Pháp Diệt Tránh

III. Bảy Diệt Tránh & Bốn Tránh Sự Các Trường Hợp Áp Dụng

III. BẢY DIỆT TRÁNH VÀ BỐN TRÁNH SỰ CÁC TRƯỜNG HỢP ÁP DỤNG

Trên đây đã giải thích chi tiết nội dụng của bảy pháp diệt tránh. Sau đây sẽ đề cập các trường hợp áp dụng.

Trước hết, cần phải hiểu rõ bản chất của sự tranh chấp. Nói một cách đại cương, mặc dù các tránh sự khởi lên cho các Tỳ-kheo là vô số, nhưng có thể tóm thâu vào hai vấn đề lớn. Đó là phá giới và phá kiến. Phá giới là những vấn đề liên hệ việc trì luật. Tranh luận có thể xảy ra, khi các Tỳ-kheo giải thích một điều luật trong giới bổn để căn cứ vào đó để xác định một Tỳ-kheo có phạm giới hay không. Hoặc giả, cũng có khi tranh luận về bằng chứng buộc tội là xác thực hay không xác thực. Sự việc được dẫn khởi có thể chỉ thuộc phạm vi cá nhân, nhưng cá nhân ấy bất phục nên phải đưa ra tập thể Tăng. Cũng có nhiều trường hợp, chỉ từ một cá nhân ấy mà cả tập thể bị cuốn vào, cuối cùng chia thành hai phe nhóm đối lập. Ngoài ra, phá giới còn có thể hiếu là một điều luật mới được đề nghị thêm vào giới bổn Tỳ-kheo, hay một điều luật trong giới bổn cần được bỏ đi, cho phù hợp với sinh hoạt thực tế. Đấy cũng là nguyên nhân tranh luận và tranh chấp.

Thứ đến là phá kiến. Tức có chủ trương, quan điểm trái ngược với truyền thống giáo lý xưa nay.

Để bảo vệ chánh kiến, các Tỳ-kheo cần tranh luận để làm sáng tỏ ý nghĩa. Đấy cũng là nguyên nhân đấu tranh.

Tuy nhiên, hai vấn đề vừa nêu vì bao quát một phạm vi quá rộng rãi khiến cho sự áp dụng bảy diệt tránh nhiều khi không được chánh xác. Do đó, chính đức Thế Tôn đã phân loại một cách có hệ thống cho các đề tài có tranh chấp. Phân loại này có bốn. Gọi là bốn tránh sự. Sự tức là tránh, như đã nói trong mục ý nghĩa. Nhưng cũng theo nghĩa của chữ Hán, tránh là đấu tranh, là tranh chấp nhau bằng lời. Sự tức là việc rắc rối, như ta thường nói: đa sự, sinh sự, gây sự… Bốn tránh sự, theo dịch nghĩa của Tứ phần, gồm ngôn tránh, mích tránh, phạm tránh và sự tránh.

1. Ngôn tránh (…………….)

Tránh sự thuộc về lời nói. Đây là hiểu theo nghĩa đen qua dịch ngữ của Tứ phần và Ngũ phần. Nhưng chánh xác phải hiểu, nó chỉ sự tranh chấp xảy ra do tranh luận, cãi cọ nhau về một vấn đề. Do nghĩa này, Thập tụng dịch nó là “đấu tranh sự”. Trong Luật nhiếp, nó được gọi là “bình luận tránh sự”.

Nói chung, bất cứ sự tranh chấp nào cũng bao gồm các tranh luận. Do đó, để nhận thức chánh xác trường hợp bình luận đề cập ở đây, từ ngữ tránh sự cần được hiểu theo nghĩa rộng rãi. Đó là, việc phiền phức, nhiễu loạn, xảy ra giữa các Tỳ-

kheo, cần phải giải quyết. Như vậy, có trường hợp tranh luận vì bất đồng ý kiến nhưng không nhất thiết đưa đến hậu quả rắc rối tức tranh chấp. Thí dụ, sự cãi cọ giữa cha con, lời qua tiếng lại giữa anh em, không được coi là tránh sự theo nghĩa Luật tạng. Cho nên, như sự vu khống của một Tỳ-kheo đối với một Tỳ-kheo thanh tịnh khác, hoặc sự trả lời loanh quanh của một Tỳ-kheo phạm tội bị Tăng xét hỏi; đấy đích thực là tránh sự, nhưng không nhất thiết là một cuộc tranh chấp.

Vậy thì, tranh luận như thế nào mới được gọi là tránh sự? Luật các bộ nếu 18 đề tài, như được thống kê trong lời giải điều 10 của chương tăng-già-bà-thi-sa trong Giới bổn.¹⁷ Các đề tài này liên

¹⁷ Mười tám phá Tăng sự: pháp, phi pháp, luật, phi luật, phạm, không phạm, hoặc nhẹ, hoặc nặng, có dư tàn, không dư tàn, thô ác, chẳng phải thô ác, thường sở hành, phi thường sở hành, chế, phi chế, thuyết, phi thuyết. Cullavagga, Vin. Ii. 204: (……………)

hệ đến giới luật, giáo nghĩa của Phật. Khi thảo luận hay bình luận chúng, các quan điểm bất đồng, dị biệt có thể xảy ra giữa các Tỳ-kheo, và do đó, đưa đến tranh chấp, gây thành tránh sự.

Để dập tắt tránh sự này, có hai quy tắc tỳ-ni cần được áp dụng: hiện tiền tỳ-ni và đa nhân ngữ. Theo diễn tiến, trước hết cần giải quyết bằng hiện tiền tỳ-ni. Nếu sự giải quyết này cuối cùng bất thành, phải áp dụng đa nhân ngữ. Thể thức tiến hành các nguyên tắc này đã được giải thích, nhưng trong trường hợp áp dụng ở đây các bộ luật nên nhiều thủ tục xem ra rắc rối hơn nhiều.

Khi tránh sự tranh luận khởi lên giữa các Tỳ-kheo, quy tắc áp dụng đầu tiên là hiện tiền tỳ-ni. Quy tắc này được tiến hành qua ba giai đoạn, sẽ được nói chi tiết dưới đây.

Giai đoạn thứ nhất.

Giai đoạn này được thực hiện trong phạm vi trú xứ mà tránh sự phát khởi. Trong đó, nó bao gồm hai cấp, cá thể và Tăng.

Đầu tiên là cấp cá thể.

Trong một cuộc tranh chấp, đương nhiên có hai phe, bất kể nhân sự nhiều ít. Bấy giờ, trong Tăng có một Tỳ-kheo, có uy tín về phẩm chất trí tuệ cũng như tư cách đạo đức, không can sự vào phe nào cả. Vị ấy nên tự động đứng ra làm trung gian hòa giải. Thập tụng gọi Tỳ-kheo hòa

giải này là thát-lại-tra.¹⁸

Trường hợp cụ thể, theo ghi chép của Thập tụng, xảy ra trong cộng đồng Tỳ-kheo tại Câu-sá-di (tức Kiêu-thưởng-di nói trên). Khi tranh chấp giữa các Tỳ –kheo ở đây phát sinh, Phật hỏi A-nan: “Trong đây có Tỳ-kheo nào là Thác-lại-tra có thể làm người đoán sự chủ¹⁹ chăng?” A-nan trả lời là có. Nhân đó, Phật cho tập họp tất cả Tỳ-kheo Tăng, quy định rằng: “Từ nay trở đi, cho phép Tỳ-kheo Thác-lại-tra làm người đoán sự chủ.”²⁰

Thác-lại-tra làm người đoán sự phải là người hoàn toàn vô tư đối với cả hai phe, và để giữ thái độ vô tư này trong thời gian phân xử, vị ấy không được

¹⁸ Thập tụng 35, tr. 252b21: Thát-lại-tra (như sách). Skt.

sthalastha, Hirakawa; Pāli: (……). Tát-bà-da Tì-ni-tì-bà-sa, quyển 9, T23n1440, tr. 563c28: “Thát-lại-tra-lị (như sách) (Skt. (….), Hirakhwa). Thát-lại, nghĩa là đất. Tra-lị, nghĩa là trụ (đứng vững). Trí thắng tự tại, không dao động trong Chánh pháp, như người đứng vững trên mặt đất không bị nghiêng ngửa.” Ma-dắc-lặc-già 3, T23 No 1441, tr. 579b18: “Thát-lại-tra là người không thiên bên này, bên kia; hai bên trong hai phe nhóm.” Phiên phạn ngữ, quyển 2, T54n2130, tr. 996c19: “Thát-lại-tra Tỳ-kheo, nên đọc là đà-cát-tì-da-ca-lo (như sách), dịch là kiến (như sách).” Không rõ nguyên Phạn.

¹⁹ Tứ phần47: Bình đoán sự (như sách). Skt. (………). Pāli, (…….). Callavagga, Vin. Ii. 96: (………..), bhikkhave, (…………). “Này các Tỳ-kheo, Ta quy định tránh sự như vậy được dập tắt bởi một đoán sự.”

²⁰ Thập tụng, quyển 20, tr. 144a23.

phép tiếp xúc riêng với bất cứ một ai trong hai phe; không được hẹn đi chung đường, v.v… Nếu đã có giao hẹn gì trước, nay phải hủy bỏ. Thái độ này được gọi là thân thiện và ngữ thiện. Căn cứ vào uy tín cá nhân, và với thái độ vô tư, vị này sẽ phán quyết theo quan điểm riêng của mình, rằng trong hai phe ai phải ai quấy.

Nếu Tỳ-kheo Thát-lại-tra bất lực vì sự pháp quyết và lời giải thích không được một trong hai phe thỏa mãn; vị này có bổn ra phận đưa sự vụ ra trước Tăng để yêu cầu giải quyết. Nếu phán quyết của Tăng cũng không được một trong hai phe chấp nhận, sự vụ được chuyển lên Tăng. Nếu Tăng không thể trực tiếp thỏa mãn hai phe, thì nên lập một ủy ban đoán sự gồm hai Tỳ-kheo, gọi là ô-hồi-cưu-la.²¹ Tỳ-kheo được chọn phải là vị chí công vô tư, có đủ phẩm chất trí tuệ và đạo đức. Sau khi được Tăng yết-ma sai, hai vị này họp riêng, nghiên cứu vấn đề của hai phe, rồi đưa ra

²¹ Thập tụng, ibid. ô-hồi-cưu-la (như sách). Skt. (…..), Hirakawa. Tát-bà-đa Tì-bà-sa, quyển 9, ô-hồi, nghĩa là “hai” Cưu-la, nghĩa là bình đẳng. Tâm không hai, bình như cán cân.” Theo giải thích này, nguyên Sanskrit có thể là ubhayatula, hay ubhayyakula. Pāli: (…….)

kết luận phán quyết. Nếu sự phán quyết này cũng không được thỏa mãn, Tăng yết-ma sai hay Tỳ-kheo khác để lập ban đoán sự thứ hai. Ban đoán sự này cũng làm việc như ban đoán sự thứ nhất. Và ban ô-hồi-cưu-la thứ hai này cũng bất lực, sự vụ tranh chấp sẽ được chuyển sang một trú xứ Tăng gần đó.

Tất cả diễn tiến trên đều áp dụng quy tắc hiện tiền tỳ-ni, ở vào giai đoạn một, chấm dứt với sự bất lực của Tăng tại trú xứ phát khởi tranh chấp.

Giai đoạn thứ hai

Giai đoạn này cũng vẫn áp dụng quy tắc hiện tiền tỳ-ni, nhưng được thực hiện tại trú xứ gần đó. Tại đây, sự vụ trước hết vẫn được giải quyết bằng cấp cá thể, và người đứng ra giải quyết cũng giống như trong giai đoạn thứ nhất, tức vị Thập tụng gọi là Tỳ-kheo Thát-lại-tra. Nếu cấp cá thể giải quyết không xong, cũng lại chuyển lên Tăng.

Ở đây, trong Thập tụng, diễn tiến cũng như trước, lặp lại tất cả thủ tục y như giai đoạn thứ nhất, nhưng ở đây có sự triển khai các điểm căn bản ấy.

Theo đây, sau khi được Tỳ-kheo từ trú xứ tranh chấp đến thỉnh cầu giải quyết sự vụ, Tăng sẽ hội họp để thảo luận. Trong khi thảo luận, Tăng cần bảo Tỳ-kheo ấy tránh đi chỗ khác, nếu vị này là

cấp Hạ tọa. Nếu là cấp Thượng tọa, Tăng bảo ngồi ở đấy, rồi đi qua chỗ khác để nghị sự. Nếu thấy vấn đề có thể giải quyết được, sẽ trở lại báo cho Tăng biết rằng ở đây sẽ thụ lý vụ sự và yêu cầu Tỳ-kheo kia trình bày chi tiết nội dung tranh chấp, cũng như các diễn tiến. Sau khi nghe trình bày, Tăng có thể đưa ra phán quyết.

Nhưng nếu trong Tăng có hai quan điểm khác nhau về vấn đề tranh chấp, Tăng sẽ khiến Tỳ-kheo đương sự ấy tùy ý chọn tám người, mỗi ý kiến bốn người. Đây gọi là ủy ban đoán sự tám người. Tiếp theo đó, Tăng yết-ma sai các Tỳ-kheo này làm người đoán sự. Yết-ma chia làm ba lần.

Lần thứ nhất và lần thứ hai, mỗi lần sai ba vị; làn thứ ba, hai vị. Ban đoán sự sẽ họp riêng, nghiên cứu vấn đề để đưa ra kết luận. Trong khi nghiên cứu, nếu có Tỳ-kheo dù được Tăng sai nhưng tỏ ra không đủ kiến thức, về pháp, về luật; hoặc có Tỳ-kheo tinh thông pháp luật nhưng có thái độ quấy phá, hoặc xuyên tạc ý nghĩa, v.v…, các Tỳ-kheo này cần được loại khỏi ủy ban bằng đơn bạch yết-ma. Sau cùng, nếu kết luận mà ủy ban đưa ra cũng không thỏa mãn các Tỳ-kheo tranh chấp, sự vụ lại được chuyển đến một trú xứ khác nữa.

Trình bày của Tứ phần về gia đoạn này, đại thể cũng giống như Ngũ phần vừa dẫn trên. Nhưng về ban đoán sự, Tứ phần không nói rõ bao nhiêu người, và do chính Tăng lựa chọn lấy trong số các

Tỳ-kheo có trí tuệ. Tứ phần cũng nói rõ rằng các vị này hội họp riêng tại một chỗ để nghiên cứu vấn đề, vì thảo luận ngay giữa Tăng có thể đây mà khởi lên tranh luận và tranh chấp ngay trong trú xứ của mình.

Những người được Tăng chọn phải hội đủ 10 đức tính: 1) Trì giới trọn ven, 2) Thông bác, 3) Thấu suốt hai bộ luật, 4) Hiểu tường tận ý nghĩa và cả sự áp dụng thực tế rộng rãi của chúng, 5) suốt hai bộ luật, 4) Hiểu tường tận ý nghĩa và cả sự áp dụng thực tế rộng rãi của chúng, 5) Ngôn từ thiện xảo, 6) Có khả năng dập tắt tránh sự ấy, 7) Không thiên vị, 8) Không hay giận hờn, 9)Không hay giận hờn, 9) Không hay mù quáng, 10) Không sợ hãi ai.²² Một điểm khác với Ngũ phần khá quan trọng, là trong Tứ phần, ban đoán sự này không do bạch nhị yết-ma Tăng sai, mà là đơn bạch để thiết lập. Văn bạch Tứ phần nói:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp nhận, Tăng tập họp riêng với Tỳ-kheo có trí tuệ để bình đoán tránh sự. Đây là lời tác bạch.”

Và rồi, khi thảo luận, trong số các Tỳ-kheo được tập hợp riêng nếu có vị nào tỏ ra bất xứng, cần phải đơn bạch loại trừ. Văn bạch như sau:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo (nói rõ sự

²²Cf. Cullavagga, Vin. Ii 96: (…….bhikkhu …… sammannitabbo.

việc). Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay loại trừ Tỳ-kheo này ra khỏi đây. Đây là lời tác bạch.”

Ủy ban đoán sự nếu không giải quyết xong, sự vụ được chuyển sang gia đoạn ba.

Giai đoạn thứ ba

Đến đây là trú xứ thứ ba. Trú xứ này bất kể xa gần đối với trú xứ tranh chấp, nhưng điều quan trọng là tại đó có một số Tỳ-kheo rất nổi tiếng là uyên bác về luật, quán thông Tam tạng. Sự việc trước hết được trình bày với từ một đến ba Tỳ-kheo có uy danh ấy, để yêu cầu giải quyết. Sự giải quyết này nếu được thỏa mãn, gọi là tránh sự được dập tắt theo hiền tiền tỳ-ni. Nhưng nếu các vị ấy cũng không giải quyết được, bấy giờ mới áp dụng nguyên tắc đa nhân ngữ.

Mặc dù nói sự vụ được chuyển sang trú xứ thứ ba, nhưng ai có trách nhiệm chuyển, và khi được Tăng ở trú xứ thứ ba đảm nhận thì địa điểm giải quyết sẽ ở đâu? Tứ phần và Ngũ phần đều không nói rõ. Riêng về địa điểm, văn của Ngũ phần có nói hơi tối, nên khiến có thể hiểu là nó diễn ra ngay tại trú xứ thứ ba.

Tuy nhiên, Thập tụng nói rõ, nếu Tăng trú xứ gần giải quyết không xong, thì chính Tăng này làm yết-ma sai Tỳ-kheo làm vị truyền sự nhân chuyển sự vụ lên trú xứ ba. Tại trú xứ này, Tăng sẽ

cho một Tỳ-kheo có đủ uy tín và khả năng để quyết đoán vấn đề đứng ra thụ lý. Vì ở đây còn có vấn đề lai vãng, do đó, Tăng cũng phải xét hoàn cảnh thực tế, xem Tỳ-kheo này có đủ khả năng đi đến trú xứ tranh chấp hay không. Và Tăng cũng cần yêu cầu vị ấy ấn định thời hạn sẽ giải quyết xong sự vụ trong bao lâu, thời hạn này kể từ ngày yết-ma Tăng sai cho đến khi trở về trú xứ của mình, tính luôn cả thời gian lộ trình. Nhưng tối đa là chín tháng. Đấy là thời gian kể từ sau ngày tự tứ năm này cho đến trước ngày thọ an cư năm tới, nếu Tỳ-kheo ấy khởi hành ngay sau ngày tự tứ. Hoặc Tỳ-kheo này đang an cư và phải rời trú xứ an cư trước ngày tự tứ để giải quyết tránh sự, vì thời hạn tối đa cũng chỉ chín tháng, vì là thời gian chuẩn.

Thập tụng cũng nói thêm rằng, sở dĩ Tăng phải thỏa mãn các điều kiện tiên quyết này đối với Tỳ-kheo sẽ được đề cử, vì năm lý do, hay năm sự khó khăn trong xứ mạng: 1) Cường lực, sự ngoan cố của Tỳ-kheo tranh chấp; 2) Cường lực, thế lực của các Tỳ-kheo ấy; 3) Hung bạo, bản tính hung hăng của họ; 4) Vãng lai, về lộ trình giữa hai trú xứ có thể xa cách nhau; và 5) Thận trọng, vì phải đề phòng nếu phán đoán không cấn nhất thực tế sẽ đưa đến chỗ làm cho Tăng tan vỡ. Như thế, khi chọn được người, và vị này chấp thuận, Tăng tác pháp yết-ma sai lập vị ấy làm người chủ trì hành xá-la, để đi đến trú xứ tranh chấp tổ chức đầu

phiếu.

Như đã nói, quy tắc đa nhân ngữ được thực hiện bằng các thể thức hành xá-la. Nhưng quy tắc này không thể áp dụng đơn phương, mà phải đi kèm với hiện tiền tỳ-ni. Để áp dụng được hai quy tắc cùng lượt, do đó, việc hành xá-la phải được tổ chức ngay tại trú xứ tranh chấp, trong đó có cả hai the tranh chấp đều tham dự hang xá-la. Các thể thức hành xá-la như đã trình bày chi tiết ở đoạn trước.

Nói tóm lại, đối với tránh sự tranh luận, quy tắc cơ bản phải được áp dụng là hiện tiền tỳ-ni. Chỉ khi nào không thể giải quyết bằng quy tắc này mới áp dụng song phương, vừa hiện tiền vừa đa nhân ngữ. Sự thận trọng này cần phải có, vì nếu áp dụng đến cả ba đa nhân ngữ mà bất thành, Tăng có thể bị đe dọa tan vỡ.

2. Mích tránh (…..):

Theo nghĩa đen Hán của thuật ngữ này, đây là tránh sự do tìm tòi. Chính xác hơn, nó là sự bới lông tìm vết; căn cứ những dữ kiện vụn vặt để quy thành chuyện lớn. Đó là thuật ngữ theo cách hiểu của Tứ phần. Trong Ngũ phần, nó được gọi là giáo giới tránh sự (Skt:…). Thuật ngữ này không chính xác, nếu hiểu theo nghĩa hẹp của nó. Căn bản và Luật nhiếp gọi nó là phi ngôn tránh sự (Skt. ….), theo nghĩa, đó là lời chỉ trích, cáo buộc. Cững tương tợ ý nghĩa này, Thập tụng gọi

nó là vô căn sự, tức tránh sự không căn cứ. Căn ở đây chỉ các bằng chứng buộc tội, tức do thấy, do nghe, và do nghi ngờ. Đây là dịch ý, lấy duyên khởi từ việc hai Tỳ-kheo Từ và Địa vu khống Trưởng lão Đạp-bà Ma-la Tử bằng tội ba-la-di không căn cứ.

Xét trong hai thuật ngữ của Ngũ phần và Căn bản, rõ ràng chúng cùng một gốc tiếng Phạn, nhưng do các dịch giả đọc khác nhau về một âm trong đó, nên có sự khác biệt ý nghĩa như thế.

Tổng hợp các ý nghĩa qua các dịch thuật ngữ khác nhau, ở đây có thể nói, tránh sự này do bởi một Tỳ-kheo cử tội một Tỳ-kheo khác, không nhất thiết là vu khống.²³ Cử tội tức tố giác trước Tăng về hành vi của một Tỳ-kheo nào đó, với kết luận là phạm một trong các học xứ của giới bổn Tỳ-kheo. Sự cử tội có khi là ác ý, từ một chi tiết vụn vặt được suy diễn thành trọng đại để xuyên tạc và vu khống, như trường hợp Từ và Địa đối với Trưởng lão Đạp-bà Ma-la Tử. Cũng có khi cử tội với thiện ý, nhưng vì nhận định sai dữ kiện. Đấy là nêu điển hình tổng quát về các trường hợp cử tội khác nhau

²³ Pāli, (… .): chỉ trích, phi nạn, buộc tội. Sớ giải (……..) (D. iii. 254, DA. Iii. 1041): (…. …..). Sự buộc tội về các trường hợp phá giới, phá kiến, phá oai nghi, phá chánh mạng.

về phía nguyên cáo. Về phía bị cáo, cũng có nhiều trường hợp khác nhau vì dữ kiện thực tế. Hoặc Tỳ-kheo bị cáo chứng tỏ là người thanh tịnh, hoàn toàn vô tội. Hoặc quả có phạm, trừ tội ba-la-di, nhưng đã sám hối như pháp. Hoặc có phạm, nhưng đấy chỉ là hành vi trong lúc điên cuồng tâm loạn. Cũng có trường hợp thực sự phạm, chưa sám hối, nhưng khi được Tăng xét hỏi lại chối quanh. Tránh sự như thế không nhất thiết là tranh chấp. Đấy có thể chỉ là sự phiền nhiễu đối với một Tỳ-kheo, khi tự thân vốn thanh tịnh nhưng thường xuyên bị cật vấn về điều mà mình đã chứng tỏ là thanh tịnh. Hoặc cũng có thể chỉ là sự phiền nhiễu đối với Tăng, khi cét hỏi một Tỳ-kheo bị cử tội mà vị này lại nói loanh quanh. Tuy vậy, trong một mức độ nào đó, tránh sự này có thể đưa đến tranh chấp, nếu Tỳ-kheo đương sự lôi cuốn về phía mình một số thân hữu đồng bạn. Cho đến mức độ ấy thì sẽ có sự tranh chấp xảy ra giữa hai phe, chỉ trích lẫn nhau, mạ lỵ lẫn nhau, và thậm chí có thể ẩu đả nhau nữa. Tuy nhiên, dù tranh chấp xảy ra đến mức độ trầm trọng, tránh sự thuộc phạm vi i vẫn không được giải quyết bằng các quy tắc đa nhân ngữ, hay như thảo phú địa. Bởi vì, chỉ cần xác nhận Tỳ-kheo đương sự thanh tịnh, căn cứ theo các điều khoản ghi trong giới bổn, là có thể dập tắc. Nhưng nếu khi giải thích điều khoản ấy, tranh luận khởi lên, thì bấy giờ mích tránh trở thành ngôn tránh.

Tuy vậy, theo tinh thần của Luật tạng, Luật gia của các bộ tin rằng những điều khoản của giới bổn có ý nghĩa rất minh xác, cụ thể, không ai có thể hiểu khác đi được, trừ phi kẻ vô trí hay cố tình xuyên tạc. Nếu vậy, mích tránh khó có cơ hội trở thành ngôn tránh.

Mích tránh được dập tắt với bốn quy tắc: hiền tiền tỳ-ni, ức niệm tỳ-ni, bất si tỳ-ni và tội xứ sở tỳ-ni. Ý nghĩa của quy tắc này đã được dẫn giải chi tiết ở trên.

Bốn quy tắc này không bao giờ được áp dụng cùng lúc. Thí dụ, nếu áp dụng ức niệm tỳ-ni, vì Tỳ-kheo đương sự hoàn toàn thanh tịnh, thì không thể áp dụng đồng thời bất si tỳ-ni và tội xứ sở. Lại cũng không thể áp dụng sai trường hợp; nghĩa là đối với Tỳ-kheo nói quanh thì nhất định phải áp dụng tội xứ sở, chứ không thể làm khác đi, áp dụng ức niệm hay bất si ni. Tuy nhiên, bất cứ trong trường hợp phải áp dụng quy tắt nào, thì hiện ty-ni ở đây gồm ba yếu tố: pháp hiện tiền, tỳ-ni hiện tiền và nhân hiện tiền. Hoặc thêm hai yếu tố nữa: Tăng hiện tiền và giới hiện tiền, nếu cần tác pháp yết-ma.

Nói tóm lại, bốn quy tắc được áp dụng để dập tắt mích tránh áp dụng song đôi như nhau. Với Tỳ-kheo thanh tịnh nhưng bị cử tội, áp dụng hiện tiền và ức niệm. Với Tỳ-kheo gây tội do mất trí: hiện tiền và bất si. Với Tỳ-kheo có tội nhưng ngoan cố

nói quanh, nói dối: hiện tiền và tội xứ sở.

3. Phạm tránh (………)

Tránh sự do phạm tội. Ở đây chỉ sự vi phạm các học xứ thuộc năm thiên trong giới bổn. Trong đó, trừ tội phạm ba-la-di không thể sám hối, còn lại tùy theo nặng nhẹ được Tăng xử trị. Tỳ-kheo nào bao che tội lỗi của vị khác, cũng là một vi phạm cần được xử trị. Như vậy, tránh sự này cũng không có ý nghĩa là sự tranh chấp. Đơn giản, đó là sự việc không tốt đẹp đã xảy ra, cần dập tắt, để duy trì sinh mạng thanh tịnh của Tăng.

Xét về phía bị can, có hai trường hợp phạm tội: cá nhân và tập thể. Một Tỳ-kheo phạm tội, tự mình phát lộ trước một hoặc hai hoặc ba Tỳ-kheo thanh tịnh để sám hối, hoặc cần được phát lộ trước Tăng để sám hối. Trường hợp như vậy thuộc phạm vi cá nhân. Hoặc giả, Tỳ-kheo ấy cố ý che giấu, nhưng Tỳ-kheo khác phát hiện, và vị này bèn cử tội. Căn cứ theo luật, người phạm tội được xử trị. Như vậy, cũng trong phạm vi cá nhân, được dập tắt theo quy tắc tự ngôn trị kết hợp với hiện tiền tỳ-ni

Ngoài phạm vi tránh thuộc cá nhân, còn có phạm tránh thuộc tập thể. Nghĩa là tất cả Tăng đồng phạm cả. Theo quy tắc, một Tỳ-kheo phạm tội khi sám hối phải đối trước một hay nhiều Tỳ-kheo thanh tịnh. Nhưng nay, trong toàn thể Tăng, không có Tỳ-kheo nào thanh tịnh cả, tất nhiên

không có ai làm người thọ sám. Có nhiều trường hợp khiến Tăng trở thành tập thể phạm tội. Trong đó, trường hợp đặc biệt là do tranh chấp. Trong thời gian tranh chấp, tuy chưa đi đến tình trạng tạo thành hai nhóm Tỳ-kheo yết-ma riêng, thuyết giới riêng trong cùng một trú xứ để cho bản thể của Tăng bị tan vỡ, nhưng rõ ràng là chia thành hai phe. Nói theo tâm lý chung, khi tranh chấp, không ai nhận mình có lỗi. Như vậy, khi các Tỳ-kheo tranh chấp nhau, dù có những hành vi và cử chỉ phạm luật, cố nhiên không ai chứng nhận mình có tội để mà sám hối. Mặt khác, nói theo ý nghĩa trì luật, khi Tăng chia thành hai nhóm tranh chấp, nếu nhóm này tác pháp yết-ma, nhóm kia sẽ từ chối, và như vậy yết-ma bất thành vì biệt chúng. Tăng không tác pháp yết-ma được, sẽ không có việc thuyết giới theo định kỳ nửa tháng, sẽ không có an cư v.v…, nghĩa là, các phận sự thường hành của Tỳ-kheo mà luật quy định không được chấp hành đầy đủ. Trong đây, đại bộ phận là các tội thuộc thiên ba-dật-đề và đột-kiết-la. Mặt khác, nếu Tăng không tác pháp yết-ma được, các Tỳ-kheo phạm tội sẽ không được xử trị. Như thế, lần lượt toàn thể Tăng trở thành một tập thể phạm tội.

Ngoài trường hợp phạm tội tập thể đặc biệt do tranh chấp, dĩ nhiên còn có những trường hợp khác. Thí dụ, một Tỳ-kheo phạm tội không phát lộ. Tỳ-kheo khác biết, cố ý bao che. Lần lượt hết vị này đến vị khác phạm tội. Cho đến các vị trì luật

khá vững, cuối cùng cũng phạm tội, và vị này muốn sám hối cũng không thể tìm đâu ra trong trú xứ mình một Tỳ-kheo thanh tịnh để tác chủ thọ sám, và nhất là không đủ túc số Tăng để tác pháp sám hối.

Trong tất cả trường hợp phạm tội tập thể điển hình vừa nêu, nếu cần sám hối để phục hồi sinh mạng thanh tịnh của Tăng, có thể một Tỳ-kheo được đề cử đi đến trú xứ gần đấy để sám hối. Sau khi sám hối như pháp, vị này trở lại là Ty-kheo thanh tịnh, có thể tác chủ thọ sám cho các Tỳ-kheo khác. Để túc số cho sám pháp, trước hết tác pháp đối thuyết cho các Tỳ-kheo phạm tội đột-kiết-la. Với túc số tối thiểu, lần lượt sám các tội khác, cho đến tội tăng tàn. Đây cũng là trường hợp dập tắt phạm tránh bằng ngôn trị kết hợp với hiện tiền tỳ-ni.

Thảng hoặc, không có trú xứ nào gần đó có Tỳ-kheo thanh tịnh để cử người đến tác phám sám hối, bấy giờ tập thể phạm tội sẽ áp dụng quy tắc như thảo phú địa kết hợp với hiện tiền tỳ-ni và tự ngôn trị. Với phạm tránh tập thể: hiện tiền tỳ-ni và như thảo phú địa.

4. Sự tránh (………….)

Sự ở đây chỉ các nghĩa vụ thường nhật của Tăng, như yết-ma thuyết giới, truyền giới, tự tứ, v.v…. Do nghĩa này, Thập tụng gọi nó là thường sở hành. Các Tăng sự bao gồm nhiều lãnh vực, hoặc liên hệ

cá nhân như tryền giới, sám hối; hoặc liên hệ tập thể, như thuyết giới, tự tứ. Nghĩa vụ hau phận sự nào được Tăng thực hiện không như pháp, đều trở thành tránh sự. Tuy nhiên, Tăng không phải là một tập thể trừu tượng, mà bao gồm nhiều cá thể Tỳ-kheo. Do đó, tránh sự tranh chấp về các phận sự này có thể thuộc phạm vi tập thể, cũng có thể thuộc phạm vi cá thể. Thí dụ, khi toàn thể Tăng trong cùng một trú xứ cùng tác pháp thuyết giới không đúng pháp, các Tỳ-kheo tham dự biết là sai nhưng không chịu ngăn, nên thảy đều phạm tội đột-kiêt-la. Tăng trong trú xứ này bấy giờ trở tành tập thể phạm tội, và tránh sự này cần được dập tắt bằng hiện tiền tỳ-ni và như thảo phú địa. Thí dụ khác, trong yết-ma truyền giới cụ túc, với túc số mười Tỳ-kheo. Yết-ma này không đúng pháp, các Tỳ-kheo này đều phạm tội ba-dật-đề hoặc đột-kiết-la. Đây chính là tránh sự do phạm tội, thuộc phạm vi cá thể, có thể dập tắt bằng hiện tiền tỳ-ni với tự ngôn trị, hoặc với tội xứ sở, v.v… Các trường hợp tránh sự khác theo đó mà suy diễn.

Nói tóm lại, tránh sự do phận sự thường hành của Tăng được dập tắt với cả bảy quy tắc, tùy trường hợp, hoặc áp dụng hơn, hoặc áp dụng song đôi.

Phần Ba - Trích Văn

Phần Ba

TRÍCH VĂN

TỨ PHẦN LUẬT

KIỀN-ĐỘ XVI: DIỆT TRÁNH

Chương xvi

DIỆT TRÁNH

Các Luật bộ đều dành một chương đặc biệt nói về pháp diệt tránh. Chính yếu tập trung trên bảy pháp diệt tránh, và các thể thức áp dụng khi các tránh sự xuất hiện trong Tăng. Khi một trong bốn tránh sự khởi lên, có bao nhiêu quy tắc cần áp dụng để dập tắt.

Luật Ngũ phần,¹ pháp diệt tránh được nói trong chương 1 phần IV. Nguyên nhân được nói là do các Tỳ-kheo tại Xá-vệ thường xuyên gây nên tránh sự. Bấy giờ Ưu-ba-ly thỉnh vấn về các biện pháp dập tắt. Phật quy định bảy pháp diệt tránh và chỉ thị các thể thức áp dụng cho bốn tránh sự.

Luật Tăng kỳ không dành cho pháp diệt tránh một chương riêng biệt. Bảy pháp diệt tránh và các thể thức áp dụng được giải thích trong điều khoản ba-dật-đề 4.²

Luật Thập tụng, bảy pháp diệt tránh và các thể thức áp dụng được nói trong Tụng 5, thiên Bát

¹ Di-sa-tắc-hòa-hê Nguc phần luật, quyển 23; phần V, chương i. Diệt tránh pháp. T 22, No. 1421.

² Ma-ha Tăng-kỳ luật, quyển 12. T22, No. 1425.

I. Bảy Diệt Tránh

pháp, chương 8 Tránh sự pháp.³

Phần trích văn sau đây dịch từ Luật Tứ phần, quyển 47, phần iii, kiền-độ xvi. Diệt tránh. Tương đương Pāli, Cullavagga, 4. (……), Vin. ii 73ff.

1. BẢY DIỆT TRÁNH

1. Hiện tiền tỳ-ni

[913c19] Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ. Bấy giờ Ca-lưu-đà-di cùng nhóm sáu Tỳ-kheo đến tắn trong sông A-di-la-bạt-đề.⁴ Ca-lưu-đà-di tắm xong, lên bờ khoát y của nhóm sáu Tỳ-kheo mà không xem, tưởng là của mình. Khoát xong rồi đi. Nhóm sáu Tỳ-kheo tắm xong lên bờ, không thấy y của mình, mà lại thấy y của Ca-lưu-đà-di, liền nói: “Ca-lưu-đà-di ăn trộm y của ta.” Khi ấy người không hiện tiền mà họ tác yết-ma diệt tẫn.⁵

Ca-lưu-đà-di nghe chuyện, có sự nghi, liền đến chỗ đức Thế Tôn, đảnh lễ dưới chân Phật, ngồi lui qua một bên, đem nhân duyên trên bạch lên đức Thế Tôn một cách đầy đủ. Đức Thế Tôn hỏi:

“Ngươi lây y với tâm gì?”

³ Thập tụng luật, quyển 35. T23, No. 1435.

⁴ A-di-la-bạt-đề (như sách). Pāli: (…..), con sông ở Kosala, chảy qua trước cung điện của vua Pasenadi.

⁵ Kết tội ba-la-di.

Ca-lưu thưa:

“Con nghĩ là y của con nên lấy. Chứ không có ý nghĩ ăn trộm.”

Đức Phật dạy:

“Như vậy thì không phạm tội. Nhưng không nên không xem y mà mặc. Cũng không nên khi người vắng mặt mà tác yết-ma như yết-ma ha [914a]⁶ trách, yết-ma tẫn, yết-ma y chỉ, yết-ma ngăn không cho đến nhà bạch y, yết-ma cử tội, yết-ma diệt tẫn. Nếu tác yết-ma, không thành lại mắc tội đột-kiết-la. Từ nay về sau Ta vì các Tỳ-kheo kết hiện tiền tỳ-ni diệt tránh.⁷ Nên nói hiện tiền tỳ-ni như vậy.”

2. Ức niệm tỳ-ni

Đức Thế Tôn ở tại thành Vương-xá, bấy giờ Đạp-bà-ma-la Tử⁸ không phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá mà các Tỳ-kheo đều nói là phạm trọng tội nên hỏi: “Thầy có nhớ là phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá không?” Vị ấy không nhớ phạm ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá nên trả lời: “ Tôi không nhớ phạm trọng tội như vậy.” Rồi Đạp-bà-

⁶ Số trang dẫn theo Taisho

⁷ Hiện tiền tỳ-ni diệt tránh (như sách). Pāli: (…………), chiết phục bằng sự hiện diện. Cf . (……………) iv (Vin. ii. 73).

⁸ Xem Phần I, Ch. ii. Tăng-già-bà-thi-sa 8 & 9

ma-la Tử nói với các Tỳ-kheo rằng: “Các Trưởng lão, đừng cật vấn tôi mãi.” Các Tỳ-kheo cứ cật vấn mãi không thôi. Vị ấy nghĩ: “Ta nên làm thế nào?” Rồi bạch các Tỳ-kheo. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

“Từ nay về sau cho phép tác pháp ức niệm tỳ-ni⁹ cho Đạp-bà-ma-la Tử bằng pháp bạch tứ yết-ma.”

Pháp thức như sau: Đạp-bà-ma-la Tử nên đến giữa Tăng, để trống vai bên hữu, cởi bỏ dép, đầu gối bên hữu chấm đất, chắp tay bạch:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tôi, Tỳ-kheo Đạp-bà-ma-la Tử, không phạm trọng tội. Các Tỳ-kheo nói tôi phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá. Các Tỳ-kheo hỏi tôi, ‘Thầy nhớ có phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá không?’ Tôi không nhớ có phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá nên trả lời, ‘Tôi không nhớ phạm trọng tội như vậy. Các Trưởng lão không nên luôn luôn nạn vấn tôi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cứ nạn vấn tôi mãi. Nay tôi không ức niệm, đến Tăng xin ức niệm tỳ-ni. Cúi xin Tăng cho tôi ức niệm tỳ-ni. Từ mẫn cố.”

Lần thứ hai, lần thứ ba cũng xin như vậy. Trong chúng nên sai một vị có khả năng tác yết-ma, dựa

⁹ Ức niệm tỳ-ni (như sách). Pāli: sativinayo, chiết phục bằng sự hồi ức. Cf. (……) iv (Vin. ii. 74)

theo sự việc trên tác bạch:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Đạp-bà-ma-la Tử không phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá, mà các Tỳ-kheo đều nói phạm trọng tội ba-la-di, cho đến thâu-lan-giá. Các Tỳ-kheo hỏi,‘Thầy nhớ có phạm trọng tội ba-la-di cho đến thâu-lan-giá không?’ Tỳ-kheo này không nhớ có phạm trọng tội nên trả lời, ‘Tôi không nhớ phạm trọng tội. Các Trưởng lão chớ có cất vấn tôi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cứ nạn vấn không thôi. [914b] Tỳ-kheo này không ức niệm có phạm tội, nay đến Tăng xin ức niệm tỳ-ni. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận, trao cho Tỳ-kheo này ức niệm tỳ-ni. Đây là lời tác bạch.

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Đạp-bà-ma-la Tử không phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá, mà các Tỳ-kheo đều nói phạm trọng tội ba-la-di, cho đến thâu-lan-giá. Các Tỳ-kheo hỏi,‘Thầy nhớ có phạm trọng tội ba-la-di, cho đến thâu-lan-giá không?’ Tỳ-kheo này không nhớ có phạm trọng tội nên trả lời, ‘Tôi không nhớ phạm trọng tội. Các Trưởng lão chớ có cất vấn tôi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cứ nạn vấn không chịu thôi. Tỳ-kheo này không ức niệm có phạm tội, nay đến Tăng xin ức niệm tỳ-ni. Các Trưởng lão nào đồng ý Tăng trao cho Đạp-bà-ma-la Tử pháp ức niệm tỳ-ni thì im lặng. Vị nào không đồng

ý xin nói. Đây là yết-ma lần thứ nhất.”

Lần thứ hai, lần thứ ba, cũng nói như vậy.

“Tăng đã chấp thuận trao cho Đạp-bà-ma-la Tử yết-ma ức niệm rồi. Tăng chấp thuận nên im lặng. Việc này tôi ghi nhận như vậy.”

“Từ nay về sau, cho các Tỳ-kheo kết ức niệm tỳ-ni để diệt tránh. Nên thuyết ức niệm tỳ-ni như vậy.”

3. Bất si tỳ-ni

Thế Tôn ở tại thành Vương-xá. Bấy giờ có Tỳ-kheo tên là Nan-đề,¹⁰ điên cuồng tâm loạn, nhiều lần phạm các tội, chẳng phải pháp sa-môn, nói năng không chừng mực; tới lui, ra vào, không thuận oai nghi. Khi tâm bình phục trở lại, các Tỳ-kheo nói vị ấy phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già bà-thi-sa hoặc thâu-lan-giá. Các Tỳ-kheo hỏi Nan-đề: ‘Thầy có nhớ phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già bà-thi-sa hoặc thâu-lan-giá không?’ Vị ấy liền trả lời rằng: “Trước đây, khi điên cuồng tâm loạn, khi ấy nhiều lần phạm các tội, tới lui, vào ra không thuận oai nghi. Chẳng phải tôi cố ý làm như vậy, mà là do điên cuồng. Các Trưởng lão đừng nên gạn hỏi việc ấy mãi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cố ý gạn hỏi mãi không chịu thôi. Tỳ-kheo kia khởi lên ý nghĩ: “Ta nên làm thế nào?” Rồi bạch các Tỳ-

¹⁰ Thập tụng: Tỳ-kheo Thi-việt (như sách). Pāli, Gaggo bikkhu

kheo. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tôi, Tỳ-kheo Nan-đề, điên cuồng tâm loạn, khi ấy nhiều lần phạm các tội, tới lui, ra vào, không thuận oai nghi. Sau đó bình phục lại.. Các Tỳ-kheo [914c] nói tôi, ‘Thầy có nhớ phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá. Các Tỳ-kheo hỏi tôi, ‘Thầy nhớ có phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá hay không?’ Tôi trả lời, ‘Trước đây điên cuồng tâm loạn, khi ấy nhiều lần phạm các tội, tới lui, ra vào, không thuận oai nghi. Chẳng phải tôi cố ý làm mà là do tâm điên cuồng vậy. Các Trưởng lão đừng nên gạn hỏi tôi mãi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cứ gạn hỏi tôi không chịu thôi. Nay tôi hết si, đến trước Tăng xin bất si tỳ-ni. Cúi xin Tăng cho tôi bất si tỳ-ni. Từ mẫn cố.”

Lần thứ hai, lần thứ ba cũng xin như vậy. Trong chúng nên sai một vị có khả năng tác yết-ma, dựa theo sự việc trên tác bạch:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo Nan-đề

¹¹ Bất si tỳ-ni (như sách). Pāli: (…………), chiết phục bằng sự bất si. Cf. (……) iv (Vi. Ii. 80).

đây điên cuồng tâm loạn, phạm các tội nhiều, nói năng lung tung, ra vào tới lui không thuận với oai nghi, sau đó bình phục lại. Các Tỳ-kheo hỏi Nan-đề, ‘Thầy có nhớ phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá không?’ Vị ấy liền trả lời, ‘Trước đây điên cuồng tâm loạn, nhiều lần phạm các tội, nói năng không chừng mực; ra vào, tới lui, không thuận oai nghi. Đây là do điên cuồng chẳng phải tôi cố ý làm. Các Trưởng lão đừng cật vấn tôi mãi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cố ý cật vấn mãi không thôi. Tỳ-kheo này nay không còn si cuồng, đến trước Tăng xin bất si tỳ-ni. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận, nay Tăng trao cho Tỳ-kheo Nan-đề bất si tỳ-ni. Đây là lời tác bạch.

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo Nan-đề đây điên cuồng tâm loạn, phạm các tội nhiều, nói năng lung tung, ra vào tới lui không thuận với oai nghi, sau đó bình phục lại. Các Tỳ-kheo hỏi Nan-đề, ‘Thầy có nhớ phạm trọng tội ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, thâu-lan-giá không?’ Vị ấy liền trả lời, ‘Trước đây điên cuồng tâm loạn, nhiều lần phạm các tội, nói năng không chừng mực; ra vào, tới lui, không thuận oai nghi. Đây là do điên cuồng chẳng phải tôi cố ý làm. Các Trưởng lão đừng cật vấn tôi mãi.’ Nhưng các Tỳ-kheo cố ý cật vấn mãi không thôi. Tỳ-kheo này nay không còn si cuồng, đến trước Tăng xin bất si tỳ-ni. Nay Tăng, Tăng trao cho Tỳ-kheo Nan-đề bất si tỳ-ni. Các

Trưởng lão nào đồng ý Tăng trao cho Tỳ-kheo Nan-đề bất si tỳ-ni thì im lặng. Vị nào không đồng ý xin nói. Đây là yết-ma lần đầu.”

Lần thứ hai, lần thứ ba cũng nói như vậy.

“Tăng đã chấp thuận trao cho Tỳ-kheo Nan-đề bất si tỳ-ni rồi. Tăng chấp thuận nên im lặng. Việc này tôi ghi nhận như vậy”

Từ nay về sau, cho phép các Tỳ-kheo kết bất si tỳ-ni để diệt tránh. Nên nói bất si tỳ-ni như vậy.

4. Tự ngôn trị

Thế Tôn ở tại thành Chiêm-bà, bên ao Già-cừ.¹² Bấy giờ đức Thế [915a1] Tôn bố-tát vào ngày mười lăm có trăng. Chúng Tăng ngồi vây quanh Ngài chỗ đất trống. Đầu đêm đã qua, Tôn giả A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy, để trống vai bên hữu, đầu gối bên hữu chấm đất, chắp tay thưa:

“Đầu đêm đã qua, cuối xin đức Thế Tôn thuyết giới.”

Đức Thế Tôn im lặng. Tôn giả A-nan liền trở về lại chỗ ngồi. Giữa đêm, sau đêm đã qua, tướng bình minh đã hiện, Tôn giả A-nan lại từ chỗ ngồi đứng dậy, để trống vai bên hữu, đầu gối bên hữu chấm đất, chắp tay thưa:

¹² Già-cừ (như sách). Pāli: Gagga. Tham chiếu, Trung A-hàm, kinh số 122: Chiêm-ba.

“Kính bạch đức Thế Tôn, giữa đêm, sau đêm đã qua, tướng bình minh đã xuất hiện, chúng Tăng ngồi đã lâu, cúi xin Thế Tôn thuyết giới.”

Đức Phật bảo tôn giả A-nan:

“Trong chúng không thanh tịnh. Muốn Như Lai yết-ma thuyết giới trong một chúng không thanh tịnh, là điều không thể có.”

Tôn giả A-nan im lặng, trở về lại chỗ ngồi. Khi ấy Trưởng lão Mục-liên nghĩ: ‘Trong chúng có vị nào không thanh tịnh nên đức Như Lai mới nói, trong chúng không thanh tịnh. Muốn Như Lai yết-ma thuyết giới trong một chúng không thanh tịnh, là điều không thể có.’

Bấy giờ Trưởng lão Mục-liên tự suy nghĩ, quán sát trong chúng bằng thiên nhãn thanh tịnh, thấy Tỳ-kheo không thanh tịnh kia ngồi cách Phật không xa. Vị ấy phi sa-môn tự nói là sa-môn, phi tịnh hạnh tự nói là tịnh hạnh, là kẻ phá giớ làm các điều ác, bất tịnh, không có bạch pháp, tà kiến, che giấu các ác đã phạm, như cái cây bộng ruột, tuy bên ngoài có nhánh lá mà bên trong trống không, không chắc thật. Mục-liên thấy rồi, liền nghĩ: ‘Đức Thế Tôn thấy Tỳ-kheo này nên mới nói, trong chúng không thanh tịnh. Muốn Như Lai yết-ma thuyết giới trong một chúng không thanh tịnh, là điều không thể có.’ Khi ấy Trưởng lão Mục-liên từ chỗ ngồi đứng dậy, đến chỗ Tỳ-kheo kia nói: “Tại sao thầy không chịu đứng dậy? Thế

Tôn đã biết thầy, đã thấy thầy. Thầy nên đứng đậy, đi ra khỏi chỗ này! Thầy không nên ngồi nơi đây.”

Khi ấy Mục-liên nắm tay Tỳ-kheo kia kéo ra ngoài cửa, rồi trở vô bạch Phật: “Trong chúng đã thanh tịnh rồi. Cúi xin đức Thế Tôn thuyết giới.”

Đức Phật bảo: “Này Mục-liên, không nên làm như vậy. Vào lúc khác cũng không nên làm như vậy. Này Mục-liên, phải khiến cho người kia nhận tội, sau đó mới kết tội. Người kia không nhận tội mà kết tội là không nên. Từ nay về sau Ta vì các Tỳ-kheo kết tự ngôn trị để diệt tránh. Nên nói tự ngôn trị ¹³ như vậy.”

5. Đa nhân ngữ

Bấy giờ Thế Tôn ở Xá-vệ. Các Tỳ-kheo ở Xá-vệ tranh cãi nhau. Chúng Tăng truy cứu tội như pháp, như tỳ-ni, như lời Phật dạy. Khi ấy, Phật nói với các Tỳ-kheo:

“Nên tìm kiếm tội bởi nhiều người; căn cứ theo lời của đa số biết pháp để nói. [915b] Từ nay về sau Ta vì các Tỳ-kheo kết pháp diệt tránh đa nhân ngữ.¹⁴ Nên nói như vậy, dùng đa nhân ngữ.”

¹³ Tự ngôn trị (như sách). Pāli: (…………), phán quyết bằng sự tự nhận. Cf. (……) iv (Vin. ii. 83)

¹⁴ Dụng đa nhân ngữ (như sách). Căn cứ ý kiến đa số. Thập tụng: mích tội tướng. Pāli: (……), sự quyết định theo đa số. Cf. (……) iv (Vin. ii. 84).

6. Tội xứ sở

Đức Thế Tôn ở tại Thích-sí-sấu. Tỳ-kheo tên là Tượng Lực,¹⁵ ưa luận nghị cùng ngoại đạo. Khi bị hỏi gắt, thì lời trước mẫu thuẫn lời sau. Ở trong Tăng khi được hỏi, cũng như vậy, lời trước mâu thuẫn lời sau. Ở trong chúng, cố ý nói dối. Bấy giờ, các ngoại đạo cùng nhau cơ hiềm rằng: “Sa-môn Thích tử không biết hổ thẹn, chỉ làm việc vọng ngữ, mà tự nói mình biết chánh pháp. Khi bị hỏi gắt, thì lời trước mâu thuẫn lời sau. Khi ở trong chúng bị hỏi, thì trước sau nói nghịch nhau, cố ý vọng ngữ. Như vậy có gì là chánh pháp?” các Tỳ-kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới, biết hổ thẹn, hiềm trách Tượng Lực Thích tử rằng: ‘Sao thầy cùng ngoại đạo luận nghị, khi bị hỏi gắt, thì lời trước mâu thuẫn lời sau. ở trong Tăng khi được hỏi, cũng như vậy, lời trước mâu thuẫn lời sau?’ Các Tỳ-kheo đến chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, do nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo khiển trách Tượng Lực Thích tử:

“Ông làm điều sai quấy, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm việc không nên

¹⁵ Tượng Lực (như sách). Pāli: Hatthaka Sakyaputta, được nói trong nhân duyên của (…..) 1.

làm. Sao cùng ngoại đạo luận nghị, khi bị hỏi gắt, thì lời trước mâu thuẫn lời sau. Ở trong Tăng khi được hỏi, cũng như vậy, lời trước mâu thuẫn lời sau, cố ý nói dối?”

Đức Thế Tôn dùng vô số phương tiện khiển trách Tượng Lực rồi, bảo các Tỳ-kheo: “Nên trao cho Tỳ-kheo kia tác tội xứ sở,¹⁶ bằng pháp bạch tứ yết-ma, dựa theo sự kiện trên tác bạch:

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo Tượng Lực Thích tử này ưa luận cùng ngoại đạo, khi bị hỏi gắt, lời nói trước mâu thuẫn lời sau. Ở trong Tăng khi được hỏi, cũng như vậy, lời nói trước mâu thuẫn lời sau, cố ý nói dối. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận, nay Tăng trao cho Tượng Lực Thích tủ yết-ma tác tội xứ sở, nói rằng: “ Này Tượng Lực không lợi và không hay gì cho ông, khi lý luận bị kẹt ông dùng cách nói trước sau nghịch nhau. Trong chúng khi được hỏi đến ông cũng dùng cách nói trước sau trái nghịch nhau, cố ý nói vọng.’ Đây là lời tác bạch.

¹⁶ Tác tội xứ sở (như sách). Ngũ phần: bản ngôn trị (như sách). Thập tụng: mích tội tướng. Pāli: (…….). Cf. (…….) iv (Vin. ii. 85)

“Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo Tượng Lực Thích tử này ưa luận cùng ngoại đạo, khi bị hỏi gắt, lời nói trước mâu thuẫn lời sau. Ở trong Tăng khi được hỏi, cũng như vậy, lời nói trước mâu thuẫn lời sau, cố ý nói dối. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận, nay Tăng trao cho Tượng Lực Thích tủ yết-ma tác tội xứ sở, nói rằng: “ Này Tượng Lực không lợi và không hay gì cho ông, khi lý luận bị kẹt ông dùng cách nói trước sau nghịch nhau. Trong chúng khi được hỏi đến ông cũng dùng cách nói trước sau trái nghịch nhau, cố ý nói vọng.’ Các Trưởng lão nào đồng ý Tăng trao cho Tượng Lực Thích tử yết-ma thì im lặng. Vị nào không đồng ý xin nói. Đây là yết-ma lần thứ đầu.”

Lần thứ hai, lần thứ ba cũng nói như vậy.

“Tăng đã chấp thuận trao cho Tượng Lực Thích tử yết-ma tác tội xứ sở rồi. Tăng chấp thuận nên im lặng. Việc này tôi ghi nhận như vậy.

Từ nay về sau vì các Tỳ-kheo kết làm pháp diệt tránh bằng tội xứ sở. Nên nói như vậy, kết tội xứ sở.

7. Như thảo phú địa

Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ. Bấy giờ Tỳ-kheo nước Xá-vệ cùng nhau tranh cãi. Các Tỳ-kheo phần đông phạm giới, chẳng phải pháp sa-môn, ai cũng làm, ai cũng nói, ra vào không chừng mực. Sau đó các Tỳ-kheo tự nghĩ: ‘Chúng ta phần đông phạm

II. Bốn Tránh Sự

các giới, chẳng phải pháp sa-môn, ai cũng làm ai cũng nói, ra vào không chừng mực. Nếu chúng ta không tự mình khéo hỏi việc này, hoặc giả, tránh sự này càng sâu thêm, càng nặng thêm. Trải qua năm tháng mà không thể như pháp như luật, như lời Phật dạy để diệt trừ tránh sự được, khiến cho Tăng không được an lạc.’ Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy: “Nên diệt tránh sự này như cỏ che đất.¹⁷

“Từ nay về sau, vì các Tỳ-kheo kết pháp diệt tránh như cỏ che đất. Nên nói như vậy, như cỏ che đất.

II. BỐN TRÁNH SỰ

1. Duyên khởi

Thế Tôn ở Câu-thiểm-di. Các Tỳ-kheo Câu-thiểm-di tranh cãi nhau.¹⁸ Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo. Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo-ni. Tỳ-kheo-ni tranh cãi với Tỳ-kheo. Tỳ-kheo-ni tranh cãi với Tỳ-kheo-ni. Xiển-đà Tỳ-kheo bỏ Tỳ-kheo, tán trợ cho Tỳ-kheo-ni, về phía với Tỳ-kheo-ni.¹⁹ Các Tỳ-

¹⁷ Như thảo phú địa (như sách). Ngũ phần: thảo bố địa (như sách). Pāli: (……)

¹⁸ Xem Tứ phần, Kiền-đọ ĩ Câu-thiểm-di. Pāli, (…..), 10. Kosambakakkhandhaka, Vin. i. 337 ff.

¹⁹ Tứ phần, tr. 717b, Ni luật, ba-la-di 8: Bấy giờ, có Tỳ-kheo-ni tên là Úy-thứ (như sách), tới lui phục vụ Tỳ-kheo Xiển-đà. Ngũ phần (Ni luật, ba-la-di 7): Xiển-đà có em gái là Tỳ-kheo-ni Ưu-ta (như sách). Tăng-kỳ: Xiển-đà có mẹ (như sách) là Tỳ-kheo-ni bênh vực Xiển-đà chống lại Tăng.

kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới, biết tàm quý, hiềm trách các Tỳ-kheo rồi, đến chỗ đức Thế Tôn, đảnh lễ dưới chân Phật, ngồi qua một bên, đem nhân duyên này bạch đầy đủ lên đức Thế Tôn.

Đức Thế Tôn do nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo, dùng vô số các phương tiện khiển trách các Tỳ-kheo:

“Các ông làm điều sai quấy, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp sa-môn, chẳng phải thanh tịnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, [916a1] làm việc không nên làm. Này các Tỳ-kheo Câu-thiểm-di, sao Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo. Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo-ni. Tỳ-kheo-ni tranh cãi với Tỳ-kheo. Tỳ-kheo-ni tranh cãi với Tỳ-kheo-ni. Xiển-đà Tỳ-kheo bỏ Tỳ-kheo, tán trợ cho Tỳ-kheo-ni, về phía với Tỳ-kheo-ni?”

Bằng vô số phương tiện để khiển trách rồi, đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

2. Ý nghĩa

“Có bốn tranh chấp:²⁰ ngôn tránh, mích tránh,

²⁰ Tránh (như sách). Thập tụng: sự (như sách). Tránh tức sự; hai từ cùng một gốc trong tiếng Phạn. Pāli: (……). Cf. (…). iv (Vin. ii. 88): vấn đề được thảo luận, được tranh cãi; chủ điểm hay trung tâm của sự tranh chấp.

phạm tránh và sự tránh.²¹

1. Thế nào là ngôn tránh?²²

Tỳ-kheo cùng Tỳ-kheo tranh cãi nhau, đưa đến mười tám tránh sự: pháp, phi pháp, tỳ-ni, phi tỳ-ni, cho đến thuyết, bất thuyết.²³ Nếu do tướng trạng như vậy, tranh cãi nhau về ngôn ngữ, dẫn đến chỗ hai bên tranh chấp nhau, đó gọi là ngôn tránh.

2. Thế nào gọi là mích tránh?²⁴

Tỳ-kheo cùng Tỳ-kheo tìm tội nhau, dùng ba cơ sở để cử tội là thấy, nghe hay nghi, liên hệ phá

²¹ Bốn tránh sự: các giải thích và cht. dưới.

²² Ngôn tránh (như sách). Thập tụng: đấu tránh sự (như sách). Pāli: (…….), tranh chấp do bất đồng về lời lẽ.

²³ Mười tám luận điểm bất đồng dẫn đến phá tăng: pháp, phi pháp, luật, phi luật, phạm, không phạm, hoặc nhẹ, hoặc nặng, có dư tàn, không dư tàn, thô ác, chẳng phải thô ác, thường sở hành, phi thường sở hành, chế, phi chế, thuyết, phi thuyết. Pāli: (……………………………)

²⁴ Mích tránh (như sách). Ngũ phần: giáo giới tránh (nhu sách). Thập tụng: vô căn sự (như sách). Pāli: (……….), tranh chấp về sự giáo giới, về lời lẽ buộc tội.

giới, phá kiến, phá oai nghi,²⁵ cùng nhau tìm tội như vậy, không vọng cầu phe cánh thế lực, an ủi ý người, hoặc cử tác ức niệm hoặc an việc này không an việc này, không si không thoát, đó gọi là mích tránh.²⁶

3. Thế nào gọi là phạm tránh?²⁷

Phạm bảy loại tội: ba-la-di, tăng-già-bà-thi-sa, cho đến ác thuyết, đó gọi là phạm tránh.

4. Thế nào gọi là sự tránh?²⁸

Việc cần làm trong ngôn tránh, việc cần làm trong mích tránh, việc cần làm trong phạm tránh. Đó gọi là sự tránh.²⁹

3. Căn nguyên

1. Gốc rễ của ngôn tránh là gì?

²⁵ Vin. ii. 88: (……)

²⁶ Cf Vin. ii. 88: Yo tattha anuvdo (………..)

²⁷ Phạm tránh (như luật). Thập tụng: phạm tội sự (như sách). Pāli: (……….), tranh chấp về tội danh.

²⁸ Sự tránh (như sách). Thập tụng: thường sở hành sự (như sách). Pāli: (……), tranh chấp về nghĩa vụ.

²⁹ Ngũ phần 23 (tr. 154a25): tranh cãi về các pháp tác yết-ma, những phận sự thường ngày, là sự tránh. Thập tụng 35 (tr.251b16): thường sở hành sự, tranh cãi về các loại yết-ma, về bố-tát, tự tứ, các phận sự hằng ngày của Tăng.

Tham, nhuế, si là gốc rễ. Không tham, không nhuế, không si là gốc rễ. Tăng là gốc rễ. Giới³⁰ là gốc rễ. Nhân (người) là gốc rễ. Sáu tránh³¹ là gốc rễ. Mười tám sự phá Tăng là gốc rễ. Đó gọi là căn của ngôn tránh.

2. Gốc rễ của mích tránh là gì?

Tham, nhuế, si là gốc rễ. Không tham, không nhuế, không si là gốc rễ. Tăng là gốc rễ. Giới là gốc rễ. Nhân (người) là gốc rễ. Ba cử sự là gốc rễ. Đó gọi là căn của mích tránh.

3. Gốc rễ của phạm tránh là gì?

Tham, nhuế, si là gốc rễ. Không tham, không nhuế, không si là gốc rễ. Tăng là gốc rễ. Giới là gốc rễ. Nhân (người) là gốc rễ. Ba cử sự là gốc rễ. Động lực của sáu phạm³² là gốc rễ. Đó gọi là căn của phạm tránh.

4. Gốc rễ của sự tránh là gì?

³⁰ Giới (như sách), chỉ cương giới.

³¹ Lục tránh (như sách). Thập tụng: lục đấu tránh bản (như sách), sáu gốc rễ của sự tranh cãi. Pāli, ibid., cha (……): kodhano (sân hận), (….) (ngụy thiện), (…..) (tật đố) (…..), (….) (giảo hoạt), (……..) (ác dục), (……………) (bảo thủ quan điểm). Cf. Tập dị môn 15 (tr.431a16): lục tránh bản.

³² Tham chiếu Pāli, Vin. ii. 90, (……), sáu đẳng khởi (động lực) của tội: tội khởi chỉ từ thân, khởi chỉ từ miệng; từ cả thân và miệng, cả thân và ý; từ cả miệng và ý, từ cả thân và miệng và ý.

Tham, nhuế, si, là gốc rễ. Không tham, không nhuế, không si là gốc rễ. Tăng làm gốc rễ. Giới là gốc rễ. Nhân (người) là gốc rễ. Đó là căn của sự tránh.

4. Tính loại

1. Ngôn tránh là thiện, bất thiện, vô ký? Ngôn tránh hoặc thiện, hoặc bất thiện, hoặc vô ký.

Thế nào là ngôn tránh là thiện?

Tỳ-kheo cùng với Tỳ-kheo tranh cãi với tâm thiện, nói pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất thuyết. Cùng nhau tranh cãi như vậy, cả hai đều tranh cãi nhau với thiện tâm, cho nên gọi ngôn tránh là thiện.

Thế nào là ngôn tránh là bất thiện?

Tỳ-kheo cùng với Tỳ-kheo tranh cãi với tâm bất thiện, nói pháp hay phi pháp, cho đến [916b] thuyết hay bất thuyết. Bằng tướng trạng như vậy, tranh cãi lời lẽ với nhau dẫn đến xung đột. Đó là ngôn tránh bất thiện.

Thế nào là ngôn tránh là vô ký?

Tỳ-kheo cùng với Tỳ-kheo tranh cãi với tâm vô ký, dẫn mười tám việc, pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất thuyết. Tranh cãi lời lẽ với nhau về những việc như vậy, đó là ngôn tránh là vô ký.

2. Mích tránh là thiện, bất thiện, vô ký? Mích

tránh hoặc thiện hoặc bất thiện hoặc vô ký.

Thế nào gọi là mích tránh sự thiện?

Trong đây, Tỳ-kheo với tâm thiện cùng nhau tìm kiếm liên hệ tội phá giới, phá kiến, phá oai nghi, căn cứ trên ba cử sự thấy-nghe-nghi; bên trong có năm pháp khiến người ấy được xuất tội, trở thành không phạm, thanh tịnh không cấu uế, không khiến cho người ấy có tiếng xấu lan đi. Bằng tướng trạng như vậy mà tìm kiếm tội, cùng nhau thảo luận, không vọng cầu thế lực trợ bạn; nhưng an ủi tâm người kia, khi tác cử, tác ức niệm, an việc này, không an việc này, không si mê, khiến cho thoát khỏi tội. Đó gọi là thiện mích tránh sự.

Sao gọi là mích tránh sự không thiện?

Tỳ-kheo cùng Tỳ-kheo bằng tâm bất thiện tìm kiếm liên hệ phá giới, phá kiến, phá oai nghi, căn cứ trên ba cử sự thấy-nghe-nghi; bên trong có năm pháp, không muốn khiến người này được xuất tội, mà muốn cho người này phạm tội, cấu uế không thanh tịnh, muốn khiến cho người này có tiếng tăm bất thiện lan tràn. Bằng tướng trạng như vậy mà tìm kiếm tội, cùng thảo luận, không vọng cầu thế lực trợ bạn; không làm cho người kia an tâm, khi bị tác cử, khi bị tác ức niệm, an việc này không an việc này, si mê không thoát tội. Đó gọi là mích tránh sự bất thiện.

Thế nào gọi là mích tránh sự vô ký?

Tỳ-kheo cùng Tỳ-kheo với tâm vô ký tìm kiếm tội về phá giới, phá kiến, phá oai nghi, căn cứ trên ba cử sự thấy-nghe-nghi. Bằng tướng trạng như vậy mà tìm kiếm tội, cùng nhau thảo luận, không vọng cầu thế lực trợ bạn; nhưng an ủi tâm người kia, khi tác cử, tác ức niệm, an việc này, không an việc này, không si mê, khiến cho thoát khỏi tội. Đó gọi là thiện mích tránh sự. Đó gọi là mích tránh sự vô ký.

3. Phạm tránh là thiện, là bất thiện, là vô ký?

Phạm tránh hoặc bất thiện hoặc vô ký.

Sao gọi phạm tránh la bất thiện?

Sự phạm tội cố ý của phàm phu, hoặc học nhân³³. Đó gọi là phạm tránh là bất thiện.

Sao gọi phạm tránh là vô ký? Sự phạm tội không cố ý của phàm phu hoặc học nhân; sự phạm không cố ý của bậc vô trước.³⁴ Đó gọi là phạm tránh vô ký.

4. Sự tránh là thiện, là bất thiện, là vô ký? Sự tránh hoặc thiện hoặc bất thiện hoặc vô ký.

Sao gọi sự tránh là thiện? Tỳ-kheo với thiện tâm mà tác sự³⁵ trong ngôn tránh, tác sự trong mích

³³ Bảy hạng học nhân, tức bảy bậc Thánh giả hữu học, từ Dự lưu hướng, cho đến A-la-hán hướng.

³⁴ Chỉ A-la-hán quả, thuộc hàng Thánh giả vô học.

³⁵ Tham chiếu Pāli, Vin. ii. 91: Tăng tác yết-ma với thiện tâm, đây gọi là sự tránh thiện (…….)

tránh, tác sự trong phạm tránh. [916c] Đó gọi là sự tránh thiện.

Sao gọi là sự tránh là bất thiện? Với tâm bất thiện mà tác sự trong ngôn tránh, tác sự trong mích tránh, tác sự trong phạm tránh. Đó gọi là sự tránh không thiện. Vô ký cũng như vậy. Nếu bằng tâm vô ký mà làm tức là sự tránh vô ký.

5. Tương đối

4. Ngôn, ngôn tránh, ngôn tránh và ngôn, ngôn tránh và tránh ngôn.³⁶

Hoặc có ngôn tức ngôn tránh, hoặc có ngôn chẳng phải ngôn tránh, hoặc có ngôn tránh tức là ngôn, hoặc có ngôn tức là tránh, hoặc có ngôn chẳng phải tránh, hoặc có tránh tức là ngôn, hoặc có tránh chẳng phải ngôn.

Thế nào là trường hợp có ngôn tức ngôn tránh?

Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo, liên hệ mười tám sự, pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất thuyết. Bằng tướng trạng như vậy, tranh chấp lời lẽ với nhau, dẫn đến xung đột, hai bên không hòa.

³⁶ Bốn vế, quan hệ chéo giữa ngôn và tránh sự. Pāli (Vin.ii.91): (………) (ngôn tức ngôn tránh), (…….) (tránh không phải ngôn), (……..) (vừa tránh vừa ngôn).

Đó gọi là có ngôn tức là ngôn tránh.³⁷

Thế nào là trường hợp ngôn chẳng phải ngôn tránh?³⁸

Cha cãi với con, con cãi với cha; con cãi với mẹ, mẹ cãi với con; anh cãi với em, em cãi với anh; chị cãi với em, em cãi với chị, hoặc những người khác cãi nhau.³⁹ Đó gọi là có ngôn chẳng phải ngôn tránh.⁴⁰

Thế nào là có ngôn tránh tức là ngôn?

Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo, liên hệ mười tám sự: pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất thuyết. Bằng tướng trạng như vậy, tranh chấp lời lẽ với nhau, dẫn đến xung đột, hai bên không hòa. Đó gọi là ngôn tránh tức là ngôn.⁴¹

Thế nào là có ngôn tức là tránh?⁴²

Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo, liên hệ mười tám sự: pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất

³⁷Pāli, ibid., (……)

³⁸ Pāli: (…….), tranh luận mà không phải là tránh sự.

³⁹Pāli, ibid., (……), bạn cãi với bạn.

⁴⁰ Những người này cãi nhau, không dẫn đến xung đột, nên không thành tránh sự. Thập tụng: đấu tránh nhưng không phải tránh sự: Tỳ-kheo tranh cãi nhau, nhưng chưa thành xung đột.

⁴¹ Giống như trường hợp một: ngôn tức ngôn tránh. Thập tụng và Pāli không tách riêng với trường hợp đầu.

⁴² Pāli, ibid., không đề cập.

thuyết. Bằng tướng trạng như vậy, tranh chấp lời lẽ với nhau, dẫn đến xung đột, hai bên không hòa. Đó gọi là ngôn tức là tránh.⁴³

Thế nào là ngôn chẳng phải tránh?⁴⁴

Cha cãi với con, con cãi với cha; con cãi với mẹ, mẹ cãi với con; anh cãi với em, em cãi với anh; chị cãi với em, em cãi với chị, hoặc những người khác cãi nhau.⁴⁵ Đó gọi là có ngôn mà chẳng phải tránh.

Thế nào là có tránh tức là ngôn?⁴⁶

Tỳ-kheo tranh cãi với Tỳ-kheo, liên hệ mười tám sự: pháp hay phi pháp, cho đến thuyết hay bất thuyết. Bằng tướng trạng như vậy, tranh chấp lời lẽ với nhau, dẫn đến xung đột, hai bên không hòa. Đó gọi là có tránh tức là ngôn.⁴⁷

Thế nào là có tránh chẳng phải ngôn?

Trừ ngôn tránh, các tránh sự khác như mích tránh, phạm tránh, sự tránh thì gọi là tránh mà chẳng phải ngôn.

⁴³ Giống như trường hợp đầu. Pāli và Thập tụng không tách riêng.

⁴⁴Pāli: (……), tranh luận không phải tránh sự.

⁴⁵ Giống như trường hợp thứ hai. Thập tụng không tách riêng.

⁴⁶ Pāli: (…….): đó là tránh sự về giáo giới, tránh sự về phạm tội, tránh sự về tác sự.

⁴⁷ Như các trường hợp một và ba.