Lối Vào Nhân Minh Học

Lời Nói Đầu

THÍCH THIỆN SIÊU

L Ố I V À O

NHÂN MINH HỌC

(LUẬN LÝ HỌC PHẬT GIÁO)

VIỆN NGHIÊN CỨU PHẬT HỌC VIỆT NAM

ẤN HÀNH - 1994

LỜI NÓI ĐẦU

Người ta ai cũng có suy nghĩ. Đã có suy nghĩ tức là đã có lý luận, dù lý luận âm thầm với tự chính mình. Nhưng lý luận mà không có luận lý thì dễ đưa đến sai lầm, tri kiến điên đảo. Đem tri kiến điên đảo ra lý luận với người không có luận lý, thì chắc chắn sẽ là ông nói gà, bà nói vịt, cuối cùng chẳng biết con chi.

Do đó có luận lý học Tam đoạn luận, có Nhân minh luận, có Biện chứng pháp (cũng gọi Dịch hóa pháp) ra đời. Nhưng theo Tam đoạn luận là luận lý hình thức, A luôn luôn là A, chứ không thể là phi A. Theo Biện chứng pháp chú trọng nội dung, A là A, nhưng đồng thời cũng là phi A, phi phi A … Còn Nhân minh luận thì gồm cả hai lối trên đó, vì Nhân minh được thiết lập trên hiện lượng trí, tỷ lượng trí. Nếu biết từ Nhân minh tiến lên Biện chứng Trung quán, thì ta sẽ có được hiện lượng vô phân biệt trí, nhìn thực tại đúng như thực, siêu việt tư duy nhị biên đối đãi.

Nhân minh luận là môn luận lý học cổ xưa của Ấn Độ, đến thế kỷ V-VI Tây lịch, các luận sư Phật giáo mới cải biến hoàn chỉnh và sử dụng nó một cách rộng rãi trong việc lập ngôn, tạo luận, nên mặc nhiên Nhân minh học đã trở thành môn học của Phật giáo.

Nhưng tạo luận để làm gì? Mục đích tu Phật là

cốt thực hành Phật hạnh, chuyển mê khai ngộ, chứng nhập Phật trí, chứ đâu phải để biện luận cho giỏi, lý lẽ cho hay, hỏi có ích gì ?

Để giải thích điều này, ta hãy đọc lại đoạn văn sau đây trong Phương Tiện Tâm Luận của ngài Long Thọ: “Không nên tạo luận. Hễ tạo luận thì dễ sinh ra lòng sân hận, kiêu căng, phóng dật, nhiễu loạn mình, nhiễu loạn người, chỉ trích cái xấu của người khác, khoe khoang cái hay của mình. Nếu muốn lợi mình, lợi người thì hàng Thánh đệ tử nên bỏ sự tranh luận thì tốt hơn ?

Đáp : Không ! Thánh đệ tử tạo luận không phải vì hơn thua, lợi dưỡng hay vì danh vọng, mà chỉ muốn làm rõ các tướng thiện ác, đúng sai. Đời nếu không có luận thì sự mê loạn tràn lan, bị cuồng hoặc bởi sự xảo biện của tà trí, mà khởi sinh các nghiệp ác bất thiện, phải chịu quả báo luân hồi trong các cõi ác. Nếu tạo luận, thời có thể tự phân biệt được các tướng thiện ác, đúng sai, không còn bị người tà kiến làm mê hoặc, chướng ngại nữa”.

Theo tinh thần đó, tôi soạn tập Lối vào Nhân minh học (Luận lý học Phật giáo) này để giúp cho người học Phật, trước hết là Tăng Ni sinh các Học viên Phật giáo Việt Nam, các trường trung cấp Phật học khắp cả nước làm tài liệu tham khảo. Mong rằng, nó sẽ được xem như đức Phật đã dạy: “Pháp của Ta nói cũng giống như chiếc bè để đưa qua sông, khi lên bờ rồi thì sẽ phải bỏ lại”.

Tập Nhân minh này cũng vậy, nó chỉ là chiếc bè mỏng mảnh, chỉ có thể giúp những ai chưa được qua đến bờ hoặc chưa lên được bè gỗ. Ai đã lên được bè gỗ hoặc đã bước lên bờ rồi thì nó không còn cần thiết nữa.

Vả lại, nếu nắm vững mục đích ngôn thuyết là để đạt đến vô ngôn thuyết, thì ngôn thuyết luôn luôn vẫn có lợi ích. Và nếu có được thái độ ngôn luận đối đáp giữa Tỳ-kheo Na-tiên và Vua Di-lan-đà dưới đây, thì ngại gì mà không ngôn thuyết tranh biện.

Một hôm vua Di-lan-đà thưa với Tỳ-kheo Na-tiên :

– Bạch Đại đức, Trẫm muốn hầu chuyện với Đại đức về những điểm khó hiểu trong kinh điển và về những đạo lý khác, chẳng hay Tôn ý có doãn hứa cho chăng ?

– Tâu Đại vương, nếu Đại vương đứng trên tư thế của một Hiền giả mà nói chuyện thì bần đạo xin vui lòng đối đáp. Còn nếu Đại vương đứng trên tư thế của một vương giả mà nói chuyện thì bần đạo sẽ không có gì để đối đáp hết.

– Đứng trên tư thế của một Hiền giả mà nói chuyện là thế nào ?

-- Tâu Đại vương, Hiền giả trong khi nói chuyện thì tự quán xét lấy mình lại vừa soi sáng cho người đối thoại một cách nhiệt thành. Trong câu chuyện dù đối phương viện dẫn những lý lẽ hoặc đúng hoặc không đúng, hoặc cao hoặc thấp, Hiền giả vẫn giữ thái độ bình tĩnh, cởi mở, chứ không bao giờ có ý chê bai hay buồn giận, không hề lấy việc thắng bại làm điều, và tự biết rằng trong đó ai đúng ai sai rõ ràng. Nếu gặp một đối phương già dặn, có tài hùng biện, Hiền giả cũng không vì thế mà tìm cách cản ngăn áp đảo, xua đuổi kẻ kia, hoặc dùng ảo thuật luận lý trói mở gàn bướng, mơ hồ

để thủ thắng cho kỳ được. Tâu Đại vương đó là cách nói chuyện của Hiền giả.

– Còn đứng trên tư thế của một vương giả để nói chuyện là thế nào ?

--Tâu Đại vương, kẻ vương giả trong khi nói chuyện thường hay có tâm lý dùng uy quyền áp đảo đối phương, buộc đối phương phải chấp nhận quan điểm của mình. Nếu đối phương bất tuân, dám phát biểu ý kiến đối nghịch, thì liền tìm cách bắt tội, hình phạt để khỏi mất thể diện của một người có uy quyền, bất chấp lẽ phải và công bằng. Quyền uy mà các vương giả thường sử dụng đã tiêm nhiễm lâu ngày thành thói quen, nên không thể chịu đựng cho một ai xâm phạm lấn lướt bất cứ trường hợp nào. Các vương giả luôn luôn bị ám ảnh bởi lòng tự cao tự đại, có quyền uy nên khó mà nhận ra sự hơn kém trong lý lẽ của mỗi bên để làm sáng tỏ nội dung câu chuyện đang thảo luận. Chính cái thái độ trịch thượng, một chiều đó, đã làm bít lối đối thoại công minh giữa đôi bên. Tâu Đại vương, đó là cách nói chuyện của vương giả

Vua Di-lan-đà chấp nhận ngay thái độ đối thoại của một Hiền giả như Tỳ-kheo Na-tiên vừa trình bày Vua liền nêu câu hỏi :

– Bạch Đại đức, vậy Trẫm xin hỏi một câu.

– Đại vương hỏi đi.

– Trẫm đã hỏi rồi.

– Bần đạo đã đáp rồi.

– Đại đức đáp thế nào ?

– Đại vương hỏi thế nào ?

– Trẫm không hỏi gì hết.

– Bần đạo không đáp gì hết.

Không hỏi mà hỏi, hỏi mà không hỏi, không đáp mà đáp, đáp mà không đáp; đó là cách hỏi đáp, tranh biện không bị điều động bởi ngã chấp hẹp hòi của người muốn tranh luận để cầu đạt đến chân lý vô ngôn.

Tranh luận như vậy, há không phải là điều lợi ích lắm ư ?

Song, sách này đúng như tên gọi, mới chỉ là lối vào cho ai mới tìm học Nhân minh. Nếu muốn đi sâu hơn, xin cố gắng tìm đọc sách “Giới Thiệu Nhân Minh Học” của Pháp sư Thích Trí Độ, là bậc ân sư của chúng tôi, đã từng dày công xây dựng cho chúng tôi có được một nền tảng vững chắc về Phật học, trong đó có Nhân minh học, từ những năm 1935 … Đọc sách này, chẳng những mở rộng thêm sự hiểu biết về Nhân minh, mà còn biết thêm được về môn luận lý học và Biện chứng pháp của Tây phương, như sách đã có đề cập. Sách “Giới Thiệu Nhân Minh Học” đã được trường Cơ bản Phật học tỉnh Hà Tây xuất bản tháng 9 năm 1992.

Sau cùng tôi cũng phụ lục “Nhân minh tổng luận” của cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám đã đăng trong tạp chí Viên Âm xuất bản 1939 tại Huế để giúp làm cho Nhân minh được dễ hiểu dễ nhớ hơn.

Từ Đàm 1993

THÍCH THIỆN SIÊU

Danh Nghĩa Nhân Minh

DANH NGHĨA NHÂN MINH

Nhân minh là một trong Ngũ minh học, Ngũ minh là năm môn học bao gồm tất cả mọi vấn đề mà người Ấn Độ xưa rất chú trọng. Phật giáo cũng rất chú trọng Ngũ minh. Như trong Luận Du-gìa-sư-địa cuốn 38 nói: “Các Bồ-tát khi cầu chánh pháp, nên cầu ở đâu ? Nên cầu ở Ngũ minh”.

Thứ nhất : Nội minh - Nghiên cứu giáo nghĩa của Tôn giáo mình. Đối với người Phật tử là nghiên cứu giáo nghĩa của đức Phật.

Thứ hai : Nhân minh - Nghiên cứu phương thức luận lý, tức luận lý học.

Thứ ba : Thanh minh - Nghiên cứu ngôn ngữ, văn tự, cú pháp, tức ngữ học.

Thứ tư : Y phương minh - Tức y học.

Thứ năm : Công xảo minh - Nghiên cứu công nghệ, kỹ thuật, khoa học.

Nhân minh học là môn học về phương thức lý luận. Nhưng sao không gọi là Luận lý học mà lại gọi Nhân minh học ? Đó là vì các lẽ sau :

(1) Nhân, trước hết là nguyên nhân, lý do của sự vật, là điều cốt lõi được chú trọng nghiên cứu phát minh

của môn học này. Thông hiểu minh bạch về nguyên nhân, lý do ấy, nên gọi là Nhân minh. Nhưng thật thể của nhân có hai là sanh nhân và liễu nhân.

Sanh nhân là như hạt lúa làm nhân trực tiếp sanh cây lúa, hạt lúa là sanh nhân của cây lúa. Liễu nhân là như cây lúa ở trong bóng tối, nhờ ánh sáng chiếu đến mà cây lúa được hiện rõ ra. Ánh sáng là liễu nhân của cây lúa.

Trong Nhân minh học do ngôn luận chặt chẽ, xác đáng của người lập luận làm nguyên nhân trực tiếp mới phát sinh trí hiểu biết của người nghe. Như vậy ngôn luận của người lập luận là sanh nhân của trí người nghe. Do trí của người nghe làm nguyên nhân gián tiếp để hiểu rõ được lý nghĩa của người lập luận. Như vậy, trí của người nghe là liễu nhân làm cho ngôn luận của người lập được sáng tỏ. Nếu không có ngôn luận của người lập luận để làm nhân trực tiếp phát sinh ra trí của người nghe, và nếu không có trí của người nghe làm nhân gián tiếp để hiểu rõ nghĩa lý của người lập luận, thì việc lý luận không thành, và Nhân minh cũng không có. Như thế sanh nhân và liễu nhân là cốt lõi. Minh đạt được sanh nhân và liễu nhân ấy thì gọi là Nhân minh. Sanh nhân thuộc của người lập luận; Liễu nhân thuộc của người nghe.

Sanh nhân lại chia ra có ba là : trí sanh nhân, nghĩa sanh nhân, ngôn sanh nhân. Nhờ trí nắm bắt được nghĩa nên trí là sanh nhân của nghĩa. Nhờ nghĩa mà hình dung

ra ngôn luận, nên nghĩa là sanh nhân của ngôn luận. Nhờ ngôn luận của người lập làm phát sanh ra trí của người nghe. Vậy ngôn luận của người lập là sanh nhân của trí người nghe. Trong đây ngôn sanh nhân mới là sanh nhân chính, trực tiếp làm phát sinh ra trí của người nghe, còn trí sanh nhân, nghĩa sanh nhân chỉ là sanh nhân phụ, gián tiếp.

Liễu nhân lại chia ra có ba là : ngôn liễu nhân, nghĩa liễu nhân, trí liễu nhân. Nhờ ngôn luận trình bày về nghĩa lý mà liễu giải được nghĩa lý. Vậy ngôn luận là liễu nhân của nghĩa. Nghĩa làm rõ trí, nhờ nghĩa làm phát sinh ra trí. Vậy nghĩa là liễu nhân của trí. Nhờ trí mới hiểu liễu được ngôn luận của người lập. Vậy trí người nghe là liễu nhân của ngôn luận của người lập. Trong đây trí liễu nhân mới là liễu nhân chính, trực tiếp liễu trí ngôn luận của người lập, còn nghĩa liễu nhân, ngôn liễu nhân chỉ là liễu nhân phụ, gián tiếp.

Sanh nhân - Trí sanh nhân

(phía người lập) - Nghĩa sanh nhân

- Ngôn sanh nhân

Hai

nhân - Ngôn liễu nhân

Liễu nhân - Nghĩa liễu nhân

(phía người nghe) - Trí liễu nhân

(2) Nhân, chỉ cho ngôn luận của người lập có thể làm nhân phát sinh ra trí của người nghe. Trong ngôn luận đó có bao gồm Trí và Nghĩa. Minh, chỉ cho minh trí của người nghe được phát sanh do ngôn luận của người

lập. Trong minh trí đó có bao gồm Ngôn và Nghĩa. Như thế ngôn luận là nhân của Minh trí, nên gọi là Nhân minh.

(3) Nhân là chỉ cho Trí. Nhờ có trí làm nhân mà chiếu liễu được Ngôn và Nghĩa, hoặc Nhân là chỉ cho Ngôn và Nghĩa. Nhờ Ngôn và Nghĩa làm nhân mà phát sanh ra trí chiếu liễu. Như thế chính Nhân tự nó có khả năng làm sáng tỏ lập trường, hay chủ trương của đôi bên tranh luận. Vậy Nhân tức là Minh, nên gọi là Nhân minh.

(4) Sanh nhân gọi là Nhân, Liễu nhân gọi là Minh. Nhân gồm có đủ ba đặc tánh (xem trong sách) có khả năng làm phát sinh minh trí, minh trí có khả năng chiếu liễu tôn nghĩa của người lập. Như thế Nhân và minh hợp lại gọi là Nhân minh.

Trong bốn nghĩa trên, nghĩa thứ nhất là chủ yếu.

Chủ Đích Của Nhân Minh

CHỦ ĐÍCH CỦA NHÂN MINH

Tất cả luận lý đều nhằm mục đích tự ngộ và ngộ tha. Tam đoạn luận của Aristote là pháp thức suy tư, chú trọng ở chỗ đúng sai của tư duy suy lý, lấy nguyên lý chung đã được hiểu rõ diễn dịch suy định để hiểu đến bộ phận riêng, mục đích là tự ngộ. Còn Nhân minh là luận thức biện luận, chú ý ở chỗ đúng sai của biện luận nhằm mục đích ngộ tha. Muốn ngộ tha phải nhờ đến biện luận, nhưng nếu biện luận không có phép tắc thì chỉ tạo ra sự hiểu biết sai lầm cho người nghe, chứ không thể ngộ tha được. Do mục đích ngộ tha đó, Nhân minh rất chú trọng chỗ đúng sai trong pháp biện luận Lập và Phá.

Theo Nhân minh, người lập luận là nêu ra chủ trương để tranh luận với người khác, nên sự đúng sai không phải chỉ do mình quyết định mà còn do người đối luận và người làm chứng quyết định. Thế nên, muốn lập luận trước phải dùng Hiện lượng trí và Tỷ lượng trí để hiểu rõ sự lý, hiểu rõ nguyên nhân kết quả và hiểu rõ cách dùng từ, pháp lập luận, nghĩa là trước phải có trí tự ngộ rồi sau mới lập luận để ngộ tha. Nếu trước không tự ngộ thì khó có thể đạt được mục đích ngộ tha. Trí hiện lượng và trí tỷ lượng là hai khả năng hiểu biết vừa trực tiếp vừa kinh nghiệm suy lý, vừa cảm tính vừa lý

Khởi Nguyên Của Nhân Minh

tính. Luận lý Nhân minh được xây dựng trên trí hiện lượng và trí tỷ lượng nên có thể đưa người nghe đi xa, hiểu thấu chỗ đích thực của sự vật, chứ không bị cuộc hạn trong suy lý trừu tượng như Tam đoạn luận hay Biện chứng pháp Tây phương, như Jaspers, triết gia Đức hiện đại đã nhận định : “Biện chứng pháp của Hégel là một thứ Biện chứng pháp của tư duy, còn Biện chứng pháp của Đông phương là Biện chứng pháp của kinh nghiệm thực hiện”.

KHỞI NGUYÊN CỦA NHÂN MINH

Về tinh thần Nhân minh thì đã có tại Ấn Độ từ rất sớm. Trước hết ta phải nói đến kinh Phật. Tuy đức Phật không đề cập đến luận lý nhưng trong cách thuyết giáo của Ngài rất có tính luận lý. Nếu Nhân minh có ba chi tác pháp là tôn, nhân, dụ; thì ta cũng tìm thấy ba chi đó trong cách thuyết pháp của đức Phật. Thường khi nói đến một pháp gì đức Phật đều có nói rõ nguyên nhân và chứng minh bằng những ví dụ cụ thể qua các sự kiện cụ thể trước mắt, nên những lời của đức Phật dạy rất rõ ràng thực tế.

Trong Kinh Bộ Tăng Chi (bản 1988, tập một, trang 223) đức Phật đã chỉ cách thảo luận như sau : “Với sự tranh luận, một người có thể biết được là có khả năng

nói chuyện (kaccha) hay không có khả năng ? Nếu người nào khi được hỏi một câu, không trả lời một cách dứt khoát một câu hỏi cần phải trả lời dứt khoát; không trả lời một cách phân tích một câu hỏi cần phải trả lời một cách phân tích; không trả lời một câu hỏi ngược lại một câu hỏi cần phải trả lời với một câu hỏi ngược lại; không có gạt qua một bên một câu hỏi cần phải gạt qua một bên; một người như vậy, không có khả năng để thảo luận. Nếu người nào trả lời một cách dứt khoát một câu hỏi cần phải trả lời một cách dứt khoát; trả lời phân tích một câu hỏi cần phải trả lời một cách phân tích; trả lời một câu hỏi ngược lại một câu hỏi cần phải trả lời với một câu hỏi ngược lại; gạt qua một bên một câu hỏi cần phải gạt qua một bên; một người như vậy, có khả năng để thảo luận.

Nếu một người khi được hỏi một câu không xác nhận là đúng hay không đúng, không xác nhận là một giả thuyết, không xác nhận là quan điểm của một bậc trí, không xác nhận là sở hành thường làm; mà người ấy vẫn trả lời; người như vậy, không có khả năng thảo luận. Ngược lại là người có khả năng thảo luận.

Nếu một người khi được hỏi một câu, tránh câu hỏi ấy với một câu hỏi khác, hướng câu chuyện ra ngoài, bày tỏ sự phẫn nộ, sân hận, bất mãn, người như vậy, không có khả năng thảo luận. Ngược lại là người có khả năng thảo luận.

Nếu một người khi được hỏi một câu, lại mắng

chưởi, đánh đập, nhạo báng, chụp lấy chỗ sơ hở; người như vậy, không có khả năng thảo luận. Ngược lại là người có khả năng thảo luận”.

Bốn cách trả lời trong Kinh Bộ Tăng Chi trên cũng được ghi lại trong kinh Trường A-hàm, Kinh Giải Thâm Mật, Luận Đại Trí Độ, Luận Du-già, Luận Tỳ-bà-sa, Luận Câu-xá.

Nói cách vắn tắt, bốn cách trả lời này là :

1. Nhất hướng ký (hay quyết định đáp) tức trả lời một cách dứt khoát.2. Phân biệt ký (hay giải nghĩa đáp) tức trả lời một cách có phân tích rõ ràng.3.Phản vấn ký (hay phản chất đáp) tức trả lời bằng cách hỏi ngược lại người hỏi.4. Xả trí ký (hay trí đáp) tức trả lời bằng cách im lặng, gạt qua một bên những vấn đề trừu tượng vô bổ. Và như bài kệ trong Kinh Lăng Nghiêm dưới đây càng cho thấy rõ tính cách Nhân minh trong kinh Phật :

Chơn tánh hữu vi không,

Duyên sanh cố như huyễn.

Vô vi vô khởi diệt,

Bất thật như không hoa.

Phân tích bài kệ này, ta sẽ có được hai tỷ lượng với đầy đủ tam chi tác pháp.

1. Tôn : Chơn tánh hữu vi không.

(Đúng theo thật tánh, các pháp

hữu vi là không thật có).

2. Nhân : Duyên sanh cố. (Vì do duyênsanh).

3. Dụ : Như huyễn. (Ví như trò huyễn thuật).

1. Tôn : Chơn tánh, vô vi bất thật.

(Đúng theo thật tánh, các pháp vô vi là không thật)

2. Nhân: Vô khởi diệt cố. (Vì không có tướng sanh và diệt).

3. Dụ : Như không hoa. (Như hoa đốm giữa hư không).

Còn nói đến khởi nguyên trực tiếp của luận lý học cổ Ấn Độ, trước hết phải kể đến phái Di-mạn-tác (Mimansa), phái Thắng Luận (Vaisesika), và nhất là phái Chánh Lý (Nyaya) thuộc trong sáu phái triết học của Ấn Độ. Phái Chánh Lý là phái chú trọng luận lý học, và đã chỉnh đốn môn luận lý thành hệ thống, nên có có thể làm đại biểu cho Cổ Nhân minh học.

Kế đó là Bồ-tát Mã Minh, Long Thọ, Di-Lặc, Vô Trước, Thế Thân đều có luận lý học, và cũng thuộc Cổ Nhân minh.

Văn Hiến Nhân Minh

VĂN HIẾN NHÂN MINH

Có nhiều sách về Nhân minh, đó là :

– Kinh Chánh Lý (Nyaya-sutra) do A. Kaspada (cũng có tên là Gotama, và học giả Trung Quốc dịch là Túc Mục), sống ở thế kỷ thứ ba trước Tây lịch hoặc ở thế kỷ đầu Tây lịch trước tác, và các sách chú giải về kinh này.

– Hồi Tránh Luận, một cuốn, của Bồ-tát Long Thọ (Nagarjuna) khoảng cuối thế kỷ thứ hai Tây lịch, trước tác.

– Du-Già-Sư-Địa Luận cuốn 15 của Di-Lặc (khoảng đầu thế kỷ thứ V).

– Hiển Dương Thánh Giáo Luận cuốn 10 của Vô Trước. (Khoảng đầu thế kỷ thứ V).

– A-Tỳ-Đạt-Ma Tạp Luận cuốn 16 của Vô Trước và An Huệ.

– Như Thật Luận, một cuốn, của Thế Thân (khoảng đầu thế kỷ thứ V). (Ngài Thế Thân có viết ba bộ luận về Nhân minh nữa là Luận Quỷ, Luận Thức, Luận Tâm, nhưng chưa được dịch sang Hán Văn).

– Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận bản, một cuốn

Các Luận Thức Nhân Minh

của Bồ-tát Trần Na. (Tức Đại Vức Long, đệ tử của ngài Thế Thân).

– Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận, một cuốn của Thương-kiết-la-chủ (Thiên Chủ, là đệ tử của ngài Trần Na).

– Và các bản Sớ giải các sách Nhân minh luận nói trên.

CÁC LUẬN THỨC NHÂN MINH

A. TÚC MỤC trong kinh Chánh Lý (Nyaya) chủ trương luận thức năm đoạn và chín cú nhân.

A1. LUẬN THỨC NĂM ĐOẠN. Như lập :

– Tôn (định đề) : Socrate phải chết.

– Nhân (lý do) : Vì ông ta là người.

– Đại tiền đề : Người nào cũng phải chết

– Tiểu tiền đề : Socrate là người.

– Đoán án : Vậy Socrate phải chết.

Hoặc cũng gọi là luận thức năm phần (ngũ phần tác pháp). Như lập :

– Tôn : Âm thanh là vô thường

– Nhân : Vì do tác động mà có

– Dụ : Như cái bình.

– Hiệp : Bình do tác động mà có, bình là vô thường, âm thanh do tác động mà có, âm thanh cũng vô thường.

– Kết : Nên biết âm thanh là vô thường

A2. CHÍN CÚ NHÂN

Nhân là lý do, luận cứ, dùng để chứng minh cho định đề (tức tôn sở lập) khiến đối phương thừa nhận định đề của mình đưa ra. Nhân có vai trò quan trọng như thế, nên nếu nhân đúng thì định đề đưa ra mới đúng và mới thuyết phục đối phương thừa nhận. Nếu nhân sai thì định đề đưa ra không đứng vững, và không thuyết phục được đối phương thừa nhận.

– Do đâu mà biết nhân đúng hay sai ?

– Do nhân có quan hệ hay không quan hệ (có mặt) nơi toàn bộ những gì đồng phẩm tính với tôn, hay những thứ gì khác phẩm tính với tôn; hoặc chỉ quan hệ nơi một bộ phận những thứ gì đồng phẩm tính với tôn, hay nơi một bộ phận những thứ gì khác phẩm tính với tôn, mà biết được nhân đó đúng (chánh nhân) hay sai (tợ nhân). Có chín trường hợp dưới đây (chín cú nhân) chỉ rõ nhân đúng và nhân sai.

1. Đồng phẩm có, dị phẩm cũng có

Những gì có phẩm tính đồng với tôn, thì gọi là tôn đồng phẩm, gọi tắt là đồng phẩm (cũng gọi là đồng pháp khi chỉ vào vật cụ thể có cùng phẩm tính với tôn và cũng

được gọi là đồng dụ khi lấy vật ấy làm ví dụ). Còn những gì không có phẩm tính đồng với tôn thì gọi là tôn dị phẩm, gọi tắt là dị phẩm. (Cũng gọi là dị pháp, khi chỉ vào vật cụ thể không đồng phẩm tính với tôn và cũng gọi là dị dụ khi lấy vật ấy làm ví dụ). Đồng dụ hợp lực với nhân để chứng minh tôn về mặt thuận. Dị dụ ngược lại với nhân để chứng minh tôn về mặt nghịch (phản chứng).

Đồng phẩm có, dị phẩm cũng có, là cái nhân chẳng những có phẩm tính đồng với tôn đồng phẩm (đồng dụ) mà cũng có phẩm tính đồng với tôn dị phẩm (dị dụ). Như lập :

– Tôn: Con người sẽ phải chết (sở lập pháp, tôn sở lập).

– Nhân: Vì là vật đang tồn tại (năng lập pháp, nhân năng lập).

– Đồng dụ: Như con vật

– Dị dụ: Như hư không, như kim cương.

Cái nhân “vật đang tồn tại” không những quan hệ với đồng dụ như con vật, mà đồng thời cũng quan hệ với dị dụ như hư không, như kim cương. Vì con vật và hư không, kim cương đều là vật đang tồn tại. Phạm vi cái nhân “vật đang tồn tại” này quá rộng, trùm cả đồng phẩm và dị phẩm, nên không thể biết chắc vì lý do là “vật đang tồn tại” như con vật mà con người sẽ phải chết, hay vì là “vật đang tồn tại” như hư không, kim cương, mà con người sẽ không phải chết ? Nên cái nhân này là nhân bất định. Xem biểu đồ :

2. Đồng phẩm có, dị phẩm không có

Nhân này có quan hệ với toàn bộ những gì đồng phẩm tính với tôn, và tuyệt đối không quan hệ với toàn bộ những gì khác phẩm tính với tôn. Như vậy là cái nhân đúng (chánh nhân) đủ khả năng để chứng minh cho tôn sở lập được đứng vững, khiến đối phương phải chấp nhận chứ không thể bác bỏ. Như lập :

– Tôn : Con người sẽ phải chết.

– Nhân : Vì có sống vậy.

– Đồng dụ : Như con vật

– Dị dụ : Như kim cương

Lấy lý do (nhân) “vì có sống” để chứng minh cho con người sẽ phải chết là điều rất chí lý. Hễ đã có sống tức phải có chết, không ai sống mà không chết cả. Còn nếu không chết tức là vì không có sống. Như vậy, cái nhân “vì có sống” chỉ có tính cách quan hệ giới hạn ở những gì có chết như con người, như con vật v. v… chứ không lan qua những gì không chết như kim cương v.v… vì thế đây là cái nhân đúng. Xem đồ biểu :

3. Đồng phẩm có, dị phẩm cũng có cũng không

Đúng lý cái nhân không được quan hệ với dị phẩm dù chỉ quan hệ với một bộ phận, nhưng ở đây cái nhân nầy chẳng những có quan hệ với toàn bộ những gì có phẩm tính đồng với tôn, mà cũng có quan hệ với một bộ phận những gì khác phẩm tính với tôn, nên nó trở thành cái nhân bất định (tợ nhân) vì dùng nhân này làm lý do để thành lập tôn cũng được, mà dùng nhân nầy để phủ nhận tôn đó cũng được. Như lập:

– Tôn : Con người sẽ phải chết

– Nhân : Vì có hình thể

– Đồng dụ : Như loài vật.

– Dị dụ : Như kim cương, như hư không.

Con người, loài vật và kim cương đều có hình thể, nhưng con người và loài vật đều phải chết, còn kim cương thì không chết. Vậy lý do vì có hình thể như loài vật mà con người sẽ phải chết hay vì có hình thể như kim cương mà con người sẽ không phải chết ? Hai đàng đều không thể xác định được. Nhân này không đúng, phạm lỗi bất định. Xem đồ biểu :

4. Đồng phẩm không, dị phẩm có

Đúng lý cái nhân phải quan hệ với đồng phẩm,

không quan hệ với dị phẩm, nhưng ở đây, nhân này, ngược lại nó không quan hệ với đồng phẩm mà lại quan hệ với dị phẩm, nên nhân này bị lỗi tương vị, nó chỉ để thành lập một chủ trương ngược lại với chủ trương của người lập. Như lập :

– Tôn : Âm thanh là thường còn.

– Nhân : Vì do sự tác động mà có ra.

– Đồng dụ : Như hư không.

– Dị dụ : Như bàn, ghế.

Những gì do sự tác động mà có đều là vô thường chứ sao lại thường còn được ? Còn những gì thường còn như hư không thì đều không do sự tác động mà có. Như vậy, cái nhân “do sự tác động mà có” ở đây, không quan hệ gì với hư không, không phải là thuộc tính của hư không, là vật có tính thường còn đồng với tôn “âm thanh là thường còn”, nhưng nó lại có quan hệ với bàn ghế, là vật khác phẩm tính thường còn với âm thanh. Do đó, cái nhân “do sự tác động mà có” ở đây, chỉ có thể chứng minh cho tôn “âm thanh là vô thường” như bàn ghế, chứ không thể chứng minh cho tôn “âm thanh là thường còn” như hư không được. Xem đồ biểu :

5. Đồng phẩm không, dị phẩm không

Đúng lý cái nhân phải quan hệ với đồng phẩm và

không quan hệ với dị phẩm, nhưng ở đây, cái nhân này đối với cả hai mặt đồng phẩm và dị phẩm nó đều không quan hệ. Không quan hệ với dị phẩm thì đúng, chứ không quan hệ với đồng phẩm là sai. Nhân không quan hệ với vật đồng phẩm thì sẽ không biết lấy gì làm ví dụ để chứng minh cho tôn sở lập, nên có lập tôn cũng không ăn nhằm gì. Như lập :

– Tôn : Âm thanh là thường còn.

– Nhân : Vì là cái bị nghe.

– Đồng dụ : Như hư không.

– Dị dụ : Như bàn, ghế.

“Bị nghe” là một phẩm tính riêng của âm thanh. Phạm vi cái nhân này quá hẹp. Ngoài âm thanh ra, giữa vũ trụ chẳng còn tìm đâu ra một cái gì có tính bị nghe để lấy làm ví dụ chứng minh cụ thể. Nếu chỉ nói riêng âm thanh là cái bị nghe thì rất đúng với hiện lượng, nhưng thiếu dữ kiện để so sánh của tỷ lượng, vậy nên nếu lấy lý do “bị nghe” để chứng minh “âm thanh là thường còn” thì không được, vì người khác cũng có thể lấy lý do “bị nghe” để chứng minh “âm thanh là vô thương”. Cả hai đều đúng nên cả hai đều không đúng. Vì cả hai bên đều không thể tìm ra vật gì có tính bị nghe như âm thanh để làm ví dụ cụ thể cả, nên cái nhân này bị lỗi “bất cọng bất định”. Xem đồ biểu :

6. Đồng phẩm không, dị phẩm cũng có cũng không

Đúng lý cái nhân phải quan hệ với đồng phẩm (đồng phẩm có) và tuyệt đối không quan hệ với dị phẩm (dị phẩm không). Nhưng ở đây, cái nhân này không quan hệ với đồng phẩm, còn với dị phẩm thì một nửa có quan hệ, một nửa không quan hệ. Như lập :

– Tôn : Âm thanh là thường còn.

– Nhân: Vì do tác dụng ý chí mà phát ra.

– Đồng dụ : Như hư không.

– Dị dụ : Như điển chớp, bình, bàn.

Nơi hư không có phẩm tính thường còn đồng với âm thanh, nhưng hư không lại không có cái nhân “do tác dụng ý chí mà phát ra” (hư không đâu phải do tác dụng ý chí mà phát ra, dù nó là thường), còn nơi điển chớp, bình, bàn là vật không có phẩm tính thường còn đồng với âm thanh thì lại một phần như bình, bàn do “tác dụng ý chí mà phát ra”, một phần như điển chớp, sấm vang thì không do “tác dụng ý chí mà phát ra”. Như vậy, cái nhân “do tác dụng ý chí mà phát ra” chỉ có thể dùng để chứng minh “âm thanh là vô thường”, như bình, bàn, chứ không thể dùng để chứng minh “âm thanh là thường còn” như hư không. Vì hư không không do tác dụng ý chí mà phát ra, nên nhân này bị lỗi tương vi. Xem đồ biểu :

7. Đồng phẩm cũng có cũng không, dị phẩm có.

Đúng lý cái nhân phải quan hệ với toàn bộ hay một bộ phận những gì đồng phẩm với tôn và tuyệt đối không quan hệ với toàn bộ dị phẩm với tôn. Nhưng cái nhân ở đây quan hệ với một bộ phận đồng phẩm, mà cũng còn quan hệ với toàn bộ dị phẩm, nên nó trở thành cái nhân bất định. Như lập :

– Tôn : Âm thanh là vô thường.

– Nhân : Vì vô hình.

– Đồng dụ : Như gió, buồn vui, bàn ghế.

– Dị dụ : Như hư không.

Phạm vị của cái nhân “vô hình” có tính chung chung, rộng lớn. Không những quan hệ với một bộ phận sự vật có phẩm tính vô thường đồng với tôn, như gió, tâm niệm buồn vui, mà còn quan hệ với toàn bộ những vật thường còn, khác với phẩm tính vô thường của tôn, như hư không. Như vậy, nếu căn cứ cái nhân này thì không thể biết chắc vì “vô hình” như gió, buồn vui mà “âm thanh là vô thường” hay vì “vô hình” như hư không mà “âm thanh là thường”. Vậy nhân này mắc lỗi bất định. Xem đồ biểu :

8. Đồng phẩm cũng có cũng không, dị phẩm không

Nhân này có quan hệ (có mặt) với một bộ phận sự

vật có phẩm tính đồng với tôn (đồng phẩm cũng có cũng không) và hoàn toàn không quan hệ với toàn bộ sự vật khác phẩm tính với tôn (dị phẩm không). Đây lày một cái nhân đúng (chánh nhân). Như lập :

– Tôn : Ngôn ngữ là vô thường.

– Nhân : Vì do tác dụng ý chí mà phát ra.

– Đồng dụ : Như bình, bàn, điển chớp.

– Dị dụ : Như hư không.

Phẩm tính “do tác dụng ý chí mà phát sinh” chỉ thấy có ở những vật vô thường như âm thanh, bình, bàn, chứ không thấy có ở những vật thường như hư không. Như vậy, lấy lý do “do tác dụng ý chí mà phát ra” để thành lập cái tôn “ngôn ngữ là vô thường”, thì rất hợp lý. Đây là nhân đúng, có thể thành lập được. Xem đồ biểu :

9. Đồng phẩm cũng có cũng không, dị phẩm cũng có cũng không

Cái nhân phải hoàn toàn không quan hệ với toàn bộ dị phẩm của tôn. Thế mà ở đây, cái nhân này có quan hệ với một bộ phận dị phẩm của tôn (dị phẩm cũng có cũng không) nên nó cũng là cái nhân bất định, nếu dùng nó để thành lập được tôn, thì cũng có thể dùng nó để phủ nhận tôn. Như lập :

– Tôn: Chỗ ấy nhất định có nước ngập.

– Nhân: Vì do mưa tiếp lâu ngày.

– Đồng dụ: Như ao hồ, chỗ thủy triều dâng.

– Dị dụ: Như đồi núi, như chỗ không có mưa.

Chỗ “có nước ngập” không phải tất cả đều do mưa tiếp lâu ngày, mà còn do thủy triều dâng. Ngược lại, có chỗ có mưa tiếp lâu ngày, nhưng không có nước ngập như đồi núi. Như vậy, nếu dùng cái nhân “vì do mưa tiếp lâu ngày” để thành lập cái tôn “chỗ ấy nhất định có nước ngập” như ao hồ, thì cũng có thể dùng cái nhân ấy để thành lập cái tôn “chỗ ấy nhất định không có nước ngập”, như đồi núi. Chỗ đồi núi có mưa tiếp lâu ngày, nhưng không ngập. Nên cái nhân này cũng bị lỗi bất định. Xem đồ biểu :

Kiểm lại 9 trường hợp lập nhân nói trên, trong đó chỉ có hai trường hợp 2 và 8 là lập nhân đúng (chánh nhân) đủ tư cách để thành lập tôn, còn năm trường hợp 1, 3, 5, 7, 9 thì phạm lỗi bất định, hai trường hợp 4 và 6 thì phạm lỗi tương vi, chúng không đủ tư cách để thành lập tôn, lại còn tạo ra cơ hội cho đối phương dùng nó để bác lại tôn chỉ của mình.

B. DI LẶC BỒ TÁT trong Luận Du-già-sư-địa và Du-già thích có nêu 7 thể lệ và 8 năng lập.

B1. BẢY THỂ LỆ

1. Luận thể tánh (tức là tính chất nghị luận) có 6 :

a. Ngôn luận : Tức là ngôn thuyết, ngôn từ rõ ràng. Nói cách khác, đây là ngôn sanh nhân.

b. Thượng luận : Nghị luận theo sự ưa chuộng của thế gian, không nghịch lại họ.

c. Tránh luận : Nghị luận theo ngã kiến, tà kiến, tâm nhiễm ô, vì cầu danh lợi, ưa đấu tranh.

d. Hủy báng luận : Nghị luận vì tâm phẫn nộ, muốn kích hủy đối phương.

đ. Thuận chánh luận : Nghị luận thuận theo chánh pháp, vì lợi lạc hữu tình, làm cho họ đoạn trừ nghi hoặc, hiểu rõ chân lý.

e. Giáo đạo luận : Nghị luận vì dạy bảo tu tập ba pháp vô lậu học.

2. Luận xứ sở : (tức là nghị trường, nơi nghị luận) có 6 :

Trước mặt quốc chủ, trước mặt người cầm cân nghĩa lý, trước mặt đại chúng, trước mặt các vị hiền triết, trước mặt Sa-môn, Bà-la-môn khéo giải pháp nghĩa, trước mặt người ưa thích pháp nghĩa.

3. Luận sở y hay luận cứ

Tức là chơn năng lập, chơn hiện lượng, chơn tỷ lượng, mà thể tánh và nghĩa lý sai biệt của nó là chỗ y cứ cho sự lập luận, gồm có “nghĩa sở lập” và “pháp năng lập”. Nghĩa sở lập gồm hai phần là tự tánh (tức vật thể, tiền trần hữu pháp) và sai biệt (tức là thuộc tính, hậu trần pháp). Còn Pháp năng lập có 8 là Lập tôn (mệnh đề, chủ trương), Biện nhân (lý do), Dẫn dụ (tỷ dụ), Đồng loại, Dị loại, Hiện lượng, Tỷ lượng, Thánh giáo lượng. Ngoài sở lập và năng lập trên thì không có lập luận, nên gọi Nghĩa sở lập và Pháp năng lập ấy là luận sở y.

4. Luận trang nghiêm hay luận cụ :

Tức là thái độ và ngôn từ điêu luyện, gồm có 5: hiểu rõ tôn chỉ của mình và người; lời nói rõ ràng đầy đủ, tao nhã không quê kệch, dễ hiểu, trước sau đúng pháp đúng nghĩa, không mâu thuẫn nhau; không điên đảo; không sợ sệt; đôn hậu, nghiêm túc, thích cúng dường như đối bạn lành.

5. Luận đọa phụ (tức luận nghị bị thua có 2:)

“Xả ngôn”, từ bỏ lập luận của mình bằng câu nói : “Luận tôi kém, ông hơn”; “Ngôn khuất”, khuất phục trước ngôn luận người khác.

6. Luận xuất ly hay luận đoan (tức trước khi lập luận hãy quan sát ba điều).

Một là quan sát được thua, xem xét mình lập luận

có làm tổn hại mình và người, có gây tội lỗi đời này đời sau, có gây ưu khổ cho thân tâm và có phải vì ưa đấu tranh mà lập luận không ? Nếu không phạm vào các điều này thì mới lập luận. Hai là quán sát thời chúng, xét xem người đối luận và người dự nghe có tà kiến và chấp trước không ? Có hiền lương chánh trực không? Có thiện xảo không? Nếu không tà kiến chấp trước và hiền lương chính trực thì mới lập luận. Ba là quán thiện xảo, là trước xét xem đối với ba điều : Luận thể tánh, luận xứ sở, luận sở y, mình có thiện xảo không ? Có đủ năng lực lập tôn chỉ của mình và phá tôn chỉ của người không ? Nếu có mới lập luận.

7. Luận sở tác pháp Có nhiều cách để lập luận, đó là :

Hiểu rõ tôn chỉ của mình và của người; dõng mãnh không sợ sệt; biện tài trôi chảy, giải đáp mọi câu hỏi.

B2. TÁM NĂNG LẬP :

1. Lập tôn; 2. Lập luận; 3. Lập dụ; 4. Hiệp; 5. Kết; 6. Hiện lượng; 7. Tỷ lượng; 8. Thánh giáo lượng.

C. VÔ TRƯỚC VÀ AN HUỆ Trong Tạp Tập Luận nêu 8 năng lập là :

Lập tôn, lập nhân, lập dụ, hiệp, kết, hiện lượng, tỷ lượng, chí giáo lượng. Tám năng lập này gần giống tám năng lập của ngài Di-Lặc trong Du-gìa-sư-địa Luận.

D. BỒ TÁT THẾ THÂN (THIÊN THÂN, VASUBANDHU) trong Như Thật Luận của mình, cũng chủ trương 8 thứ năng lập hoặc 5 chi tác pháp không khác với ngài Di Lặc và Vô Trước bao nhiêu.

Tám năng lập là : lập tôn, biện nhân, dẫn dụ, đồng loại, dị loại, hiện lượng, tỷ lượng, chí giáo lượng. Trong đó 5 phần trước gọi là ngũ chi tác pháp, mà trong Như Thật Luận thì gọi 5 phần tác pháp tức phương pháp lý luận gồm 5 phần :

1. Lập tôn : Núi kia có lửa.

2. Biện nhân : Vì thấy có khói.

3. Dẫn dụ : Hễ có khói tức có lửa, như trong lò (đồng dụ) nếu không lửa tức không khói như ao hồ (dị dụ).

4. Hiệp : Núi kia cũng thế.

5. Kết : Nên biết núi kia có lửa.

Đ. BỒ-TÁT TRẦN NA (DINNAGA: ĐẠI VỨC LONG)

Viết 40, 50 cuốn luận, trong đó có cuốn Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận là quan trọng nhất, tóm tắt hết môn Nhân minh mà ngài Trần-na đã cải tạo từ phương pháp Nhân minh của các nhà trước kia. Kế đó học trò của ngài Trần-na là Thiên Chủ, tiếp tục hoàn chỉnh thành môn Nhân minh học có hệ thống chặt chẽ, được ghi lại trong cuốn Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận.

Cổ Nhân Minh - Tân Nhân Minh

E. THIÊN CHỦ (THƯƠNG KIẾT LA CHỦ):

Thêm ý mình thấy vào để viết ra cuốn Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận, tuy tóm tắt, nhưng đầy đủ yếu nghĩa Nhân minh và được lưu truyền đến ngày nay. Vì môn Nhân minh học được ngài Trần-Na và Thiên Chủ cải cách đổi mới rất hoàn chỉnh hơn trước nên Nhân minh học từ ngài Trần-Na về trước, gọi là Cổ nhân minh, còn từ ngài Trần-Na về sau thì gọi là Tân nhân minh.

CỔ NHÂN MINH VÀ TÂN NHÂN MINH

Nhân minh có một lịch sử lâu dài được nhiều người sử dụng và phát huy khác nhau, nên đại thể đã chia ra Cổ nhân minh và Tân nhân minh với những điểm bất đồng như dưới đây :

1. Bất đồng về ngũ chi tác pháp (luận thức năm phần), và tam chi tác pháp (luận thức ba phần).

Cổ nhân minh chủ trương ngũ chi tác pháp là Tôn, Nhân, Dụ, Hiệp, Kết.

– Tôn: Là tôn chỉ, chủ trương, lập trường, chủ đề của người lập. Tôn là tiêu đích tranh luận của hai bên lập luận và địch luận; là chủ trương của bên lập luận chưa được bên địch luận công nhận và tán đồng.

– Nhân : Bên lập luận muốn bên địch luận công nhận lập trường của mình thì bên lập luận phải nêu lý do (nhân) để giải thích, thuyết phục. Cho nên, nhân có nhiệm vụ rất trọng yếu là chứng minh và bênh vực cho tôn nghĩa, cho chủ trương của người lập. Nhân này giống tiểu tiền đề trong Tam đoạn luận của Tây phương.

– Dụ : Về lý do thì chỉ mới nêu lên lý lẻ mà chưa chứng minh nơi thực tế, nếu chỉ như vậy thì có thể làm cho bên địch luận còn do dự không tin chắc chủ trương với lý lẽ của bên lập luận đưa ra đã đúng hẳn hay chưa, nên bên lập tiến một bước nữa, đưa ví dụ cụ thể ở sự vật trước mắt mà đã được bên địch công nhận. Dụ này tương đương đại tiền đề ở Tam đoạn luận.

– Hiệp: Là hợp cả tôn, nhân, dụ lại với nhau.

– Kết: Sau khi đã hợp tôn, nhân, dụ lại với nhau thì sẽ có một kết luận về tôn. Như lập:

– Tôn: Kim cương có thể đốt cháy.

– Nhân: Vì là vật có chất thán tố.

– Dụ: Ví như củi, dầu v.v…

– Hiệp: Củi, dầu là vật có chất thán tố, củi dầu có thể đốt cháy; kim cương là vật có chất thán tố, kim cương cũng có thể đốt cháy.

– Kết: Vậy nên biết kim cương có thể đốt cháy.

Đến ngài Trần Na, ngài cho hai phần hiệp và kết nói trên là không cần thiết, nó chỉ là sự lặp lại ba phần: Tôn, nhân, dụ đã nêu, chứ không thêm được ý nghĩa gì hơn, nên ngài đã bỏ hai phần hiệp, kết, và sửa đổi nội

dung phần nhân, và dụ để biến thành tam chi tác pháp, tức biến thành tôn, nhân, dụ. Như lập :

– Tôn : Kim cương có thể đốt cháy.

– Nhân : Vì là vật có chất thán tố.

– Đồng dụ : Những vật gì có chất thán tố thì đều có thể đốt cháy (đồng dụ thể), ví dụ như củi, dầu (đồng dụ y).

– Dị dụ : Những gì không thể đốt cháy thì không phải là vật có chất thán tố (dị dụ thể), ví dụ như băng, nước (dị dụ y).

2. Bất đồng ở sự phân định năng lập và sở lập

Năng lập và Sở lập là hai danh từ chuyên môn khó dịch. Ta nên hiểu : năng lập là động lực, nguyên liệu, lý lẽ để thành lập tôn chỉ (chủ trương, mệnh đề). Còn sở lập là tôn chỉ (chủ trương, mệnh đề) được thành lập, tức bị thành lập. Trong ba phần; tôn, nhân, dụ. Tôn là một mệnh đề gồm hai danh từ. Danh từ trước (tiền trần), vì chỉ cho vật thể, tự tánh nên được gọi là hữu pháp sở biệt. Danh từ sau (hậu trần), vì chỉ cho nghĩa lý, thuộc tính, phẩm chất sai biệt, nên được gọi là pháp, năng biệt. Như tôn “âm thanh là vô thường” thì “âm thanh” là tiền trần, hữu pháp, tự tánh (vật thể), sở biệt. Còn “vô thường” là hậu trần, pháp, sai biệt, năng biệt. Theo Nhân minh thì âm thanh hay vô thường là hai danh từ riêng biệt mà ai cũng biết thế nào là âm thanh, thế nào là vô thường, ở đó, không có gì phải tranh luận, chỉ khi nào âm thanh

và vô thường được ghép chung lại với nhau bằng một hệ từ liên kết “là”, thành ra mệnh đề “âm thanh là vô thường”, bấy giờ mới trở thành điểm tranh luận. Vì có người cho âm thanh là vô thường nhưng cũng có người cho âm thanh là thường. Như phái Vệ-đà cho âm thanh trong kinh Vệ-đà, âm thanh cầu nguyện Phạm Thiên là thiêng liêng, là thường, nên mới tranh luận. Vậy phải kể chung cả tiền trần hữu pháp và hậu trần pháp thành một mệnh đề “âm thanh là vô thường” thì mới thành tôn sở lập, và là điểm tranh luận, chứ không phải chỉ riêng tiền trần hữu pháp hay hậu trần pháp mà cho là sở lập như Cổ nhân minh chủ trương. Và như vậy, khi tôn gồm cả tiền trần, hậu trần đã là sở lập, thì phần nhân và dụ trở thành năng lập, để chứng minh thành lập tôn sở lập. Ở đây, năng lập của Nhân minh giống với đại tiền đề, tiểu tiền đề của Tam đoạn luận, mà sở lập của Nhân minh thì giống với đoán án của Tam đoạn luận. Đây là một cải cách lớn của ngài Trần Na.

3. Bất đồng về sự phân biệt giữa tôn thể và tôn y.

Tôn thể là bản thể của tôn, tôn y là tài liệu, là y cứ để dựa vào đó tổ chức thành tôn thể. Như tôn “âm thanh là vô thường”, thì danh từ trước (tiền trần) “âm thanh” là tôn y, và danh từ sau (hậu trần) “vô thường” cũng là tôn y. Khi âm thanh và vô thường không đi liền nhau thì âm thanh là âm thanh, vô thường là vô thường, không có chi phải tranh cãi. Nhưng khi âm thanh và vô thường

ghép lại với nhau bằng một hệ từ liên kết “là”, hoặc “chẳng phải là”, v.v … thì nó trở thành một mệnh đề (một chủ trương) nghĩa là thành tôn thể, làm tiêu đích cho sự tranh luận giữa đôi bên. Bên này cho âm thanh là vô thường, bên kia cho âm thanh là thường. Nói cách khác, ở đây tôn y thì phải được cả hai bên lập luận và địch luận đồng công nhận, còn tôn thể thì phải được bên lập công nhận, mà bên địch không công nhận. Bên lập luận đã công nhận, lại muốn đưa ra lập luận để thuyết phục bên địch, dù lúc đầu bên địch không công nhận, nhưng sau khi nghe lý lẽ rõ ràng xác đáng của bên lập, ắt sẽ công nhận. Nếu một chủ trương (hay mệnh đề, tôn thể) mà đã được cả hai bên đồng công nhận trước rồi thì không cần lập lại làm gì, nếu lập thì dư, vô ích, và mắc lỗi “tương phù cực thành”. Đây là một phát hiện lớn của ngài Trần-Na. Nhưng Cổ nhân minh không rõ điều đó, không phân biệt tôn y và tôn thể, nên có người cho tiêu đích tranh luận là ở “tôn tiền trần”, có người cho tiêu đích tranh luận là ở “tôn hậu trần”, có người cho là ở cả “tôn tiền trần, hậu trần”, không rõ ràng nhất định.

4. Bất đồng về sự thay đổi chín cú nhân và ba tướng của nhân.

Nhân minh với tam chi tác pháp (luận thức gồm ba phần) là tôn, nhân, dụ. Trong đó, nhân giữ vai trò chủ yếu, đứng giữa làm môi giới, liên hệ với tôn và dụ. Cứ nhìn vào nhân đối với tôn, và đối với dụ có liên hệ hay không liên hệ toàn phần hay ít phần, mà biết rõ nhân ấy

là đúng hay sai. Nếu nhân đúng thì mới có khả năng chứng minh thành lập được tôn, còn nếu nhân sai thì không đủ khả năng thành lập được tôn. Do đó, Cổ nhân minh đã xét đến sự liên hệ của nhân với tôn đồng phẩm và tôn dị phẩm qua chín trường hợp để biết nhân trong trường hợp nào là đúng, nhân trong trường hợp nào là sai. Chín trường hợp này gọi là chín cú nhân (chín cú nhân đã nói ở đoạn trước). Ngài Trần Na cho chín cú nhân này chưa đầy đủ chặt chẽ, vì chỉ mới đề cập nhân liên hệ hay không liên hệ toàn phần hay ít phần với tôn đồng phẩm và với tôn dị phẩm. Nghĩa là chỉ đề cập sự liên hệ với tôn hậu trần đồng phẩm dị phẩm, chứ chưa biết đến sự liên hệ của nhân với tôn tiền trần hữu pháp, cũng rất quan trọng, cho nên, ngài Trần Na biến đổi chín cú nhân thành “nhân ba tướng”, vừa gọn gàng, đầy đủ chặt chẽ hơn. (Xem mục nhân chơn năng lập ở đoạn sau).

5. Bất đồng về sự phân biệt giữa dụ thể và dụ y.

Ở Cổ nhân minh có luận thức năm phần là tôn, nhân, dụ, hiệp, kết. Ở phần dụ thì chỉ có đồng dụ chứ không có dị dụ, và cũng không phân biệt dụ thể và dụ y. Ở Tân nhân minh có luận thức ba phần, thì phần dụ có đầy đủ cả đồng dụ và dị dụ. Đồng dụ và dị dụ lại đều có cả dụ thể và dụ y. Dụ thể là thể tính, lý lẽ, ý nghĩa của dụ; dụ y là chỉ sự vật cụ thể làm chỗ y cứ của dụ thể, khi ta nêu nó ra làm ví dụ. Dụ thể và dụ y cũng gọi là lý dụ và sự dụ. Như lập :

Tân Nhân Minh

– Tôn : Âm thanh là vô thường.

– Nhân : Vì do tạo tác mà có.

– Dụ : Những gì do tạo tác mà có đều vô thường (đồng dụ thể), ví như bình, bàn (đồng dụ y). Những gì thường đều không do tạo tác mà có ra (dị dụ thể), ví như vàng, hư không (dị dụ y).

Khi là đồng dụ y thì chính nó phải gồm đủ hai điều kiện là “nhân đồng phẩm” và “tôn đồng phẩm”, khi là dị dụ y thì chính nó phải có đủ hai điều kiện ngược lại là “tôn dị phẩm” và “nhân dị phẩm”. Đây cũng là một điểm phát hiện mới của ngài Trần Na.

TÂN NHÂN MINH

Như trên đã nói, ngài Trần Na đã đem hết tài năng cải tạo từ những pháp tác biện luận của Cổ nhân minh thành pháp tắc biện luận của Tân nhân minh.

Ngài Trần Na đã viết hơn 40 tác phẩm, trong đó có cuốn Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận (đã được dịch ra chữ Hán, 1 cuốn) là chủ yếu. Đệ tử ngài Trần Na là Thương-kiết-la-chủ (Trung Hoa dịch Thiên Chủ) thấy Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận của thầy mình quá thâm áo khó hiểu, mới tóm lược lại và thêm vào những sáng kiến của mình rồi viết thành Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận (đã được dịch ra Hoa văn, một cuốn năm 647 T.L). Từ khi Nhân minh của ngài Trần Na và Thiên Chủ ra đời, thì môn Nhân minh học được truyền bá rộng rãi

Tân Nhân Minh. A. Tám Môn Của Nhân Minh

trong Phật giáo và do chịu ảnh hưởng Nhân minh mà các bộ luận của Phật giáo ra đời vào giai đoạn này đều đã viết trên thể thức luận lý của Nhân minh, như thấy rõ trong Thành Duy Thức Luận của Hộ Pháp, Chưởng Trân Luận của Thanh Biện, Chánh Lý Nhất Trích Luận của Pháp Xứng. Vậy nếu không hiểu Nhân minh thì khó mà đọc nổi các bộ luận này và nhiều bộ khác.

Dưới đây, ta lần lượt tìm hiểu Nhân minh mà Thiên Chủ đã tóm tắt trong bộ Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận của ngài.

A. TÁM MÔN CỦA NHÂN MINH

Nhân minh là pháp tắc biện luận giữa bên lập và bên địch. Khi biện luận là muốn trao sự hiểu biết của mình đến cho người khác. Nhưng nếu không biết cách thức biện luận thì chẳng những đã không thể trao sự hiểu biết đúng đắn cho người, trái lại còn làm cho lòng người rối loạn, mù mờ. Nhưng làm thế nào để mình có sự hiểu biết đúng đắn hầu trao đến cho người ? Đây lại là một nhu cầu tiên quyết của người muốn biện luận. Nói cách khác, người muốn biện luận, trước hết phải hiểu rõ vấn đề mà mình định đem ra biện luận, tức là phải rõ trí tự ngộ, và hai là phải biết cách thức lập luận thì việc biện luận mới có hiệu quả là cho người chưa hiểu được hiểu, và người hiểu sai trở lại thành hiểu đúng, đấy là ngộ tha. Nhằm hai mục đích, hai phương diện đó, mở đầu Nhân minh nhập chánh lý luận đã phân biệt ra tám môn dưới đây :

– Về phương diện ngộ tha có 4 môn :

1. Chơn năng lập (lập luận đúng).

2. Tợ năng lập (lập luận sai).

3. Chơn năng phá (phá luận đúng).

4. Tợ năng phá (phá luận sai).

– Về phương diện tự ngộ có 4 môn :

1. Chơn hiện lượng (hiểu bằng trực giác một cách đúng).

2. Tợ hiện lượng (hiểu bằng trực giác một cách sai).

3. Chơn tỷ lượng (hiểu bằng suy luận một cách đúng).

4. Tợ tỷ lượng (hiểu bằng suy luận một cách sai).

Tám môn này thu tóm tắt hết yếu nghĩa của các luận Nhân minh và luận khác về phương diện luận lý, cũng như về phương diện tự ngộ và ngộ tha. Như văn luận Nhân minh ghi : “Năng lập dữ năng phá, cập tợ duy ngộ tha. Hiện lượng dữ tỷ lượng, cập tợ duy tự ngộ. Như thị tổng nhiếp chư luận yếu nghĩa”.

A1. CHƠN NĂNG LẬP

Năng lập là có khả năng thành lập. Khi ta muốn đưa ra một chủ trương thông qua ngôn luận mà phương thức lập luận của ta được đúng đắn thì có thể thành lập được chủ trương của ta trước đối phương, làm cho đối phương hiểu và công nhận. Như vậy gọi là chơn năng lập, năng lập đúng, đạt hiệu quả. Một luận thức chơn năng lập cần phải có đủ các điều kiện dưới đây :

a. Phải đủ ba phần : Tôn, nhân, dụ, theo đó tôn không mắc lỗi trong 9 lỗi; nhân không mắc lỗi trong 14 lỗi; dụ không mắc lỗi trong 10 lỗi; cọng 33 lỗi.

b. Nhân đủ ba tướng : Nên lưu ý : Chữ năng lập nói trên đây có nghĩa là đối với năng phá, chứ không phải năng lập đối với sở lập như đã nói ở phần Cổ nhân minh Tân nhân minh trên kia. Năng lập đối với sở lập là từ một luận thức phần tôn, nhân, dụ mà chia ra : Tôn là sở lập, chỉ bên người lập công nhận chứ bên người địch không công nhận. Còn nhân và dụ là năng lập, phải được hai bên công nhận, mới lấy đó để chứng minh thành lập tôn sở lập được.

A2. TỢ NĂNG LẬP

Trái với chơn năng lập ở trên là tợ năng lập. Đây là một luận thức sai lầm, không hội đủ hai điều kiện của một luận thức chơn năng lập như đã nêu trên. Cho nên, tuy có lập luận thức đủ cả ba phần: tôn, nhân, dụ, nhưng

còn có phạm phải lỗi lầm trong phần tôn, phần nhân, hay phần dụ, nên dù có muốn thành lập cũng không thành lập được, đối phương không chấp nhận, lập không có hiệu quả, nên gọi là tợ năng lập.

A3. CHƠN NĂNG PHÁ

Năng phá là có khả năng phá ngôn luận chủ trương của đối phương. Khi đối trước một chủ trương của đối phương mà mình không công nhận, và muốn phá bỏ thì có hai cách phá: Một, lập lượng phá là lập một luận thức đúng đắn đủ cả ba phần tôn, nhân, dụ, không lỗi để phá. Hai hiển quá phá, là chỉ trích đúng vào các lỗi lầm nơi luận thức của đối phương, tự nhiên luận thức của họ bị phá vở, làm cho họ không còn đủ lý lẽ để chứng minh bênh vực chủ trương của họ nữa. Có khi vì thấy luận thức của đối phương sai lầm nhưng không lập lượng phá, mà chỉ hiển quá phá. Trong lập lượng phá đã bao gồm hiển quá phá, còn hiển quá phá là chỉ trích đúng chỗ sai lầm của họ làm phá, chứ không lập lượng, nên cách phá này nếu làm đúng thì phá được địch luận, và được gọi là chơn năng phá.

A4. TỢ NĂNG PHÁ

Cũng có hai cách là lập lượng phá và hiển quá phá như trên. Nhưng đây vì lập luận không đúng cách, phạm nhiều sai lầm, lý nghĩa kém hơn phía địch luận. Có

chỉ trích lỗi lầm trong luận thức của địch luận thì lại chỉ trích không đúng, người ta sai ở tôn lại bảo sai ở nhân, hoặc sai ở nhân lại bảo sai ở dụ, bệnh một đường chữa một nẻo, hoặc người ta không bệnh mà nói bệnh, đem thuốc chữa, người không sai mà nói sai, đem lời phá. Như vậy, cả hai cách đều không phá được địch luận, nên đây gọi là tợ năng phá. Tuy có phá mà không phá được, nên gọi là tợ.

A5. CHƠN HIỆN LƯỢNG

Lượng (pramana) tức là nhận thức lượng biết đối tượng. Theo nhận thức luận Ấn Độ, gọi đây là lượng. Gồm có năng lượng hay lượng giả là chủ thể lượng biết, và sở lượng là đối tượng được lượng biết, và lượng quả là kết quả sự lượng biết, tức là trí. Ta có ba cách lượng biết đối tượng đó là : hiện lượng, tỷ lượng, phi lượng. Ở đây đang nói về hiện lượng là nói về số lượng biết một cách rõ ràng, trực tiếp đối tượng không qua suy đoán, so sánh, phân biệt danh tướng, chủng loại, không gắn thêm khái niệm chủ quan. Luận Nhân minh cắt nghĩa về hiện lượng có câu: “Hiện hiện biệt chuyển”, là năm căn minh hiện năm trần, năm thức nương đó hiện hành, gọi là hiện hiện. Lại tâm và cảnh hiện tại hiển hiện rõ ràng, tâm nào duyên theo cảnh ấy, như nhãn thức chỉ duyên sắc, nhĩ thức chỉ duyên tiếng v.v…, nên gọi là hiện hiện biệt chuyển. Nhưng nếu hiện lượng đúng với cảnh thì gọi là chơn hiện lượng, còn hiện lượng sai với cảnh thì gọi là tợ hiện lượng. Hiện lượng đúng là sự lượng biết xa lìa năm trường hợp sau :

1. Xa lìa ức tưởng, tức không phải suy ức quá khứ, tưởng tượng tương lai mà biết.

2. Xa lìa ảo giác, tức không phải cái biết như khi thuyền đi mà lại thấy bờ chạy, mây bay mà lại thấy trăng chạy …

3. Xa lìa thố giác, tức không phải cái biết lầm sợi dây là con rắn, đêm khuya nghe tiếng chó sủa xa xa mà cho là tiếng người cải lộn, thấy mây thành là khói …

4. Xa lìa loạn giác, như vì mắt nhặm mà thấy giữa hư không có hoa đốm, thấy mặt trăng thứ hai. Vì cuồng trí, say rượu mà thấy mọi vật đổi khác.

5. Xa lìa cái biết phân biệt, so đo danh tướng sự vật. Có bốn loại hiện lượng trí : Căn hiện lượng, tức năm căn nhận thức năm trần; ngũ câu ý thức hiện lượng, tức ý thức với năm căn cùng lúc nhận thức năm trần; tự chứng phần hiện lượng, tức sự nhận biết của thức tự chứng phần; định tâm hiện lượng, tức sự nhận biết cảnh tượng trong khi thiền định.

Hiện lượng nói trong Nhân minh là loại hiện lượng thứ nhất. Thấy hoa liền biết hoa, thấy người liền biết người, thấy rắn không chân liền biết rắn không chân… Không cần phải chờ có sự so sánh mới biết.

A6. TỢ HIỆN LƯỢNG

Tuy là hiện lượng, hiện thấy rõ ràng trước mắt

nhưng không đúng với thực cảnh, vì còn mắc phải trong năm tướng như đã nói ở phần hiện lượng trên : Như thuyền đi mà lại thấy bờ chạy, thấy dây thành rắn v.v… Tuy cũng là hiện thấy nhưng không đúng với thực cảnh nên gọi là tợ hiện lượng.

A7. CHƠN TỶ LƯỢNG

Tỷ lượng là cái biết bằng so sánh, loại suy. Do sự kiện đã được biết, được thấy mà suy biết đến những sự kiện chưa biết, chưa thấy.

Hiện lượng chỉ mới là sự cảm nhận thấy, nghe, như thấy hoa biết là hoa, thấy người biết là người, còn tỷ lượng thì đi xa hơn, có tác dụng phân biệt so sánh của trí thức: “Hoa ấy là hoa gì ? Do đâu mà có ? Có mùi thơm không ? Có tồn tại lâu dài ? …”. Do sự so sánh cái này, cái kia rồi suy định ra một cái lý, một sự thật, một ý nghĩa, một lý giải. Ví như thấy hoa biết hoa ấy sớm nở chiều tàn, thấy người có đôi mắt sáng biết người ấy thông minh … Có năm cách tỷ lượng :

a. Tướng tỷ lượng : Là thấy tướng này mà suy biết tướng khác, như thấy tướng khói mà suy biết có lửa; thấy tướng mây đen kéo mà suy biết sắp có mưa … Đây là bằng vào sự tướng bên ngoài của sự vật mà suy đoán.

b. Thể tỷ lượng : Là lối suy đoán bằng vào sự thể của sự vật, từ một bộ phận mà suy biết toàn thể, như thấy cái vòi mà suy biết con voi, hoặc từ vật hiện tại mà suy biết vật quá khứ và tương lai, như thấy hiện tại mặt

trời hôm qua và ngày mai cũng mọc phương Đông, lặn phương Tây, thấy ngoài vỏ cam mà suy biết cam ngọt hay chua.

c. Nghiệp tỷ lượng: Là suy đoán bằng vào hoạt động, động tác của sự vật. Như thấy dấu chân to của động vật mà suy biết đó là dấu chân voi, thấy cây cỏ lay động mà suy biết có gió, thấy có đi mà suy biết có đến, đi mau đến mau, đi chậm đến chậm.

d. Pháp tỷ lượng: Pháp là chỉ cho tính cách, phẩm tính của sự vật. Ta biết sự vật qua những tính cách, phẩm tính của nó. Trong những phẩm tính, tính cách có thứ tương quan nương tựa nhau. Hễ đã có phẩm tính này tức có phẩm tính khác; như nhìn vào sự vật thấy do tạo tác có ra mà suy biết nó sẽ hư hoại và biến đổi; thấy con người vô thường mà suy biết con người vô ngã. Đó gọi là pháp tỷ lượng.

đ. Nhân quả tỷ lượng: Tức là thấy nhân mà suy biết có quả. Như thấy hạt giống lúa tốt là suy biết sẽ mọc ra cây lúa to, hoặc thấy quả mà suy biết nhân, như thấy cái bàn trơn láng, sắc sảo mà suy biết do tay thợ khéo làm, thấy người có đạo đức mà suy biết người ấy đã có nhân tu v.v…

A8. TỢ TỶ LƯỢNG:

Là hiểu bằng cách loại suy sai lầm. Cũng theo 5 loại tỷ lượng trên, nhưng tỷ lượng sai lầm không đúng với