Số 2 (1969)

Đồng Thanh Tương Ứng: Với Khả Tính Của Phật Giáo Trong VĐ Hòa Bình

ĐỒNG THANH TƯƠNG ỨNG . VỚI KHẢ TÍNH CỦA PHẬT GIÁO TRONG VẤN ĐỀ HÒA BÌNH

L.T.S.-Ngày lễ Phật đản 2513 được tổ chức tại viện Đại học Vạn Hanh có thể coi như là ngày hội thảo quốc tế về Khả tính của Phật giáo trong vấn đề hòa bình. Viện Đại học Vạn Hạnh đã mời những bậc thức giả cao cấ ởngoại giao đoàn đến tham dự để phát biểu quan điểm đối với Khả tính của Phật giáo trong vấn đề hòa bình ; những nhân vật quốc tế sau đây đã có mặt tại viện Đại học Vạn Hạnh váo ngày 30 tháng 5-1969 : quí ông K.L. Dalal, tổng lãnh sự ẤnĐộ;Keizo Kobayashi, đệ nhất tham vụ đại diện ông Đại sứ Nhật bản ; Chester Bain, đại diện ông ủy viên Văn Hóa Đại sứ Mỹ ; J.ư.D. Margetson, ủy viên Văn hóa Đại sứ Anh, Pierre Garreau, cố vấn Văn hóa tòa lãnh sự Pháp ; tất cả những vị có tên vừa nêu đã đứng lên phát biểu quan điểm của từng vị đối vời vấn đề Hòa Bình trong Phật giáo : Sau đây, chúng tôi cho trích đăng hai quan điểm tiêu biểu, quan điểm của vị đại diện Văn hóa Ấn Độ vàvị đại diện Văn hóa Pháp, tượng trưng cho hai nền Văn hóa Đông phương và Tây phương.

I. QUAN ĐIỂM CỦA VĂN HÓA ẤN ĐỘ TIÊU BIỂU CHO Ý THỨC ĐÔNG PHƯƠNG ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ HÒA BÌNH CỦA PHẬT GIÁO

Những người cộng sự của tôi ở Tòa Tổng lãnh sự Ấn độ và tôi rất lấy làm tri ân quý Viện đã dành cho tôi dịp may được đến đây một lần nữađể tham dự buổi lễ kỷ niệm ngày Đản sanh Đức Phật.

Chúng ta đang sống qua những thời kỳ của biến loạn, bất an xảy ra trên nhiều lãnh thổ trong những lục địa khác nhau, và ý nghĩ chúng ta tự nhiên hướng về đời sống và giáo lý của Đức Phật để tìm giải đáp cho những vấn đề của chúng ta. Đức Phật ra đời trong một thời đại cũng bất an và khốn đốn. Như Cổ Ân độ, sách Gita có nói, Linh hồn vĩ đại thường hạ phàm vào thời nguy vong phò hộ những người lành và cứu vớt kẻ sa đọa.

Kính thưa Thượng Tọa Tiến sĩ Minh Châu. Ngài đã đề nghị chúng tôi nói vài lời về Đức Phật như hiện thân của Hòa Bình. Tôi vẫn tự hỏi có còn nghi ngờ nào nữa về bản chất hòa bình của giảo lý Đức Phật. Trong khi nhiều vị thần quan trọng trong số các vị thần linh của Ấn độ, tạc trên đá nay vẽ hình màu, được tiêu biểu với nhiều sắc diện khác nhau, thì Đức Phật vẫn luôn luôn ngự trị cao cả như một hiện thân của Hòa bình và chỉ Hòa bình mà thôi. Bất kỳ quý vị du lịch ở đâu, từ Trung Ấn chí Nhật Bản, Đức Phật luôn luôn được biểu trung dưới hình thái thanh bình và siêu thoát.

Có lẽ điều này có liên quan đến hoàn cảnh xã hội trong đó Đức Phật đã sống và thuyết giao. Tập Mahabharata và Ramayan, hai bộ Thánh điển vĩ đại khác của Ấn độ, chứa đựng chiến tranh và xung đột, cùng những chọn lựa tàn khốc con người phải chịu như một phần của bối cảnh từ đấy những hệ thống đạo đức và triết học được thành hình. Đức Phật không trực tiếp vướng vào bất cứ một chiến cuộc lớn lao nào mặc dù Ngài sinh ra trong một hoàng tộc. Những cuộc khủng hoảng và thử thách mà Ngài đã đương đầu và vượt qua phần nào sâu sắc hơn, căn để hơn, cũng như những vấn đề của hòa bình thường vẫn nan giải hơn là những vấn đề của chiến tranh vậy.

Đức Phật lãnh đạo cuộc tranh đấu cho lý trí chống lại mê tín, Niềm tin chống lại giáo điều, đạo đức và tâm linh chống lại lễ tục, Đức Phật đã thành công trong những cuộc đấu tranh vô hình này là nhờ niềm tin vững vàng bất diệt của Ngài vào thái độ hòa bình đối với những vấn đề của cuộc sống. Toàn thể nhân cách Ngài vật lý, tinh thần và tâm linh chính là hiện thân của Hòa bình.

Đức Phật không hiểu lộ sự gớm ghiếc, kinh tởm hay giận dữ nào khi đối xử với những chúng sinh ti tiện nhất, với công việc thấp hèn nhất. Người ta đọc rất ít yếu tố chiến tranh và xung đột quân đội trong đời sống và giáo lý Phật. Nhưng những truyền thuyết và câu chuyện về những việc làm của Ngài thì đầy dẫy những biến cố trong đó hiện diện đủ loài chúng sinh thấp hèn nhất, và thuật lại cách Đức Phật đã cứu chúng bằng từ bi, nhẫn nhục, khoan hồng ra sao. Hòa bình và thái độ hòa bình hầu như đã là từ ngữ thông dụng để chỉ tất cả đức tính của một tàm hồn đã giấc tỉnh.

Giáo lý Đức Phật dạy chúng ta rằng tình yêu là một cái gì còn hơn sự vắng bóng hận thù, hạnh phúc không chỉ là sự vắng bóng khổ đau, và hành động vốn là tích cực hơn sự chấm dứt tình trạng bất động. Hòa bình, cũng thế, là một cái gì còn hơn

sự chấm dứt chiến tranh xung đột. Đức Phật không ngừng dạy ta qua gương mẫu và giáo lý rằng bước trên đường Bát chánh để khắc phụ khổ đau và đạt Niết bàn có nghĩa là một hành động tích cực chứ không phải chỉ là một sự bất động tiêu cực. Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tiến, chánh niệm, chánh định bát chánh đạo là những bước tích cực diễn tả quá trình cố gắng hữu thức để đạt đến mục tiêu cao nhất.

Tôi muốn chấm dứt lời phát biểu bằng cách đọc ra đây một vài lời trích từ một trong những bài giảng của Đức Phật, nó diễn tả một cách thần tình thái độ của Ngài đối với vấn đề giải quyết mọi tranh chấp trong tinh thần hòa bình. Khi những vị Tỳ khưu của Kosambi đến xin Phật chỉ giáo cách chấmdứt những bất hòa đang xảy ra trong đoàn thể Tăng chúng, Đức Phật đã dạy : « Nếu Tăng chúng tuyên bố tái lập sự hòa thuận chứ không xét đến vấn đề đã gây tranh chấp, thì sựhòa bình ấy chỉ có trên đanh từ mà thôi. Nhưng nếu tăng chúng, sau khi đã cứu xét vấn đề một cách tường tận, rồi quyết định tuyên bố tối lập hòa bình thì sự hòa bình ấy được thiết lập trong tinh thần lẫn trên danh từ. Chỉ có hòa bình được tái lập trong tinh thần và trên danh nghĩa mới đúng đắn và hợp lý. »

Một lần nữa tôi xin cảm ơn Thượng Tọa tiến sĩ Minh Châu đã cho tôi sự may mắn hôm nay là được dự phần vào ngày lễ Đản Sanh của Đức Phật.

K.L. DALAL

II. QUAN ĐIỂM CỦA VĂN HÓA PHÁP QUỐC, TIÊU BIỂU CHO Ý THỨC TÂY PHƯƠNG, ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ HÒA BÌNH PHẬT GIÁO.

Đối với tôi thật là một vinh hạnh lớn lao và khó khăn khi cung hiến dự phần khiêm tốn vào sự kỷ niệm ngày lễ trang trọng của Đức Phật. Những gì tôi biết về Phật giáo trước khi đến nước Việt Nam thì thực ra không thể ngang tầm mức những điều tôi có thể thu nhận được trong vài tháng lưu trú gần đây ở Việt Nam. Bao nhiêu cuốn sách đã gợi dẫn cho tôi sự giàu sang phong phú của tinh thần Phật Giáo, thực ra những quyển sách ấy chỉ có ý nghĩa và giá trị lúc tôi tiếp xúc thẳng với dân tộc Việt Nam, một dân tộc đáng được khâm phục.

Sự lễ độ vô hạn, tinh thần khoan dung và hiếu hòa, sự trầm mặc cao cả mà nhiều người Việt Nam đã mang trong tâm hồn, dù bao nhiêu biến động thăng trầm của thời đại giặc giã này, đối với tôi, tỏ lộ như là một dấu hiệu của nền Văn minh vô hạn mà Phật giáo đã có khả năng làm đơm hoa trên dãy đất này.

Xuyên qua những thi sĩ, những tiểu thuyết giá, những nhà đạo đức, con người Tây phương tìm cách để tự hiểu mình, nhưng thường khi sự soi chiếu của bản thân đối với tự thân lại phải chịu bế tắc bưng bít. Trái lại, đối với con người theo Phật giáo, sự làm chủ tự thân hoàn toàn không phải là một sự ích kỷ của thông thức, mà lại là nguyên lý của một tặng phẩm quảng đại gởi cho toàn thể nhân loại. Montaigne, Voltaire (xin

cử ra những vị vĩ đại nhất thôi) đã từng nhận ra giá trị tối thượng mà tinh thần Phật giáo có thể biểu trưng cho thế giới tây phương: đó chính là sự từ bi quảng đại toàn diện mà loài người vẫn cảm thấy thiếu thốn. Vì đòi hỏi sự chuyên tánh nội tại của con người, Phật giáo, tự nơi nền tảng căn bản, bản tính Phật giáo vẫn muốn có tính cách giáo dục và chính sự hiện hữu của Viện Đại Học các Ngài là dấu hiệu chứng tỏ điều ấy. Nền giáo dục ấy hoàn toàn không có hình thức trang điểm đơn giản hoặc một phương tiện thăng tiến những tín đồ trên bình diện xã hội, nền giáo dục ấy chỉ có mục đích trường cửu là nhân tính hóa con người. Theo Pao Tcheng thì trong cõi Trời Đâu Suất, Đức Phật đã từng thuyết: «Ta muốn xuất sinh lại giữa loài người để dạy dỗ họ». Sứ mạng của Ngài hoàn toàn không phải là chỉ đem lại một tiếng nói bí ẩn nào, mà nói một cách rất nhân bản với những con người để giúp họ vượt qua thân phận làm người của họ. Qua lời giảng huấn được đặt nền tảng trên một minh kiến về sự hiện hữu, Đức Phật đã muốn tận diệt những thống khổ của con người để mang hòa binh lại cho tất cả những sinh thể. Chính tinh thần văn hóa này, trong ý nghĩa sâu sắc nhất của danh từ, cũng là tinh thần của nhiều Văn hóa Tây phương, cho nên chúng ta có thể qua lại từ tư tưởng của một Pascal hoặc của Montaigne đi đến tư tưởng của Phật giáo một cách hoàn toàn tự nhiên thoải mái. Nhưng tinh thần lưu động Phật giáo đối với tôi hơi khác với tinh thần nhà văn Tây phương dù nhà văn ấy có cao minh hiền triết đi nữa. Bài học mà Đức Phật đã dạy chúng ta luôn luôn cò tính cách cộng đồng lời dạy của đức Phật luôn luôn vượt qua biên giới chính trị và hoặc ý thức hệ mà tâm trí bạc nhược của người thiết lập và củng cố. Kính trọng sắc thái đặc biệt của mỗi quốc gia mà Phật giáo đã khai phá, Phật giáo đã mang đến những quốc gia ấy ý nghĩa của nền nhân bản đại đồng vượt qua cả thể chế độc tri sơ khai và hiện đại. Qua tinh thần ấy Phật giáo đã có khả năng

thể hiện những gì mà một nền văn hóa có tinh cách nhân tính luôn luôn mong muôn thể hiện và tiếc thay không bao giờ có thể đạt đến được. Hơn thế nữa, nền văn hóa mà các Ngài hiện là những người chủ xướng phát huy và đại diện cho Việt Nam, nền văn hóa ấy đã đạt được nền tảng trên một đạo pháp mà rất ít nhà minh triết tây phương có khả năng chủ trì : đó là ý chí giải phóng con người ra ngoài những nô lệ vật chất và tâm linh, ý chí ấy cần phải thể hiện không bạo động và bằng tinh thần khoan dung và rộng rãi nhất để đưa con người tiến tới sự tịch lặng cao cả nhất bằng khuyến dụ chứ không bằng sự cưỡng ép bạo lực, đó chinh là một sự chiến đấu ngoại lệ mà phương tiện không làm bại loại cứu cánh và lại biểu hiệu cứu cánh một cách trọn vẹn.

Thế giới tân tiến ngày nay đã phô trương tất cả những sự quyến rũ của sự giàu sang tài sản vật chất với một cường độ huyễn hoặc mà sự tiến bộ cơ khí nhà khoa học đã làm nẩy nở lan tràn, những điều cần phải làm chứng tích cho su tăng tiến của con người thì lại trở thành dấu hiệu và lý do của tính cách phi nhân đạo, từ đó sự chiến đấu giữa thực tại ảo hoặc và chân lý đã trở thành gian nan hơn nữa. Nhưng ở đâu sự phát minh của con người tăng cường những dụng cụtàn sát thì ở đó Phật giáo, với sự cường tráng trong niềm tin xác quyết của mình, với tính cách nhân đạo qua lòng khoan dung của mình,với sự khiêm tốn qua tinh thần nhân tính của mình, Phật giáo xuất hiện như một công cụ ưu việt để vượt qua những trận xung đột chiến tranh và đưa dẫn con người, không phải đến một hoàng kim thời đại cổ kính hoặc mộng tưởng, mà đưa dần con người đến một nền hòa bình khả dĩ chấp nhận thời đại tính để cung phụng cho niềm tịch lạc sắp tới. Từ lúc đức Phật Đản sanh cách đây 25 thế kỷ cho đến nay tinh thần Phật giáo vẫn có khả năng làm chất men cho Văn minh, cho thời đại tính và cho tương lai và những trận tuyến hoàn toàn có tính cách tâm linh mà Đạo Phật đã dẫn đạo và

đang dẫn đạo, đối với tôi, đó mới chính là những trận truyến mà tất cả của nền văn hóa cần phải lưu dẫn.

Cái tinh thần làm sinh động Phật giáo chính là tinh thần mà tất cả con người văn hóa cần phải thủ đắc, mục đích mà Phật giáo hướng tới chính là mục đích mà tất cả chân nhân cần phải hướng tới, đó mới chính là sự giải phóng của con người để thiết lập nền hòa bình có tính cách phổ biến đại đồng.

P. GARREAU

«Chính những lời nói im lặng nhất mới mang lại bão tố.

Chính những tư tưởng hiện đến trên bước chân của bồ câu mới có thể điều động thế giới »

NIETZSCHE

(Die stillsten Worte sind es, welche den Sturm bringen. GedankeD, die mit Taubenfüssen kommen, lenken die Welt)

DOSTOIEVSKY Hồi Ký Về Chốn Địa Ngục Trần Gian

Lời mở đầu

Dostoievsky xuất hiện ở đoạn cuối của Tư tưởng số 2 về vấn đề Hòa bình không phải là một ngẫu nhiên mà là mội chủ đích: Chúng tôi muốn đóng góp vào Chân lý Hòa bình, Sự sống động của Nhân tánh Hòa bình qua «Hồi ký về chốn địa ngục trần gian » của Dostoievsky. Tập hồi ký này không nói gì đến Hòa bình cả nhưng chỉ trình bày những sự thật phũ phàng có liên hệ với căn nguyên của mọi hòa bình tâm linh vá siêu hình trong một trại tù. Nicolas Berdieff nói «Dostoievsky đã nhận thấy rằng những phương thuốc xưa không còn hiệu nghiệm đối với những căn bệnh tâm linh của tâm hôn hiện đại» (L‘ Esprit (le Dostoievsky, trang 64) và công nhận rằng « Chính chúng ta là can phạm sát nhân, mặc dầu trước luật hình và dư luận chúng ta vẫn trong trắng, vìgiết người không cần phải gươm đao mà chỉ cần tư tưởng thầm lặng cố sát» (trang 110). Cái tư tưởng thầm lặng cố sát ấy chính là nguồn gốc của chiến tranh tâm lý ngày nay. Đó là tư tưởng bênh hoạn sống ngày qua ngày với thành kiến, với truyền thống không hề thắc mắc, không bao giờ biết đặt câu hỏi.

Tập hồi ký về chốn địa ngục trần gian nhấn mạnh vào thành kiến của nhân loại đối với những thiên tài thích sống với cô đơn. Một thành kiến đi từ chỗ bỏ rơi khinh khi đi tới chỗ đọa đày tàn nhẫn.

Thiên tài sống với trầm tư và sáng tác cho nên thành kiến cho rằng họ đã « sống bên cạnh cuộc đời » vi không biết « sớm vác ô đi tối vác về »

Thiên tài sống với «cô đơn như cá trong nước » (theo lời Schopenhauer) cho nên thành kiến cho rằng họ đã «sống bên lề xã hội» vì họ không thích sống chung với sự bất trung tính của cái « người ta » (theo danh từ Heidegger).

Thiên tài sống với Nhân tánh cho nên con người xã hội làm sao hiểu nổi, nên khép hắn vào tội « sống ngoài vùng pháp luật» và cư xử hắn như trộm cướp.

Và nhà tù hay địa ngục trần gian là nơi thiên tài thườnq được phép sống với cô đơn và sáng tác. Nhân vật trong truyện (chính là tác giả) đã sống với cô đơn trong thực tại rùng rợn của nhà tù, đấy nhữnq sự thật trắng trợn, khủng khiếp. Khi được phóng thích, mặc dầu được sống trong bầu không khí «tự do»nhưng hắn lại thấy khó thở vì «sự bất trung tính» của xã hội đầy đạo đức giả, cho nên hắn đãâm thầm chết không ai biết, chỉ để lại độc nhất một mối luyến tiếc trong lòng một cô bé ngây thơ mười tuổi.

Đoạn đầu của tác phẩm (lời giời thiệu) chính là tiếng nói cuối cùng của tác giả nhắn lại rằng chỉ có cô đơn mới đem lại hòa bình tâm linh với trầm tư và sáng tác.

Tập hồi ký này viết sau khi Dostoievsky vừa mới ở tù ra và con người cũ trong người ông đã chết, Dostoievsky đã viết cho người anh : «Nhân cách của tôi sẽ biến mất, chỉ còn lại những ghi chép của một kẻ vô danh » Những tư tưởng cách mạng dân chủ tự do xưa của ông không còn và ông chủ trương trở về căn nguyên (Enracinement) mà Pierre Pascal đã trình bày trong lời mỏ đầu của bản dịch bằng Pháp ngữ như sau: «Chủ

trương ông lá « sự trở về căn nguyên » nhưng không từ bỏ tiến bộ, cải cách, vay mượn văn minh Tây phương, nói tóm lại không trở lui nhưng phải biết công nhận và trọng dụng gia tài của dân tộc tính».

Tinh thần trở về Căn nguyên với Việt Tính trong giai đoạn hướng về cách mệnh nội tâm của Viện Đại học Vạn Hạnh đã có một tiền bối xa xăm ở nơi Dostoievsky.

NGÔ TRỌNG ANH

I PHẦN GIỚI THIỆU

(Đoạn đầu của hồi ký)

Rất sâu trong nội địa Tây Bá Lợi Á, giữa những cánhđồng cỏ hoang hay giữa núi rừng rậm rạp, người ta thấy rải rác mọc lên một vài thị trấn nhỏ với một hai ngàn dân cư, với những căn nhà gỗ siêu vẹo và hai cái nhà thờ, một ở giữa thị trấn một ở khu nghĩa trang. Những thị trấn này giống những thôn làng lớn thuộc vùng ngoại ô Moscou hơn là những tỉnh lỵ. Ủy viên cảnh sát, bang tá và tiểu công chức mọi ngành không bao giờ thiếu. Công việc nhà nước ở Tây Bá Lợi Á nói chung tuy xa ánh mặt trời nhưng không đến nỗi tê cóng. Dân tình chất phác, thuần hậu ; tập tục cổ kính, vững chãi. Những công chức tạo thành phần quí phái ở đây hoặc là dân Tây Bá Lợi Á kỳ cựu, hoặc là dân Nga, phần đông đến từ những đô thị lớn như Saint Pétersbourg hay Moscou. Họ bị lôi cuốn bởi lương bổng cao, phụ cấp di chuyên lớn và viễn ảnh tươi sáng trong tương lai. Trong số những kẻ sau này, những kẻ khôn ngoan, những kẻ biết giải quyết vấn đề nhân sinh, đều bằng

lòng mọc rễ ở đây và họ đã gặt hái được những kết quả xứng đáng. Trái lại những kẻ nhẹ dạ, những kẻ vụng về không biết sống chẳng bao lâu sẽ cảm thấy chán ngấy xứ này và tự hỏi với bao tiếc hận : « Quỉ sứ nào đã dẫn mình tới đây ? » Họ bất nhẫn chờ cho hết ba năm công vụ, và cuốn gói khỏi Tây Bá Lợi Á trong lòng không ngớt dè bỉu ngay sau khi nhận được lệnh thuyên chuyển. Họ đã nhầm to; vì xét về nhiều phương diện, ngoài phương diện nghề nghiệp, người ta có thể nói rằng Tây Bá Lợi Á là một vùng đất an lạc. Khí hậu tốt. Nhiều cửa hiệu lớn, hiếu khách. Các thiếu nữ tươi mát như hoa, công dung ngôn hạnh rất đôi vẹn toàn. Con mồi chạy dong phố di kiếm phường săn. Rượu chảy như suối. Trứng cá muối rất ngon. Mùa màng ở một vài nơi một ăn mười lăm. Tóm lại. đó là một mảnh đất lành. Người ta chỉ cần biết khai thác, ở Tây Bá Lợi Á, người ta thạo nghề khai thác lắm.

Chính tại một trong những thị trấn vui tươi, tự mãn, với đám dân cư hiền hòa mà kỷ niệm không bao giờ mờ phai trong trí tôi ngày nay, tôi đã gặp Alexandre Petrovitch Goriant- chikov, cựu quí tộc và chủ nông trại ở Nga. tù khổ sai hạng hai (1) vì tội giết vợ. Được phóng thích sau mười năm tù tội (2), hắn âm thầm định cư tại K... Lẽ ra hắn phải lưu trú tại một tổng lân cận, nhưng hắn chọn K...và sinh sống bằng nghềgỏ Đầu trẻ. Những ông thầy thuộc loại này không hiếm và rất được trọng vọng tại Tây Bá Lợi Á. Họ thường dạy Pháp văn, một ngôn ngữ rất cần thiết để đi vào đời, nhưng nếu thiếu họ.

1. Tù khô sai Nga chia làm ba hạng :

a) khổ sai trong hầm mỏ

b) khô sai trong pháo lũy

c) khô sai trong xưởng máy

(2) « Hồi ký về chốn Bịa Ngục Trần Gian» tiểu thnyết hóa kinh

nghiệm tù dày của Dostoievsky. Alexandre Petrovitch Goriantclukov.

Nhưng ông chỉ bị tù 4 năm, từ 1850 đến 1854, và vì lý do chính tri.

Alexandre Petrovitch lần đầu tiên tại nhà Ivan Ivanytch Gvozdikov, một công chức già, nổi tiếng thanh liêm và hiếu khách, cha của năm thiếu nữ đầy hứa hẹn, Alexandre Petrovitch đến đây các cô bé này một tuần bốn buổi, với ba mươi kopeck - bạc một giờ. Giáng điệu của hắn khiến tôi chú ý. Đó là một người dàn ông nhỏ nhắn, gầy ốm xanh xao và hãy còn trẻ - khoảng ba mươi lăm tuổi là cùng. Hắn luôn luôn mặc âu phục chỉnh tề. Nếu bạn nói với hắn, hắn sẽ chú mục nhìn bạn không chớp mắt, lắng nghe từng lời bạn nói một cách hết sức lễ độ, ưu tư, như thể câu hỏi của bạn đặt ra một vấn đề nan giải hay chực khám phá một điều bí ẩn gì nơi hắn ; sau cùng, hắn trả lời bằng một vài câu ngắn, gọn nhưng cân nhắc từng chữ một khiến cho bạn tự nhiên cảm thấy khó chịu và chỉ mong câu chuyện sớm chấm dứt. Tôi hỏi ngay Ivan Ivanytch về hắn và được biết hắn rất đứng đắn- nếu không ông cụ đã chẳng dám giao con gái cho hắn dậy nhưng hắn sống ẩn khuất, mọi rợ một cách khủng khiếp. Học thức rộng, đọc sách nhiều, hắn lẩn tránh tất cả mọi người và ít nói đến nỗi khó mà nói chuyện dằng dai với hắn được. Một vài người quả quyết rằng hắn điên, nhưng họ cũng phải nhận rằng đó không phải là một nhược điểm trầm trọng lắm. Những kẻcó tai mắt trong thị trấn tỏ ra niềm nở đối với Alexandre Petrovitch : một đôi khi hắn có thể rất hữu ích ; thảo một tờ đơn thỉnh nguyện chẳng hạn. Người ta phỏng đoán có lẽ hắn thuộc giòng dõi quí phái, con ông cháu cha bên Nga, nhưng người ta cũng biết rằng từ khi bị tù đày, hắn đã cắt đứt mọi liên lạc với họ hàng - tóm lại, hắn muốn một mình cam chịu đắng cay. Tuy nhiên ai cũng rõ chuyện hắn : hắn đã giết vợ ngay sau năm chung sống đầu tiên vì ghen tuông, và sau đó tự nộp mình cho nhà chức trách, nhờ vậy tội bắn được giảm

vậy, con người kỳ khôi này nhất định chôn mình trong một xó và chỉ ra ngoài khi phải đi dậy học.

Thoạt tiên, tôi chẳng mấy quan tâm đến hắn, nhưng khônghiểu tại sao, dần dần hắn khiến tôi chú ý. Có một cái gì bí ẩn trong con người hắn. Nói chuvện với hắn quả là một việc khó khăn. Dĩ nhiên hắn trả lời tất cả những câu hỏi của tôi và hình như còn coi việc đó là một bổn phận thiêng liêng nữa ; nhưng cung cách hắn trả lời khiến tôi cảm thấy ngại ngùng bứt rứt không muốn hỏi thêm nữa; vả lại, sau những câu chuyện như thế người ta thấy khuôn mặt hắn toát ra một vẻ mệt mỏi, đau đớn. Tôi còn nhớ rõ vào một buổi chiều mùa hạ, chúng tôi cùng dời nhà Ivan Ivanytch. Đột nhiên, tôi mời hắn ghé lại nhà tôi để hút một điếu thuốc chơi. Tôi không thể nào diễn tả nổi nỗi kinh sợ phản chiếu trong ánh mắt hắn. Bối rối, hắn lẩm bẩm những câu nói không liên lạc gì, rồi thình lình trừng mắt nhìn tôi, cặp mắt ngập oán thù, đoạn bỏ chạy sang ngả dối diện. Tôi đứnglại, chưng hửng. Từ đó trởđi mỗi lần gặp tôi, hắn nhìn trộm một cách sự hãi. Nhưng tôi không chịu dừng tại đó; có một cái gì lôi cuốn về phía Goriantctnko và, hơn một tháng sau, tự nhiên tôi lại nhà hắn; hành dộng đó, tôi xin thú thực, chướng và lố bịch. Hắn ở tận cuối lỉnh, tại nhà một bà cụ già. Bà cụ này có một cô con gái đau phổi đáng thương, mẹ của một đứa con hoang, một cô bé chừng mười tuổi, xinh xắn, luôn luôn tươi cười. Lúc lôi bước vào phòng, Alexandre Petrovilch đang ngồi cạnh cô bé và dậy nó đọc. Khi nhận ra tôi, hắn bối rối như bị bắt quả tang, đứng phắt dậy và trừng trừng nhìn tôi. Sau cùng, chúng tôi ngồi xuống. Cặp mắt hắn theo tôi tia nhìn của tôi không chớp làm như hắn linh cảm thấy có những âm mưu mờ ám trong tôi. Tôi tin rằng sự nghi kỵ của hắn đã đi đến chỗ bệnh hoạn. Hắn giận dữ nhìn thẳng vào mặt tôi như muốn nói: «Bao giờ mi mới chịu xéo đi cho?» Tôi bắt đầu nói với hắn về thị trấn chúng tôi đang ở, về những tin tức thời sự

trong ngày; hắn giữ yên lặng, thỉnh thoảng gượng cười. Tôi có cảm tưởng hắn không biết gì về những tin tức mà ai ai cũng biết, tệ hơn nữa, hắn chẳng buồn lưu tâm tới. Tôi nói tiếp về miền chúng tôi, về những nhu cầu địa phương; hắn lẳng lặng nghe và nhìn thẳng vào mặt tôi bằng một cái nhìn trân trối, lạ lùng đến nỗi cuối cùng tôi cảm thấy hối tiếc vì những điều đã nói. Tuy nhiên, chút nữa tôi lay động được hắn bằng cách cho hắn mượn những cuốn sách và tạp chí tôi mới lãnh ở bưu điện về, chưa đọc. Hắn liếc nhìn một cách thèm thuồng, nhưng dằn lòng được ngay, từ chối, lấy cớ là không có thì giờ. Sau cùng tôi ra về và khi đã ra đến ngoài đường rồi, tôi cảm thấy nhẹ nhõm như vừa trút được một gánh nặng. Tôi cảm thấy xấu hổ, vô lý vì đã quấy nhiễu một người mà mục dích duy nhất là chạy trốn mọi người xa chừng nàoday chừng ấy. Nhưng chuyện đã lỡ rồi. Tôi đề ý thấy hắn chỉ có một hai cuốn sách : người ta đã nhầm khi cho rằng hắn đọc rất nhiều. Tuy nhiên một hai lần đi xe qua cửa nhà hắn vào lúc nửa khuya, tôi nhận thấy có ánh đèn nơi cửa sổ. Hắn làm gì mà thức thâu đêm vậy? Hay là hắn viết? Và nếu bắn viết, hắn viết gì vậy?

Tôi có việc phải đi vắng khoảng ba tháng. Khi tôi trở về, lúc ấy đang vào giữa mùa đông, tôi hay tin Alexandre Petrovitch không còn nữa. Hắn đã chết trong mùa thu, trong một nỗi cô đơn hoàn toàn. Hắn không cho mời thầy thuốc lấy một lần. Người ta hầu như đã quên hắn. Phòng hắn ở hãy còn để trống. Tôi vội đến thăm mụ chủ nhà để hỏi dò về công việc của người quá cố và xem hắn có viết lách gì không. Sau khi nhận tấm giấy 20 Kopeck, mụ mang ra cho tôi một giỏ đày giấy và thú thực rằng mụ đã đốt đi hai tập. Đó là một mụ già khó tính, ít nói. Mụ không cho tôi biết thêm điều gì mới mẻ về người khách trọ quá cố của mụ. Theo lời mụ, hắn hầu như không bao giờ làm gì cả và có khi ở không cả tháng không rờ tới sách vở,bút mục. Ngược lại, nhiều đêm hắn thức

trắng, đi đi lại lại trong phòng, chìm đắm trong suy tưởng hay nói lớn một mình. Hắn rất yêu Katia, cháu mụ, nhất là từ khi hắn biết tên cô bé. Hàng năm, vào ngày lễ thánh Catherine, hắn nhờ nhà thờ đọc kinh cầu nguyện cho linh hồn một người nào đó, mang tên Katia (1). Hắn không chịu nổi khách khứa và chỉ ra ngoài khi phải đi dâv học, ngay cả mụ hắn cũng nhìn nhìn một cách bực dọc, nghi kỵ khi mỗi tuần một lần mụ vào dọn dẹp trong phòng hắn ; trong suốt ba năm ở trọ, hắn hầu như không nói với mụ một lần. Tôi hỏi Katia cô bé có nhớ thầy không. Cô bé nhìn tôi không đáp doạn quay mặt vào tường và khóc nức nở. Vậy ra, người đàn ông này dù sao cũng biết làm cho người ta yêu mình đấy chứ !

Tôi mang chồng giấy về nhà và để ra cả một ngày đểđọc. Ba phần tư là giấy lộn hay bài tập củahọc trò. Cuối cùng tôi tìm thấy một tập vở dày, phủ đầy những giòng chữ rất đẹp như bỏ dở, và có lẽ bỏ quên bởi chính tác giả. Đó là câu chuyện mười năm trong tù của Alexandre Petrovitch. Trong câu chuyện bất toàn này, thỉnh thoảng lại chen vào những đoạn văn lấy từ truyện khác, một vài hồi niệm lạ lùng, kinh khủng viết tràn lan xuống giấy như thể tác giả bị thúc đẩy bởi một cơn dày vò quằn quại nào đó. Tôi đọc đi đọc lại những đoạn này, và tin rằng có lẽ tác giả viết trong một trạng thái điên loạn. Nhưng những hồi ức về nhà tù, những « cảnh tượng của chốn Địa Ngục Trần Gian » như Alexandre Petrovitch đã gọi ở một vài đoạn trong bản thảo không phải là không có giá trị. Tôi bị lôi cuốn bởi một thế giới hoàn toàn mới mẻ, lạ lùng, một vài sự kiện kỳ dị, một vái nhận xét: độc đáo về một lớp người bỏ đi, và tôi đọc một cách say mê, thích thú. Dĩ nhiên, tôi có thể lầm lẫn vềgiá trị tác phẩm. Hôm nay tôi thử trích ra đây vài chương, phần phán xét xin dành cho độc giả...

(1) Tên thân mật vắn tắt của Catherine

2. RA KHỎILAO TÙ

(Đoạn cuối của hồi ký)

Tất cả những chuyện đó xảy ra vào năm cuối cùng của tôi ở nhà tù. Năm cuối cùng này, nhất là những ngày cuối năm in sâu vào tâm trí tôi-chẳng kém gì năm thứ nhất. Nhưng nói lên những chi tiết làm gì, vô ích. Tôi chỉ xin nói rằng mặc dầu bứt rứt muốn ra khỏi nhà tù ngay, năm cuối cùng vẫn là năm dễ chịu nhất trong những năm tôi bị cầm tù. Trước hết, tôi có nhiều bạn bè trong đám tù nhân. Họ đều coi tôi như một người chính trực. Rất nhiều người thành thực quí mến và tận tình giúp đỡ tôi. Người lính «công binh» khóc khi tiễn tôi và một người bạn ra khỏi nhà tù; và sau đó tuy đã được phóng thích chúng tôi vẫn phải nằm một tháng trong một công thự trên thị trấn, gần như ngày nào hắn cũng đến với mục đích duy nhất là được nhìn chúng tôi thêm lần nữa. Tuy nhiên, có trời hiểu tại sao có vài kẻ lòng dạ sắt đá nhất định không chịu hé răng nói với tôi một lời. Hình như có một hàng rào ngăn cách chúng tôi !

Trong khoảng thời gian cuối cùng này, tôi được hưởng nhiều đặc ân nhất so với những năm trước. Trong số những sĩ quan hiện đang phục vụ trên thị trấn, tôi nhận ra nhiều người quen biết và cả bạn học cũ. Tôi giao thiệp lại với họ. Nhờ những người ấy, tôi nhận được nhiều tiền hơn, có thể viết thư về cho gia đình và có sách đọc. Đã từ lâu lắm tôi không được đọc một cuốn sách nào, và khó có thể tưởng tượng được những ấn tượng và những cảm xúc lạ lùng mà cuốn sách đầu tiên-

một tờ tạp chí ; mang lại cho tôi. Tôi còn nhớ bắt đầu đọc từ buổi tối hôm đó, sau khi trại giam đã khóa cửa» và tiếp tục suốt đếm cho đến tảng sáng hôm sau. Hình như đó là bức thông điệp từ một thế giới khác gửi đến cho tôi; quãng đời quá khứ

hiện ra trước mắt tôi với tất cả sắc mầu, và qua những điều đã đọc, tôi cố gắng đoán xem tôi lạc hậu đến đâu, và ở ngoài kia, người ta đã sống nhiều thế nào cuộc đời trong đó không có tôi. Người ta xúc động vì những điều gì? những vấn đề nào dã được đặt ra? Tôi nghiền ngẫm từng chữ, phân tích từng dòng, và tôi có khám phá những huyền bi, những ẩn dụ của quá khứ ; tôi tìm dấu vết của những người xưa, những người thời tôi đã từng làm rung động bao tâm hồn. Và tôi buồn bã xiết bao khi phải thú nhận rằng tôi đãxa lạ với cuộc sống hiện tại biết chừng nào ! Tôi, một phần tử bị cô lập, một kẻ bỏ đi của xã hội ! Tôi phải làm quen lại với mọi sự, phải tìmhiểu thế hệ mới Tôi đọc ngấu nghiến một bài báo ký tên một người quen, một người đã từng thân thiết với tôi... Nhưng cũng có nhiều tên tuổi mới chói sáng, nhiều mặt mới bước lên văn đàn ; tôi rất muốn quen biết họ, nhưng tôi thất vọng ngay vì có ít sách và lại khó kiếm sách đọc. Ngày trước, thời tên thiếu tá cũ, mang sách vào nhà tù là cả một cuộc mạo hiểm. Trong trường hợp bị lục soát người ta sẽ không ngớt gay gắt bạn bằng những câu hỏi như thế này : « Mày lấy sách này ở đâu ra? Tòng phạm với mày là những thằng nào? »... Làm sao tôi có thể trả lời được tất cả những câu hỏi đó? Bởi thế tôi sống không sách vở, miễn cưỡng quay vàolòng mình, và day dứt không ngừng vì những vấn đề tự mình đặt ra không phương giải đáp ! Nhưng tất cả những điều ấy không bút mực nào diễn tả được !...

Vì tôi đến nhà tù vào mùa dông, nên tôi cũng sẽ được phóng thích vào mùa đông, đúng ngày tôi bị cằm tù ! Với bao bứt rứt tôi chờ đợi mùa đông tới, với bao hân hoan tôi thấy lá nhuộm vàng trên những cây và có bắt đầu khô cháy ngoài đồng hoang ! Nhưng đây rồi mùa hè đã hết, gió thu rên rỉ và những bông tuyết đầu tiên quay cuồng, tơi tả... Mùa đông sau bao nhiêu chờ đợi, đã đến !... Viễn tượng bát ngát của tự do khiến rạo rực, nôn nao. Nhưng, điều lạ lùng là, thời gian

càng trôi qua, càng gần đến ngày, tôi càng trở nên bình thản. Trong những ngày cuối cùng, tôi kinh ngạc tôi, tôi tự trách tôi lãnh đạm, tôi tưởng mình là gỗ đá vô tri. Rất nhiều tù nhân khi gặp tôi ngoài sân trong giờ nghỉ, lại nói chuyện và mừng cho tôi :

• Anh sắp được tự do rồi, Alexandre Pfctrovitch ! chẳng bao lâu nữa anh sẽ di, bỏ chúng tôi ở lại. Chúng tôi, những kẻ khốn nạn!

• Anh cũng vậy, Martynov, sắp đến lượt anh rồi còn gì ! tôi đáp.

• Tôi hả ? Ồ không, tôi còn phải kéo cầy bảy năm nữa !

Và hắn thở dài, đứng đừng lại, mơ màng nhìn về xa vắng như nhìn về phía tươnglai...

Vâng, nhiều người thành thật, vui vẻ mừng cho tôi. Tôi có cảm tưởng rằng tất cả đều trở nên thân ái đối với tôi, chắc hẳn mọi người cũng đã cảm thấy tôi không còn thuộc về họ nữa và họ sẵn sàng từ biệt tôi. K... ezinski, một thanh niên quí phái Ba Lan, hiền lành và trầm lắng, cũng thích đi dạo trong sân vào những giờ nghỉ ngơi như tôi. Ông ta cho rằng không khí trong lành và cử động có lợi cho sức khỏe, bù cho những đêm ngột ngạt trong phòng giam. Ông ta vừa mỉm cười vừa nói với tôi trong một cuộc đi dạo :

• Tôi nóng ruột cho ngày ông lên đường. Tới ngày đó, tôi biết rằng tôi chỉ còn đúng một năm nữa !...

Tôi xin nói qua rằng, vì sự thiếu thốn trường kỳ, vì khuynh hướng mơ mộng, tự do đối với chúng tôi, nhìn từ nhà tù, tự do hơn tự do thực, tự do hơn cả tựdo có trong thực tế. Tù nhân có một ý niệm quá đang về tự do, và đó là điều rất đặc biệt, rất tự nhiên nơi bất cứ một tù nhân nào. Một tên hầu rách rưới của sĩ quan đối với chúng tôi cũng như thể một ông hoàng, như

một mẫu người lý tưởng, chỉ vì hắn muốn đi đâu tùy ý, không xiềng, không xích, không có lính canh chừng, không có mái đầu cạo nhẵn. (1)

Buổi chiều trước ngày cuối cùng, tôi đi dạo lần chót dọc theo hàng dài quanh trại trong bóng hoàng hôn. Đã biết bao nhiêu ngàn lần tôi đi dọc theo hàng cọc này ? Kia, sau trại, nơi mà trong suốt năm đầu tiên ở nhà tù, tôi thường đi ngơ ngẩn một mình, trong hất hủi, cô dơn và tuyệt vọng. Tôi còn nhớ tôi thường đếm xem còn có bao nhiêu ngàn ngày trước mặt. Chúa ơi ! đã quá xa rồi thời kỳ đó ! Đây, trong xó này, nơi con chim ưng của chúng tôi sống trong cảnh cầm tù ; đây, nơi Petrov thường đến gặp tôi. Cho đến bây giờ hắn không rời tôi nữa; hắn chạy lại, và hình như đoán được ýnghĩ của tôi, hắn lằng lặng đi bên cạnh, lòng thầm ngạc nhiên. Lặng lẽ, tôi từ biệt những cây đà vuông đen đủi của hàng rào trại giam. Sao trong những ngày đầu tiên ấy, trông chúng khó thương thế nhỉ ? Những cây đà ấy chắchẳn bây giờ cũng đã rí đi hơn trước, song tôi khống thể nhận ra sự thay đổi nọ. Và biết bao trai tráng bị chôn vùi sâu những bức tường này, bao nhiêu sức lực siêu quần bị tiêuhao nơi đây ! Vâng, phải nói với tất cả sự thực rằng : tất cả những tù nhân là kẻ phi thường. Có lẽ họ là những kẻ dũng mãnh nhất, tài ba nhất của dân tôc ta. Nhưng những năug lực siêu quần của họ đã bị tiêu hủy một cách vô ích, vô lý, vô vọng. Ai là kẻ chịu trách nhiệm ?.

Vâng, ai là kẻ chịu trách nhiệm ?

Sáng mờ đất hôm sau, trước khi tù nhân đi làm tạp dịch, tôi đi lần lượt các phòng để từ giã tất cả mọi người. Nhiều ban tay thô cứng, chai đá thân thiện chìa ra cho tôi. Nhưng

¹Tù nhân Nga thời đó bị hớt từng mãng đầu chứ không bị cạo trọc. Dostoievsky bị cạo nửa đầu phía trước, nửa ria mép vàtất cả râu cằm

những kẻ xiết tay tôi như bạn không được bao nhiêu. Những người khác hiểu rằng chẳng mấy chốc tôi sẽ trở thành một người khác. Họ biết rằng tôi có nhiều chỗ quen biết trên thị trấn và từ nhà tù, tôi sẽ đi thẳng đến nơi các « quan lớn » và ngồi chung với các ông lớn như một kẻ ngang hàng. Họ đều hiểu thế, và mặc dầu họ xiết tay tôi một cách thân ái, họ không tiễn biệt tôi như tiễn biệt một người bạn, nhưng như một « ông ». Một vài kẻ quay đi và khăng khăng không nhận lời chào của tôi. Một vài kẻ còn nhìn tôi với cặp mắt ngút oán hờn.

Trống dục, tất cả đều đi làm và tôi ở nhà một mình. Souchilov, sáng nay dậy sớm nhất, đang lo pha trà cho tôi trước khi di. Tội nghiệp Souchilov ! hắn khóc ròng khi tôi cho hắn những bộ quần áo tù, vài chiếc chemise, sợi đai da và chút ít tiền.

• Không phải vì những thứ này, không phải vi những thứ này !... hắn nghẹn ngào qua nước mắt, cố mím chặt đôi môi run... Tôi, ông hiểu, tôi mất ông, Alexandre Petrovitch ; không có ông tôi biết làm gì ở đây ?

Tôi từ biệt Akim Akimytch.

• Chẳng bao lâu sẽ đến lượt anh, tôi nói.

• Tôi còn phải ở lại đây lâu, lâu lắm ! ông ta vừa thì thầm vừa xiết chặt tay tôi.

Tôi choàng tay qua cổ Akim Akimytch và chúng tôi hôn nhau.

Mười phút sau khi các tù nhân ra khỏi trại, tôi và người bạn cùng đến nhà tù một lượt với tôi rời khỏi lao xá để không bao giờ trở lại. Chúng tôi đến thẳng lò rèn để chặt xiềng, nhưng không có lính canh chừng nữa, chỉ có một viên hạ sĩ đi theo. Những tù nhân chặt giây xích của chúng tôi trong xưởng công binh. Chờ cho người ta chặt xích cho người bạn xong, tôi lại

gần cái đe. Những tù nhân bảo tôi xây lưng lại, nắm lấy chân tôi, đặt lên đe... Họ ra công làm cho thật khéo léo. Người chánh lò rèn ra lệnh :

• Cái đinh tán, trước hết hãy xoay cối đinh tán! Giữ nó như vậy nhé, được rồi! ... Nào, bây giờ cho xin một nhát búa coi !

Xiềng xích rơi xuống đất. Tôi lượm lên... Tôi muốn cầm nó trong tay, nhìn một lần cuối. Tôi rất đỗi ngạc nhiên vì không cảm thấy nó nơi chân nữa.

• Thôi... đội ơn Thượng-đế ! đội ơn Thượng-đế ! những tù nhân nói bằng một giọng cộc cằn, giật giọng, nhưng trong giọng nói của họ, tôi thoảng thấy một dấu vui mừng.

Vâng, đội ơn Thượng Đế ! Tự do ! một cuộc sống mới đang chờ đợi, một cuộc hồi sinh giữa những kẻ đã chết!... Ôi, giây phút tuyệt vời !,..

DOSTOIEVSKY

(Dịch giả : NGUYỄN HỮU HIỆU)

Mục Lục

MỤC LỤC

• Khả Tính của Phật Giáo Trang

Đối Với Vấn Đề Hòa Bình

của T.T. Thích Minh Châu 3

• Hòa Bình Đầu Tiên

Trong Thế Giới Cuối Cùng

Của g.s. Ngô Trọng Anh 15

• Tinh Thần Hòa Bình Trong Phật Giáo

của gs. Mai Thọ Truyền 41

• Sứ Mệnh Của Con Người Trí Thức Trong

Hoàn Cảnh Việt Nam Và Thế Giới Hiện Nay

của T.T. Thích Minh Châu 45

• Đức Phật Hiện Thân Hòa Bình

của Đ.Đ. Khantipalo 59

• Đồng Thanh Tương ứng với Khả Tính

của Phật Giáo trong Vấn Đề Hòa Bình

của K.L. Dalal 75

và của p. Garreau 78

• Dostoievsky

Hồi Ký Về Chốn Địa Ngục Trần Gian

do Nguyễn Hữu Hiệu dịch 85

Ý NGHĨA HÌNH BÌA

Hình bìa do họa sĩ Paul Reps vẽ theo nét vẽ trắng đen sumije của nghệ thuật Phật giáo Thiền tông; họa sĩ Paul Reps là một nghệ sĩ Tây phương, tín đồ Phật giáo Thiền tông, ông đã từng tu thiền trong nhiều năm trời và từng dịch những tác phẩm Thiền Nhật và Tàu ra tiếng Anh. Lời chú thích của Paul Reps trong bức tranh «Drinking a bowl of green tea I stopped the war (Khi uống một chén trà xanh thì tôi đã chấm dứt chiến tranh) đã nói lên hết tương quan mật thiết giữa Đạo Phật và Đời Sống, giữa Tu Tịnh và Diệu Dụng, giữa Nội Tâm và Ngoại Giới. Người Đông phương coi việc uống trà như một nghệ thuật tu tâm dưỡng tính ; uống trà cho «tâm bình» mà «tâm bình» thì «thế giới mới bình », uống trà là để cho ý thức được thức tỉnh một cách sâu thẳm thâm trầm, mà ý thức có được thức tỉnh một cách trầm mặc thì những xung đột ở nội tâm và ngoại giới mới không xuất hiện nữa. Chiến tranh chỉ là sự phát hiện ngoại tại của sự xung đột trong tâm thức con người ; chỉ khi nào tâm thức con người được thay đổi lại một cách toàn triệt thì hòa bình mới hiện đến và đó mới là nền hòa bình thực sự đúng nghĩa

Những Tác Phẩm do

TU THƯVIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

đã xuất bản trong năm nay :

1. Trước Sự Nô Lệ Của Con Người

của T.T. Thích Minh Châu

2. Kinh Lời Vàng

do T.T. Thích Minh Châu dịch

3. Ngũ Lục

của Thượng Sĩ Huệ Trung

do Trúc Thiên dịch

4. Tư Tưởng Phật Giáo Đại Thừa

của Kimura Taiken

do T.T. Thích Quảng Độ Dịch

CHƯƠNG TRÌNH DỰ ĐỊNH CỦA TẠP CHÍ TƯ TƯỞNG BỘ MỚI

Đã phát hành :

• Số 1, ngày 1 tháng 6, 1969,

Hiện Tượng Học của Husserl

do giáo sư Phạm Công Thiện phụ trách

• Số 2, ngày 1 tháng 7, 1969

Khả Tính của Phật Giáo

trong Vấn Đề Hòa Binh

do giáo sư Ngô Trọng Anh phụ trách

Sẽ phát hành :

• Số 3, ngày 1 tháng 8, 1969:

Những Vấn Đề của Xã Hội Học và Chính Trị Học

do giáo sư Tôn Thất Thiện phụ trách

• Số 4, ngáy 1 tháng 9, 1969:

Những Vấn Đề của Giáo Dục Việt Nam

và Giáo Dục Quốc Tế

do giáo sư Dương Thiệu Tông phụ trách

• Số 5, ngày 1 tháng 10, 1969:

Những Vấn Đề Quan Trọng

trong Tư Tưởng Heidcgger

do giáo sư Lê Tôn Nghiêm phụ trách

• Số 6, ngày 1 tháng 11, 1969:

Những Vấn Đề Phân Tích Cớ Cấu

trong Tư Tưởng Lévi-Strauss

do giáo sư Bửu Lịch phụ trách

• Số 7, ngày 1 tháng 12, 1969 :

Những Vấn Đề Thần Học Thiên Chúa Giáo trong

Tư Tưởng Karl Barth, Đultmann và Paul Tillich

do giáo sư Thích Nguyên Tánh phụ trách

In tại ĐĂNGQUANG 734A Phan thanh Giản - Saigon Giá 40$00

Giấy phép số 852/BTT/BC