó gọi là thân thụ. Do căn thứ 6 sinh ra thụ, gọi là tâm thụ.

Hỏi : Thụ nầy sao gọi là bẩn, sao gọi là sạch ?

Đáp : Các phiền não là bẩn. Các phiền não nầy sai khiến thụ, nên gọi là bẩn. Phiền não không sai khiến thụ thì gọi là sạch.

Hỏi : Vì sao khổ thụ gọi là sạch ?

Đáp : Khổ thụ để dứt trừ phiền não, đó gọi là sạch. Lại khổ thụ cùng phiền não trái nhau, gọi là sạch. Hỏi : Đã nói bẩn sạch, sao lại nói nương tham, nương xuất, tham tức phiền não, xuất tức là sạch ?

Đáp : Trước đã nói chung là bẩn, nay lại nói riêng tham là nhân của bẩn. Như trong kinh nói : Có cái mừng bẩn, có cái mừng sạch, có cái mừng sạch trong sạch. Mừng bẩn là mừng do 5 dục sinh. Mừng sạch là mừng của Sơ thiền. Mừng sạch ở trong sạch là mừng của Nhị thiền. Nếu thụ chỉ vì Nê-hoàn, đó là nương xuất. Cho nên lại nói.

Hỏi : Trong 5 căn, vì sao khổ thụ lạc thụ đều phân chia làm 2, mà xả thụ thì không ?

Đáp : Buồn mừng cần tưởng phân biệt mới sinh, khổ vui không cần do tưởng phân biệt. Còn xả thụ thì tưởng phân biệt vi tế nên không phân chia làm 2.

Hỏi : Trong Đệ tam thiền, những gì ý thức thụ được vì sao gọi là vui, mà không gọi là mừng ?

Đáp : Thứ vui nầy sâu dày đủ khắp thân tâm nên gọi là vui.

Còn mừng chỉ có thể khắp tâm, mà không khắp thân. Nên trong Tam thiền Phật y vào cái mừng sai khác mà nói thân thụ vui.

Hỏi : Trong 3 thụ nầy cái nào có thể sinh phiền não sâu dày ?

Đáp : Có luận sư nói lạc thụ có thể sinh. Bởi vì sao ? Vì như trước đã nói các nhân duyên bại hoại nên thụ khổ lớn. Lại có luận sư khác nói khổ thụ có thể sinh. Bởi vì sao ? Vì chúng sinh bị khổ bức bách, nên mới cầu vui mà khởi sâu phiền não. Lại nhiều thứ vui mà chút khổ có thể thắng, như người khi hưởng đầy đủ 5 dục mà bị ruồi muỗi chích thì liền sinh cảm giác khổ. Biết sắc v.v... 5 dục không phải như vậy.

Lại như cái vui còn sống trăm đứa con, không bằng cái khổ chết mất một đứa.

Lại trong sinh tử, tướng khổ thụ nhiều, mà lạc thụ thì không như vậy. Bởi vì sao ? Vì có nhiều chúng sinh ở 3 ác thú, mà ít sinh về trời người.

Lại không phải gia công, tự nhiên bị khổ, mà gia công cầu vui thì khi được khi không. Như trong ruộng cỏ dại tự mọc mà lúa thì không.

Lại do khổ thụ khởi tội nghiệp nặng. Bởi vì sao ? Vì trong khổ thụ có sân sai khiến. Như trong kinh nói : Sân là tội nặng. Lại có luận sư khác nói có thụ không khổ không vui sinh. Bởi vì sao ? Vì trong đó có si sai khiến. Ssi là cội gốc tất cả phiền não.

Lại thụ nầy vi tế vì phiền não trong đó khó biết được. Lại thụ nầy là bản tính của chúng sinh, mà khổ vui là khách.

Lại thụ nầy phổ biến khắp 3 cõi, còn 2 thụ kia không như vậy.

Lại thụ nầy là nhân của sống lâu, vì tham thụ nầy nên được sống lâu 8 vạn đại kiếp, chịu tướng khổ các ấm.

Lại thụ nầy với Nê-hoàn trái nhau. Bởi vì sao ? Vì trong đó lầm sinh tướng tịch diệt, tướng Nê-hoàn, nên không còn có thể được Nê-hoàn chân thật.

Lại thụ nầy nhờ Thánh đạo nên có thể được qua, như nói nhờ tính lìa mà được giải thoát. Khổ thụ lạc thụ nhờ vậy gian đạo cũng có thể được qua.

Lại thụ nầy tận cùng biên giới sinh tử mới đoạn khi đoạn dứt sự tiếp nối. Cho nên có thể sinh phiền não sâu dày.

Phẩm 83 : Năm thụ căn Hỏi : Lạc căn ở tại đâu ? Cho đến xả căn ở tại đâu ?

Đáp : Khổ lạc tại thân, tùy chỗ được thân cho đến Tứ thiền. Còn 3 căn kia tại tâm, tùy chỗ được tâm, cho đến cõi Hữu đỉnh.

Hỏi : Như trong kinh nói : Trong Sơ thiền diệt ưu căn, trong Tam thiền diệt hỷ căn, trong Tứ thiền diệt lạc căn, trong Diệt tận đinh diệt xả căn. Cho nên lời ông nói không đúng ?

Đáp : Nếu ông tin kinh này, thì khổ căn phải ở tại Sơ thiền. Mà trong pháp ông, Sơ thiền thật không có khổ căn. Cho nên kinh này không đáng tin.

Hỏi : Cõi Sắc và Vô sắc tu sâu thiện pháp, phải không có ưu khổ ?

Đáp : Ba cõi đều khổ. Trong 2 cõi trên tuy không có khổ về mặt thô, cũng có khổ về mặt vi tế. Vì sao biết được ? Trong Tứ thiền nói có 4 oai nghi. Đã có oai nghi, tức đều có khổ.

Lại cõi Sắc có mắt tai thân thức. Trong thức này có bao nhiêu thụ, đều là khổ vui. Từ một oai nghi cầu một oai nghi khác, nên biết có khổ.

Lại trong kinh hỏi : Trong sắc có mùi vị gì ? Như là bởi sắc sinh vui sinh mừng. Trong sắc có những lỗi gì ? Như là có sắc là tướng vô thường, khổ, bại hoại. Vì cõi Sắc có sắc nên có tâm đắm vị, có tâm tội lỗi, cho nên có khổ vui.

Lại có hành giả đối với các thiền định cũng tham, cũng bỏ, ắt phải vì nhân duyên lạc thụ nên tham, nhân duyên khổ thụ nên bỏ. Cho nên biết có khổ vui.

Lại Phật nói âm thanh v.v... là tác động kích thích đối với Sơ thiền. Giác quán là tác động kích thích đối với Nhị thiền, cho đến có tưởng thụ là tác động kích thích đối với phi tưởng phi vô tưởng xứ. Tác động kích thích là nghĩa của khổ. Cho nên biết tất cả có khổ.

Lại tất cả 5 ấm đều là khổ. Chính vì não hại là khổ. Như cõi Dục vì chịu não hại nên khổ. Hai cõi trên cũng có chịu não hại, vì sao không khổ ? Như cõi Dục nói có bệnh v.v... 8 hành nghiệp, cõi Sắc và cõi Vô sắc cũng đồng nói 8 hành nghiệp, vì sao không khổ ? Lại cõi Sắc nói ánh sáng có hơn kém, nên biết nghiệp cõi Sắc cũng có sai khác. Vì nghiệp sai khác nên quyết phải có nghiệp báo khổ.

Lại trong kinh nói trong đó có các phiền não ganh ghét v.v.... Như có Phạm Thiên bảo các Phạm chúng rằng : Chính nơi đây là Thường, các ngươi đừng đến Sa-môn Cù-đàm. Cũng có Phạm Thiên đến nạn hỏi Phật.

Lại trong kinh nói, vào Đệ tứ thiền mới dứt pháp bất thiện.

Lại trong kinh cũng nói trong đó có phiền não tà kiến. Các phiền não đó tức bất thiện, phải bị khổ báo, vì sao không khổ ? Lại có luận sư nói tất cả phiền não đều là bất thiện. Trong đó làm sao không có khổ thụ.

Lại trong kinh nói : Các người trời yêu sắc, thích sắc, tham sắc và đắm sắc. Các người trời nầy vì yêu, thích, tham, đắm sắc, cho nên khi sắc ấy bại hoại thì sinh sầu khổ, cho đến thức cũng như vậy. Cho nên biết tất cả người chưa lìa dục đều có buồn mừng.

Lại ái duyên sinh mừng, lìa ái duyên nầy, quyết sinh buồn rầu. Phàm phu vô trí đâu có sức gì gặp được ái duyên mà không sinh mừng, mất không sinh buồn ? Như trong kinh nói : Chỉ có người đắc đạo, khi sắp mạng chung không hiện sắc buồn mừng.

Cho nên biết tất cả phàm phu, buồn mừng thường bám theo.

Lại Phật nói : Không buồn không mừng một lòng hành xả, đó là công đức La-hán.

Lại 6 xả hành duy chỉ Thánh hành, không phải phàm phu thực hành được. Phàm phu hoặc khi tu hành xả đều vì chưa có thể biết kiến duyên. Như trong kinh nói : Phàm phu trong sắc, có tâm xả đều nương dựa sắc, tham sắc không rời, cho nên biết phàm phu không có tâm xả .

Lại trong kinh nói : Trong lạc thụ tham sai khiến. Nếu không có lạc thụ thì tham sai khiến chỗ nào ? Ý ông hoặc cho rằng trong bất khổ bất lạc thụ tham sử sai khiến. Trong kinh không chỗ nào nói như vậy.

Lại trong bậc trên càng càng chuyển tăng vui tịch diệt, càng lợi lớn thân tâm. Như nói vị trời nầy một khi ngồi là một ngàn kiếp. Nếu khổ thì hành giả không thể trụ lâu trong các oai nghi được. Như trong kinh nói : Ngồi yên 7 ngày thụ vui giải thoát. Lại trong đó khoan khoái vui đệ nhất. Như trong kinh nói : Người khoan khoái mới hưởng thụ vui. Cho nên biết trong tất cả bậc đều có cái vui. Ý ông hoặc bảo khoan khoái khác, thụ vui khác. Điều này không đúng. Vì có bao nhiêu lợi ích đến nơi thân thì gọi là vui. Cho nên khoan khoái vui không khác thụ vui. Hỏi : Nếu cõi trên quyết định có khổ, vui, buồn, mừng, thì sao thuận với kinh Thiền ?

Đáp : Kinh ấy trái hại với pháp tướng, nếu bỏ nào có lỗi gì ? Lại trong ấy lạc hành tịch diệt không hiển lộ, không thể phát khởi tham giận về mặt thô. Cho nên nói là không khổ không vui.

Lại trong đó khổ vui vi tế không rõ, không có các thứ khổ về đao, gậy; các thứ buồn rầu về mất người thân v.v… Cho nên gọi không buồn mừng. Như nói cõi Sắc không lạnh không nóng.

Trong đó cũng có tứ đại, sao nói là không lạnh không nóng được ? Như nói chúng sinh ở Tam thiền một thân một tướng. Trong ấy cũng có ánh sáng sai khác. Như nói nếu người hành thiền không thể khéo trừ sự buồn ngủ, sự đùa giỡn thì ánh sáng không trong sạch.

Lại như người ít trí gọi là không có trí. Lại như người đời thức ăn ít mặn nói là không mặn. Như vậy trong đó buồn mừng không hiển hiện, nên gọi là không có.

Lại các ông nói trong đó không giác. Trong kinh Phật nói tưởng làm nhân duyên cho giác. Trong đó có tưởng mà Vì sao không giác ? Cho nên phải biết giác pháp cho đến cõi Hữu đỉnh vẫn còn là thô giác, nên mới nói vào Nhị thiền mới diệt được.

Cho nên trong 2 cõi trên cũng có khổ vui v.v.... Xong phần luận về thụ ấm.

( không chia quyển )

Phẩm 84 : Luận về tư trong hành ấm của nhóm khổ đế Trong kinh nói tư duy là hành ấm.

Hỏi : Những gì là tư duy ? Đáp : Nguyện cầu là tư duy. Như trong kinh nói : Tư duy thấp, cầu thấp, nguyện thấp.

Hỏi : Vì sao biết cầu là tư duy ? Đáp: Như trong kinh nói : Vì khởi làm nên gọi là hành. Thụ ấm khởi làm, gọi là cầu. Như trong kinh nói : Khởi làm đều nương nơi ái.

Lại trong kinh nói : Như một bó lúa mạch để giữa đường ngã tư, 6 người đến đập, có người thứ 7 lại đến đập nữa. Ý các Tì-kheo nghĩ sao ? Là thành thục chưa ? Thành thục rồi thưa Vậy Tôn ! Phật nói : Người si cũng vậy, thường bị 6 thứ xúc nhập đánh đập. Khi bị đập như vậy là nghĩ thân sau, tức là đến thành thục. Phải biết cầu tức là tư duy.

Lại nói ý nghĩ đến cái ăn nên quán như đống lửa. Lửa dụ cho cái gì ? Là người cầu thân sau; thân sau như lửa, vì thường sinh các khổ.

Lại trong kinh nói : Ngã tức là chỗ động, cũng là hý luận.

Tác khởi nương nơi ái, tùy chỗ có ngã thì có động niệm hý luận. Tác khởi nương ái. Nếu pháp tác khởi, thì nói là nương nơi ái.

Phải biết cầu tức là tư duy.

Lại nói nếu đứa trẻ từ khi sinh tập lòng từ, có thể khởi nghiệp ác, suy nghĩ nghiệp ác chăng ? Thưa không, Vậy Tôn ! Nghĩa nầy là cầu muốn tạo nghiệp ác.

Lại nói nghiệp là tư duy, tư duy rồi thì trong tư duy là ý nghiệp. Tư duy rồi là thân khẩu nghiệp. Tư duy rồi gọi là cầu rồi.

Lại trong Kinh Hòa Lợi nói : Ni-kiền tử dứt thụ nước lạnh, mà thụ nước nóng; khi sắp chết cầu nước lạnh cuối cùng không được mà chết, sinh ý mong lên trời. Vậy thì vì suy nghĩ cái lạnh nên sinh. Cho nên biết cầu tức là tư duy. Hỏi : Ông nói cầu là tư duy. Đó là tướng của ái, chứ không phải tư duy. Bởi vì sao ? Vì trong Kinh Hữu Nhân Hữu Duyên nói : Cái tìm cầu của người si tức là ái.

Lại trong Kinh Đại Nhân nói : Do ái nên mới cầu v.v...

Lại trong kinh nói : Người khổ cầu nhiều, người vui không cầu.

Lại nói nếu người muốn hành 5 dục, muốn tức là cầu…

Lại nói ái nhân duyên nên lấy. Trước cầu sau lấy. Cầu tức là ái. Cho nên ông cho cầu là tư duy, cũng không đúng. Bởi vì sao ? Vì trong Kinh Hòa Lợi nói : Không tư duy mà tạo nghiệp, thì nghiệp ấy không nặng. Không tư duy là không biết trước. Vậy gian cũng cho biết là tư duy, như nói làm sao người trí có thể làm điều này. Ai có tư duy, sẽ làm điều này. Nghĩa của lời nầy là người trí cho nên biết, biết tức là tư duy ? Đáp : Nguyện gọi là nhóm. Muốn, một phần của nguyện gọi là tư duy. Như người nguyện nói : Đời sau tôi sẽ được thân như vậy.

Hỏi : Nếu muốn là một phần của tư duy, thì không có tư duy vô lậu.

Lại tư duy là nhân của ái. Như trong kinh nói : Nếu biết, thấy, ý nghĩ ăn, tức là biết, thấy, dứt, 3 thứ ái. Cho nên biết tư duy là nhân của ái ? Đáp : Ông nói không có tư duy vô lậu. Tôi cũng không nói có tư duy vô lậu. Bởi vì sao ? Vì hành tướng khởi làm, nên gọi là tư duy. Pháp vô lậu không có tướng khởi làm. Cho nên tư duy là khởi làm, không phải diệt pháp.

Lại ông nói tư duy là nhân của ái. Đó cũng không đúng. Bởi vì sao ? Vì tư duy là quả của ái, cũng là một phần của ái, không phải nhân của ái. Vì quả đoạn nên nói nhân đoạn, nghĩa là ý, tư, thực đoạn nên 3 ái đoạn. Hành v.v... các nhân duyên đều lấy đây giải đáp. Cho nên biết ái phần là tư duy. Ái có 2 thứ : có nhân có quả. Nhân gọi là ái, quả gọi là cầu. Cầu tức là tư duy.

Hỏi: Nếu lúc ở trong nhân gọi ái, lúc ở trong quả gọi tư duy, thì tư duy không phải ái phần. Bởi vì sao ? Vì nói pháp ở trong nhân tướng khác, ở trong quả tướng khác. Cho nên biết tư duy không phải ái phần. Như trong Kinh Hữu Nhân Hữu Duyên nói : Chỗ tìm cầu của người si tức là ái, chỗ ra làm của người ái tức là nghiệp. Cho nên tư duy tùy theo nghiệp tướng mà khác với ái. Lại nếu người vì tham việc này nên tìm cầu việc này, cho nên từ tham sinh cầu. Cầu tức là tư duy. Cho nên tham là nhân của tư duy ?

Đáp : Tôi trước đã nói ái phần là tư duy, ái phần tức là ái, chỉ có ái mới khởi gọi là tham, tham rồi gọi là cầu.

Lại ông nói nguyện, điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì nguyện là một phần của tư duy. Trước nguyện là nghiệp, sau nghiệp là hồi hướng.

Hỏi : tư duy với ý là một hay là khác ?

Đáp : Ý tức là tư duy. Như trong Pháp Cú nói : Ác tâm làm ra, nói ra đều chịu quả khổ. Thiện tâm cũng như vậy. Cho nên biết ý tức là tư duy. Nếu ý không phải là tư duy, thì cái gì là nghiệp của ý ? Ý nghiệp là ý hành trong cảnh duyên. Cho nên tư duy tức là ý. Tuy tướng chung nói ý hành là tư duy, mà tư duy ấy phần nhiều nói trong thiện và bất thiện. Tư duy này có nhiều phần. Nếu người vì chúng sinh cầu thiện cầu ác, bấy giờ gọi là tư duy. Nếu việc cầu chưa được, bấy giờ gọi là cầu. Nếu cầu thân sau, bấy giờ gọi là nguyện. Cho nên biết một thứ tư duy mà gọi bằng nhiều tên.

Phẩm 85 : Xúc Thức ở trong cảnh duyên gọi là xúc. Vì 3 thứ hòa hợp gọi là xúc. Đó không phải tướng của xúc. Bởi vì sao ? Vì căn không đến duyên. Cho nên căn, duyên không phải hòa hơp. Vì 3 thứ nầy có thể lấy duyên nên gọi là hòa hợp.

Hỏi : Riêng có tâm số pháp gọi là xúc. Bởi vì sao ? Vì trong 12 nhân duyên nói Xúc nhân duyên thụ.

Lại nói xúc làm nhân cho thụ, tưởng, hành v.v.... Nếu không có pháp, làm sao làm nhân ? Cho nên biết có tâm số pháp nầy gọi là xúc.

Lại trong Kinh Lục Lục nói có nhiều lục xúc.

Lại trong kinh nói : Nên quán vô minh các xúc. Nếu nói các nhân của thành giả pháp, không nên lại nói riêng giả pháp.

Lại trong kinh có 2 thứ xúc: Một là 3 việc hòa hợp là xúc.

Hai là 3 việc hòa hợp nên xúc. Cho nên biết xúc có 2 thứ. Một là có tự thể. Hai là giả danh. Như mặt trời và phân trâu, 3 thứ khác với lửa, mặt trăng khác với nước, đất v.v... khác với mộng. Như vậy xúc khác với mắt v.v... có lỗi gì sao ?

Lại như các Tì-kheo hòa hợp không khác các Tì-kheo. Các ấm hòa hợp không khác các ấm. Hai cây hòa hợp không khác 2 cây. Hai tay hòa hợp không khác 2 tay. Các bệnh hòa hợp không khác các bệnh. Xúc cũng như vậy, không khác mắt v.v... lại có lỗi gì ? Đáp : Tôi trước đã nói tâm có thể lấy duyên, bấy giờ gọi là xúc. Cho nên, khi tâm làm nhân sinh thức, rồi sau thụ v.v... các pháp mới sinh. Trong Kinh Lục Lục cũng nói bấy giờ gọi là xúc.

Đó là có đạo lý.

Lại chúng tôi không công nhận 2 thứ xúc đó. Thường nói 3 thứ hòa hợp gọi là xúc. Dù cho có 2 thứ xúc đó, cũng nên bỏ hẳn kinh ấy đi, vì trái với pháp tướng. Cho nên dẫn kinh không phải là nhân. Lại nếu xúc nầy khác nhau như nước với lửa, thì làm cũng phải khác mà thật không thấy có khác với làm. Cho nên biết xúc nầy không khác với 3 thứ kia.

Lại nếu xúc là tâm số thì khác nhau với các tâm số khác. Bởi vì sao ? Vì xúc là các tâm số duyên mà xúc, chứ không phải xúc duyên để sinh khác, nên không phải tâm số pháp. Hỏi : Vì xúc thắng nên xúc duyên, tâm số không phải xúc duyên. Xúc như thụ duyên ái, không phải ái duyên thụ ?

Đáp : Xúc có thắng tướng gì mà các tâm số không có, cần nói tướng nó ra, mà thật nói không được. Cho nên không phải là nhân. Thụ là thời gian đầu, ái là thời gian sau, cho nên thụ duyên ái, không phải ái duyên thụ.

Lại nếu xúc là tâm số pháp đặc biệt cần nói tướng nó, nhưng thật không thể nói được, nên phải biết là không khác.

Lại Phật với trong pháp khác, cũng có nói tên xúc. Như nói nếu có khổ não đến xúc thân người.

Lại nói : Thụ lạc, xúc, không buông lung, thụ khổ xúc không giận dữ. Trong các thụ này là nói tên của xúc.

Lại Phật nói con quỷ mình có lông nhọn như mũi tên ngươi chạm xúc thì nhám rít không thể lại gần thân. Như người đời nói xúc lửa thì vui, cũng nói xúc là ăn, cũng nói tay chạm xúc. Các việc trên đây đều do thân thức biết mà nói tên là xúc.

Lại các chỗ khác nói người mù không xúc sắc màu. Cũng đối với duyên sắc v.v... mà nói tên là xúc. Xúc này vì lời nói không nhất định, nên không phải riêng có tâm số pháp này. Nếu nói xúc là tâm số thì với xúc tướng trái nhau. Bởi vì sao ? Vì Phật nói 3 thứ hòa hợp nên gọi là xúc. Cho nên biết thật không riêng có tâm số pháp. Nếu pháp đến nơi thân đều gọi là xúc.

Lại tùy có thể cùng với thụ v.v... làm nhân cho tâm số, bấy giờ mới gọi là xúc. Phẩm 86 : Niệm Tâm tác phát gọi là niệm. Niệm nầy là tướng của tác phát nên niệm niệm mới có thể sinh lại tâm khác.

Lại nói niệm tướng có thể thành xong công việc. Như trong kinh nói : Nếu nhãn nội nhập sắc không hư hoại, ngoại nhập tại trước mắt, mà trong đó không thể có niệm hay sinh tâm khác, thì nhãn thức không sinh.

Hỏi : Biết của các thức đều do niệm lực sinh khởi phải không

?

Đáp : Không phải. Bởi vì sao ? Vì các thức sinh biết không hẳn quyết định. Hoặc do sức tác phát sinh, như cưỡng trừ dục v.v... Hoặc do sức của căn sinh, như người tỏ mắt có thể quan sát từng đầu sợi lông. Hoặc do sức của duyên sinh, như xa thấy ánh sáng đèn, thấy ánh sáng không xao động. Hoặc do khéo tập nên sịnh, như nghề nghiệp tinh xảo v.v... Hoặc do đế lấy tướng nên sinh, như đắm say nơi sắc. Hoặc do pháp tự phải sinh, như thiền định trong thời kiếp tận. Hoặc do thời tiết nên sinh, như chúng sinh ác tâm bị đoản mạng. Hoặc do chỗ sinh nên sinh như tâm bò dê v.v... Hoặc tùy thân lực nên sinh, như tâm nam nữ v.v... Hoặc tùy theo năm nên sinh như tâm trẻ nhỏ v.v... Hoặc do mỏi mệt nên sinh, hoặc do nghiệp lực nên sinh, như thụ các thứ dục. Hoặc do định lực nên sinh, như buộc tâm một chỗ là tăng tăng trưởng htri thức. Hoặc do quyết định nên sinh, như kế tiếp vô ngại đạo ắt sinh giải thoát. Hoặc do lâu chán nên sinh, như chán mùi cay đắng thì nghĩ đến vị ngon ngọt. Hoặc theo sở thích nên sinh, như đối với sắc v.v... hoặc thích xem sắc, mà không ưa nghe tiếng, như màu xanh đỏ v.v... cũng vậy. Hoặc do mềm mại nên sinh, như lông đâm vào mắt thì sinh khổ tâm mà đâm vào nơi khác thì không vậy. Hoặc do hết khổ nên sinh, như chữa thiện bệnh mắt thì ăn mới biết ngon. Hoặc do diệt chướng nên sinh như diệt trừ dục v.v..., thì mới biết nó là tội lỗi. Hoặc lần lượt nên sinh, như do dưới mà sinh giữa, do giữa mà sinh trên. Hoặc tùy chỗ thiên vị mà sinh.

Hỏi : Nếu tất cả tri thức đều do thứ lớp tùy thuộc nhau, cớ sao nói không có thể sinh tâm niệm khác ư ? Đáp : Là vì ngoại đạo. Các ngoại đạo nói vì thần ý hợp nên biết của thức mới sinh. Vì muốn phá thuyết này, nên mới chỉ rõ các biết của thức đều thuộc thứ lớp duyên, cho nên nói lời như vậy. Nếu người không có thể sinh tâm niệm khác, thì biết của thức không sinh. Bởi vì sao ? Vì thứ lớp duyên, tức biết của thức có nhân, mỗi mỗi mới sinh. Lại tùy chỗ nghiêng về đó mà mỗi mỗi thức sinh, như đốn cây, cây thường ngã về phía nghiêng nặng.

Lại như trước đã nói các thức không phải sinh đồng thời. Vì nhân duyên ấy mà biết các thức mỗi mỗi theo thứ lớp sinh. Lại các thức pháp phải theo thứ lớp sinh, chứ không đợi thần ý hòa hợp. Như ngoại vật mộng, cây, nhánh, lá, hoa quả theo thứ lớp sinh. Nội pháp cũng như vậy, biết của mỗi mỗi thức theo thứ lớp sinh. Niệm ấy có 2 thứ. Một là chính. Hai là tà. Chính là thuận lý, như nói chính vấn chính nạn. Đó là nên đáp, vì nạn vấn có lý.

Lại như hỏi thật tướng các pháp, tính vô thường v.v..., đó gọi là chính.

Lại tùy chỗ có thể thành nên gọi là chính. Cho nên biết tùy thuận đạo niệm chân thật niệm v.v... gọi là chính niệm.

Lại tùy khi tùy người niệm gọi là chính niệm. Như người nhiều dục quán bất tịnh là chính niệm. Khi tâm chìm lặng mà phát khởi tướng lên là chính niệm. Trái lại trên đây gọi là tà niệm.

Chính niệm có thể sinh tất cả công đức, tà niệm có thể khởi tất cả phiền não. Phẩm 87 : Dục Tâm có điều cần, gọi là dục. Bởi vì sao ? Kinh nói dục dục. Vì cần các điều mình muốn nên gọi dục dục.

Lại trong kinh nói : Dục là gốc của pháp. Vì muốn tìm cầu nên được tất cả pháp, cho nên nói dục là gốc của pháp. Lại nói : Nếu các Tì-kheo thâm dục pháp ta, thì pháp trụ lâu dài. Nếu nhất tâm cần đến gọi là thâm dục.

Lại trong như ý túc nói : Dục Tam-muội, tinh tiến Tam-muội, tâm Tam-muội, tư duy Tam-muội. Tùy tâm cần đến gọi là dục. Pháp dục này, lấy tinh tiến giúp tu tập định tuệ. Từ 4 việc nầy, chỗ cần đến đều được gọi là như ý phần.

Lại nói : Ông muốn bay đi.

Lại có một Tì-kheo thường ưa đọc tụng. Vị nầy tu thiền chứng được A-la-hán, nên không đọc tụng nữa. Có vị trời hỏi rằng : Ông thường ưa đọc tụng, nay sao không tụng nữa ? Tì-kheo đáp : Trước kia tôi chưa lìa dục nên phải cần kinh sách. Nay đã lìa 3 cõi nên không cần đến nữa. Có bao nhiêu kinh sách, thiền định, trí tuệ, Thánh nhân đều nói là pháp có thể xả bỏ. Cho nên biết cái cần đến là nguyên nhân của dục. Vì cần đến nên tham các thứ mình muốn, đó gọi là tham dục.

Phẩm 88 : Hỷ Nếu tâm ưa thích, gọi là hỷ. Như nói chúng sinh tính loại theo nhau. Thích ác theo ác, ưa thiện theo thiện, gọi là hỷ.

Hỏi : Tính không gọi là hỷ. Bởi vì sao ? Phật biết chúng sinh có nhiều thứ tính, tính đó là trí lực. Biết nhiều thứ hỷ là dục trí lực. Cho nên biết tính của hỷ đều khác nhau.

Đáp : Tu lâu, nhóm họp tâm, thì gọi là tính, tùy tính sinh hỷ.

Cho nên biết nhóm họp tâm lâu gọi là tính trí lực. Trí tùy theo tính sinh hỷ, gọi là dục trí lực. Cho nên nói chúng sinh tùy tính theo nhau, nhóm họp lâu ác tâm thì ưa thích điều ác, nhóm họp lâu thiện tâm thì ưa thích điều thiện. Như lúc lạnh ưa thích nóng. Đó là nhân duyên hiện tại không phải từ tính sinh. Đó sự khác nhau của tính hỷ..

Phẩm 89 : Tin Quyết định là tướng của tin..

Hỏi : Quyết định là tướng của tuệ. Quyết định là dứt nghi, là tướng của tuệ ? Đáp : Tự mình chưa thấy pháp, theo lời dạy của hiền thánh, tâm được thanh tịnh. Đó gọi là tin.

Hỏi : Nếu vậy thì tự thấy pháp rồi không cần tin nữa ?

Đáp : Phải. A-la-hán gọi là người không tin. Như trong Pháp cú nói : Người không tin, người không biết ơn, gọi là bậc Thượng nhân.

Lại trong kinh nói : Bạch Vậy Tôn ! Tôi đối với việc này là tin theo lời Phật. Nếu tự thấy pháp tâm được thanh tịnh, thì đó gọi là tin. Trước nghe pháp, sau dùng thân chứng, khởi ý niệm như vầy : Pháp nầy chân thật chắc chắn không hư dối, tâm được thanh tịnh, đó gọi là tin trong 4 thứ tin. Ví như người bệnh, trước tin lời thầy, uống thuốc thiện bệnh, sau đối với thầy sinh tâm thanh tịnh, đó gọi là tin. Tin nầy có 2 thứ : một sinh từ si, một sinh từ trí. Sinh từ si là không nghĩ thiện ác, như đối với các ác sư Phú-lan-na v.v... sinh tịnh-tâm. Sinh từ trí là như trong 4 thứ tin, đối với Phật v.v... sinh tịnh tâm. Tin nầy 3 thứ : thiện, bất thiện, vô ký. Hỏi : Tin bất thiện nầy tức là phiền não. Pháp bất tín trong đại địa không phải là tin vậy ?

Đáp : Không phải pháp bất tín. Tín nầy là tịnh tướng, bất thiện tín đó cũng là tịnh tướng. Nếu không phải vậy thì bất thiện thụ không nên gọi là thụ, mà thật không phải vậy. Cho nên mới có 3 thứ sai khác. Nếu như tin ở căn số tùy thuận giải thoát, ở 37 phẩm trợ đạo thì quyết định là thiện.

Phẩm 90 : Cần Tâm phát hành động gọi là cần. Thường nương các pháp hoặc nghĩ nhớ hoặc định, trong đó phát động nhất tâm thường hành gọi là cần. Cần có 3 thứ là thiện, bất thiện và vô ký. Nếu ở trong 4 chính cần thì gọi là thiện, ngoài ra không gọi là thiện. Nếu hành giả tin bất thiện là tội lỗi, thiện pháp là lợi ích, sau đó sinh siêng năng là dứt bất thiện, và tụ tập pháp thiện. Cho nên kế tiếp tín căn mới nói tinh tiến căn. Cần nầy khi vào trong thiện pháp gọi là tinh tiến, vì có thể làm căn bản cho tất cả việc lợi ích. Nhờ tinh tiến nầy trợ giúp các pháp ức niệm v.v... mới có thể được quả lớn, như lửa gặp được gió đốt cháy càng nhiều.

Phẩm 91 : Hồi ức Biết cảnh từng trải qua từ trước gọi là nhớ lại. Như trong kinh nói : Đã trải qua lâu xa có thể nhớ không quên. Đó gọi là nhớ.

Hỏi : Nhớ nầy ở trong 3 đời. Bởi vì sao ? Vì trong kinh nói nhớ tất cả đều là đúng.

Lại nhớ nầy ở trong 4 ký ức. Bốn chỗ ký ức nầy cũng duyên

3 đời, vì sao chỉ nói quá khứ ư ?

Đáp : Đó nói đều đúng, là không phải 3 đời. Nếu tâm dao động, lặng chìm thì nhớ theo 2 chỗ, đó gọi khắp đi. Ông nói 4 chỗ ký ức duyên 3 đời, trong đó tuệ có thể duyên hiện tại, mà không phải là nhớ. Cho nên Như Lai trước nói tên nhớ, hiểu thì nói là tuệ.

Hỏi : Vì sao một thức khác trải qua biết, lại một thức khác có thể nhớ ?

Đáp : Pháp về nhớ là như vậy. Trong pháp tự nối nhau sinh diệt, liền sinh thức khác rồi trở lại có thể tự duyên.

Lại pháp tri thức là như vậy. Một thức khác trải qua, một thức khác có thể biết. Như nhãn thức nhận thức sắc, ý thức có thể biết.

Lại một người khác đã dùng qua, một người khác có thể biết. Như các Thánh nhân cho đến các thân đời trước đã từng trải qua, nhờ sức ký ức nên biết.

Hỏi : Nếu biết cảnh đã trải qua từ trước gọi là nhớ, thì nay thức v.v… các pháp đều nên gọi là nhớ. Bởi vì sao ? Vì pháp ấy cũng đi qua cảnh đã từng trải từ trước ?

Đáp : Các thức pháp cũng gọi là nhớ. Như Phật bảo Tát-già-ni-diên tử rằng : Ngươi nhớ lại việc trước thì hãy đáp. Lại nói : Nếu nhớ việc hý lạc từ trước thì phiền não phát sinh. Cho nên các thức v.v… các pháp nhớ việc trước, nên cũng gọi là hồi ức. Hồi ức nầy do lấy tướng mà sinh, tùy pháp nào đó rồi lấy tướng thì hồi ức phát sinh, khác thì không sinh. Về định tuệ, sẽ nói trong Phẩm định tuệ.

Phẩm 92 : Giác quán Nếu tâm thường khởi sinh tán hành, gọi là giác.

Lại trong tán tâm, cũng có thô, tế. Thô gọi là giác, vì không giữ sâu nên gọi thô tâm. Như trong kinh nói : Phật nói hạnh của ta có hạnh giác quán. Cho nên Sơ thiền chưa giữ sâu được, nên gọi là hữu giác quán. Tán tâm vi tế thì gọi là quán. Hai pháp này phổ biến khắp 3 cõi, vi tướng thô, tế của tâm này.

Lại tâm tán loạn gọi là giác quán, vì tướng này ứng tất cả chỗ.

Lại việc chưa hiện biết việc, phải dùng trí so sánh mới biết.

Suy nghĩ so lường nên vậy hay không nên vậy, gọi là giác. Cho nên suy nghĩ so lường việc hiện chưa biết nên có tên chính giác và tà giác. Lìa phân biệt suy nghĩ so lường thì gọi là chính kiến. Ba thứ biết nầy là : Tà giác là suy nghĩ điên đảo cho rằng trong vô thường là thường v.v... Chính giác là chưa được chân trí, dùng tướng so sánh mà biết. Hành giả này trong đạt phần thiện căn gọi là nhẫn. Như vậy các điều thuận đạo so sánh biết, gọi là chính giác. Trong đó nếu xa lìa tướng nghĩ nhớ phân biệt, gọi là biết trong hiện tại. Trong giác này suy nghĩ tính toán, cho rằng do nhân duyên này nên như vậy, nhân duyên kia nên không như vậy, đó gọi là quán. Hỏi : Có thuyết cho rằng giác quán ở trong một tâm. Việc ấy vậy nào ?

Đáp : Không phải vậy. Bởi vì sao ? Vì các ông tự nói dụ như đánh chuông linh, tiếng đầu là giác, các tiếng sau là quán.

Lại như dụ sóng nước, thô là giác, tế là quán. Là vì thời gian và phương hướng khác, nên không phải một tâm.

Lại 5 thức không phân biệt nên không có giác quán.

Phẩm 93 : Các tâm số Nếu không làm điều thiện, hoặc làm điều thiện mà không chính đáng, gọi là phóng dật. Không riêng có một pháp gọi là phóng dật. Khi tâm hành, gọi là phóng dật. Trái với đây gọi là không phóng dật. Nến tâm hành thiện gọi là không phóng dật, cũng không có pháp riêng khác.

Lại tâm chạy theo bất thiện gọi là phóng dật. Thuận theo thiện pháp gọi là không phóng dật. Người có thiện căn thì không tham, sân, si. Lấy suy nghĩ so lường làm đầu, có thể không tham đắm gọi là không tham. Lấy từ bi làm đầu, không sinh giận dữ gọi là không sân. Lấy chính kiến làm đầu, không sai lầm gọi là không si. Không riêng có một pháp gọi là không tham. Có người nói không tham gọi là không tham. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì không tham gọi là không pháp. Không pháp làm sao làm nhân cho pháp ? Không sân không si cũng như vậy.

Lại cùng với 3 bất thiện căn trái nhạu nên chỉ nói 3. Kiêu mạn v.v... cũng phải là bất thiện căn. Vì lược bớt nên chỉ nói là 3 bất thiện căn. Sẽ nói đến trong Phẩm bất thiện. Vô ký căn, có người nói có 4 là : vô ký, ái kiến, mạn và vô minh.

Lại có người nói có 3 là : ái, vô minh và tuệ. Đó không phải Phật nói. Tùy tâm vô ký mà nhân duyên nào sinh, thì gọi nhân duyên đó là vô ký căn.

Lại vì nghiệp thân khẩu phần nhiều từ tâm vô ký sinh khởi, cho nên vô ký tâm gọi là vô ký căn. Khi tâm hành có thể khiến thân tâm yên tĩnh, diệt trừ được thô trọng, bấy giờ gọi là khoan khoái. Khi có nhiều tâm hành gọi là xả. Nếu trong các thụ, tâm hành không rõ gọi là xả. Trong các Thiền lìa khổ vui mặc cho tâm hành gọi là xả. Trong 7 giác không chìm lặng, không động, tâm hành bình đẳng gọi là xả. Lìa lo buồn mừng vui, được tâm bình đẳng gọi là xả. Trong 4 vô lượng, lìa tâm yêu ghét gọi là xả. Như vậy tùy nhiều thứ pháp trái nhau thì có vô lượng tâm số sai khác.

( Quyển 7 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch

Nguyên Hồng dịch tiếng Việt Phẩm 94 : Bất tương ưng hành Tâm bất tương ưng hành là : đắc, bất đắc, vô tưởng định, diệt tận định, vô tưởng xứ, mạng căn, sinh, diệt, trụ, dị, lão, tử, danh chúng, cú chúng, tự chúng và phàm phu pháp v.v....

Đắc là các pháp thành tựu, vì chúng sinh nên mới có đắc.

Chúng sinh thành tựu 5 ấm thân, đời hiện tại gọi là đắc.

Lại trong đời quá khứ nghiệp thiện bất thiện, quả báo chưa chịu, chúng sinh đã thành tựu pháp nầy. Như trong kinh nói : Người này thành tựu thiện pháp và cũng thành tựu bất thiện pháp. Hỏi: Có người nói thành tựu nghiệp thân khẩu thiện bất thiện đời quá khứ, như người xuất gia thành tựu giới luật nghi đời quá khứ. Việc này vậy nào ?

Đáp : Đều đã thành tựu. Bởi vì sao ? Trong kinh nói : Nếu người làm tội phúc tức là đã có 2 việc thường bám theo thân, như bóng theo hình.

Lại trong kinh nói : Họa phúc không hư hoại, nghĩa là có thể được quả . Nếu không thành tựu nghiệp tội phúc thì không nên đắc quả, tức mất các hành nghiệp.

Hỏi : Luật nghi quá khứ không nên thành tựu. Bởi vì sao ? Vì ông đã nói pháp quá khứ diệt, vị lai chưa có, hiện tại không có thể thường có thiện tâm, thì làm sao thành tựu giới luật nghi được ư ?

Đáp : Người nầy thành tựu luật nghi hiện tại, không phải quá khứ. Như bởi hiện ô nhiễm nên nhiễm. Như vậy lấy giới hiện tại nên gọi là trì giới, chứ không lấy quá khứ. Nhưng vì trước đã thụ mà không xả, nên gọi thành tựu quá khứ.

Hỏi : Có luận sư nói chúng sinh thành tựu tâm thiện bất thiện trong đời vị lai. Việc ấy vậy nào ?

Đáp : Không thành tựu. Bởi vì sao ? Vì chưa tác nghiệp mà đã được. Cho nên vị lai không thành tựu. Đó gọi là đắc, là không riêng có tâm bất tương ưng pháp gọi là đắc. Trái với đó gọi là bất đắc. Và cũng không riêng có pháp bất đắc. Vô tưởng định là không có pháp nhất định. Bởi vì sao ? Vì phàm phu không có thể diệt tâm và tâm số pháp. Điều này sẽ nói sau. Tâm và tâm số pháp nầy vi tế khó giác sát biết được, nên gọi là vô tưởng. Vô tưởng xứ cũng như vậy.

Diệt tận định là tâm diệt không còn hành nữa nên gọi là diệt tận, không có pháp riêng, giống như Nê-hoàn.

Mạng căn là vì nghiệp nhân duyên nên 5 ấm nối nhau gọi là mạng. Mạng nầy lấy nghiệp làm căn bản nên gọi là mạng căn. Sinh là 5 ấm ở đời hiện tại gọi là sinh.

Xả bỏ đời hiện tại gọi là diệt.

Nối nhau nên trụ.

Trụ nầy biến đổi khác nên gọi là dị. Không phải riêng có pháp gọi là sinh trụ diệt.

Lại trong nghĩa sâu xa của Phật pháp, thì các duyên hòa hợp là có pháp sinh. Cho nên không có pháp nào có thể sinh pháp khác.

Lại nói nhãn, sắc v.v... làm nhân duyên cho nhãn thức. Trong đó không nói có sinh, cho nên không sinh không có lỗi gì.

Lại nói sinh pháp v.v... đồng thời sinh. Nếu pháp đồng thời sinh tức diệt. Trong đó sinh v.v... để làm gì ? Điều này cần suy nghĩ. Lại trong 12 nhân duyên Phật tự nói nghĩa sinh : Các chúng sinh nơi nơi sinh, thụ các ấm là sinh. Cho nên trong đời hiện tại trước tiên được các ấm gọi là sinh. Cũng nói 5 ấm lui mất gọi là chết. Cũng nói các ấm suy hoại gọi là già, mà không riêng có pháp già chết.

Danh chúng là do từ chữ sinh danh, tức tên gọi, như nói người nào đó. Từ chữ thành nghĩa gọi là cú, tức là câu. Các chữ gọi là chữ. Có người nói có các danh, cú, tự, là tâm bất tương ưng hành. Điều này không đúng. Vì pháp nầy gồm trong pháp thuộc về thanh. Hỏi : Pháp phàm phu là tâm bất tương ưng hành. Việc này vậy nào ?

Đáp : Pháp phàm phu không khác phàm phu. Nếu riêng có pháp phàm phu, cũng phải chấp nhận riêng có pháp cái bình v.v....

Lại nữa số lượng, một khác, hợp ly, tốt xấu, v.v... pháp đều phải có riêng. Trong kinh sách ngoại đạo nói cái bình khác, pháp cái bình khác. Do pháp cái bình mới biết là sắc cái bình khác, sắc của pháp khác. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì pháp là tự thể. Nếu ông bảo pháp phàm phu khác, thì sắc không có tự thể, phải đợi sắc pháp mới có. Điều này không đúng. Cho nên bởi ông không nghĩ kỹ nên mới nói riêng có pháp phàm phu. Có các luận sư học ngoại điển nên tạo luận A-tì-đàm nói riêng có pháp phàm phu v.v.... Cũng có các luận sư khác nói riêng có pháp tính, chân tế, nhân duyên v.v... các pháp vô vi. Cho nên phải suy nghĩ kỹ lý nầy, đừng chỉ theo văn tự.

Xong nhóm khổ đế. Phẩm 95 : Tướng của nghiệp trong luận về nghiệp của nhóm tập đế Luận giả nói : Đã nói xong về khổ đế, nay sẽ nói về tập đế. Tập đế là các nghiệp và phiền não. Nghiệp nầy có 3 thứ : thân nghiệp, khẩu nghiệp và ý nghiệp. Thân nghiệp là thân ra làm gọi là thân nghiệp. Nghiệp này có 3 thứ : đoạt lấy sinh mạng v.v... là bất thiện, đứng lên nghinh tiếp lễ bái v.v... là thiện, nhổ cỏ v.v... là vô ký.

Hỏi : Nếu thân ra làm gọi là thân nghiệp, thì cái bình v.v...

các vật cũng phải có thân nghiệp, vì thân nó cũng có tác dụng vậy

?

Đáp : Cai bình v.v... là quả của thân nghiệp, chứ không phải thân nghiệp, vì nhân quả khác.

Hỏi : Không nên có thân nghiệp. Bởi vì sao ? Vì thân khởi động tác gọi thân nghiệp, mà pháp hữu vi diệt trong từng mỗi niệm nên không phải có động tác.

Đáp : Điều này trong Phẩm niệm niệm diệt đã đáp, nghĩa là pháp khi sinh ở các chỗ khác, làm tổn hại hoặc lợi ích cho người khác, đó gọi là thân nghiệp.

Hỏi : Nếu như vậy thì thân tức là thân nghiệp, vì sinh các chỗ khác, nên không phải thân ra làm gọi là thân nghiệp ? Đáp : Thân là công cụ tác nghiệp. Thân khi sinh ở các chỗ khác nhóm họp tội phúc gọi là nghiệp. Cho nên thân không phải nghiệp.

Hỏi : Nhóm tội phúc là không làm, còn thân làm là vậy nào ? Đáp : Khi sinh thân ở các chỗ khác có các tạo tác gọi là thân làm.

Hỏi : Thân này ra làm hoặc thiện hoặc bất thiện, mà thân không vậy. Cho nên không phải thân làm ? Đáp : Tùy tâm lực nên khi sinh thân ở chỗ khác có thể nhóm nghiệp. Cho nên hoặc nhóm thiện, bất thiện, không những là thân, mà khẩu nghiệp cũng vậy, chẳng những âm thanh ngôn ngữ cũng lấy tâm lực, tùy âm thanh ngôn ngữ mà nhóm thiện ác gọi là khẩu nghiệp. Ý nghiệp cũng vậy, nếu tâm quyết định : Ta giết chúng sinh nầy. Bây giờ nhóm tội phúc cũng như vậy.

Hỏi : Như từ thân khẩu riêng có nghiệp, ý với ý nghiệp là tức chính nó hay là khác ?

Đáp : Hai thứ : Hoặc ý tức là ý nghiệp. Hoặc do từ ý sinh nghiệp. Như ý quyết định giết chúng sinh, đó là ý bất thiện, mà cũng là ý nghiệp. Nghiệp nầy có thể nhóm tội thắng hơn nghiệp thân khẩu. Nếu tâm chưa quyết định, thì ý này khác với nghiệp.

Hỏi : Đã biết tướng tạo tác là do từ tạo tác mà sinh. Nhóm nghiệp khác, cái nào là tướng ?

Đáp : Đó tức là không tạo tác. Hỏi : Chỉ thân khẩu là không tạo tác, ý không có không tạo tác sao ?

Đáp : Không phải vậy. Bởi vì sao ? Vì trong đó không có nhân duyên, nên chỉ nghiệp thân khẩu có không tạo tác, mà ý không có không tạo tác.

Lại trong kinh nói có 2 thứ nghiệp là tư nghiệp và tư dĩ nghiệp. Tư nghiệp, nghĩa là nghĩ tức là ý nghiệp. Tư dĩ nghiệp, nghĩa là nghiệp do đã nghĩ rồi. Có 2 thứ là do nghĩ nhóm họp nghiệp và nghiệp thân khẩu. Ý nghiệp là quan trọng nhất, sau sẽ đề cập. Do trọng nghiệp nhóm họp gọi là không tạo tác, vì thường nối nhau sinh, nên biết ý nghiệp cũng có trạng thái không tạo tác.

Phẩm 96 : Không tạo tác Hỏi : Pháp nào gọi là không tạo tác ?

Đáp : Do tâm sinh tội phúc. Ngủ mê, ngất xỉu v.v..., những khi ấy thường sinh đó gọi là không tạo tác. Như trong kinh nói : Nếu trồng cây gây vườn rừng, đào giếng, bắt cầu v.v.... Người nầy tạo phúc ngày đêm thường tăng trưởng.

Hỏi : Có người bảo tác nghiệp hiện có thể thấy. Như bố thí, lễ bái, sát sinh hại mạng v.v... là phải có. Còn không tác nghiệp, vì không thể thấy nên không có. Xin làm rõ nghĩa nầy. Đáp : Nếu không có sự không tạo tác, thì không có pháp lìa sát sinh v.v....

Hỏi : Lìa là không làm, không làm thì không có pháp. Như người khi không nói, thì không có pháp không nói sinh. Như khi không thấy sắc cũng không có pháp không thấy Đáp : Nhân lìa sát sinh v.v... được sinh lên trời. Nếu không có pháp làm sao làm nhân ?

Hỏi : Không vì lìa nên sinh trời, mà vì thiện tâm vậy ? Đáp : Không phải. Trong kinh nói : Người tinh tiến tùy theo sống lâu được phúc nhiều. Vì tùy theo phúc nhiều nên được hưởng vui cõi trời lâu dài. Nếu chỉ có thiện tâm làm sao có thể có nhiều phúc ? Vì người ấy không thể thường có thiện tâm.

Lại nói trồng cây v.v..., phúc ngày đêm tăng trưởng.

Lại nói trì giới kiên cố. Nếu không có không tạo tác, làm sao nói phúc thường tăng trưởng và trì giới kiên cố ?

Lại chẳng phải làm tức là sát sinh, làm tuần tự pháp sát sinh mới sinh, rồi sau bị tội sát sinh. Như người sai bảo giết, tùy lúc sai bảo, người sai bảo bị tội sát sinh. Cho nên biết có cái gọi là không tạo tác. Lại ý không có giới luật nghi. Bởi vì sao ? Vì người tâm ở trong tâm bất thiện, vô ký, hoặc vô tâm, cũng gọi là trì giới. Cho nên biết, lúc bấy giờ có cái không tạo tác. Bất thiện luật nghi cũng như vậy.

Hỏi : Đã biết có pháp không tạo tác không phải tâm. Vậy nó là sắc, hay là tâm bất tương ưng hành ?

Đáp : Đó là thuộc về hành ấm. Bởi vì sao ? Vì tướng tác khởi là hành, không tạo tác là tướng tác khởi. Sắc là tướng não hoại, không phải tướng tác khởi.

Hỏi: Trong kinh nói 6 thứ tư duy là hành ấm, mà không nói tâm bất tương ưng hành ?

Đáp : Điều này trước đã nói rõ, nghĩa là có tâm không tương ưng với tội phúc.

Hỏi : Nếu cái không tạo tác tác là sắc tướng thì có lỗi gì ?

Đáp : Năm pháp sắc thanh hương vị xúc, vì không phải tính tội phúc, nên không lấy sắc tính cho là không tạo tác. Lại Phật nói sắc là tướng não hoại. Trong cái không tạo tác nầy không thể tìm được tướng não hoại, cho nên không phải sắc tính.

Hỏi : Không tạo tác là tính của thân khẩu nghiệp; thân khẩu nghiệp tức là sắc ? Đáp : Không tạo tác chỉ gọi là thân khẩu nghiệp, mà thật không phải thân khẩu làm ra, vì bởi thân khẩu mà ý nghiệp mới sinh, cho nên mới nói thân khẩu ý nghiệp tính.

Lại hoặc chỉ do ý sinh cái không tạo tác, thì cái không tạo tác nầy làm sao gọi sắc tính được ? Lại trong cõi Vô sắc cũng có cái không tạo tác. Trong Vô sắc thì làm sao có sắc ?

Hỏi : Làm những gì có thể sinh cái không tạo tác ?

Đáp : Do thiện bất thiện tác nghiệp có thể sinh cái không tạo tác, chứ không phải vô ký, vì sức nó yếu. Hỏi: Từ khi làm thì gian bao lâu sinh cái không tạo tác ? Đáp : Từ đệ nhị tâm sinh. Tùy tâm thiện ác mạnh thì có thể trụ lâu. Nếu tâm yếu thì trụ không lâu. Như thụ giới một ngày thì trụ một ngày, thụ giới trọn đời trụ trọn đời.

Phẩm 97 : Cố ý và không cố ý Hỏi: Trong kinh nói : Cố tác nghiệp không cố tác nghiệp. Vậy nào là cố ý và không cố ý ?

Đáp : Trước đã biết mà cứ làm gọi là cố làm, trái lại gọi là không cố làm.

Hỏi : Nếu không cố ý làm, không gọi là nghiệp ?

Đáp : Có nghiệp, nhưng chỉ có tâm cố ý làm thì nghiệp có quả báo.

Lại tâm quyết định làm nghiệp gọi là cố ý. Tâm không quyết định làm gọi là không cố ý. Như nói lỡ lời gọi là không cố ý, không lỡ lời là cố ý. Như trong kinh nói : Ông có tội lỗi, ta sẽ kể tội, nếu nói lỡ lời thì ta không kể. Hỏi như vậy 3 lần. Nếu trước không có ý làm mà làm như người khi đi dẫm phải làm chết trùng, đấy là không cố ý. Nghiệp không cố ý này, vì không nhóm, nên không có thể sinh quả báo.

Nghiệp có 4 thứ : có làm không nhóm, có nhóm không làm, có cũng làm cũng nhóm, có không làm không nhóm. Làm mà không nhóm như làm nghiệp sát sinh v.v..., sau liền sinh ăn năn làm nghiệp bố thí v.v... , về sau lòng cũng ăn năn và làm nghiệp rồi sau tâm không nhớ. Đó gọi là làm mà không nhóm.

Nhóm không làm là như người khác làm sát sinh v.v... mà lòng minh sinh vui mừng, người khác làm bố thí v.v... lòng cũng vui mừng.

Cũng làm cũng nhóm là như tự làm tội sát sinh v.v..., làm phúc bố thí v.v..., tự sinh lòng vui mừng. Không làm không nhóm là cũng không làm cũng không sinh mừng. Trong đây, cũng làm cũng nhóm, nghiệp ấy quyết định chịu quả báo. Như trong kinh nói nếu nghiệp cũng làm cũng nhóm là nghiệp chắc chắn thụ quả báo. Cho nên nghiệp làm nhóm, hoặc hiện đời chịu báo, hoặc đời sau chịu báo, hoặc sau đời sau nữa chịu báo.

Hỏi : Nếu nghiệp có làm có nhóm quyết định chịu báo thì không giải thoát ?

Đáp: Nghiệp tuy cố làm, nhưng vì được chân trí nên không còn nhóm nữa, ví như rang hạt giống thì hạt giống không có thể sinh lại. Hỏi : Trong kinh Giám Lượng Phật nói : Có người tạo nghiệp báo địa ngục mà hiện đời chịu nhẹ ?

Đáp : Nếu ác nghiệp nặng mà có thể hiện chịu nhẹ, cớ sao không thể khiến hết sạch ư ? Nếu người không thể tu đầy đủ chân trí, thì ác nghiệp được cơ hội trả báo, nên đời hiện tại ít chịu quả báo.

Hỏi : A-la-hán tuy tu đủ chân trí mà cũng chịu ác báo ?

Đáp : Thâm nghiêm tu hành thiện pháp thì ngăn được bất thiện. Cho nên, nếu người ở trong trăm ngàn đời tu nhóm giới v.v... các nghiệp thiện, thì nghiệp bất thiện không thể sinh khởi được, giống như chư Phật, bậc Nhất thiết trí. Còn những người khác không thể như vậy, cho nên nghiệp bất thiện được cơ hội phát sinh. Cho nên A-la-hán tuy tu đủ chân trí, nhưng vì nghiệp đời trước nên cũng phải chịu ác báo.

Hỏi : Trong kinh cũng nói Phật cũng bị hủy báng v.v... các nghiệp báo bất thiện ?

Đáp : Phật là bậc Nhất thiết trí, không còn ác nghiệp báo vì đã dứt tất cả cội gốc các pháp bất thiện. Nhưng dùng vô lượng thần thông, phương tiện thị hiện làm Phật sự không thể nghĩ bàn. Như trong kinh Tăng Nhất A-hàm nói có 5 việc không thể nghĩ bàn.

Nghiệp có 2 thứ : Định báo và Bất định báo. Nghiệp định báo là hoặc nhiều hoặc ít quyết sẽ chịu quả báo. Nghiệp bất định là có thể khiến tiêu hết. Hỏi : Vậy nào gọi nghiệp định báo và những gì là nghiệp bất định báo ?

Đáp : Trong kinh nói tội ngũ nghịch là nghiệp định báo.

Hỏi : Chỉ tội ngũ nghịch là nghiệp định báo, còn có tội gì khác không ?

Đáp : Trong các nghiệp khác cũng có phần định báo, nhưng không thể chỉ ra được. Hoặc vì sự trọng nên quyết định báo, như đối với Phật và đệ tử Phật, hoặc cúng dường, hoặc khinh chê.

Hoặc vì tâm trọng nên có định báo, như người vì cố tâm giết hại trùng kiến, nặng đến việc giết người. Những nghiệp như vậy v.v...

quyết chắc có định báo.

Hỏi : Nếu tội ngũ nghịch có thể khiến nhẹ bớt, Vì sao không thể khiến tiêu hết ?

Đáp : Tội pháp nầy là như vậy, không thể làm tiêu hết được.

Như Tu-đà-hoàn dù giải đãi mấy cũng không đến 8 lần sinh.

Lại tội ngũ nghịch vì bền chắc nặng nề nên không thể làm tiêu hết được. Như trong phép vua người bị trọng tội, có thể được giảm khinh, chứ không tha bổng.

Phẩm 98 : Tội nhẹ nặng Hỏi: Trong kinh nói có tội nghiệp nhẹ nặng. Vậy nào là nhẹ nặng ?

Đáp : Nếu nghiệp có thể bị quả báo địa ngục A-tì, gọi là tội nặng.

Hỏi : Những nghiệp gì có thể bị quả báo ấy ?

Đáp : Như nghiệp phá Tăng ắt chịu báo này. Bởi vì sao ? Vì chia lìa ngôi Tam Bảo, khiến Tăng bảo lìa Phật bảo cũng phá Pháp bảo nữa. Lại vì sinh tà kiến hạng nặng nên có thể khởi nghiệp này. Cũng do rất ghét, giận Phật, nên khởi nghiệp này. Cũng từ lâu tụ tập ác tính, rất tham lợi dưỡng, nên khởi nghiệp này.

Lại người này nói phi pháp là pháp phải thời, ngăn nhiều chúng sinh tu các thiện pháp, nên gọi là tội nặng.

Hỏi : Chỉ có tội phá Tăng bị báo địa ngục A-tì, còn các tội khác ?

Đáp : Các nghiệp khác cũng có. Như nói không có tội phúc, cúng dường cha mẹ và các người thiện không có quả báo. Các tà kiến nầy cũng bị quả báo đó.

Lại làm cho người khác sa vào tà kiến nầy, khiến nhiều chúng sinh tạo các ác nghiệp nên cũng bị báo đó.

Lại có thể trước tác các kinh sách tà kiến như vậy, như bọn Phú-lan-na v.v... và các sư tà kiến, làm hại chính kiến, nên mở đường nhân duyên cho nhiều chúng sinh làm ác.

Lại tội hủy báng hiền thánh cũng bị quả báo ấy, như nói một bên hông chịu khổ 8 vạn 4 ngàn năm.

Lại như trong Kinh Pháp Cú nói :

Thánh sống lâu vì pháp, Đem pháp ấy giáo hóa.

Độn căn nương ác kiến Trái nghịch lời dạy đây,

Như tre gai sinh trái, Thì tự hại thân hình, Người nầy đọa địa ngục, Đầu xuống chân ngược lên, Người ác tâm ác khẩu, Vì bài báng hiền thánh.

Người nầy đọa 10 vạn Địa ngục Ni-la-phù, Ba sáu vạn địa ngục, Và 5 A-phù-đà.

Lại sát sinh v.v..., nếu sự trọng, tâm trọng, tội này cũng đọa địa ngục A-tì. Trái lại với nặng là nhẹ, như là ở trong địa ngục nhỏ bị nướng trên lửa nướng v.v... súc sinh, ngạ quỷ và trong người trời chịu quả báo bất thiện, đó là tội nhẹ.

Phẩm 99 : Nghiệp lợi lớn nhỏ Hỏi: Trong kinh nói có nghiệp lợi lớn nhỏ. Những gì là nghiệp lợi lớn ?

Đáp : Tùy theo nghiệp nào có thể đưa đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, đó là nghiệp báo lợi lớn nhất. Nghiệp kế tiếp là có thể được quả Bich-chi-phật đạo. Nghiệp kế tiếp là được quả Thanh Văn đạo. Nghiệp kế tiếp là được quả báo cõi Hữu đảnh, có thọ mạng đến 8 vạn đại kiếp. Đây là nghiệp báo lớn nhất trong sinh tử. Nghiệp kế tiếp là được quả báo cõi Vô sở hữu xứ, thọ mạng 6 vạn kiếp. Cứ như vậy lần lượt cho đến cõi Phạm Vậy, thọ mạng nửa kiếp. Tiếp đến trời Tha Hóa Tự Tại trong cõi Dục hưởng số trời 1 vạn 6 ngàn tuổi. Cho đến trời Tứ Thiên Vương hưởng số trời 5 trăm tuổi. Như vậy trong loài người 4 thiên hạ đều tùy theo nghiệp mà thụ quả báo. Như vậy súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục cũng có nghiệp lợi nhỏ.

Hỏi : Những nghiệp nào có thể được A-nậu-đa-la Tam-miệu

Tam-bồ-đề ?

Đáp : Bố thí v.v... đầy đủ sáu pháp Ba-la-mật, thì có thể được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Rồi từ thiện nghiệp nầy thứ lớp càng mỏng dần được Bích-chi-phật Bồ-đề, càng mỏng dần nữa được Thanh Văn Bồ-đề. Nếu tu tăng thượng 4 vô lượng tâm thì được sinh về cõi Hữu đảnh. Tu 4 vô lượng thứ lớp mỏng dần, kế là sinh về bậc dưới. Tu 4 vô lượng càng nhỏ mỏng nữa và tùy nhân duyên giới định nên sinh cõi Sắc. Do nhân duyên tu bố thí trì giới tu thiện nên sinh cõi Dục. Nghiệp bố thí v.v... nầy tùy theo phúc điền dày mỏng nên có sai khác. Nếu tu trong phúc điền chư Phật thì vượt trội hơn hết. Kế đến là trong phúc điền Bich-chi-phật, v.v... mà tu, thứ lớp càng ít dần.

Hỏi : Trí phúc điền hơn, hay đoạn phúc điền hơn ?

Đáp : Nếu trí có thể đạt tới pháp tướng nghĩa là rốt ráo không, thì trí ấy hơn. Bởi vì sao ? Vì như Phật do trí nên trong hàng đệ tử Phật là hơn, chứ không do đoạn. Như trong Tạp Bảo Tạng nói : Nếu quét đất phòng Tăng rộng bằng một cõi Diêm-phù-đề, không bằng quét tháp Phật một chỗ bằng chừng một bàn tay. Lại tất cả trí tuệ đều vì để đoạn. Như các Bồ-tát ở lâu trong sinh tử đều là khéo đoạn. Khéo đoạn nghĩa là tự mình đoạn kết và cũng đoạn kết cho chúng sinh. Các kết nầy đều dùng trí đoạn dần.

Cho nên biết trí tuệ phúc điền đối với đoạn là hơn. Hỏi : Như Tu-đà-hoàn lợi căn, Tu-đà-hoàn độn căn, thì 2 phúc điền này đàng nào là hơn ? Đáp : Lợi căn hơn, không phải độn căn.

Hỏi : Nói vậy không đúng. Như trong kinh nói : Cúng dường trăm Tu-đà-hoàn, không bằng cúng dường một Tư-đà-hàm. Lại nói : Cỏ dại hại lúa, tham dục vấy bẩn tâm. Cho nên bố thí người vô dục, phải được phúc nhiều. Tư-đà-hàm có thể làm mỏng 3 độc,

Tu-đà-hoàn thì chưa, làm sao nói hơn được ? Đáp : Kinh đó là không liễu nghĩa. Vì sao biết được ? Trong kinh nầy nói : Thí cho súc sinh được lợi gấp trăm. Mà thật thí cho chim chóc v.v... được quả báo hơn thí cho người ngoại đạo có 5 thần thông. Cho nên kinh nầy cần phải biện biệt rõ nghĩa lại. Kinh nầy theo số nhiều nên mới nói như vậy, trừ lợi trí tuệ.

Lại Tu-đà-hoàn vì trí lực nên tuy thụ các dục mà cũng gọi phúc điền, không phải phàm phu đoạn dục, cho đến người có thể được định cõi Hữu đảnh.

Lại trí đa văn ở trong đạt phần còn hơn, chứ không phải định Hữu đảnh phần không thông đạt.

Lại Bồ-tát Di-lặc tuy chưa được Phật quả, nhưng cũng được các A-la-hán lễ kính.

Lại như người chỉ có thể phát tâm Bồ-đề suông liền được La- Hán cung kính. Như có một Sa-di mang áo bát đi theo A-la-hán, Sa-di nầy bỗng phát tâm vô thượng Bồ-đề, vị A-la-hán liền lấy áo bát lại tự mang lấy và đi theo sau Sa-di. Như trong thí dụ có nói rộng. Cho nên biết trí tuệ phúc điền là hơn hết.

Phẩm 100 : Ba nghiệp Hỏi : Trong kinh nói 3 nghiệp : thiện, bất thiện, và vô ký.

Những gì là nghiệp thiện ?

Đáp : Tùy theo nghiệp nào đó có thể cho người khác việc tốt, nghiệp đó là thiện. Nghiệp thiện nầy do pháp bố thí, trì giới, lòng từ v.v… mà sinh, chứ không phải do tắm rửa v.v....

Hỏi : Sao gọi là tốt ?

Đáp : Làm cho người khác được vui, gọi là tốt. Cũng gọi là thiện, cũng gọi là phúc.

Hỏi : Nếu làm cho người khác được vui gọi là phúc thì làm cho người khác bị khổ phải có tội ? Vậy như thầy thuốc châm cứu làm bệnh nhân đau đớn cũng phải đắc tội ? Đáp : Thầy thuốc châm cứu là vì làm cho được vui nên không đắc tội.

Hỏi : Nếu vì cho vui là được phúc, thì như dâm vợ người ta, khiến họ sinh vui sướng cũng phải được phúc ?

Đáp : Dâm dục quyết định là bất thiện. Nếu ai khiến người khác làm pháp bất thiện, thì đấy là khổ không phải vui. Nói vui, là nay vui, sau cũng vui, chứ không phải chút vui hiện tại, mà vì đó bị khổ lớn về sau.

Hỏi : Có người dùng nhân duyên ăn uống khiến người khác sinh vui, hoặc ăn uống không tiêu khiến người kia đến chết, thì người cho ăn nầy bị tội hay được phúc ?

Đáp : Người nầy tâm tốt cho ăn, không có tâm xấu, nên chỉ được phúc mà không bị tội.

Hỏi : Dâm vợ người khác ấy cũng như vậy. Chỉ vì khoái lạc nên cũng bị tội, và được phúc ?

Đáp : Điều này trước đã giải đáp. Nghĩa là dâm dục, quyết định là bất thiện, vì sinh khổ lớn.

Lại trong bố thí ăn uống có phần phúc đức. Bởi vì sao ? Vì người được ăn uống không phải ai cũng chết. Chúng sinh đều bởi lòng tham nhiễm mà hành dâm dục, hoàn toàn không phải nhân phúc, làm sao được phúc ? Hỏi : Có người vì sát sinh mà lợi ích nhiều người, như người phá giặc thì đất nước khỏi tại họa. Như giết thú dữ thì lợi nhân dân. Các trường hợp này có thể dùng sát sinh mà được phúc chăng ? Hoặc có người dùng nhân duyên trộm cướp mà cúng dường cha mẹ, nhân duyên dâm dục sinh con cái tốt, nhân duyên vọng ngữ hoặc cho mạng sống lâu, hoặc do ác khẩu v.v... khiến người ta được lợi. Đó đều là thuộc về 10 ác, làm sao do đấy mà được phúc ? Đáp : Người nầy được phúc mà cũng bị tội. Vì lợi người khác nên được phúc, vì hại người khác nên bị tội.

Hỏi : Thầy thuốc nầy trước làm cho người khổ vì đau đớn, sau khiến được vui vì thiện bệnh, sao không bị tội và được phúc, mà chỉ được phúc ? Đáp : Thầy thuốc ấy vì thiện tâm mà châm cứu, không có ác ý. Nếu hành nghiệp vì thiện ác nên khởi, thì có tội phúc cả hai. Hỏi : Sát v.v... đều là được phúc. Bởi vì sao ? Vì nhân duyên sát được việc sở dục. Như làm vua giết giặc được giàu sang. Do nhân duyên phúc nên được tùy ý sở dục, sao sát sinh mà không gọi là phúc ?

Lại người có thể sát thì được tiếng khen. Mà tiếng khen là điều vui của người đời, mà điều vui của người đời là quả báo của phúc đức.

Lại vì sát, nên được mừng vui, mà mừng vui cũng là quả báo phúc đức.

Lại trong kinh sách nói : Nếu ra trận bị chết, được sinh lên trời. Như bài kệ nói : Nếu người ra chiến trận bị chết, thì thiên nữ tranh nhau làm chồng.

Lại nói : Tuy người thiện giàu sang, vì giặc mà xông ra trước có thể giết giặc không bị tội, không giết giặc là bị tội.

Lại Kinh Vậy Pháp nói : Có 4 hạng người : Bà-la-môn, Sát-lợi, Tỳ-xá và Thủ-đà-la. Bốn hạng người nầy đều có pháp riêng.

Bà-la-môn có 6 pháp, Sát-lợi 4 pháp; Tỳ-xá 3 pháp và Thủ-đà-la 1 pháp. Sáu pháp là : 1. Tự làm miếu thờ trời. 2. Làm thầy tế trời. 3. Tự đọc kinh Vi-đà. 4. Cũng dạy người khác. 5. Bố thí. 6. Nhận của thí. Bốn pháp là : 1. Tự làm miếu thờ trời mà không được làm thầy tế. 2. Theo người khác thụ học kinh Vi-đà mà không được dạy người. 3. Bố thí, không được nhận của thí. 4. Bảo vệ nhân dân. Ba pháp là : 1. Làm miếu thờ trời mà không làm thầy tế. 2.

Tự học kinh Vi-đà mà không dạy người. 3. Tự bố thí mà không nhận của ai thí. Một pháp là : Lo cung cấp 3 hạng người trên mà thôi. Như hạng Sát-lợi vì bảo hộ nhân dân nên có quyền đoạt mạng sống người khác mà chỉ có phúc không có tội.

Lại kinh Vi-đà nói sát sinh được phúc, như lấy thần chú trong Vi-đà đọc mà giết dê, dê chết sinh lên trời. Kinh Vi-đà được người đời tin.

Lại cũng kinh ấy nói nếu thật sự người đáng chết thì giết không tội. Như tiên ngũ thông hay dùng thần chú giết người, không thể nói là thần tiên có tội. Nhười có tội làm sao có thể thành được điều này. Cho nên biết sát sinh được phúc.

Lại người hoặc có tâm lực có thể đoạt mạng sống thì được phúc, mà thí cho mạng sống là đắc tội. Như người đem thiện tâm mà sát sinh vì muốn khiến được an vui làm sao có tội ? Như những người hàng thịt nuôi dưỡng bò dê, tuy thí mà vẫn phải tội.