Pháp Diệt Tránh

Mục Lục

PHÁP DIỆT TRÁNH

THÍCH NGUYÊN CHỨNG

Biên soạn

PHÁP DIỆT TRÁNH

ADHIKARAṆASAMATHĀ DHAMMĀ

NHÀ XUẤT BẢN PHƯƠNG ĐÔNG

Mục lục

Phần một. PHÁ TĂNG................................................................................................ 7

I. Tăng hòa hiệp........................................................................................................ 13

II. Sự kiện Kiêu-thưởng-di....................................................................................... 20

III. Đề-bà-đạt-đa....................................................................................................... 27

Phần hai. DIỆT TRÁNH........................................................................................... 47

I. Duyên khởi và ý nghĩa......................................................................................... 49

1. Ý nghĩa vấn đề.......................................................................................... 49

2. Duyên khởi................................................................................................ 52

II. Nội dung chi tiết bảy diệt tránh......................................................................... 59

1. Hiện tiền tỳ-ni........................................................................................... 60

2. Ức niệm tỳ-ni............................................................................................ 63

3. Bất si tỳ-ni................................................................................................. 67

4. Tự ngôn trị................................................................................................. 71

5. Tội xứ sở.................................................................................................... 74

6. Đa nhân ngữ.............................................................................................. 78

7. Như thảo phú địa...................................................................................... 84

III. Bảy diệt tránh và bốn tránh sự - Các trường hợp áp dụng............................ 88

1. Ngôn tránh (vivādādhikaraṇa).............................................................. 89

2. Mích tránh (anuvādādhikaraṇa)........................................................... 99

3. Phạm tránh (āpattādhikaraṇa)............................................................ 103

4. Sự tránh (kiccādhikaraṇa)................................................................... 105

Phần ba. TRÍCH VĂN............................................................................................ 107

Chương XVI. Diệt tránh......................................................................................... 109

I. Bảy diệt tránh...................................................................................................... 110

1. Hiện tiền tỳ-ni........................................................................................ 110

2. Ức niệm tỳ-ni.......................................................................................... 111

3. Bất si tỳ-ni............................................................................................... 114

4. Tự ngôn trị............................................................................................... 117

5. Đa nhân ngữ............................................................................................ 119

6. Tội xứ sở.............................................................................................................. 120

7. Như thảo phú địa.................................................................................... 122

II. Bổn tránh sự....................................................................................................... 123

1. Duyên khởi............................................................................................. 123

2. Ý nghĩa.................................................................................................... 124

3. Căn nguyên............................................................................................. 126

III. Tránh sự diệt..................................................................................................... 134

1. Quy tắc hiện tiền.................................................................................... 134

2. Diệt ngôn tránh....................................................................................... 137

3. Diệt mích tránh....................................................................................... 156

4. Diệt phạm tránh...................................................................................... 164

5. Diệt sự tránh........................................................................................... 170

6. Ưu-bà-ly hỏi........................................................................................... 170

Phần Một - Phá Tăng

Phần Một

PHÁ TĂNG

˜™

Samagro hi saṃgho saṃmodamāno avivadamāno ekāgradharmoddeśạh ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstu darśayamānaḥ sukhaṃ sparśaṃ viharantu.

(Prātimokṣasūtra)

Tựa

T

rong thời kỳ nguyên thủy, loài người sống tập quần trong một phạm vi địa lý, mà ở đó tài nguyên thiên nhiên cung cấp cho nhu cầu sinh tồn chưa trở thành khan hiếm, mỗi cá nhân tự mình thu hoạch tùy theo nhu cầu thường nhật. Cho đến khi ý niệm tích lũy phát sinh, và hệ quả của nó là tích lũy tư hữu, từ đó ý niệm chiếm hữu cũng phát sinh. Trong quá trình chiếm hữu, mâu thuẫn tranh chấp vẫn thường xuyên xảy ra, và các con người bấy giờ thỏa thuận giao ước về các quy tắc để sở hữu và chiếm hữu đối với thiên nhiên. Tuy vậy, các giao ước vẫn thường xuyên bị vi phạm; cho nên cộng đồng nguyên thủy ấy đã bầu nên một người, mà Pāli gọi là Mahāsammato, được tuyển lựa bởi đại chúng; người ấy có nhiệm vụ phân xử các tranh chấp, mà Pāli phát biểu là dhammena pare rañjetīti … ‘rājā, rājā’: Người được làm vui lòng mọi người đúng như pháp, được gọi là rājā. Rājā, hay “vua”, như vậy, trong nghĩa nguyên thủy, là vị trọng tài phân xử các tranh chấp xã hội.

Đây là khái niệm căn bản của đạo Phật về sự phát sinh của luật pháp, và ý nghĩa xã hội của nó. Luật, như vậy, trước hết là sự giao ước giữa người và người, để điều hòa các mâu thuẫn xã hội. Nhưng luật chỉ có ý nghĩa, nghĩa là có hiệu lực, khi nào xuất hiện cơ cấu tài phán, tức các thiết chế xã hội, mà theo đà phát triển, nó dần dần trở thành cơ cấu quyền lực dựa trên các hiến chế xã hội.

Sự hình thành và phát triển của Tăng-già, cộng đồng đệ tử của Phật, cũng gần tương tự như vậy. Khởi thủy, là các Thánh đệ tử, sống y trên tinh thần tự giác và tự nguyện, không cần đến sự ràng buộc kỷ luật. Cho nên đến khi Giáo đoàn phát triển rộng lớn, thâu nhận nhiều thành phần xã hội khác nhau, mối quan hệ nội bộ cũng như ngoại tại càng trở nên phức tạp. Từ đó, nhiều đoàn luật được Phật quy định. Các điều luật này được tập hợp thành văn, mặc dù nguyên thủy qua hình thức khẩu truyền, trở thành hình thức pháp chế của Tăng già.

Các điều luật chỉ có thể có ý nghĩa, có giá trị hay hiệu lực thực tế, chỉ khi nào chúng được áp dụng theo các quy tắc chỉ đạo, mà thuật ngữ Luật học Phật giáo gọi là các nguyên tắc trì-phạm. Trì, là những quy định điều gì không được phép làm, và các phận sự phải chấp hành. Phạm, là các trường hợp vi phạm, và các hình thức xử trị.

Như vậy, khi các quy định này bị vi phạm, để xử trị, cần phải có một cơ cấu tài phán. Nhưng trong

Tăng-già không có cơ quan tài phán hay giám sát pháp luật thường trực. Chỉ khi nào có sự vụ phát sinh, bấy giờ Tăng họp, và tùy theo trường hợp mà xử lý, trong phạm vi cá nhân từ hai đến ba người, như là các trường hợp hòa giải; hoặc có khi cần đến từ bốn Tỳ-kheo trở nên, tức những sự vụ cần đưa ra tập thể. Dù là xử lý cá nhân như là trường hợp hòa giải; hay cần đến phán quyết tập thể; tất cả đều được diễn ra theo các thủ tục quy định, như các thủ tục tố tụng hình sự hay dân sự. Các quy tắc để phán quyết và các thủ tục tiến hành phán quyết được quy định thành một hình thức pháp chế gọi là "pháp diệt tránh".

Trong tập sách nhỏ này, các pháp diệt tránh ấy được giới thiệu chi tiết. Sách gồm ba phần:

Phần I: Đề cập các trường hợp phá Tăng, tức các sự vụ phát sinh trong Tăng có thể dẫn đến tình trạng Tăng bị phân hóa. Nhưng cho đến mức nào thì mới được gọi là Tăng bị phân hóa, hay "phá Tăng" (Tăng vỡ)? Y trên các trường hợp phá Tăng đã phát sinh trong thời Phật tại thế, như là những án lệ, để từ đó lượng định tình trạng phá Tăng, và theo đó mà các quy tắc diệt tránh nào cần được áp dụng.

Phần II: Giải thích ý nghĩa bảy pháp diệt tránh và các trường hợp áp dụng, thủ tục áp dụng.

Phần III: Trích văn, từ Luật Tứ phần, như là cơ sở văn hiến. Phần này là tư liệu gốc, cần được

tham khảo và dẫn dụng thường xuyên, mỗi khi có sự vụ phát sinh.

Trong các phần trên đây, phần II trước kia nguyên là phần giải thích bảy pháp diệt tránh trong Giới kinh của Tỳ-kheo, biên tập trong Tứ phần hiệp chú. Khi được đưa vào tập sách này, nhiều chi tiết được thêm bớt.

Sách được ấn hành lần này chỉ được phổ biến giới hạn, do đó nội dung không cần thiết mở rộng.

Nguyện Tăng-già thanh tịnh và hòa hiệp vì sự an lạc cho hết thảy chúng sinh.

I. Tăng Hòa Hiệp

I. TĂNG HÒA HIỆP

Từ cạnh tranh sinh tồn giữa các sinh vật, cho đến mâu thuẫn xã hội, hận thù tranh chấp, là những nét đặc trưng trong lịch sử tiến hóa, không chỉ riêng loài người. Cho đến các thần linh trên đỉnh Olympia của Hy-lạp, vì thường xuyên bất mãn và tranh chấp lẫn nhau, dẫn đến không biết bao nhiêu thảm họa cho loài người. Tuy chỉ là huyền thoại, nhưng ở đó cũng đã ghi đậm dấu ấn thất vọng của loài người, trước khát vọng một thế giới thanh bình để sống trọn vẹn với những người mình thương yêu.

Nguyên nhân tại đâu?

Một thời, Thiên đế Thích đến hầu chuyện với Phật, và nêu câu hỏi: Do kết sử gì, do những hệ phược gì, mà trong khi tất cả mọi loài, từ chư thiên cho đến loài người, các loại quỷ thần, đều ước mong sống bình an không hận thù, không tranh chấp; nhưng chúng vẫn hận thù, tranh chấp lẫn nhau, sống không an lạc?¹

Nguyên nhân sâu xa vẫn là do bởi tự ngã. Tác động lên bản năng tồn tại của tự ngã là thế giới tự nhiên, và các hình thái tập quần.

¹Trường A-hàm, kinh 14; Thích đề-hoàn nhân vấn. Pāli, D.21. Sakkapanhasutta.

Từ thời đại xa xưa có những người muốn thoát ly mọi hệ phược do đời sống tập quần để tự tạo cho mình một thế giới thanh bình, an lạc. Sườn non, động đá, núi rừng u tịch, vẫn không tách rời cá nhân ra khỏi những tương quan với thế giới, với tập quần.

Các đệ tử đầu tiên của Phật họp thành một nhóm nhỏ, gồm những vị trước đó đã hoàn toàn bứt khỏi tất cả hệ phược thế gian, sau đó sống không bị chi phối bởi tham ái. Cộng đồng Thánh đệ tử đầu tiên ấy được nói là sống y chỉ trên Pháp và Luật; nhưng Pháp và Luật bấy giờ không lập thành những quy tắc ràng buộc, mà là những ước thúc tự giác và tự nguyện. Khi Giáo đoàn phát triển rộng lớn, nhiều thành phần xã hội khác nhau, nhiều phần tử mà từ những tập quán tư duy, điều kiện sinh hoạt, thuộc nhiều giai cấp xã hội khác nhau, cùng tập hợp sống chung trong một trú xứ, nhiều sự kiện phức tạp dần dần phát sinh. Từ đó, kỷ luật tu đạo được Phật quy định tùy theo những sự vụ xảy ra.

Ý nghĩa chế giới được Phật nói rõ cho Bhaddalin lúc vị này hỏi, khi Phật chưa quy định nhiều học giới thì có rất nhiều Tỳ-kheo chứng đắc Chánh trí hơn; nhưng về sau, càng nhiều học giới được quy định, người chứng đắc Chánh trí càng ít hơn. Phật nói, sự kiện là như vậy, khi mà các hạng chúng sinh thoái khất, khi mà Chánh pháp đang biến mất

dần, khi ấy càng có nhiều học giới hơn và càng ít Tỳ-kheo chứng nhập Chánh trí hơn. Đức Đạo Sư chưa quy định học giới cho các đệ tử chừng nào những sự rò rỉ chưa xuất hiện trong Tăng².

Một thời, sau khi Ni-kiền Thân Tử tạ thế, các đệ tử liền tranh nhau chấp nhau, chia rẽ, gây hấn lẫn nhau. Sa-di Châu-na bấy giờ sau ba tháng an cư đến hầu thăm ngài A-nan, nhân tiện tường thuật biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền. Vừa nghe xong, A-nan tức thì dẫn Châu-sa đến hầu Phật, và tường thuật lại chi tiết biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền, mong rằng sau khi Thế Tôn tịch diệt sẽ không có sự tranh chấp xảy ra trong Tăng. Sự tranh chấp như vậy sẽ gây đau khổ cho nhiều người, không ích lợi gì cho chư thiên và nhân loại.

Nhân đó, Phật chỉ cho A-nan gốc rễ của đấu tranh, cùng các pháp ngăn chặn. Đó là sáu gốc rễ tranh chấp, bảy pháp diệt tránh và sáu pháp khả niệm.³

Những ai bị chế ngự bởi phẫn nộ và oán hận, ngụy thiện và não hại, tham lam và tật đố, giảo hoạt và man trá, ác dục và tà kiến; những người ấy không tôn kính Phật, không tôn kính Pháp, không tôn

²Trung A-hàm, kinh 194: Bạt-đà-hòa-lợi. Pāli, M.65, Bhaddalisutta.

³ Trung A-hàm, kinh 196: Châu-na. Pāli, M.104. Samagamasutta.

dần, khi ấy càng có nhiều học giới hơn và càng ít Tỳ-kheo chứng nhập Chánh trí hơn. Đức Đạo Sư chưa quy định học giới cho các đệ tử chừng nào những sự rò rỉ chưa xuất hiện trong Tăng².

Một thời, sau khi Ni-kiền Thân Tử tạ thế, các đệ tử liền tranh nhau chấp nhau, chia rẽ, gây hấn lẫn nhau. Sa-di Châu-na bấy giờ sau ba tháng an cư đến hầu thăm ngài A-nan, nhân tiện tường thuật biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền. Vừa nghe xong, A-nan tức thì dẫn Châu-sa đến hầu Phật, và tường thuật lại chi tiết biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền, mong rằng sau khi Thế Tôn tịch diệt sẽ không có sự tranh chấp xảy ra trong Tăng. Sự tranh chấp như vậy sẽ gây đau khổ cho nhiều người, không ích lợi gì cho chư thiên và nhân loại.

Nhân đó, Phật chỉ cho A-nan gốc rễ của đấu tranh, cùng các pháp ngăn chặn. Đó là sáu gốc rễ tranh chấp, bảy pháp diệt tránh và sáu pháp khả niệm.³

Những ai bị chế ngự bởi phẫn nộ và oán hận, ngụy thiện và não hại, tham lam và tật đố, giảo hoạt và man trá, ác dục và tà kiến; những người ấy không tôn kính Phật, không tôn kính Pháp, không tôn

²Trung A-hàm, kinh 194: Bạt-đà-hòa-lợi. Pāli, M.65, Bhaddalisutta.

³ Trung A-hàm, kinh 196: Châu-na. Pāli, M.104. Samagamasutta.

dần, khi ấy càng có nhiều học giới hơn và càng ít Tỳ-kheo chứng nhập Chánh trí hơn. Đức Đạo Sư chưa quy định học giới cho các đệ tử chừng nào những sự rò rỉ chưa xuất hiện trong Tăng².

Một thời, sau khi Ni-kiền Thân Tử tạ thế, các đệ tử liền tranh nhau chấp nhau, chia rẽ, gây hấn lẫn nhau. Sa-di Châu-na bấy giờ sau ba tháng an cư đến hầu thăm ngài A-nan, nhân tiện tường thuật biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền. Vừa nghe xong, A-nan tức thì dẫn Châu-sa đến hầu Phật, và tường thuật lại chi tiết biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền, mong rằng sau khi Thế Tôn tịch diệt sẽ không có sự tranh chấp xảy ra trong Tăng. Sự tranh chấp như vậy sẽ gây đau khổ cho nhiều người, không ích lợi gì cho chư thiên và nhân loại.

Nhân đó, Phật chỉ cho A-nan gốc rễ của đấu tranh, cùng các pháp ngăn chặn. Đó là sáu gốc rễ tranh chấp, bảy pháp diệt tránh và sáu pháp khả niệm.³

Những ai bị chế ngự bởi phẫn nộ và oán hận, ngụy thiện và não hại, tham lam và tật đố, giảo hoạt và man trá, ác dục và tà kiến; những người ấy không tôn kính Phật, không tôn kính Pháp, không tôn

²Trung A-hàm, kinh 194: Bạt-đà-hòa-lợi. Pāli, M.65, Bhaddalisutta.

³ Trung A-hàm, kinh 196: Châu-na. Pāli, M.104. Samagamasutta.

dần, khi ấy càng có nhiều học giới hơn và càng ít Tỳ-kheo chứng nhập Chánh trí hơn. Đức Đạo Sư chưa quy định học giới cho các đệ tử chừng nào những sự rò rỉ chưa xuất hiện trong Tăng².

Một thời, sau khi Ni-kiền Thân Tử tạ thế, các đệ tử liền tranh nhau chấp nhau, chia rẽ, gây hấn lẫn nhau. Sa-di Châu-na bấy giờ sau ba tháng an cư đến hầu thăm ngài A-nan, nhân tiện tường thuật biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền. Vừa nghe xong, A-nan tức thì dẫn Châu-sa đến hầu Phật, và tường thuật lại chi tiết biến cố vừa xảy ra giữa các đệ tử của Ni-kiền, mong rằng sau khi Thế Tôn tịch diệt sẽ không có sự tranh chấp xảy ra trong Tăng. Sự tranh chấp như vậy sẽ gây đau khổ cho nhiều người, không ích lợi gì cho chư thiên và nhân loại.

Nhân đó, Phật chỉ cho A-nan gốc rễ của đấu tranh, cùng các pháp ngăn chặn. Đó là sáu gốc rễ tranh chấp, bảy pháp diệt tránh và sáu pháp khả niệm.³

Những ai bị chế ngự bởi phẫn nộ và oán hận, ngụy thiện và não hại, tham lam và tật đố, giảo hoạt và man trá, ác dục và tà kiến; những người ấy không tôn kính Phật, không tôn kính Pháp, không tôn

²Trung A-hàm, kinh 194: Bạt-đà-hòa-lợi. Pāli, M.65, Bhaddalisutta.

³ Trung A-hàm, kinh 196: Châu-na. Pāli, M.104. Samagamasutta.

vậy, đức Phật chỉ dạy, không phải phân nửa, mà toàn bộ đời sống phạm hạnh là thiện tri thức. Ý nghĩa này được quy định thành văn, trong sự khuyến cáo của Tăng đối với một Tỳ-kheo, trong thiên Tăng-già-bà-thi-sa: "Đại đức nên như pháp can gián các Tỳ-kheo. Các Tỳ-kheo cũng như pháp can gián Đại đức. Chúng đệ tử của Thế Tôn như vậy được tăng ích, can gián lẫn nhau, khuyên dạy lẫn nhau, bày tỏ sám hối với nhau".

Nguyên lý hay nền tảng để các Tỳ-kheo y trên đó mà bằng ý chí tự nguyện tuân hành các học xứ do Thế Tôn quy định; nguyên lý đó là sáu pháp khả niệm, sáu pháp dẫn đến sự tương thân tương kính, hòa hiệp nhất thể giữa các Tỳ-kheo.⁵Y trên sáu pháp khả niệm ấy, các Tỳ-kheo sống chung trong cùng một trú xứ, cùng tuân hành những phận sự thường hành, đồng chánh kiến và chánh mạng, đồng nhất học xứ và đồng nhất oai nghi; đồng học dưới một đức Đạo Sư, cùng hòa hiệp như nước

⁵Thường nói là sáu pháp hòa kỉnh. Trung A-hàm , kinh 196: Châu-na , sáu pháp ủy lạo: Đó là pháp khả ái, là pháp khả lạc, khiến cho tương thân, khiến cho tương kính, khiến cho tu tập, khiến cho đoàn kết, tác thành Sa-môn, tác thành nhất tâm, được sự tinh cần, chứng đắc Niết-bàn. Pāli, M.104 Samagamasutta: ayampi dhammo saraniyo piyakarano garukarano sangahaya avivadaya samaggiya ekibhavaya samvattati. Đây là pháp khả niệm, tác thành tương thân, tác thành tương kính, dẫn đến nhất thể hòa hiệp, không tranh chấp cho Tăng.

II. Sự kiện Kiêu thưởng di

với sữa.

Tuy vậy, tránh sự vẫn thỉnh thoảng khởi lên, do kiến giải dị biệt, do bất đồng quan điểm giữa hai hay nhiều Tỳ-kheo, về các ngữ nghĩa, về các thiên tội, về phận sự thường hành; từ sự bất đồng giữa một nhóm nhỏ Tỳ-kheo có thể bùng vỡ lớn, dẫn đến sự bất đồng giữa một cộng đồng trong một trú xứ. Trong các trường hợp như vậy, đức Phật quy định bảy nguyên tắc cần chấp hành, để dập tắt tránh sự, đưa đến sự hòa hiệp trong Tăng.

II. SỰ KIỆN KIÊU-THƯỞNG-DI

Kiêu-thưởng-di (S. Kausambi; P. Kosambi) là thủ phủ của nước Bạt-tra (S. Vatsa; P. Vamsa). Trong thời Phật, tại đó đã có bốn Tăng-già-lam, được biết đến nhiều nhất là khu lâm viện do trưởng giả Cù-sư-đa cúng dường (P. Ghositarama). Các phiên âm khác hoặc gọi là Câu-thiểm-di, hay Câu-xá-di. Câu-thiểm-di cũng là tên một chương, hay kiền-độ (S. skandha, P.khanda), của Luật bộ (Vinaya).⁶Tại đây đã xảy ra một sự tranh chấp nghiêm trọng dẫn đến sự phá vỡ hay có nguy cơ phá vỡ Tăng hòa hiệp. Đó là trường hợp điển hình trong Luật bộ, về tình trạng như thế nào để được

⁶Luật tứ phần, kiền-độ 6. Câu-thiểm-di. Vin. Mahavagga, 10. Kosambakakkhandhako.

nói là Tăng vỡ, về các nguyên tắc. Tăng sự cần chấp hành, cũng như các vận động cần được thực hiện, để cứu vãn tình trạng Tăng vỡ, phục hồi Tăng hòa hiệp.

Nguyên khởi, do một Tỳ-kheo cử tội một Tỳ-kheo khác. Cả hai đều là hàng Thượng tọa, đa văn, được nhiều người biết. Tỳ-kheo bị cử tội không thừa nhận. Tỳ-kheo cử tội liền vận động nhiều Tỳ-kheo khác, cưỡng bức Tỳ-kheo kia phải thừa nhận việc đã làm là vi phạm học xứ. Do Tỳ-kheo bị cử không thừa nhận, nên các Tỳ-kheo kia tác pháp yết -ma bất kiến tội, tức yết-ma xả trí do bất kiến tội.

Một Tỳ-kheo khi được giả thiết là có vi phạm học xứ căn cứ trên các bằng chứng do thấy, do nghe hoặc do tình nghi, nếu vị ấy tự mình thừa nhận và sám hối, sự việc diễn tiến đơn giản. Trường hợp vị ấy không công nhận, Tăng cần họp với túc số cần thiết để nghị sự. Mặc dù không có quy định lập cái gọi là "tòa án" trong Tăng để xét xử, nhưng khi cần tiến hành nghị sự, các Tỳ-kheo cần phải tuân thủ nghiêm mật các quy định, mà các căn bản đó là các pháp diệt tránh. Theo thủ tục, khi đủ túc số Tăng để tiến hành nghị sự, trước hết là thủ tục cử tội, gọi là "tác cử". Một Tỳ-kheo căn cứ trên các bằng chứng ấy, nghe, nghi, nêu tội Tỳ-kheo khác trước Tăng. Tăng có thể kiểm điểm những bằng chứng buộc tội này. Nếu các bằng chứng này

được xác nhận, Tăng tiến hành thẩm tra người vi phạm, gọi "tác ức niệm", để Tỳ-kheo bị cử nhớ lại có hay không những hành vi đang được Tăng xét hỏi. Nếu các hành vi bị cử được xác nhận, Tăng tiến hành thủ tục "dữ tội", tức phán Tỳ-kheo bị cử có vi phạm thiên tụ nào trong Giới kinh, thuộc tội có thể sám hối hay không sám, nặng hay nhẹ, tùy theo đó mà cử hành pháp yết-ma. Sau khi pháp yết-ma thành tựu như pháp, Tỳ-kheo bị cử, cũng như tất cả Tỳ-kheo trong trú xứ, đều phải tuân thủ phán quyết của Tăng.

Theo quy tắc tự ngôn trị của pháp diệt tránh, Tăng chỉ có thể xử trị Tỳ-kheo, nghĩa là tác pháp yết-ma dữ tội, chừng nào Tỳ-kheo bị cử xác nhận tội bằng chính miệng của mình. Trong trường hợp Tỳ-kheo bị cử được Tăng xét là có tội, y trên các bằng chứng hoặc thấy, hoặc nghe, hoặc nghi mà thẩm tra; nhưng Tỳ-kheo bị cử ngoan cố không chịu nhận, Tăng không thể tiến hành tác pháp dữ tội, nhưng cũng không thể chấp nhận một Tỳ-kheo không thanh tịnh sống chung với các Tỳ-kheo thanh tịnh. Trong trường hợp đó, căn cứ trên phán quyết tập thể, Tăng tiến hành yết-ma xả trí, nói đủ là "bất kiến tội xả trí."⁷Tỳ-kheo bị Tăng

⁷Luật tứ phần, quyển 44, tr.894a8. Bất kiến tội cử; cử ở đây được hiểu là xả trí (Pāli: ukkhepaniya). Thập tụng: bất kiến tẫn. Pāli(Vin.ii.20): apattiya adassane ukkhepaniya, bị xả trí (bỏ mặc)vì không chịu nhận tội.

tác pháp yết-ma xả trí tuy vẫn sống trong trú xứ Tăng như trước, vẫn đi khất thực như các Tỳ-kheo khác, nhưng không được tham dự các yết-ma Tăng, không được dự bố tát thuyết giới. Tổng quát, có tất cả 35 điều không được phép làm; và không có Tỳ-kheo nào được phép quan hệ với Tỳ-kheo bị cử; không được cùng trò chuyện, chào hỏi; cho đến chia một ít phần ăn. Khi yết-ma xả trí thành tựu như pháp, Tỳ-kheo nào không tuân thủ, sẽ bị Tăng y theo luật mà xử trị.⁸

Trong sự kiện Kiêu-thưởng-di, Tỳ-kheo bị cử nguyên là vị Thượng tọa đa văn, có danh tiếng, có uy tín, không thừa nhận có vi phạm. Tỳ-kheo cử tội cũng là Thượng tọa đa văn, danh tiếng, có uy tín, bèn vận động các Tỳ-kheo khác, rồi cùng với Tỳ-kheo túc số tiến hành yết-ma xả trí đối với Tỳ-kheo bị cử. Tỳ-kheo bị cử liền chống lại, vận động các Tỳ-kheo khác cũng chống lại, cho là cử tội phi pháp, yết-ma xả trí cũng phi pháp. Tăng trong trú xứ liền bị phân hai. Một bên là Tỳ-kheo bị cử cùng các Tỳ-kheo tán trợ chống lại yết-ma Tăng. Một nên là Tỳ-kheo cử tội cùng với các Tỳ-kheo tán trợ không chấp nhận các Tỳ-kheo này, bèn tiến hành bố tát riêng. Các Tỳ-kheo bị cử cũng tiến hành bố tát riêng trong cùng một trú xứ. Biệt bộ yết-ma thành hình; bấy giờ pháp phá Tăng đã xuất hiện, Tăng đã bị vỡ.

⁸Luật tứ phần, ba-dật-đề 69: tùy thuận Tỳ-kheo bị xả trí.

Khi biết Tăng tại Kiêu-thưởng-di, trong trú sứ Cù-sư-đa, đã bị vỡ, đức Thế Tôn đi đến đó, nói với các Tỳ-kheo tác cử, khi cử tội một Tỳ-kheo, đó là Tỳ-kheo đa văn, nhiều thân hữu, có danh tiếng, được các quốc vương, đại thần, cư sĩ biết đến; mà Tỳ-kheo ấy nói là không thấy, không nhận tội. Nếu Tăng tiến hành tác pháp yết-ma xả trí vì bất kiến tội, Tỳ-kheo bị cử và đồng bạn có thế chống lại yết-ma Tăng, và sự việc có thể dẫn đến phá Tăng. Trong trường hợp như vậy, các Tỳ-kheo không nên tác yết-ma xả trí với Tỳ-kheo bị cử mà không thấy tội.

Rồi đức Thế Tôn cũng nói với Tỳ-kheo bị cử và các Tỳ-kheo tùy cử là các Tỳ-kheo đồng bạn tán trợ vị ấy, khi phạm tội, chớ nên nói là không phạm, không thấy tội. Vì như thế có thể khiến các Tỳ-kheo tác yết-ma xả trí. Nếu Tỳ-kheo bị cử bị tác yết-ma xả trí mà chống lại, vận động các Tỳ-kheo tán trợ chống lại, như vậy có thể dẫn đến chỗ phá Tăng.

Như vậy, vì nguy cơ phá Tăng, vì sự hòa hiệp của Tăng là tối thượng, các Tỳ-kheo bất hòa hãy bằng mọi phương tiện chấm dứt tránh sự. Nói cách khác, vì sự tồn tại hòa hiệp của Tăng, các Tỳ-kheo nên biết nhượng bộ lẫn nhau, cùng tác pháp sám hối, bỏ qua những dị biệt, để cho Tăng thể được nhất trí hòa hiệp.

Mặc dù đức Thế Tôn đã tự thân can thiệp, giáo

giới, nhưng các bên Tỳ-kheo bị cử và tác cử vẫn không nhượng bộ lẫn nhau. Do vậy, đức Thế Tôn thu dọn y bát, một mình đi vào rừng, không có thị giả đi theo.⁹

Sau đó, các cư sĩ ở Kiêu-thưởng-di cũng biết rõ sự vụ Tăng vỡ này, và các Tỳ-kheo kiên trì tranh chấp, không chịu nghe lời khuyên dạy của Phật để nhượng bộ lẫn nhau, cùng hòa hiệp với nhau. Họ bèn phản ứng bằng cách không cung kính các Tỳ-kheo này, không nghênh đón, không chào hỏi, không cúng dường y phục, ẩm thực, y dược. Trước nguy cơ sụp đổ do tình trạng phá Tăng, do phản ứng của các cư sĩ, không còn cung kính, thân cận, các bên Tỳ-kheo bèn tự động tìm phương tiện hòa giải lẫn nhau.

Bấy giờ đức Phật đã về lại Xá-vệ. Các Tỳ-kheo đấu tranh ở Kiêu-thưởng-di, mỗi bên vẫn theo biệt bộ của mình, đi đến Xá-vệ để cùng sám hối trước Phật. Các Trưởng lão tại Xá-vệ hay tin các Tỳ-kheo Kiêu-thưởng-di đang đi trên đường đi về Xá-vệ, liền đến thỉnh ý Phật, nên đối xử với các vị ấy như thế nào, để cho tránh sự ấy không thể lây lan đến Tăng trong trú xứ này, và để cho tránh sự ấy có thể được dập tắt hoàn toàn. Đức Phật chỉ dạy, trong trường hợp tránh sự chưa hoàn toàn dập tắt,

⁹Cf. Trung A-hàm, kinh số 72: Trường Thọ vương bản khởi. Pāli, M.128. Upakkilesasutta.

nên phân phối phòng xá và chỗ ngồi cho các Tỳ-kheo Kiêu-thưởng-di sao cho có sự cách ly, bằng sự gián cách giữa hai nhóm qua trung gian một Tỳ-kheo Xá-vệ. Về việc phân chia y thực, chia chung, đồng đều, cho cả hai nhóm Tỳ-kheo Kiêu-thưởng-di và Xá-vệ, theo thứ tự lớn nhỏ, không phân biệt trú xứ và phe nhóm.

Các Tỳ-kheo ni cũng thỉnh vấn Phật về việc xử sự như thế nào với các Tỳ-kheo Kiêu-thưởng-di. Phật dạy, các Tỳ-kheo ni có thể nghe pháp từ cả hai bên, nhưng căn cứ trên mười tám sự để phân biệt; khi biết Tỳ-kheo nói đúng pháp, thì hãy nghe theo, cầu giáo họ.

Các cư sĩ, như ông Cấp Cô Độc, bà Tỳ-xá-khư, cùng đến thỉnh vấn Phật. Phật dạy, về pháp, nghe từ cả hai, nhưng hãy phân biệt đâu là pháp, đâu là phi pháp. Nếu là như pháp, thì hãy nghe theo. Về sự cúng dường, như bố thí y vật, thì nên chia đều ra hai phần, cùng dường đồng đẳng cho cả hai bên. Luật tứ phần cũng nói thêm: "Này các Cư sỹ, như thỏi vàng chia làm hai phần, cả hai đều là vàng. Do vậy, này các Cư sỹ, vật bố thí cúng dường nên chia làm hai phần. Vì đây là Tăng, kia cũng là Tăng."¹⁰

¹⁰Tứ phần, quyển 43, tr.883cl-2.

III. Đề-Bà-Đạt-Đa

III. ĐỀ-BÀ-ĐẠT-ĐA

Trường hợp Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) là biến cố nghiêm trọng trong sự phân hóa của Tăng già. Sự vụ không chỉ dừng lại ở đây, trong phạm vi nội bộ của Tăng, mà nó lan rộng đến tận xã hội, làm sụp đổ một chế độ, rồi dẫn đến chiến tranh giữa hai đại cường quốc thời bấy giờ là vương quốc Ma-kiệt-đà và Câu-tát-la. Tuy nhiên, các ghi chép trong kinh điển Phật giáo chỉ giới hạn phạm vi của sự vụ trong nội bộ phá Tăng, hoàn toàn không có chút gợi ý gì đến nguyên nhân và ảnh hưởng chính trị của nó.

Trong nhiều chuyện kể, truyện tiền thân và các loại truyện mang tính nhân gian, trong nhiều đời quá khứ cho đến hiện tại, luôn luôn Đề-bà-đạt-đa ganh tị, chất chứa nhiều ác ý đối với Bồ-tát. Cho đến khi Ngài thành Phật, Đề-bà-đạt-đa vẫn là kẻ phá hoại. Các truyện kể cố mô tả ý nghĩa nhẫn hay bao dung trong các ba-la-mật của Bồ tát. Sự thật trong kinh điển, cũng như được ghi chép trong Luật, thoạt tiên Đề-bà-đạt-đa, chứng đắc các quả vị khác nhau. Đề-bà-đạt-đa được kể là đạt được thần túc thông của thế tục, tức là cũng đã đạt đến đệ tứ thiền nhưng chưa đạt đến Thánh quả vô lậu.

Gạt bỏ một số chi tiết có thể không quan trọng trong các chuyện kể, thì giai đoạn đầu của thời tu đạo Đề-bà-đạt-đa cũng là một Tỳ-kheo nhiệt thành tu tập, và cũng có được nhiều tiếng khen. Cho nên ông được Vương tử A-xà-thế rất ngưỡng mộ. Sự ngưỡng mộ này hình như vượt trên mức bình thường khiến nhiều Tỳ-kheo cũng ngạc nhiên. Không phải họ ngạc nhiên vì ganh tị, mà vì vương tử A-xà-thế được biết là người không có tín tâm, nhưng nay lại phát tín tâm nhiệt thành với Đề-bà-đạt-đa, sùng kính Đề-bà-đạt-đa hơn cả Phật. Nhưng chính danh dự và lợi dưỡng như Đề-bà-đạt-đa. Danh dự và lợi dưỡng này dẫn đến sự sụp đổ của Đề-bà-đạt-đa. Đức Phật khéo léo cảnh giới các Tỳ-kheo: Chớ có ganh tị, thèm muốn danh dự và lợi dưỡng như Đề-bà-đạt-đa. Danh dự và lợi dưỡng ấy rồi sẽ gây tổn thất cho Đề-bà-đạt-đa, sẽ dẫn Đề-bà-đạt-đa đến chỗ tự hủy, như cây chuối sau khi cho trái để tự diệt.¹¹

Những lời cảnh giới của Phật dần dần được chứng thực. Một thời gian, Đề-bà-đạt-đa khởi lên ý tưởng: Ta phải thay thế Phật, đứng đầu chúng

¹¹Tạp A-hàm, kinh 1064, T2n99, tr. 276c; Ngũ phần luật, quyển 5, tr.18b7. Pāli, Vin, ii, 188: phalam ve kadalim hanti, phalam veluva phalam nalam; sakkaro kapurisam hanti, gabbho assatarim yatha''ti. Chính quả chuối làm hại cây chuối. Trúc và lau sậy cũng vậy. Danh dự hủy diệt kẻ xấu. Cũng như con lừa cái chết vì sinh con.

Tăng, để xứng với danh dự và lợi dưỡng này. Sau đó, lúc Tăng tập họp đông đảo để nghe Phật thuyết pháp, Đề-bà-đạt-đa tiến lên đề nghị: Thế Tôn nay đã già, nên an trụ lạc riêng của mình mà trao Tăng chúng lại cho Đề-bà-đạt-đa lãnh đạo. Đức Phật đáp ứng lời đề nghị như sau:

"Này Đề-bà-đạt-đa, Ta sẽ không trao chúng Tỳ-kheo lại cho ngươi. Ngay cả Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên, Ta cũng không trao chúng Tỳ-kheo cho, huống chi là ngươi, kẻ mà đàm dãi dính đầy mình."¹²

Phật gọi Đề-bà-đạt-đa là kẻ "dính đàm dãi đầy mình" là ý nói, ông bị ô nhiễm bởi danh dự và lợi dưỡng. Phật nói không trao chúng Tỳ-kheo thậm chí cho Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên là vấn đề ai sẽ là vị lãnh đạo Tăng già được nêu lên bởi chính đức Phật trước khi Phật công bố dẽ nhập Niết-bàn, và cũng là câu hỏi Cù-mặc Mục-kiền-liên (P. Gopaka-moggallana) sau khi Phật đã nhập Niết-bàn.

Tại ngôi làng Trúc gần thành Tì-da-di, trước khi công bố quyết định nhập Niết-bàn, đức Phật bảo A-nan: "Chúng Tỳ-kheo mong đợi gì ở Ta nữa? Ta đã diễn giải pháp không phân biệt trong ngoài, hiển hay mật. Như Lai không phải là người Thầy nắm chặt bàn tay. Với những ai có ý tưởng:

¹²Tứ phần, quyển 4, tr.592b12-14.

Tôi sẽ dẫn dắt chúng Tỳ-kheo; chúng Tỳ-kheo là người chịu sự giáo giới của tôi; hãy để cho người ấy có ý nghĩa như vậy. Vì Như Lai không có ý nghĩ rằng Ta sẽ dẫn dắt chúng Tỳ –kheo; chúng Tỳ –kheo là người chịu sự giáo huấn của Ta.’’ ¹³

Lời dạy của đức Phật trong đây đề cập đến vai trò lãnh đạo cúng Tỳ-kheo, như vị Giáo chủ đứng đầu một giáo đoàn tuyệt đối phục tùng Giáo chủ. Ý nghĩa của vấn đề sẽ được rõ ràng hơn, khi liên hệ đến cấu hỏi của Cù-mặc Mục-kiền liên và Đại thần nước ma-kiệt-đà là Vũ-xá (Vassakara.)¹⁴

Sau khi đức Phật nhập niết bàn chưa bao lâu, Cù-mặc Mục-kiền liên gặp Tôn giả A-nan, bèn hỏi: Có ai có thể sánh ngang với Phật chăng? Có ai được Phật di chúc rằng, ‘‘Sau khi Ta niết-bàn, Tỳ-kheo này sẽ là người lãnh đạo chúng Tỳ-kheo’’ chăng?

A-nan trả lời: Không ai có thể sánh ngang Phật. Phật cũng không di chúc cho Ty-kheo nào lãnh đạo chúng Tỳ-kheo sau khi Phật nhập niết-bàn.

¹³ Trường A-hàm, tr. 15a D. 16 (ii tr. 100): ………….kho, nanda, : Như Lai không nghĩ rằng: “Ta lãnh đạo chúng Tỳ-kheo, hay chúng Tỳ-kheo được Ta chỉ giáo.”

¹⁴ Trung A-hàm, tr. 654a, b.Pāli: ………. , M. iii. 7.

Các Tỳ-kheo cũng không suy cử lên ai là người lãnh đạo chúng Tỳ-kheo.

“Nếu vậy”, Đại thần Vũ-xá hỏi, “các vị hiện tại không có ai để nương tựa, để cùng sống hòa hiệp, không tranh chấp, an ổn, đồng nhất một giáo pháp, cùng hiệp nhất như nước với sữa, sống an lạc, như trong lúc Sa-môn Cù-đàm tại thế chăng?”

A-nan đáp:

“Ông chớ nói rằng chúng tôi không có ai để nương tựa. Vì sao vậy? Th ật sự chúng tôi có nơi nương tựa… Thế Tôn, bậc Tri kiến, là Như Lai, bậc Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác, đã có dạy về mười pháp đáng tôn kính. Nếu chúng tôi thấy Tỳ-kheo nào có mười pháp này, chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, lễ sự Tỳ-kheo ấy.”

Mười pháp ấy là gì?

“Này Vũ Thế, Tỳ-kheo tu tập cấm giới, thủ hộ Biệt giải thoát, lại khéo nhiếp oai nghi lễ tiết, thấy tội lỗi nhỏ nhặt cũng thường sanh lòng lo sợ, thọ trì học giới. Này Vũ Thế, nếu chúng tôi thấy Tỳ-kheo nào tích cực hành ớirì tăng thượng giới thì chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, tôn phụng, lễ sự Tỳ-kheo ấy.

1. “…Tỳ-kheo học rộng nghe nhiều, ghi nhớ không quên, tích lũy sự bác văn, đối với những pháp sơ thiện, trung tiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, cụ túc thanh tịnh, hiển hiện phạm hạnh, đối

với các pháp như vậy, vị ấy học rộng nghe nhiều, tụng thuộc cho đến hàng nghìn, chuyên ý tư duy quán sát, thấy rõ, hiểu sâu… Chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, tôn phụng, lễ sự Tỳ-kheo ấy.

2. “Tỳ-kheo học rộng nghe nhiều, ghi nhớ không quên, tích ân và tâm.ũy sự bác văn, đối với những pháp sơ thiện, trung tiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, cụ túc thanh tịnh, hiển hiện phạm hạnh, đối với các pháp như vậy, vị ấy học rộng nghe nhiều, tụng thuộc cho đến hàng nghìn, chuyên ý tư duy quán sát, thấy rõ, hiểu sâu.

3. “Tỳ-kheo ấy xứng đáng là thiện tri thức, xứng đáng là thiện bằng hữu, xứng đáng là người bạn đồng hành tốt.

4. “Tỳ-kheo ưa thích đời sống viễn ly, thành tựu cả hai sự viễn ly là thân và tâm.

5. “Tỳ-kheo ưa thích sự tĩnh tọa, nội tâm thực hành tu chỉ, cũng không rời thiền tọa, thành tựu quán hạnh, tăng ích đời sống nhàn cư.

6. “Tỳ-kheo tri túc, áo cốt che thân, ăn chỉ để sống, đi đâu đều mang theo y bát, đi không luyến tiếc. Cũng như con nhạn mang theo đôi cánh bay liệng trong hư không.

7. “Tỳ-kheo thường hành chuyên niệm, thành tựu chánh niệm, những gì đã tạp hành từ lâu, những gì đã từng nghe từ lâu, hằng ghi nhớ không quên.

8. “Tỳ-kheo thường hành tinh tấn, đoạn trừ ác bất thiện, tu tập các thiện pháp, hằng tự khởi ý, chuyên nhất kiên cố, đối với các gốc rễ thiện pháp không từ bỏ phương tiện.

9. “Tỳ-kheo tu hành trí tuệ, quán pháp hưng suy, được như thật trí, bằng Thánh tuệ minh đạt, phân biệt thông suốt mà chân chánh diệt tận sự khổ.

10. “Tỳ-kheo các lậu đã diệt tận, chứng đắc vô lậu, tâm giải thoát, tuệ giải thoát, tự tri, tự giác, tự tác thành tựu an trụ, biết như thật: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’…”¹⁵

Bất cứ cộng đồng quần cư nào cũng cần có người đứng đầu lãnh đạo để duy trì trật tự, giải quyết những mẫu thuẫn tranh chấp giữa các thành viên của cộng đồng. Đây là quy luật xã hội tất yếu kể từ khi loài người sống tập quần, như được nói rõ trong kinh Tiểu Duyên, hay Khởi thế nhân bản. ¹⁶ Cho nên, tham vọng đứng đầu đám đông, lãnh đạo tập thể, cũng là một thứ tâm lý xã hội có sâu gốc rễ nơi con người. Đó là một thứ cấu uế, mà ngài Xá-lợi-phất đã cảnh giới các Tỳ-kheo: ¹⁷

“Hiền giả, giả sử có người sanh tâm ước muốn.

¹⁵ Trung A-hàm 36, phẩm Phạm chí, T01no26, tr. 654c12-655a25. …………… M. iii. Tr. 82.

¹⁶ Trường A-hàm, kinh số 5. ………….

¹⁷ Trung A-hàm, kinh số 87: Uế phẩm.

như vầy: Mong rằng ta ngồi trước mặt Đức Thế Tôn, thưa hỏi Đức Thế Tôn về giáo pháp để Ngài nói cho các Tỳ-kheo nghe, chứ không phải vị Tỳ-kheo khác ngồi trước mặt Đức Thế Tôn, thưa hỏi Đức Thế Tôn về giáo pháp để Ngài nói cho các Tỳ-kheo nghe.

“… Lúc các Tỳ –kheo vào làng, mong rằng ta đi trước nhất, các Tỳ-kheo theo sau ta mà vào làng.

“… Mong rằng ta ngồi chỗ cao hơn hết, được chỗ ngồi bậc nhất, được nước rửa bậc nhất, được thức ăn bậc nhất…

…

“Mong rằng ta được vua biết đến, được các Đại thần, Bà-la-môn, Cư sĩ và nhân dân trong nước biết đến và kính.

“Hiền giả, giả sử có người saqnh tâm ước muốn như vầy: ‘Mong rằng ta được bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng; đừng có Tỳ-kheo nào khác được bốn chúng tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng’. Này Hiền giả, nhưng có Tỳ-kheo khác được bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng, nên người ấy sanh tâm ác. Người ấy sanh tâm ác và tâm sanh dục, cả hai đều là bất thiện.

Tham vọng lãnh đạo của Đề-bà-đạt-đa lên đến mức nguy hiểm, không còn một chút thiện căn gì. Lợi dụng lòng tin của A-xà-thế, khêu gợi tham vọng ngông cuồng nơi một hoàng tử trẻ, Đề-bà-đạt-đa đã gây nên tội ác tày trời. Xúi con giết cha, và tự chính mình âm mưu giết Phật. Tham vọng ấy vượt lên cái mong muốn phổ biến là đứng đầu đám đông. Nó bộc lộ dã tâm tham vọng quyền lực, tham vọng của một ông hoàng có sẵn nơi Đề-bà-đạt-đa.

Trong chúng Tỳ-kheo đệ tử Phật, không ít các hoàng tử, vương tử, không ít các tướng soái thao lược. Họ vì ngưỡng mộ giáo pháp cao thượng, hâm mộ đời sống tịch tĩnh, viễn ly, nên xả bỏ mọi thứ danh vọng và quyền lực. Trừ những vị đã chứng thánh quả, với số còn lại, trong địa vị phàm phu, các phiền não cấu uế ấy chỉ tạm thời bị trấn áp bởi năng lực của giới, của định, của huệ. Nhưng nếu, một khi mất cảnh giác, để cho danh lợi và lợi dưỡng làm ô nhiễm tâm, các thứ cấu uế, như là đàm dãi đã từng nhổ bỏ đi, đột nhiên xuất hiện kéo theo sự sụp đổ đời sống phạm hạnh, dẫn đến chỗ gây nên tội ác nguy hiểm như Đề-bà-đạt-đa.

Để ngăn ngừa ác pháp như vậy, để bảo hộ các Tỳ-kheo chưa được miễn dịch bởi danh lợi, đức Phật, đấng Đại trí, thấy tất cả, biết tất cả, đã không di

chúc một Tỳ-kheo nào sẽ là vị lãnh đạo chúng Tỳ-kheo sau khi Thế Tôn nhập niết-bàn; để tránh tương lai có những cuộc tranh chấp quyền hành đẫm máu, dẫn đến cảnh huynh đệ tương tàn như từng thấy trong nhiều tôn giáo.

Giáo huấn tối hậu, di chúc của đức Thế Tôn cho các Thánh đệ tử: “Này A-nan, chớ nghĩ sau khi Ta diệt độ, các ngươi mất chỗ nương tựa, không ai che chở. Chớ có quan niệm như vậy. Nên biết những Pháp và Luật mà Ta đã dạy từ khi thành Đạo đến nay, đó là chỗ nương tựa, che chở các ngươi.”¹⁸

Sau khi từ chối thỉnh cầu Đề-bà-đạt-đa, có thể do biết trước những điều gấy tổn thất trầm trọng mà Đề-bà-đạt-đa sẽ gây ra cho chúng Tỳ-kheo, nên ngay sau đó đức Phật chỉ thị cho chúng Tỳ-kheo tiến hành pháp yết-ma hiển thị¹⁹ đói với Đề-bà-đạt-đa. Theo đó, toàn thể dân chúng trong thành Vương xá được cáo tri rằng, kể từ nay, những gì Đề-bà-đạt-đa nói hay làm thảy đều không liên hệ đến Phật, Pháp và Tăng.

¹⁸ Trường A-hàm, kinh Du Hành, tr. 26a. Pāli: D. 16:

……………………………

19………………. Vin; ii. 189. Tứ phần,tr. 593b:

Tăng yết-ma sai Xá-lợi-phất cáo tri đại chúng bạch y.

Sự cáo tri này có thể xem như tuyên bố khai trừ. Nhưng theo diễn tiến được ghi chép trong các Luật bộ, bấy giờ Đề-bà-đạt-đa vẫn không hề bị diệt tẫn. Vì nó không phải là do phán quyết Đề-bà-đạt-đa phạm tội ba-la-di. Các hành vi của Đề-bà-đạt-đa có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là phá hoại hòa hiệp Tăng, nhưng ở đây ông chưa phạm điều nào trong bốn ba-la-di nên Tăng không thể tiến hành yết-ma diệt tẫn chống lại.

Bấy giờ Đề-bà-đạt-đa tiến hành phá Tăng, phân hóa chúng đệ tử Phật, bằng vận động bộ đảng. Nhóm Đề-bà-đạt-đa được thành hình.²⁰ Ông cùng bốn Tỳ-kheo khất thực chung, cùng sinh hoạt thành một chúng riêng biệt. Sự kiện này được các Tỳ-kheo phản ánh lên Phật. Đức Phật quy định ba-dật-đề về biệt chúng thực cho các Tỳ-kheo.²¹ Theo đó, các Tỳ-kheo không được nhóm họp từ bốn người trở lên để ăn chung. Nói cách khác, sinh hoạt trong cùng trú xứ, các Tỳ-kheo không được tách riêng thành nhóm bốn người trở lên để ăn chung với nhau. Vì bốn người trở lên có thể trở thành túc số Tăng.Với túc số này

²⁰ Đồng bọn của Đề-bà-đạt-đa, theo Tứ phần: Tam-văn-đạt-đa (như sách), Khiên-trà-đạt-bà (như sách), Câu-bà-ly (như sách), Ca-lưu-ca-đề-xá (như sách). Vin.ii. 196:………….

²¹ Tú phần, ba-dật-đề 33; Ngũ phần, ba-dật-đề 32; Pāli,…………

các Tỳ-kheo ấy có thể tiến hành biệt bộ yết-ma, và như vậy hòa hiệp Tăng bị vỡ.

Sau khi vận động lập thành bộ đảng, Đề-bà-đạt-đa và đồng bọn lập mưu phân hóa chúng đệ tử Phật. Họ thảo luận, và nêu lên năm điểm, tin tưởng rằng sẽ có số đông Tỳ-kheo tán thành. Số này sẽ đi theo Đề-bà-đạt-đa lập thành một Giáo đoàn biệt lập, và Đề-bà-đạt-đa là vị giáo chủ đối lập với Phật.

Nhân một buổi thuyết pháp của Phật, với chúng Tỳ-kheo đông đảo, Đề-bà-đạt-đa tiến lên đề nghị Phật năm điểm cải cách trong quy tắc sinh hoạt của Tăng già. Tất nhiên đức Phật bác bỏ.

Năm điểm ấy được Đề-bà-đạt-đa rao truyền trong các Tỳ-kheo, nói theo Luật Tứ phần, như sau: “Đức Thế Tôn dùng vô số phương tiện khen ngợi người tu hạnh đầu-đà, thiểu dục, tri túc, dẫn đến xuất ly. Đó là, trọn đời khất thực, trọn đời khoát y phấn tảo, trọn đời ngồi nơi đất trống, trọn đời không ăn muối, không ăn cá và thịt.”²²

²² Ngũ phần 25 (tr. 164a): 1. Không ăn muối. 2. Không ăn sữa đặc. 3. Không ăn cá thịt. 4. Chỉ xin ăn, không nhận mời. 5. Xuân, Hạ, tám tháng ngồi giữa chỗ trống; Đông bốn tháng sống trong am cỏ. Thập tụng 36 (tr.295a): 1. Mặc nạp y. 2. Chỉ khất thực. 3. Chỉ một lần ăn. 4. Ngồi giữa trời trống. 5. Không ăn thịt. Phá Tăng sự (tr.149b8): Không dùng sữa; không ăn thịt cá; không ăn muối; không bức bỏ sợi chỉ dài khi may y (?); chỉ sống trong thôn xá. Pāli, ii. 197, Vin. Iii. 171: 1. Sống trong rừng (…..). 2. Chỉ khất thực (...). 3. Mặc phấn tảo (…). 4. Sống dưới bóng cây (…). 5. Không ăn cá (…)

Năm điểm đề nghị hay cải cách của Đề-bà-đạt-đa được nói là sự cải tiến từ bốn Thánh chủng, tức là bốn pháp truyền thừa bởi Thánh.²³ Bốn pháp này được quy định thành pháp “tứ y” mà Tỳ-kheo y trên đó mà xuất gia, thọ cụ túc. Phật tuy thuyết bốn Thánh chúng và quy định bốn y chỉ cho Tỳ-kheo, sống hoàn toàn vô sở hữu, thiểu dục và tri túc, nhưng Phật cũng cho phép mở rộng trong nhiều trường hợp. Ở đây, Đề-bà-đạt-đa không chấp nhận có sự nới rộng. Cho nên, khi năm đề nghị bị Phật bác bỏ, Đề-bà-đạt-đa và đồng bạn mở chiến dịch rao truyền rằng Sa-môn Cù-đàm dạy đệ tử mà cho phép sống không tri túc, không thiểu dục. Có rất nhiều Tỳ-kheo mới học đạo, có xu hướng khổ hạnh cực đoan, tán thành năm điểm của Đề-bà-đạt-đa. Họ đi theo Đề-bà-đạt-đa.

Tuy nhiên, cho đến mức độ đó cũng chưa thể nói là sự phá Tăng đã thành hình. Theo ngôn ngữ của Luật tạng, phá Tăng chỉ thành hình khi nào xuất hiện biệt bộ yết-ma. Cả trong trường hợp phá

²³ Cf. Trường A-hàm 8 (tr.50c28) tứ hiền thánh tộc. ……………….; cf. D.iii. 224.

Tăng của Đề-bà-đạt-đa cũng vậy. Cho nên, về sự kiện này Luật Tứ phần có chép:

“Thế Tôn ở tại thành Vương-xá. Bấy giờ có nhân duyên nên chúng Tăng tập hợp. Đề-bà-đạt-đa từ chỗ ngồi đứng dậy, hành xá-la: ‘Các Trưởng lão nào chấp thuận năm việc này là pháp, là tỳ-ni, là lời dạy của Phật thì rút một thẻ.’ Bấy giờ có năm trăm vị tỳ-kheo tân học vô trí rút thẻ. Lúc ấy Tôn giả A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên, nói như vầy: ‘Các Trưởng lão nào chấp thuận năm việc này là phi pháp, phi tỳ-ni, phi lời Phật dạy, thì lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên.’ Trong đó có sáu mươi Trưởng lão Tỳ-kheo lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên. Bấy giờ Đề-bà-đạt-đa nói với các Tỳ-kheo rằng: ‘Này các Trưởng lão, chúng ta không cần Phật và chúng Tăng. Chúng ta cùng nhau tác pháp yết-ma thuyết giới.’ Họ liền đến núi Già-da. Đề-bà-đạt-đa đến trong núi Già-da, rời bỏ Phật và Tăng, tự tác yết-ma thuyết giới.”²⁴

Sự phá Tăng như vậy được thành hình.

Cho đến đây, bằng sự kiện này, đã có đủ cơ sở để luận tội Đề-bà-đạt-đa, và nhân bởi sự kiện này đức Phật quy định hai điều luật trong thiên Tăng-già-bà-thi-sa (P. …). Luật Tứ phần, Tăng-già-bà-thi-sa thứ 10 quy định:

²⁴ Tứ phần, tr. 909.

“Tỳ-kheo nào, muốn phá hoại hòa hiệp Tăng, tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng, chấp chặt pháp phá hòa hiệp Tăng, kiên trì không bỏ. Các Tỳ-kheo nên can gián Tỳ-kheo này rằng: ‘Đại đức chớ phá hòa hiệp Tăng, chớ tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng, chớ chấp chặt pháp phá hòa hiệp Tăng kiên trì không bỏ. Đại đức nên cùng Tăng hòa hiệp, vì cùng Tăng hòa hiệp, hoan hỷ không tranh chấp, đồng học một thầy, hòa hiệp như nước với sữa, thì ơ trong Phật Phát mới có tăng ích, sống an lạc.’ Tỳ-kheo ấy được can gián như vậy ba lần cho việc bỏ ấy, cho đến ba lần can gián, bỏ thì tốt; nếu không bỏ, tăng-già-bà-thi-sa.”

Trong đó nói “tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng” chỉ cho sự vận động đồng bạn. Nói “pháp phá hoại hòa hiệp Tăng” chỉ quan điểm giáo lý chống lại những gì mà Tăng đang thọ trì, như trong trường hợp Đề-bà-đạt-đa đó là năm điều cải cách phá hoại Thánh chủng. Khi một Tỳ-kheo tiến hành vận động phá Tăng với quan điểm hay giáo nghĩa được xem là phi pháp, phi luật, Tăng có thể tiến hành yết-ma ha gián, buộc Tỳ-kheo phá tăng chấm dứt hoạt động phá Tăng. Sau khi yết-ma lần thứ ba, Tỳ-kheo ngoan cố không từ bỏ sẽ được phán quyết là phạm tăng-già-bà-thi-sa thành hình, Tỳ-kheo ấy được các Tỳ-kheo xử trí như là xả trí, cũng gọi là hành pháp phạm-đàn (….), tức bị chúng Tỳ-kheo mặc tẫn.

Cho đến khi nào Tỳ-kheo này nhận tôi, chấp nhận từ bỏ những điều phi pháp dẫn đén phá Tăng, bấy giờ sẽ được tác pháp sám hối theo thiên sám tăng-già-bà-thi-sa.

Tỳ-kheo phá hòa hiệp Tăng, một trong năm tội vô gián; về phương diện nghiệp đạo, cũng nghiêm trọng như tội kia, và cũng chịu báo ứng tương xứng như vậy, nhưng về mặt già chế, tức tội phạm theo quy định bởi Phật, các tội kia bị xử diệt tẫn theo thiên tội ba-la-di. Riêng phá hòa hiệp Tăng, được xử trị theo tội tăng-già-bà-thi-sa. Tỳ-kheo phạm không bị diệt tẫn, mà chỉ bị mặc tẫn chừng nào chưa nhận tội và quay trở lại phục vụ Tăng. Đây là điểm đặc biệt trong ý nghĩa già chế của Phật. Giới luật được Phật chế nhằm mục đích phòng hộ Tỳ-kheo không bị sa đọa ác đạo. Khi Ty-kheo bị chi phối phiền não quá sâu nặng nên phạm trọng tội, trừ trường hợp gây nguy hại và tổn hại cho xã hội, giới pháp luôn luôn giữ cho Tỳ-kheo phạm tội không bị đọa lạc, nghĩa là vẫn tạo cho cơ hội để sám hối để tu tập mà sửa đổi. Đây là điểm tế nhị, hiển thị tinh thần từ bi trong ý nghĩa già chế và trị phạt của Luật tạng; cần được suy nghĩ cẩn thận để không bao che cho kẻ xấu không chịu hối cải, nhưng cũng không vùi dập người do ngu si, yếu đuối mà phạm tội.

Điều khoản tăng-già-bà-thi-sa tiếp theo liên hệ đến đồng bạn của Tỳ-kheo thủ lãnh phá Tăng.

Điều khoản này cũng quy định, sau ba lần can gián mà Tỳ-kheo tùy thuận phá Tăng không chịu hối cải, phạm tăng-già-bà-thi-sa và cũng bị xử trị theo pháp phạm-đàn.

Như đã thấy trên, điều kiện tiên khởi để dẫn tới phá Tăng là một quan điểm dị biệt về giáo nghĩa được nêu lên, và sự vận động thành phe nhóm từ bốn người trở lên. Kết quả của các sự kiện trên có khả năng dẫn đến hai trường hợp khác nhau: chỉ làm cho Tăng nứt rạn mà Tứ phần gọi là Tăng trần cấu,²⁵ hoặc làm cho Tăng vỡ.

Trong kiền-độ phá Tăng, Luật Tứ phần cũng như Vinaya Pāli, Ưu-ba-li nêu câu hỏi về hai trường hợp này.²⁶ Phật dạy:²⁷

“Có hai sự việc pha Tăng: Vọng nhữ, tương tợ ngữ.²⁸ Do hai việc này nên gọi là phá Tăng.

“Này Ưu-ba-ly, lại có hai sự việc phá Tăng: tác-yết-ma, hành xá-la.

²⁵ Tăng trần cấu (như sách). Tăng bẩn vì bụi. Bản Hán đọc là ….(Tăng bẩn bị bụi), thay vì …..(Tăng bị nứt rạn).

²⁶ Tham chiếu, Vin. Ii. 202: “… hỏi, cho đến mức nào là Tăng nứt mà không vỡ? Cho đến mức nào là Tăng nứt và vỡ?” (……………………….)

²⁷ Tứ phần, tr. 913b.

²⁸ Vọng ngữ và tương tự vọng ngữ: Tỳ-kheo là người thi pháp thuyết (…..), nếu lên quan điểm phi pháp.

“Này Ưu-ba-ly, một Tỳ-kheo không thể phá Tăng, tuy cầu phương tiện cũng không thể phá Tăng. Cũng chẳng phải Tỳ-kheo-ni, chẳng phải thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni phá Tăng, tuy cầu phương tiện phá Tăng cũng không thể phá Tăng. Này Ưu-ba-ly, nếu chúng này bốn người hoặc hơn, chúng kia bốn người hoặc hơn, làm việc phá Tăng hành xá-la, tác yết-ma. Này Ưu-ba-ly, với số người như vậy được gọi là phá Tăng. Như vậy là phá hòa hiệp Tăng.”

Theo đó, trong một trú xứ gồm có dười 8 Tỳ-kheo, không thể xảy ra sự phá Tăng. Nếu có tranh chấp, sự tranh chấp ấy chỉ được nói là khiến Tăng nứt rạn, hay Tăng bị trần cấu. Nói cách khác, trong một trú xứ có dưới 8 Tỳ-kheo, các Tỳ-kheo này chưa đủ để tác thành biệt bộ yết-ma với túc số mỗi bên ít nhất bốn Tỳ-kheo.

Điều này Pāli nói chi tiết hơn: một bên gồm bốn Tỳ-kheo phi pháp thuyết (…….), và bên kia gồm bốn Tỳ-kheo như pháp thuyết (………). Bấy giờ có một Tỳ-kheo thứ chín muốn gây phá Tăng bằng cách nêu lên phi pháp thuyết, và hành xá-la (…..). Như vậy, trong một trú xứ với sự hiện

diện của chín Tỳ-kheo hoặc nhiều hơn, tại đó mới có khả năng xuất hiện tình trạng phá Tăng.²⁹

Khi tránh sự xảy ra có nguy cơ dẫn đến phá Tăng, các Tỳ-kheo có bổn phận dập tắt tránh sự. Để đối phó với Tỳ-kheo phá Tăng, các Tỳ-kheo tùy thuận phá Tăng, chúng Tỳ-kheo phá Tăng, chúng Tỳ-kheo trước hết tiến hành pháp ha gián, khuyên can cho bỏ. Nếu không bỏ, tiến hành xử trị bằng pháp phạm-đàn.

Để ngăn ngừa tránh sự có thể khởi lên, hay dập tắt tránh sự đã phát khởi, đức Phật quy định bảy pháp diệt tránh, được ghi thành văn, thuộc chương viii trong Giới kinh của Tỳ-kheo; hay chương vii trong Giới kinh của Tỳ-kheo-ni. Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni không tuân thủ các pháp diệt tránh này trong khi chấp hành Tăng sự được nói là phạm đột-kiết-la.

²⁹ Vin. Ii. 202: ………………