Luận Đại Trí Độ 2

Giải Thích Phẩm Dâng Bát Thứ 2

GIẢI THÍCH: PHẨM DÂNG BÁT THỨ HAI

(Bản Cao-ly, bản Chùa Thạch Sơn ghi “PHẨM BÁO ỨNG”)

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật. Làm được công đức ấy, khi ấy bốn thiên vương đều rất hoan hỷ, nghĩ rằng: Chúng ta sẽ lấy bốn chiếc bát dâng lên Bồ-tát, như trước đây thiên vương dâng bát trước tiên cho Phật.

LUẬN: Hỏi: Phẩm trước[1] nói đã đầy đủ, nay cớ sao còn nói lại?

Đáp: Trước tuy tán thán Bát-nhã ba-la-mật, việc chưa đầy đủ, người nghe không chán, cho nên lại nữa nữa.

* Lại nữa, phẩm đầu chỉ tán thán năng lực Bát-nhã ba-la-mật,[2] nay tán thán hành giả làm được công đức ấy, được bốn thiên vương hoan hỷ dâng bát.

* Lại nữa, Bồ-tát đủ được các nguyện hạnh, nên Phật an ủi khuyến tấn nói có quả báo ấy, trọn không hư dối.

* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật có hai thành quả: 1. Thành Phật độ chúng sanh. 2. Là tuy chưa thành Phật được

———

[1] T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), Tự phẩm đệ nhất (序品第一), quyển 1, tr. 217a6-221a20; T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 1-34 giải thích phẩm đầu tr. 57c5-314b18.

[2] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 18: phẩm đầu giải thích Bát-nhã ba-la-mật thứ hai mươi chín (釋初品中般若波羅蜜第二十九), tr. 190a9-197 b9.

hưởng quả báo thế gian làm chuyển luân Thánh vương, Đế-thích, Phạm vương làm chỉ ba ngàn thế giới, sự cúng dường phước lạc của thế gian, đều được đầy đủ. Nay lấy quả báo thế gian chỉ cho chúng sanh, cho nên nói việc ấy.

* Lại nữa, thế gian muốn thành nghiệp lớn, phần nhiều bị hoại loạn, Bồ-tát thời không như vậy, nội tâm đã định, ngoại sự ứng theo. Do nhân duyên như vậy nên nói Phẩm này.

Hỏi: Khi Bồ-tát tăng ích sáu Ba-la-mật, chư thiên người đời vì cớ sao vui mừng?

Đáp: Chư thiên đều nhân nơi mười điều thiện,[1] bốn thiền, bốn vô lượng tâm (catvāri-apramāṇāni) mà được sanh ra, nhưng các công đức ấy lại do chư Phật Bồ-tát mà có. Nếu Phật ra đời thời làm tăng ích chúng chư thiên, tổn giảm chúng A-tu-la; nếu Phật không ra đời, thời chúng A-tu-la nhiều, chúng chư thiên giảm ít, vì các phước không thanh tịnh. Nếu chư Phật xuất thế, có thể dứt lưới nghi cho chư thiên, có thể thành đại sự. Như Thích-đề-hoàn-nhân (Śakradevendra) khi mạng chung sắp chết, ôm tâm sợ hãi, cầu Phật cứu, tìm khắp không biết chỗ, tuy thấy người xuất gia ở giữa núi đầm, được người cúng dường, cũng không thể dứt lưới nghi cho họ.

Khi ấy, trời Tỳ-thủ-kiết-la (Viśvakarman) thưa với Thích-đề hoàn-nhân rằng: Vua Thi-tỳ (Śibi) khổ hạnh kỳ đặc, đời rất hy hữu. Các người trí nói: Người ấy không báo lâu sẽ thành Phật.

Thích-đề hoàn-nhân nói: Việc ấy khó thành làm sao biết được, như trứng cá, bông xoài, phát tâm bồ-đề, ba

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含經), quyển 37, kinh 1052, tr. 273c20-24; T. 8: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 8, tr. 120b25-c4, quyển 46, tr. 395b18-c18.

việc ấy khi còn ở trong nhân thì nhiều, khi thành rất ít,[1] nay hãy thử xem.

Đế-thích tự hóa làm chim cắt, Tỳ-thủ-kiết-la hóa làm chim bồ câu, bồ câu chui vào vua, vua tự cắt thịt mình cho đến đem thân lên cân để thế mạng chim bồ câu, đại địa chấn động.

Khi ấy, Thích-đề hoàn-nhân, tâm rất hoan hỷ, rãi các hoa trời, tán thán việc chưa từng có.

Đại tâm quyết định như vậy, thành Phật không lâu.[2]

* Lại nữa, người phàm mắt thịt, không có trí tuệ, khổ thân tìm của, đệ tử nuôi sống, nghe Bồ-tát tăng ích sáu Ba-la-mật, thành Phật không lâu, mà còn hoan hỷ huống gì chư thiên!

Hỏi: Trời Tứ thiên vương, trời ba mươi ba còn bị nạn A-tu-la, còn chư thiên trên đó không có nạn đó, cớ sao hoan hỷ?

Đáp: Chư thiên trên đó tuy không có nạn A-tu-la, nếu Phật không ra đời, thì được sanh lên cõi ấy rất ít, giả sử có được sanh, năm dục lạc không diệu, vì cớ sao? Vì chỉ tu phước bất tịnh. Cung điện, ánh sáng, thọ mạng của chư thiên cõi Sắc cũng như vậy.

* Lại nữa, trong chư thiên người có trí tuệ biết được thiền vị, năm dục đều vô thường, chỉ có khi Phật ra đời mới khiến được Niết-bàn thường vui. Vì vui thế gian, vui Niết-bàn, đều do nơi Phật Bồ-tát mà được, cho nên hoan hỷ, ví

———

[1] T. 12: Đại bát niết bàn kinh (大般涅槃經), quyển 14, tr. 450a7-9; T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 4, tr. 88a10-11.

[2] T. 3: Bồ-tát bổn duyên kinh (菩薩本緣經), quyển 3, tr. 119a24-25; T. 3: Bổn sanh man luận (本生鬘論), quyển 1, tr. 333b-334a; T. 4: Đại trang nghiêm luận kinh (大莊嚴論經), quyển 12, kinh 64, tr. 321a22-323c9.

như trái cây ngon ngọt, thành tựu tốt tươi đầy đặn, thì người rất hoan hỷ. Vì cây đá có các thứ lợi ích, có người nhờ bóng im của nó, có người dùng hoa, có người ăn quả. Bồ-tát cũng như vậy. Hay lấy bóng im lìa pháp bất thiện ngăn che khổ nhiệt của ba ác, hay cho trời người, hóa giàu vui, khiến các Hiền thánh được quả Tam thừa, cho nên hoan hỷ.

Hỏi: Chư thiên có nhiều việc cúng dường, cớ sao dâng bát?

Đáp: Bốn thiên vương dâng bát, các trời khác cúng dường, đều có pháp nhất định, nhưng khi Phật mới sanh, Thích-đề Hoàn-nhân lấy áo trời nâng thân Phật, Phạm thiên vương đích thân cầm lọng, bốn thiên vương phòng hộ bốn bên. Chư thiên Tịnh-cư muốn khiến Bồ-tát sanh tâm chán lìa, nên hóa làm người già, bệnh, chết, và thân hình Sa-môn. Lại khi xuất gia, bốn thiên vương sắc lệnh sứ giả đỡ nỗi chân ngựa, tự mình hầu giúp bốn phía Bồ-tát.[1] Thiên Đế-thích lấy tóc, dựng tháp tóc ở ngoài cửa đông thành trên trời. Lại lấy y báu của Bồ-tát dựng tháp ý ở ngoài cửa nam thành, lúc Phật đi đến dưới cây thì dâng có tốt. Bồ-tát cầm kim-cang,[2] Bồ-tát thường cầm kim-cang hộ vệ, phạm thiên vương thỉnh Phật chuyển pháp luân. Như vậy mỗi mỗi đều có phép nhất định. Vì vậy nên bốn Thiên vương dâng bát. Ý nghĩa bốn bát như trước đã nói.[3]

Hỏi: Phật một mình cớ sao lãnh thọ bốn bát?

Đáp: Bốn vua lực bằng nhau, không thể lãnh thiên về một người. Lại khiến thấy thần lực của Phật, hợp bốn bát làm

———

[1] T. 3: Phương quảng đại trang nghiêm kinh (方廣大莊嚴經), quyển 6, tr. 573a16-18; T. 3: Thái tử đoan ưng bổn khởi kinh (太子瑞應本起經), quyển 1, tr. 475b19-22; T. 3: Phổ diệu kinh (普曜經), quyển 4, tr. 507a15-21.

[2] T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 17, tr. 223 a22-25.

[3] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 26, tr. 252c5-253b13.

một, tâm mừng, lòng tin thanh tịnh, nghĩ rằng: Từ khi Bồ-tát mới sanh, đến nay thành Phật, chúng ta cúng dường, công đức không hư dối.

Hỏi: Bốn thiên vương sống lâu 500 năm, Bồ-tát quá vô lượng vô số kiếp sau mới thành Phật, bốn thiên vương hiện nay chẳng phải là bốn thiên vương sau này, tại sao hoan hỷ?

Đáp: Vì đồng một họ, ví dòng họ sang, con cháu truyền trăm đời, không vì xa mà cho là khác.

Hoặc hành giả khi thấy Bồ-tát tăng ích sáu Ba-la-mật, tâm phát nguyện rằng: Bồ-tát ấy khi thành Phật, ta sẽ dâng bát. Thế nên được sanh (bốn Thiên vương).

* Lại nữa, bốn thiên vương sống 500 năm, nhân gian 50 năm bằng một ngày một đêm ở của bốn thiên vương, và 30 ngày làm một tháng, 12 tháng làm một năm. Lấy sự sống lâu 500 năm ấy so bằng 900 vạn năm ở nhân gian. Bồ-tát làm được công đức ấy, hoặc gần thành Phật, bốn thiên vương mới sanh, đủ có thể gặp được Phật.

Hỏi: Như trong kinh Đại-thừa nói: Có đức Phật lấy hỷ làm món ăn, không ăn đồ ăn bốc nắm.[1] Giống như thiên vương, y phục nghi dung của Phật không khác với bạch y, thời không cần ăn bằng bát, cớ sao nói bốn thiên vương nhất định phải dâng bát?

Đáp: Nhất định là vì dùng bát nên không nói không dùng.

———

[1] T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 17, tr. 348c24-27; T. 11: Đại bảo tích kinh (大寶積經), quyển 60, tr. 347c5-6.

* Lại nữa, chư Phật dùng bát thì nhiều không dùng bát ít, cho nên lấy nhiều làm định lệ.

KINH: Trời ba mươi ba cho đến trời Tha-hóa tự-tại, cũng đều hoan hỷ, ý nghĩ rằng: Chúng ta sẽ hầu hạ cúng dường Bồ-tát, tổn giảm chúng A-tu-la, tăng ích chúng chư thiên. Ba ngàn đại thiên thế giới, bốn thiên vương cho trời A-ca-ni sắc (Akaniṣṭha-deva),[1] đều rất hoan hỷ. Ý nghĩ rằng: Chúng ta sẽ thỉnh Bồ-tát ấy chuyển pháp luân.

LUẬN: Chư thiên ấy, lấy hương hoa anh lạc, lễ bái cung kính, nghe pháp, tán thán cúng dường, cũng nghĩ rằng: Người tu phước thanh tịnh, thì A-tu-la chúng giảm, tăng ích trời ba mươi ba. Chư thiên chúng ta cũng được tăng ích.

Hỏi: Trên đã nói sáu hạng trời, sao còn nói trong ba ngàn đại thiên thế giới, cho đến trời A-ca-ni sắc đều hoan hỷ cúng dường?

Đáp: Trước nói ở hạng trời trên núi Tu-di, đây nói chư thiên trong ba ngàn đại thiên thế giới, trước chỉ nói trời cõi Dục, nay nói trời cõi Dục, cõi Sắc thỉnh Phật chuyển pháp luân. Trên tuy chư thiên Tịnh-cư cúng dường khuyến trợ các thứ, nay thỉnh Phật chuyển pháp luân là việc lớn.

Hỏi: Trong ba tạng chỉ nói Phạm thiên thỉnh chuyển pháp luân, nay cớ sao bốn thiên vương cho đến trời A-ca-ni sắc?

———

[1] T. 1: Khởi thế kinh (起世經), quyển 1, tr. 311a24-b2; T. 44: Đại thừa nghĩa chương (大乘義章), quyển 8, tr. 628a9-16.

Đáp: Trời cõi Dục gần, cho nên đến trước, cõi Sắc đều gọi là Phạm. Nếu nói Phạm vương thỉnh là đã nói các trời khác.

* Lại nữa, Phạm là cánh cửa đầu của cõi Sắc, nói đầu nên sau cũng nói.

* Lại nữa, có Phật không Phật, chúng sanh thường biết Phạm thiên. Vì Phạm thiên là tổ phụ của thế gian, vì người đời nên Phật nói Phạm thiên. Tướng pháp luân như trước đã nói.[1]

KINH: Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, khi tăng ích sáu Ba-la-mật, các thiện nam tử, thiện nữ nhân, đều hoan hỷ, ý nghĩ rằng: Chúng ta sẽ vì người ấy làm cha mẹ, vợ con, thân tộc, tri thức?

LUẬN: Hỏi: Trước đã nói làm được công đức ấy,[2] nay sao còn nói tăng ích sáu Ba-la-mật?

Đáp: Trước nói tướng chung, nay nói tướng riêng.

* Lại nữa, trước nói công đức có vô lượng thứ, người nghe chán mệt, nay chỉ lược nói sáu Ba-la-mật, thời thu nhiếp hết các công đức.

* Lại nữa, vì trời nói làm được các công đức, vì người nói tăng ích sáu Ba-la-mật. Sao biết? Như sau nói: Thiện nam tử, thiện nữ nhân, do vậy nên biết.

Hỏi: Bốn thiên vương cho đến trời A-ca-ni sắc, cớ sao

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 1, tr. 63a-b, quyển 25, tr. 244c-245b.

[2] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 35, tr. 314b25-26.

không nói là Thiện thiên mà chỉ đối với người thì nói là thiện nam tử, thiện nữ nhân?

Đáp: Chư thiên đều có thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm trí, biết cúng dường Bồ-tát, nên không nói riêng chư thiện thiên, còn người vì mắt thịt không biết thiện, mà biết cúng dường, vì ít nên nói riêng thiện. Thiện là theo Phật nghe pháp, hoặc theo đệ tử Phật và Bồ-tát nghe pháp. Hoặc nghe thọ ký sẽ làm Phật, lại nghe Phật tán thán danh tự cho nên biết tu thiện.

Hỏi: Cớ sao chỉ nói nam tử, nữ nhân thiện, mà không nói kẻ (nam nữ) kẻ không căn là thiện?

Đáp: Không có căn là không có căn đắc đạo, cho nên không nói như trong luật không cho xuất gia, vì người ấy mất tướng nam nữ; tâm họ bất định, vì chút nhân duyên đã nổi giận, kiết sử nhiều mê đắm thế sự, ôm lòng nghi ngờ, không vui đạo pháp, tuy tu chút ít việc phước, trí tuệ cạn mỏng, không thể thâm nhập, bản tánh thay đổi, cho nên không nói. Đó là trong pháp Thanh-văn nói như vậy. Còn trong pháp Đại thừa, ví như biển lớn, không gì không dung, hạng không có căn ấy hoặc có khi cũng tu thiện, chỉ nói ít nên không nói. Gọi rằng ít, vì trong số nam nữ, hạng người không căn ấy rất ít, trong hạng không căn mà tu thiện, càng ít hơn. Ví như người tại gia tóc, râu, nốt ruồi đen không gọi người đen. Người hai căn kiết sử cấu tạp nhiều, cũng làm việc nam, cũng làm việc nữ, mà tâm kia tà cong, khó có thể tế độ, ví như ở rừng rậm kéo cây, cây cong khó ra. Lại như A-tu-la, tâm nó không

không đoan chánh, thường nghi Phật, cho Phật hổ trợ trời. Phật dạy năm uẩn, đó là có sáu uẩn, không nói mật uẩn, hoặc nói bốn đế, đó là có năm đế, không nói một đế. Người hai căn cũng như vậy. Vì tâm nhiều tà cong, không thể đắc đạo, vì vậy nên chỉ nói thiện đối với nam tử nữ nhân.

Tướng thiện là có tâm từ bi hay nhẫn lời mắng ác, như phẩm Mắng trong kinh Pháp-cú[1] nói: “Hay nhẫn lời mắng ác, là ở trên mọi người,” ví như ngựa lành tốt, có thể để vua cỡi.

* Lại nữa, năm thứ tà ngữ,[2] và roi, gậy, đánh hại, trói buộc v.v... không hủy hoại tâm kia được ấy gọi là tướng thiện.

* Lại nữa, ba nghiệp không lời, vui với người thiện, không hủy hoại với người khác thiện, không phô trương đức mình, tuy thuận mọi người, không nói lỗi người, không đắm cái vui thế gian, không cầu danh dự, vui ưa cái vui đạo đức, nghiệp mình thanh tịnh, không não hại chúng sanh, tâm quý thật pháp, khinh hèn thế sự, chỉ ưa lời thẳng không theo người dối, vì cái vui của tất cả chúng sanh, tự bỏ vui mình, làm cho tất cả chúng sanh được lìa khổ nên lấy mình thay thế. Như vậy có vô lượng việc, gọi là tướng người lành. Tướng này phần nhiều ở nam nữ, cho nên nói thiện nam tử, thiện nữ nhân.

Hỏi: Thiện nam tử, thiện nữ nhân, vì sao có thể phát lời nguyện ấy?

Đáp: Thiện nam tử, thiện nữ nhân, tự biết phước mỏng, trí tuệ ít, tập gần Bồ-tát cầu được vượt qua, ví như trầm thạch

———

[1] T. 4: Pháp cú kinh (法句經), quyển 1: Ngôn ngữ phẩm đệ bát thập (言語品第八十), tr. 561c14-562a9.

[2] T. 15: Thiền pháp yếu giải (禪法要解), quyển 1, tr. 290c19-21: Năm thứ tà ngữ, không thể hoại tâm, năm thứ ấy là: (1) vọng ngữ thuyết quá, (2) ác khẩu thuyết quá, (3) phi thời thuyết quá, (4) ác tâm thuyết quá, (5) bất lợi ích thuyết quá. (五種邪語, 不能壞心. 五種者: 一, 妄語說過; 二, 惡口說過; 三, 非時說過; 四, 惡心說過; 五, 不利益說過).

tuy nặng nương thuyền được qua.

Lại thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe nói “Bồ-tát không phải từ một đời, hai đời mà được hành đạo mà phải qua lại sanh tử trong vô số kiếp, liền suy nghĩ ta sẽ cùng Bồ-tát làm nhân duyên.

* Lại nữa, Bồ-tát chứa đức sâu dày, nên ở chỗ sanh ra, chúng sanh đều đến kính ngưỡng Bồ-tát, để mong nhờ lợi ích sâu nặng. Nếu thấy Bồ-tát bỏ sự sống, thời nguyện ta sẽ cùng Bồ-tát làm cha mẹ, vợ con, quyến thuộc, vì cớ sao? Vì biết tập gần người thiện, được tăng ích công đức. Ví như chứa nhiều hương, hơi hương càng nhiều: Như Bồ-tát đời trước làm Thái-tử của quốc vương, thấy người cõi Diêm-phù-đề nghèo cùng, muốn tìm ngọc như ý, đi vào biển lớn, đi đến cung Long vương, rồng thấy Thái-tử oai đức thù diệu, liền đứng dậy nghinh đón, mời đến trước để cúng dường mà hỏi rằng: Làm sao từ xa đến được?

Thái-tử đáp: Tôi thương xót chúng sanh cõi Diêm-phù-đề, nên muốn tìm ngọc như ý để cứu giúp.

Rồng nói: Hãy ở lại cung tôi, cúng dường một tháng, rồi tôi sẽ cho.

Thái-tử liền ở một tháng, vì Long vương tán thán đa văn, rồng liền cho ngọc, ngọc như ý này, có thể mưa xuống một do tuần (khoảng 12 km).

Rồng nói Thái-tử có tướng, không lâu sẽ làm Phật, tôi sẽ làm đệ tử đa văn đệ nhất.

Khi ấy, lại đi đến một cung rồng được ngọc, mưa xuống hai do tuần. Hai tháng vì rồng tán thán năng lực thần thông. Rồng nói Thái-tử không bao lâu sẽ làm Phật, tôi sẽ làm đệ tử thần túc đệ nhất.

Lại đi đến một cung rồng được ngọc, mưa xuống ba do tuần. Ba tháng vì rồng tán thán trí tuệ. Rồng nói Thái-tử không bao lâu sẽ thành Phật, tôi sẽ làm đệ tử trí tuệ đệ nhất.

Các rồng cho ngọc xong nói: Khi người hết thọ mạng, ngọc đem trả lại ta. Bồ-tát hứa lời.

Thái-tử được ngọc, đi đến cõi Diêm-phù-đề, một ngọc mưa đồ ăn uống, một ngọc mưa y phục, một ngọc mưa bảy báu, lợi ích chúng sanh.[1]

Lại như Bồ-tát Tu-ma-đề, trông thấy Phật Nhiên-đăng[2] (Dīpaṃkara Buddha) Bồ-tát liền đi theo người con gái tên Tu-la-bà hỏi mua năm cành hoa, người con gái không chịu bán, liền đem năm trăm tiền vàng, Bồ-tát để được mua năm cành hoa, người con gái vẫn không bán mà lại giao ước rằng: Nguyện tôi đời đời làm vợ ông rồi sẽ bán cho. Bồ-tát cần lấy hoa cúng dường Phật, nên hứa lời.

Lại Bồ-tát Diệu-quang (Varaprabha bodhisattva),[3] có người con gái ông trưởng giả thấy thân Bồ-tát có hai mươi tám tướng, sanh tâm ái kính, đứng ở dưới cửa. Bồ-tát đi đến, người con gái liền cỡi ngọc lưu ly nơi cổ, để vào trong bình bát của Bồ-tát, tâm nguyện rằng: Tôi sẽ đời đời làm vợ người này. Người con gái này trong 250 kiếp, nhóm các công đức, sau sanh ở giữa hoa sen trong vườn của

———

[1] T. 3: Kim sắc vương kinh (金色王經), quyển 1, tr. 390b18-19.

[2] T. 9: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 9, tr. 124b10-12: Như đức Phật Nhiên Đăng, toàn thân chiếu ánh sáng, nên gọi là thái tử Nhiên Đăng, thành Phật cũng gọi là Nhiên Đăng.

[3] T. 10: Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh (大方廣佛華嚴經), Nhập bất tư nghì giải thoát cảnh giới Phổ hiền hạnh nguyện phẩm (入不思議解脫境界普賢行願品), quyển 28，tr. 788a23-792a21; quyển 29, tr. 792a25-794c6.

利益說過).

dân nữ Hỷ-kiến. Hỷ-kiến nuôi làm con gái (đặt tên là Hỷ-đức), đến năm 14 nữ công, thế trí, đều đầy đủ.

Bấy giờ có vua cõi Diêm-phù-đề, tên là Tài-chủ, Thái-tử tên là Đức-chủ, có tâm đại bi, thường ra khỏi cửa thành vào vườn du ngoạn, các dân nữ dẫn đạo đến ca tán, Thái-tử Đức-chủ rãi các vật báu, y phục, ẩm thực, thí như rồng mưa, không chỗ nào không khắp. Người con gái Hỷ-đức thấy Thái-tử, tự tạo ca kệ mà tán dương Thái-tử, con mắt ái luyến chăm nhìn chưa từng nhấp nháy, tự phát nguyện rằng: Việc thế gian tôi đều biết hết, xin đem thân tôi dâng cấp Thái-tử.

Thái-tử hỏi: Ngươi thuộc về ai? Nếu có thuộc về ai, thời chẳng phải nên nhận.

Bấy giờ dân nữ Hỷ-kiến đáp: Lời Thái-tử: Đứa con gái tôi đây năm, tháng, ngày, giờ, tiết nó sanh ra đồng với Thái-tử. Đứa con gái này chẳng phải từ trong bụng tôi sanh ra, sáng sớm tôi vào vườn, thấy trăm hoa sen có gái này sanh ra, tôi nhận nuôi làm con gái, chớ vì tôi mà khinh hèn đứa con gái này. Đứa con gái này giỏi 64 điều,[1] không điều gì không đầy đủ, nữ công, mỹ thuật, kinh thư, phương thuốc, thảy đều thông suốt. Thường có lòng hổ thẹn, nội tâm trung trực, không có tật đố, không ý tưởng tà dâm. Con gái tôi đạo đức oai nghi như vậy, Thái-tử hẳn nên nhận lấy!

Thái-tử Đức-chủ trả lời với người con gái: Chị! Tôi phát tâm vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu đạo Bồ-tát, không có yêu tiết, quốc tài vợ con, voi ngựa bảy báu, nếu có ai đến xin, tôi không trái ý họ. Nếu con trai con gái của người

———

[1] T. 42: Bách luận sớ (百論疏), quyển 1, tr. 251a20-b2: Lục luận: (1) Thức xoa luận: giải thích 64 pháp. (2) Tỳ-già-la luận: giải thích các pháp âm thanh. (3) Kha-thích-ba luận: giải thích những vị thiên tiên nhân duyên danh tự từ xưa cho đến nay. (4) Kiên-để (trường lý phản) sa luận: giải thích pháp thiên văn, địa lý, toán số v.v… (5) Xiển-đà luận: giải thích pháp tác thủ lư ca, ngũ thông tiên đệ tử Phật, nói kệ danh thủ lư ca. (6) Ni-lộc-đa luận: giải thích nhân duyên thành lập tên gọi hết thảy sự vật.

người sanh ra, và chính thân người, nếu có người xin, tôi sẽ cho họ, chớ sanh lo buồn hối hận. Hoặc có khi tôi bỏ nhà đi tu, làm đệ tử Phật, ở tịnh chỗ núi rừng, người cũng chớ sầu.

Người con gái Hỷ-đức đáp: Giả sử lửa địa ngục thổi đến cháy nát thân tôi, tôi không bao giờ hối hận. Tôi cũng không phải vì dâm dục vui chơi mà đến làm thân tôi chỉ vì khuyến trợ tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cho nên phụng sự chánh sĩ.

Người con gái lại thưa với Bồ-tát rằng: Đêm qua tôi mộng Diệu-nhật thân Phật[1] ngồi dưới gốc đại thọ, nên cùng đến chiêm ngưỡng.

Thái-tử thấy người con gái đoan chánh, lại nghe nói đức Phật xuất hiện. Vì hai lẽ đó nên lên một xe cùng đi đến chỗ Phật.

Phật thuyết pháp cho họ, Thái-tử được vô lượng môn Đà-la-ni, người con gái được tâm chí điều phục.

Bấy giờ Thái-tử lấy năm trăm hoa báu cúng dường Phật, để cầu Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Thái-tử thưa với phụ vương rằng: Con gặp được thân Phật Diệu Nhật mà được thiện lợi lớn.

Phụ vương nghe rồi, bỏ vật ái trọng đem cho Thái-tử, rồi cùng với rồi cùng với quan thuộc nhân dân, trong nước đi đến chỗ Phật.

Phật thuyết pháp cho họ, vua chứng được Đà-la-ni ngọn đèn hết thảy pháp không tối.

———

[1] T. 10: Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh (大方廣佛華嚴經), quyển 29, tr. 793b11-12: Thắng nhật thân Như-lai.

Khi ấy vua suy nghĩ: Không thể lấy pháp thế tục nhiếp tụ quốc độ, hưởng thọ ngũ dục mà có thể đắc đạo.

Suy nghĩ như vậy xong, lập Đức-chủ Thái-tử làm vua, để xuất gia cầu đạo.

Bấy giờ, Thái-tử vào ngày rằm có sáu thứ báu ứng đến. Người vợ tên Hỷ-đức biến làm nữ báu.[1] Nhân duyên như vậy, trong kinh Bất khả tư nghì có nói rộng.[2]

Cho nên biết thiện nam tử, thiện nữ nhân, nguyện đời đời làm cha mẹ, vợ con, quyến thuộc Bồ-tát.

KINH: Bấy giờ trời Tứ thiên vương cho đến trời A-ca-ni sắc, đều rất hoan hỷ, ai nấy tự nghĩ rằng: Chúng ta hãy làm phương tiện, khiến Bồ-tát xa lìa dâm dục, từ khi mới phát tâm thường làm kẻ đồng chơn, đừng để chung hội với sắc dục. Nếu hưởng thụ ngũ dục, còn chướng ngại sanh cõi Phạm thiên, huống gì Vô thượng chánh đẳng Chánh giác. Vì vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát diệt dâm dục xuất giả mới có thể được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, chứ chẳng phải không dứt.

LUẬN: Hỏi: Cớ sao chư thiên nguyện như vậy?

Đáp: Trong thế gian, ngũ dục là đệ nhất, không ai không ưa thích. Trong dục, xuất dục là đệ nhất, nó trói buộc tâm người như bị rớt xuống bùn sâu, khó có thể vớt khỏi, vì vậy chư thiên phương tiện khiến Bồ-tát xa lìa dâm dục.

———

[1] T. 10: Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh (大方廣佛華嚴經), quyển 29, tr. 794b2-8.

[2] T. 10: Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh (大方廣佛華嚴經), Nhập bất tư nghì giải thoát cảnh giới Phổ hiền hạnh nguyện (入不思議解脫境界普賢行願品), quyển 28，tr. 788a23-792a21; quyển 29, tr. 792a25-794c6

* Lại nữa, nếu hưởng thụ các dục khác, vẫn không mất trí tuệ, còn khi hội hiệp dâm dục, thân tâm hoan mê, không còn tình giác, tự chìm đắm sâu. Vì vậy chư thiên làm cho Bồ-tát xa lìa.

Hỏi: Làm sao khiến xa lìa?

Đáp: Như Bồ-tát Thích-ca văn ở trong cung vua Tịnh-phạn, muốn ra ngoài thành du quán, chư thiên Tịnh-cư, hóa làm người già, bệnh, chết, khiến tâm kia chán. Lại khiến nữa đêm, thấy các cung nhân kỷ nữ lộ hình xấu xí bất tịnh, nước bọt mũi chảy ra, phân dãi bừa bãi, Bồ-tát thấy rồi liền sanh ghê chán. Hoặc có khi chư thiên khiến người con gái sanh ác tâm để đố kỵ, chẳng biết ân đức, ác khẩu dối trá, không biết tỉnh xét. Bồ-tát thấy rồi liền sanh niệm nghĩ rằng: Thân tuy tợ người mà tâm nó thật đáng ghét, liền xa bỏ nó.

Muốn khiến Bồ-tát từ khi mới phát tâm thường làm hạnh đồng chơn, không hội cùng sắc dục, vì cớ sao? Vì dâm dục là gốc các thứ kiết sử. Phật dạy: Thà lấy dao bén cắt đứt thân thể, không nên hội cùng nữ sắc, dao cắt tuy khổ, không đọa đường ác, còn nhân duyên dâm dục phải chịu khổ địa ngục trong vô lượng kiếp số. Người hưởng thọ ngũ dục còn không được sanh cõi Phạm thiên, huống gì được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Hoặc có người nói: Bồ-tát tuy hưởng thọ ngũ dục, tâm không đắm trước, không chướng ngại đạo,[1] vì vậy nên Kinh dạy: Hưởng thọ ngũ dục, còn không được sanh cõi Phạm thế.

Phạm thế là nơi vô thỉ chúng sanh đều được sanh đến

———

[1] T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 54: A lê tra kinh (阿梨吒經), tr. 763b2-764a12; Trung bộ kinh I, kinh số 22: Kinh ví dụ con rắn (Alaggadūmapa suuta); T. 12: Đại bát niết-bàn kinh (大般涅槃經), quyển 34，tr. 567b8-11; T. 22: Ma-ha tăng kỳ luật (摩訶僧祇律), quyển 25, tr. 427a23-c1; T. 22: Tứ phần luật (四分律), quyển 17, tr. 682a9-683a15; T. 23: Thập tụng luật (十誦律), quyển 15, tr. 106c29-107a9, T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 93，tr. 711b3-25.

đó, song người hưởng thọ ngũ dục đáng được còn không được sanh, huống gì đối với Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, là nơi vốn không được lại muốn được?

Vì vậy Bồ-tát nên làm kẻ đồng chơn tu hành phạm hạnh, sẽ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Bồ-tát phạm hạnh không nhiễm trước thế gian nên mau thành Bồ-tát đạo. Nếu người dâm dục, thí như keo dính, khó thể lìa được, vì cớ sao? Vì thân hưởng thọ dục lạc, rễ dâm dục càng sâu. Cho nên trong pháp xuất gia, dâm dục đứng đầu, lại cũng nặng.

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Thế-tôn! Bồ-tát ma-ha-tát cần phải có cha mẹ, vợ con, thân tộc, tri thức chăng?

Phật bảo Xá-lợi-phất: Hoặc có Bồ-tát có cha mẹ, vợ con, thân tộc, tri thức. Hoặc có Bồ-tát từ mới phát tâm đã dứt dâm dục, tu phạm hạnh đồng chơn, cho đến khi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, không phạm sắc dục. Hoặc có Bồ-tát do lực phương tiện, hưởng thọ ngũ dục rồi, xuất gia được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

LUẬN: Hỏi: Ba hạng Bồ-tát ấy, hạng đầu như người thế gian thọ ngũ dục rồi sau mới lìa bỏ đi tu, chứng được bồ-đề. Hạng thứ hai có đại công đức kiên cố, khi mới phát tâm đã dứt dâm dục, cho đến khi thành Phật. Hạng Bồ-tát này hoặc là pháp thân, hoặc là nhục thân, hoặc lìa dục, hoặc chưa

lìa dục. Hạng thứ ba là Bồ-tát pháp thân thanh tịnh, được vô sanh pháp nhẫn, trú ở sáu thần thông, vì giáo hóa chúng sanh nên cùng với chúng sanh đồng sự để nhiếp thủ họ. Hoặc làm chuyễn luân Thánh vương, hoặc làm vua Diêm-phù-đề, Trưởng giả, Sát-lợi, tùy theo chỗ cần mà làm lợi ích.

KINH: Thí như huyễn sư, hoặc đệ tử huyễn sư, khéo biết cách huyễn, huyễn làm ra ngũ dục, cùng nhau vui chơi trong đó, ý ngươi nghĩ sao? Người ấy đối với ngũ dục, thật hưởng thụ chăng?

Xá-lợi-phất thưa: Thưa không, bạch Thế-tôn.

Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát dùng lực phương tiện hóa làm ngũ dục, thọ vui trong đó, thành tựu chúng sanh, cũng lại như vậy. Bồ-tát ma-ha-tát ấy không nhiễm nơi dục, mà dùng cách chê bai ngũ dục, dục là bừng cháy, dục là uế ác, dục là hủy hoại, dục như là kẻ oán. Thế nên Xá-lợi-phất, nên biết Bồ-tát vì chúng sanh mà hưởng thọ ngũ dục.

LUẬN: Trong ba hạng Bồ-tát, sao chỉ nêu riêng một hạng Bồ-tát ra để ví dụ?

Đáp: Hạng thứ nhất đồng như thông lệ con người, không dứt dâm dục. Hạng thứ hai thường dứt dâm dục, tu tịnh hạnh. Hạng thứ ba cũng tu tịnh hạnh mà hiện thọ dâm dục. Vì người không hiểu nên nêu làm ví dụ.

Bồ-tát này hoặc là pháp thân, hoặc là nhục thân, hoặc lìa dục, hoặc chưa

Hỏi: Cớ sao không lấy chuyện mộng, biến hóa v.v... làm ví dụ?

Đáp: Cảnh mộng chẳng phải do năm căn biết được, chỉ nội tâm nhớ tưởng sanh ra, người do năm căn trông thấy, biến mất vô thường, có thể hiểu được cảnh biến hóa, tuy năm căn biết được, mà người trông thấy rất ít. Phật vì chúng sanh có thể độ và huyễn là điều chúng sanh tin cho nên nêu làm thí dụ; như huyễn sự dùng huyễn thuật hiện ra việc hy hữu giữa mọi người khiến họ hoan hỷ. Bồ-tát huyễn sự cũng như vậy; dùng thuật năm thần thông hóa làm ra ngũ dục ở giữa chúng sanh, cùng nhau vui chơi mà hóa độ chúng sanh.

Chúng sanh có hai hạng: Là tại gia và xuất gia. Vì độ hạng xuất gia nên hiện thân Thanh-văn, Bích-chi-phật và các thầy ngoại đạo xuất gia. Hạng tại gia hoặc có người thấy người xuất gia mà đắc độ, hoặc thấy người tại gia đồng thọ ngũ dục mà được hóa độ.

Bồ-tát thường lấy các nhân duyên thí dụ ngũ dục như: Dục là bừng cháy. Khi nó chưa mất thì lửa ba độc cháy, khi nó mất rồi lửa vô thường cháy. Hai lửa đều cháy, nên gọi là bừng cháy, chẳng lúc nào vui.

Dục là uế ác. Chư Phật, Bồ-tát, A-la-hán, các người lìa dục, đều cho là uế hèn. Ví như người thấy cho ăn phân, khinh hèn mà thương xót, nó không được đồ ăn ngon, mà ăn đồ bất tịnh. Người hưởng thọ ngũ dục cũng như vậy. Không được cái vui nội tâm lìa dục, mà cầu cái vui nơi sắc dục bất tịnh.

Dục là hủy hoại. Vì đắm mê ngũ dục, vua trời, vua

người, những người giàu sang mất nước nguy thân đều do nơi đó.

Dục như kẻ oán, làm mất thiện lợi của người, cũng như kẻ thứ khách, bề ngoài như thân thiện mà trong tâm thì ôm hại. Ngũ dục như vậy làm tan mất thiện tâm, cướp tuệ mạng người. Ngũ dục sanh ra chính là phá hoại các thiện, hủy bại đức nghiệp.

Lại biết ngũ dục như lưỡi câu giết cá, như bẫy hại nai, như đèn đốt thiêu thân, cho nên nói dục như kẻ oán.

Cái khổ của kẻ oan gia, không quá một đời, vì mê đắm ngũ dục, đọa ba đường ác, chịu khổ độc vô lượng.

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật Bồ-tát ma-ha-tát làm sao hành Bát-nhã ba-la-mật?

Phật bảo Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi hành Bát-nhã ba-la-mật, không thấy Bồ-tát, không thấy danh tự Bồ-tát, không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy ta hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy ta không hành Bát-nhã ba-la-mật, vì cớ sao? Vì Bồ-tát, danh tự Bồ-tát tánh không, trong không, không sắc, thọ, tưởng, hành, thức; lìa sắc cũng không không, lìa thọ, tưởng, hành, thức cũng không không. Không tức là sắc, sắc tức là không, không tức là thọ, tưởng, hành, thức, thọ, tưởng, hành, thức tức là không,[1] vì cớ sao? Xá-lợi-phất chỉ có danh tự gọi

———

[1] Prajñāpāramitāhṛdayasūtra: Iha Śāriputra rūpaṃ śūnyatā, śūnyataiva rūpam, rūpānna pṛthak śūnyatā, śūnyatāyā na pṛthag rūpam. Yad rūpaṃ sā śūnyatā, yā śūnyatā tad rūpam. evaṃ eva vedanā, saṃjñā, saṃskāra, vijñānāni.

là bồ-đề, chỉ có danh tự gọi là Bồ-tát, chỉ có danh tự gọi là không, vì cớ sao? Vì thật tánh các pháp, không sanh, không diệt, không nhơ, không sạch,[1] Bồ-tát ma-ha-tát hành như vậy, cũng không thấy sanh, cũng không thấy diệt, cũng không thấy nhơ, cũng không thấy sạch, vì cớ sao? Vì danh tự là pháp do nhân duyên hòa hợp làm ra, chỉ phân biệt nhớ tưởng giả danh nói.

Thế nên Bồ-tát ma-ha-tát, khi hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy tất cả danh tự. Vì không thấy nên không đắm.

LUẬN: Việc ấy, trên kia Xá-lợi-phất đã hỏi,[2] sao nay còn hỏi lại?

Đáp: Trước kia nhân Phật dạy “muốn đem nhất thiết chủng biết nhất thiết pháp, thời nên học Bát-nhã ba-la-mật”[3] cho nên hỏi, chứ chẳng phải tự ý hỏi.

* Lại nữa, Xá-lợi-phất nghe trên kia tán thán công đức Bát-nhã, tâm hoan hỷ tôn trọng Bát-nhã cho nên hỏi làm sao có thể tu hành, như người bệnh nghe tán thán thuốc hay, liền hỏi làm thế nào có thể uống.

Hỏi: Trước đã hỏi trú pháp không trú. Hành đàn Ba-la-mật, người cho, người nhận, tài vật đều không thể có được,[4] như vậy là hành Bát-nhã, sao nay còn hỏi hành?

Đáp: Trên hỏi chung các Ba-la-mật, ở đây chỉ hỏi Bát-nhã, trên rộng tán thán Bát-nhã là chủ, ở đây hỏi thẳng sự tu hành Bát-nhã.

———

[1] Prajñāpāramitāhṛdayasūtra: Iha Śāriputra sarvadharmāḥ śūnyatālakṣaṇā anutpannā aniruddhā amalā na vimalā nonā na paripūrṇāḥ.

[2] T. 8: Đại phẩm bát-nhã kinh (大品般若經), quyển 1, trụ phẩm đệ nhất (序品第1), tr. 218c19-21; T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 1, Phóng quang phẩm đệ nhất (放光品第1), tr. 2b29-c2; T. 8: Quang tán bát-nhã kinh (光讚般若經), quyển 1, quang tán phẩm đệ nhất (光讚品第1), tr. 149a11-13; T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 11，tr. 138c8-10.

[3] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr.218c17-19: Phật bảo xá-lợi-phất: Bồ-tát ma-ha-tát muốn đem nhất thiết chủng trí biết nhất thiết pháp, nên học bát-nha ba-la-mật; T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 11, tr. 137c26-27.

[4] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 11: giải thích sơ phẩm trung đàn ba-la-mật nghĩa đệ thập thất (釋初品中檀波羅蜜義第十七), tr. 139a22-26.

* Lại nữa, trên tuy tán thán rộng Bát-nhã ba-la-mật, hội chúng đương thời khát ngưỡng muốn được. Cho nên Xá-lợi-phất vì chúng nhân nên hỏi cách hành Bát-nhã ba-la-mật.

Công đức Bát-nhã ba-la-mật vô lượng vô tận, trí tuệ Phật cũng vô lượng vô tận, nếu Xá-lợi-phất không hỏi thời Phật tán thán không ngừng, nếu Xá-lợi-phất không hỏi, thời không có lý do nên không thể ngừng.

Hỏi: Công đức Bát-nhã tôn trọng, nếu Phật tán thán rộng rải, có gì không được?

Đáp: Tán thán Bát-nhã, người nghe hoan hỷ tôn trọng, tăng trưởng phước đức, nếu nghe nói Bát-nhã thời tăng trưởng trí tuệ. Không chỉ do phước đức có thể thành Phật đạo, còn phải có trí tuệ mới được thành. Thế nên không phải chỉ tán thán mà thôi. Người nghe tán thán, tâm đã được thanh tịnh, khát ngưỡng muốn được Bát-nhã, như vì người khác mà tán thán đồ uống ngon, không giải được khát, bèn phải cho uống.

Do các nhân duyên như vậy, Xá-lợi-phất nay hỏi làm sao hành Bát-nhã.

Hỏi: Như người có mắt thấy mới biết chỗ đi đến, vậy sau mới có thể đi, Bồ-tát cũng như vậy, trước niệm Phật đạo, biết Bát-nhã, thấy rồi vây sau thân mới có thể làm, nay cớ sao nói không thấy Bồ-tát và Bát-nhã. Nếu không thấy làm sao hành được?

Đáp: Trong đây không nói thường không thấy, chỉ nói rõ khi vào Bát-nhã quán, không thấy Bồ-tát và Bát-nhã ba-la-mật. Bát-nhã ba-la-mật vì làm cho chúng sanh biết thật pháp

nên xuất hiện và danh tự Bồ-tát chỉ là tên giả do các duyên hòa hợp, như trong phẩm sau nói rộng.[1] Danh tự Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, do các duyên hòa hợp nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

Bát-nhã ba-la-mật là giả danh, nhưng có thể phá các hý luận nó không có tự tánh nên nói chẳng thể thấy, như lửa từ các duyên hòa hợp giả danh là lửa, tuy không có thật nên có thể đốt vật.

Hỏi: Nếu vào trong Bát-nhã ba-la-mật không thấy, khi ra liền thấy, làm sao tin được?

Đáp: Trên kia nói Bát-nhã vì thật pháp mà xuất hiện, ấy là có thể tin, ra khỏi Bát-nhã ba-la-mật thì không thật, nên không thể tin.

Hỏi: Nếu vào trong Bát-nhã không thấy, ra khỏi thời thấy, nên biết như vậy chẳng phải thường không.[2] Vì do lực Bát-nhã cho nên không?

Đáp: Theo pháp thế tục nên nói hành giả vào Bát-nhã ba-la-mật, hý luận về các pháp quán dứt nên không ra không vào. Nếu các Hiền thánh không dùng danh tự để nói thời không thể giáo phàm phu. Nên nhận ý nghĩa, chứ chẳng nên chấp vào ngữ ngôn.

Hỏi: Nếu trong Bát-nhã quy hết thảy pháp không, trong đây cớ gì trước nói chúng sanh không thể phá ngã?

Đáp: Mới đầu nghe Bát-nhã không được nói hết thảy không. Ngã, không dùng năm căn tìm được, chỉ

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tập tương ưng phẩm đệ tam (習相應品第3), tr. 221c13–21; quyển 2, Tam giả phẩm đệ nhất (三假品第7), tr. 230c5–231a19; quyển 3, tập tán phẩm đệ cửu (集散品第9), tr. 234c14–29; quyển 4, thừa thừa phẩm đệ thập lục (乘乘品第16), tr. 247b6–19; quyển 7, thập vô phẩm đệ nhị thập lục (十無品第26), tr. 268c19-269a8.

T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 1, giả hiệu phẩm đệ tam (假號品第3), tr. 5a2–7; quyển 2, hành phẩm đệ cửu (行品第9), tr. 11b6–c8; quyển 3, Ma-ha diễn phẩm đệ thập thất (摩訶衍品第17), tr. 21a9–16; quyển 5: bất khả đắc tam tế phẩm đệ nhị thập lục (不可得三際品第26), tr. 34c20–21a5.

T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 41, thích tam giả phẩm đệ thất (釋三假品第七), tr. 357a2-360c20.

[2] Đại trí độ luận quyển 36, tr. 328c20-22: Lại không là tự tánh không, không từ nhân duyên sanh, nếu từ nhơn duyên sanh, thời không gọi là tánh không. Hành giả nếu vào bát-nhã thấy không, ra khỏi thời không thấy không, nên biết đó là hư vọng.

vì nhớ tưởng phân biệt sanh ý tưởng ngã, không mà bảo có. Lại trong ý căn, không có duyên nhất định, chỉ vì nhớ tưởng phân biệt điên đảo nên đối với năm uẩn trống không, sanh ra ý tưởng ngã, nếu nghe nói vô ngã, thời dễ hiểu được.

Các pháp sắc v.v... chính mắt hiện thấy, nếu bắt đầu mà nói sắc không, không có, thời khó có thể tin. Nay trước tiên phá ngã, tiếp phá ngã sở, phá ngã, ngã sở rồi, thời hết thảy pháp đều không, như vậy lìa dục, gọi là đắc đạo.

* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật, không có pháp nhất định, nên không thấy ta hành Bát-nhã, không thấy ta không hành Bát-nhã. Như phàm phu không được Bát-nhã, nên gọi là không hành. Bồ-tát thời không như vậy, chỉ hành không Bát-nhã, cho nên nói không thấy không hành.

* Lại nữa, Phật là vua pháp, xem thấy trí các Bồ-tát rất ít, xen lẫn các kiết sử, không gọi là hành, ví như quốc vương tuy được một ít vật, không gọi là được. Phật cũng như vậy, dạy các Bồ-tát tuy có hành chút ít không gọi là hành.

* Lại nữa, người tu hành Bát-nhã ba-la-mật, sanh tâm kiêu mạn nói ta có Bát-nhã ba-la-mật, thủ lấy tướng ấy. Nếu không hành thì tâm sanh giải đãi mà ôm lòng ưu não. Thế nên không thấy ta hành cùng không hành.

* Lại nữa, không thấy ta hành Bát-nhã ba-la-mật thời phá chấp trước hữu kiến, không thấy ta không hành Bát-nhã ba-la-mật, phá chấp trước vô kiến.

* Lại nữa, không thấy ta hành Bát-nhã ba-la-mật thời ngưng hý luận các pháp, không thấy ta không hành thời

ngưng tâm giải đãi; ví như cỡi ngựa, mau thời gò lại, chậm thời roi đánh. Như vậy phân biệt hành cùng không hành.

* Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên, là Bồ-tát, danh tự Bồ-tát tánh không, trong đây tuy chỉ nói danh tự Bồ-tát không, mà năm uẩn chẳng không. Trong không không sắc, lìa sắc cũng không không, không là pháp không, trong pháp không, không có một mảy may pháp, huống gì có sắc thô. Không cũng chẳng lìa sắc, vì cớ sao? Vì phá sắc nên có không, làm sao nói lìa sắc được! Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy, vì cớ sao? Vì Phật lại tự nói nhân duyên rằng chỉ có danh tự gọi là bồ-đề, chỉ có danh tự gọi là Bồ-tát, chỉ có danh tự gọi là không.

Hỏi: Trước kia đã nói việc ấy, nay sao còn nói lại?[1]

Đáp: Trước kia nói không thấy Bồ-tát, không thấy danh tự Bồ-tát, không thấy Bát-nhã ba-la-mật, nay nói không thấy nhân duyên ấy, nghĩa là chỉ có danh tự gọi là bồ-đề, chỉ có danh tự gọi là Bồ-tát, chỉ có danh tự gọi là không. Nghĩa chữ Bồ-tát trên kia và Bồ-tát ở đây đồng. Danh tự Bồ-tát thời trong chương Bồ-tát đã nói.[2]

Bát-nhã ba-la-mật chia làm hai phần: Thành tựu gọi là bồ-đề, chưa thành tựu gọi là không. Thật tướng của sanh là không thể có được nên gọi là vô sanh, vì cớ sao? Vì hoặc trước “sanh” sau có “pháp,” hoặc trước có “pháp” sau “sanh,” hoặc sanh và pháp cùng một lúc, đều không thể có được. Như trước đã nói:[3] không sanh nên không diệt, nếu pháp không sanh không diệt như hư không, thì làm sao có nhơ có sạch, ví

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 35, tr. 318a8-22.

[2] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 4，tr. 86a13-c16.

[3] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 1，tr.60b19-c6, quyển 15, tr. 170b29-c17; quyển 17，tr.189b4-24; quyển 22，tr. 222b27-16, quyển 31, tr. 287c6-18.

như hư không, muốn nằm mưa không ướt, lửa đốt không cháy, khói không dính, vì cớ sao? Vì vốn tự vô sanh. Bồ-tát quán được như vậy, không thấy lìa pháp chẳng sanh chẳng diệt ấy lại có pháp có sanh có diệt có nhơ có sạch, vì cớ sao? Vì Phật tự nói nhân duyên là hết thảy pháp đều do nhớ tưởng phân biệt nhân duyên hòa hợp nên cưỡng để gọi nói. Bất khả thuyết là thật nghĩa, còn khả thuyết đều là danh tự.

Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, không thấy hết thảy danh tự, trước lược nói danh tự là Bồ-tát, danh tự Bồ-tát, Bát-nhã ba-la-mật, danh tự bồ-đề. Nay nói rộng hết thảy danh tự, đều không thể thấy, không thấy nên không đắm, không đắm vì không thể có được. Như các con mắt, con mắt tuệ đệ nhất. Bồ-tát dùng tuệ nhãn tìm khắp không thấy, cho đến không thấy một pháp vi tế, thế nên không đắm.

Hỏi: Nếu Bồ-tát không đắm hết thảy pháp, tại sao không được vào Niết-bàn?

Đáp: Việc ấy đã nói ở nhiều nơi, nay trong đây lược nói, vì tâm đại bi, vì mười phương Phật hộ niệm, vì bổn nguyện chưa tròn, vì lực tinh tấn Ba-la-mật, vì Bát-nhã ba-la-mật và phương tiện hai sự hòa hợp được nghĩa là không đắm nơi không đắm.

Có các nhân duyên như nên nói Bồ-tát tuy không đắm các pháp mà chẳng vào Niết-bàn.

(Hết Phẩm Dâng Bát thứ 2)

trí tuệ Bồ-tát, trăm phần không bằng một, cho đến toán số thí dụ không thể sánh kịp.

LUẬN: Hỏi: Trên kia đã hỏi lại Xá-lợi-phất, việc đã định, sao nay còn hỏi nữa?

Đáp: Vì Xá-lợi-phất muốn lấy việc Tu-đà-hoàn đồng được giải thoát, nên cùng với Phật và Bồ-tát ngang nhau, nhưng Phật không chấp nhận. Ví như có người muốn cho rằng chút trống không trong lỗ chơn lông ngang với hư không, vì vậy nên Phật gạn hỏi lại việc đó.

Lại nữa, tuy đồng một việc, mà về phương diện ý nghĩa khác nhau. Trước kia nói trí tuệ vì hết thảy chúng sanh, nay nói có thể có niệm rằng: Ta sẽ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, khiến hết thảy chúng sanh được Vô dư Niết-bàn như trước đã nói.[1]

* Lại nữa, một Thanh-văn, Bích-chi Phật, còn không có niệm như vậy, huống gì hết thảy Thanh-văn, Bích-chi Phật.

KINH: Này Xá-lợi-phất, ý ông nghĩ sao? Các Thanh-văn, Bích-chi Phật có thể nghĩ rằng: Ta hành sáu Ba-la-mật, thành tựu chúng sanh, trang nghiêm thế giới, đủ mười lực, bốn việc không sợ, bốn trí vô ngại, mười tám pháp không chung của Phật, độ thoát vô lượng vô số chúng sanh, khiến được Niết-bàn chăng?

Xá-lợi-phất thưa: Thưa không, bạch Thế Tôn.

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 31, tr. 288c6-7.

Giải Thích Phẩm Tập Tương Ưng Thứ 3

GIẢI THÍCH: PHẨM TẬP TƯƠNG ƯNG THỨ 3

(Bản đời Minh ghi: Kinh Hành Tập Ưng)

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát khi hành Bát-nhã ba-la-mật nên suy nghĩ như vầy; Bồ-tát chỉ tên gọi, Phật cũng chỉ có tên gọi, Bát-nhã ba-la-mật cũng chỉ có tên gọi, sắc chỉ có tên gọi, thọ, tưởng, hành, thức cũng chỉ có tên gọi.

Này Xá-lợi-phất! Như Ngã chỉ có tên gọi, tất cả Ngã thường không thể có được, chúng sanh, thọ giả, mạng giả, kẻ sanh dưỡng dục, chúng số, người kẻ làm, kẻ khiến làm, kẻ khởi dậy, kẻ khiến khởi dậy, kẻ thọ, kẻ khiến thọ, kẻ biết, kẻ thấy, tất cả đều không, không thể có được. Vì là không không thể có được nên chỉ lấy danh tự để nói. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy ta, không thấy chúng sanh, cho đến không thấy kẻ biết, kẻ thấy, danh tự được nói cũng không thể thấy.

LUẬN: Hỏi: Cuối phẩm thứ hai đã nói “Không”,[1] nay cớ

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 35, phẩm dâng bát thứ 2 (奉鉢品第二), tr. 318a8-22, 318c5-13.

cớ sao nói lại?

Đáp: Trên phần nhiều nói pháp không, nay nói xen lộn pháp không, cũng sanh không.

Hành giả quán ngoại pháp đều không không có gì, mà còn cho “cái biết không” chẳng không, thế nên lại nói người quán sát cũng không. Chúng sanh không ấy ở trong pháp Thanh-văn nói nhiều.[1] Hết thảy đệ tử Phật đều biết trong các pháp không ta, sau Phật diệt độ 500 năm chia làm hai phần: Có người tin pháp không, có người tin chúng sanh không, cho rằng năm uẩn là pháp nhất định có, chỉ người lãnh thọ năm uẩn là không, vì vậy nên Phật nói chúng sanh không để so sánh pháp không.

Lại nữa, ngã không để biết, pháp không khó thấy, vì cớ sao? Vì Ngã, lấy năm căn tìm nó không thể có được, chỉ do năng lực của thân kiến nhớ tưởng phân biệt cho là ngã.

Pháp không là, sắc có thể lấy mắt thấy, tiếng có thể lấy tai nghe, thế nên khó biết nó không. Hai việc ấy, ở trong Bát-nhã ba-la-mật đều không, như trong chương nói về nghĩa mười tám không đã nói.[2]

Hỏi: Như Ngã, cho đến kẻ biết, kẻ thấy là một hay là mỗi mỗi khác nhau?

Đáp: Đều là một Ngã, chỉ tùy việc mà thành khác. Đối nơi năm uẩn, có tâm chấp ngã, ngã sở khởi lên, nên gọi là ngã; từ năm uẩn hòa hợp sanh nên gọi là chúng sanh; mạng căn thành tựu nên gọi là thọ giả, mạng giả; hay sanh khởi các việc như cha sanh con, nên gọi là sanh giả, do bú mớn, cơm

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 4, tr. 85b18-19; quyển 31, tr. 287b13-17，287b25-c6.

[2] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 31, tr. 285b11-296b2.

cơm áo được lớn khôn, ấy gọi là dưỡng dục; năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới, các pháp nhân duyên có số, nên nói là chúng số; hành phép tắc người nên gọi là người; tay chân làm lụng được nên gọi là tác giả; sức khiến được người khác, nên gọi là khiến tác giả; có thể tạo nghiệp tội phước đời sau nên gọi là năng khởi giả; khiến người khác khiến tạo nghiệp tội phước đời sau, nên gọi là khiến khởi giả; thân đời sau thọ quả báo tội phước, nên gọi là thọ giả; khiến người khác thọ khổ vui, ấy gọi là khiến thọ giả; mắt thấy sắc gọi là kiến giả; năm thức biết gọi là kẻ biết.

Lại nữa, dùng mắt thấy sắc dùng năm tà kiến[1] quán năm uẩn, dùng chánh kiến thế gian và xuất thế gian quán các pháp gọi là kiến giả, nghĩa là nhãn căn năm tà kiến, thế gian chánh kiến vô lậu kiến, gọi là kiến giả; bốn căn kia biết và ý thức biết gọi chung là tri giả. Các pháp như vậy đều cho là thần ngã, thần ngã ấy mười phương ba đời chư Phật và các Bồ-tát tìm không thể có được. Chỉ do nhớ tưởng phân biệt cưỡng gọi tên. Các pháp cũng như vậy, đều là không, không thật, chỉ giả gọi tên.

Hỏi: Thần ngã ấy chỉ có mười sáu tên gọi, hay còn tên gọi nào khác?

Đáp: Nói lược thời có mười sáu, nói rộng thời vô lượng, tùy việc đặt tên, như danh hiệu chức quan theo phẩm trật sai khác. Có công năng trí xảo, xuất gia hành đạo, các tên gọi đều do nhân duyên hòa hợp sanh, nên không tự tánh. Không tự tánh nên rốt ráo không. Sanh không (ātmaśūnyatā) nên pháp

———

[1] T. 26: Thập trú tỳ-bà-sa luận (十住毘婆沙論), quyển 15, tr. 105c26-27: Lại nữa, năm tà kiến lại gọi là 5 ác kiến, đó là: tà kiến, thân kiến, biên kiến, kiến thủ và giới cấm thủ.

không (dharmaśūnyatā), pháp không nên sanh cũng không.

KINH: Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy, trừ trí tuệ Phật, trí tuệ Thanh-văn, Bích-chi-phật không thể sánh kịp, vì không, không thể có được, vì cớ sao? Vì đối với Bồ-tát ma-ha-tát ấy, tên gọi và được tên gọi cũng không thể có được.

Này Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát hành được như vậy, là hành Bát-nhã ba-la-mật, ví như tre, gai, lúa lại đầy cõi Diêm-phù-đề các Tỳ-kheo số nhiều như vậy, với trí tuệ như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên v.v... muốn sánh với trí tuệ của vị Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, trăm phần không kịp một, ngàn phần, trăm ngàn phần cho đến toán số thí dụ không thể kịp được, vì cớ sao? Vì Bồ-tát ma-ha-tát dùng trí tuệ độ thoát hết thảy chúng sanh.

LUẬN: Giải rằng: Có hai nhân duyên nên trí tuệ Bồ-tát hơn Thanh-văn, Bích-chi-phật: 1. Do không, biết hết thảy pháp không, cũng không thấy không ấy. Không và bất không đồng nhất không khác. 2. Dùng trí tuệ ấy để độ thoát chúng sanh, khiến được Niết-bàn. Trí tuệ Thanh-văn, Bích-chi-phật chỉ quán các pháp không, không thể quán thế gian và Niết-bàn là một, ví như thoát ngục, có người chỉ đục vách đi ra, tự thoát thân mình, có người phá ngục, đập khóa đã tự thoát mình còn cứu người khác đồng thoát.

* Lại nữa, trí tuệ Bồ-tát vào hai pháp nên hơn: 1. Đại bi, 2. Là Bát-nhã ba-la-mật.

* Lại có hai pháp: 1. Là Ban-châu Tam-muội, 2. Phương tiện.

* Lại có hai pháp: 1. Là thường trú thiền định. 2. Thông đạt pháp tánh.

* Lại có hai pháp: 1. Là có thể thay thế chúng sanh chịu khổ, 2. Tự là bỏ hết thảy vui.

* Lại có hai pháp: 1. Từ tâm không oán không giận. 2. Cho đến tâm cũng không đắm trước công đức chư Phật.

Có các trí tuệ công đức trang nghiêm như vậy, nên hơn Thanh-văn, Bích-chi-phật.

Hỏi: Đối với người độn căn, có thể lấy ví dụ, còn đối với Xá-lợi-phất lợi căn, làm sao ví dụ?

Đáp: Không hẳn vì độn căn mà ví dụ, ví dụ là để trang nghiêm luận nghị. Làm cho người tin chắc, cho nên lấy việc năm căn nghe thấy để ví dụ ý thức, làm cho được ngộ. Ví như lên lầu, được thang thời dễ lên.

* Lại nữa, hết thảy chúng sanh, đắm cái vui thế gian, nghe nói đạo đức Niết-bàn thời không tin không vui. Vì vậy lấy việc mắt trông thấy ví dụ việc mắt không thấy. Ví như thuốc đắng, uống nó rất khó, giả bọc mật thời uống dễ.

* Lại nữa, Xá-lợi-phất là trí tuệ bậc nhất trong hành Thanh-văn, mà so với chư Phật Bồ-tát, chưa từng hiện bày. như Diêm-phù-đề, Diêm-phù là tên cây, cây này rất lớn ở

giữa rừng tươi tốt. Đề là Châu-bải. Trên bãi này có rừng cây này, trong rừng có sông, đáy sông có kim sa, gọi là vàng Diêm-phù-đề. Vì có cây Diêm-phù-đề nên gọi Châu-diêm-phù. Châu này có năm trăm châu nhỏ bao quanh, gọi chung là Diêm-phù-đề.

Hỏi: Đệ tử Phật rất nhiều, cớ sao nói Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên đầy cõi Diêm-phù-đề như tre, gai, lúa, lau?

Đáp: Trong tất cả đệ tử Phật, trí tuệ bậc nhất là Xá-lợi-phất, thần thông bậc nhất là Mục-kiền-liên, hai vị này ở trong Phật pháp là lớn, ở trong pháp ngoại đạo cũng lớn, còn Phú-lâu-na, Ca-ly-na, A-na-luật v.v... ở trong Phật pháp tuy lớn mà ở trong pháp ngoại đạo không bằng.

* Lại hai vị này thường ở giữa mọi người giúp Phật tuyên dương pháp hóa, phá các ngoại đạo, còn các Tỳ-kheo Phú-lâu-na v.v... không có công đức ấy, cho nên không nói.

* Lại nữa, nếu nói Xá-lợi-phất thời đã gồm tất cả người trí tuệ, nếu nói Mục-kiền-liên thời đã gồm tất cả người thiền định.

Ví dụ có hai thứ: 1. Là giả ví dụ. 2. Là thật sự ví dụ, nay ở đây là giả ví dụ. Lý do không lấy vật khác làm ví dụ, mà lấy bốn vật này “tre, gai, lúa, lau” làm ví dụ, vì bốn vật này sanh trưởng đông đặc, chủng loại là nhiều, các Tỳ-kheo Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên v.v... đầy cõi Diêm-phù-đề. Trí tuệ các A-la-hán như vậy hợp lại không bằng một phần trăm trí tuệ vị Bồ-tát. Cho đến toán số thí dụ cũng không thể sánh kịp?

Hỏi: Sao không chỉ nói toán số thí dụ cũng không thể sánh kịp mà nói trăm phần ngàn phần không kịp một?

Đáp: Toán số thí dụ không thể sánh kịp là lời nói cùng cực. Ví như người có tội nặng trước đánh trói khổ sở, vậy sau mới giết. Như trong pháp Thanh-văn thường lấy “mười sáu không kịp một” để ví dụ.[1] Trong pháp Đại-thừa thời lấy “cho đến toán số thí dụ không kịp một” để ví dụ.

KINH: Này Xá-lợi-phất, không kể đầy đủ cõi Diêm-phù-đề như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên v.v... nếu đầy ba ngàn đại thiên thế giới như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên. Lại không kể việc này, nếu đầy mười phương thế giới như hằng sa, như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên mà muốn sánh với trí tuệ của vị Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, trăm phần không kịp một, ngàn phần trăm ngàn phần cho đến toán số thí dụ cũng không thể kịp.

LUẬN: Giải rằng: Nghĩa này đồng với nghĩa Diêm-phù-đề trên, chỉ có khác là nhiều.

Hỏi: Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên tuy nhiều mà trí tuệ không khác, cớ sao lấy nhiều để dụ?

Đáp: Có người cho ít vô lực, nhiều thì có lực, ví như nước ít thì sức cũng ít. Lại như người rất mạnh, chúng ít sức kém không thể ngăn nổi, đại quân đánh mới phục được.

Có người nói Xá-lợi-phất trí tuệ ít thời không kịp

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含) quyển 22, kinh số 592, tr. 157c22-158a15; quyển 24, kinh 617, tr. 173a8-16; quyển 46, kinh số 1234, tr. 338 b4-10; T. 1; Trung a-hàm kinh (中阿含) quyển 6, kinh số 28, Giáo hóa bệnh kinh (教化病經), tr. 460a25-b4; Trung bộ kinh III, kinh số 143: kinh giáo giới Cấp-cô-đọc (Anāthapiṇḍika Sutta); T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含) quyển 55, kinh số 202, trì trai kinh (持齋經), tr. 772b20-22.

Bồ-tát, nếu nhiều hoặc có thể kịp. Phật nói tuy nhiều vẫn không kịp, nên lấy nhiều để dụ. Như hết thảy cỏ cây, sức không hằng lửa, hết thảy ánh sáng, thế không bằng mặt trời, cũng như các núi trong mười phương thế giới không bằng một viên ngọc kim cương, vì cớ sao? Vì trí tuệ Bồ-tát là gốc của hết thảy Phật pháp, có thể làm cho hết thảy chúng sanh lìa khổ được vui, như chim con Ca-lăng-tần-già, tuy chưa ra khỏi vỏ, mà âm thanh nó hơn các chim khác, huống gì ra khỏi vỏ. Trí tuệ Bồ-tát cũng như vậy, tuy chưa ra khỏi vỏ vô minh đã hơn tất cả Thanh-văn, Bích-chi-phật, huống gì khi thành Phật.

Lại như Thái-tử của chuyển luân Thánh vương, tuy chưa thành tựu mà phước lộc uy đức hơn tất cả các vua, huống gì khi làm chuyễn luân vương. Bồ-tát cũng như vậy, tuy chưa thành Phật, song vì vô lượng vô số kiếp nhóm vô lượng trí tuệ phước đức nên hơn Thanh-văn, Bích-chi-phật, huống gì thành Phật.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, một ngày tu trí tuệ mà vượt trên quá Thanh-văn, Bích-chi-phật.

LUẬN: Hỏi: Trước đã nói trừ trí tuệ Phật, tất cả Thanh-văn, Bích-chi-phật[1] không sánh kịp, sao nay còn nói lại?

Đáp: Không phải nói lại, trên là nói tổng quát, nay nói riêng, trước nói hết thảy Thanh-văn, Bích-chi-phật không kịp trí tuệ Bồ-tát, nay chỉ nói rõ không kịp trí tuệ tu một ngày, huống gì ngàn vạn năm.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật (摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, phụng bát phẩm đệ nhị (奉鉢品第二), tr. 221c21-222a8.

[1]T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含) quyển 22, kinh số 592, tr. 157c22-158a15; quyển 24, kinh 617, tr. 173a8-16; quyển 46, kinh số 1234, tr. 338 b4-10; T. 1; Trung a-hàm kinh (中阿含) quyển 6, kinh số 28, Giáo hóa bệnh kinh (教化病經), tr. 460a25-b4; Trung bộ kinh III, kinh số 143: kinh giáo giới Cấp-cô-đọc (Anāthapiṇḍika Sutta); T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含) quyển 55, kinh số 202, trì trai kinh (持齋經), tr. 772b20-22.

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Bạch Thế-tôn, trí tuệ của Thanh-văn có được, hoặc trí tuệ của Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật và trí tuệ Phật, các trí ấy không có sai khác, không trái ngược nhau, về vô sanh tánh không. Nếu pháp không trái ngược nhau về vô sanh tánh không, thời pháp ấy không có sai khác, cớ sao Thế-tôn nói: Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, một ngày tu trí tuệ mà vượt quá Thanh-văn, Bích-chi-phật?

Luận: Hỏi: Trên kia Phật đã nói Bồ-tát ma-ha-tát tu trí tuệ, vượt quá Thanh-văn, Bích-chi-phật, nay Xá-lợi-phất vì sao còn hỏi?

Đáp: Không hỏi về thế lực trí tuệ có thể độ chúng sanh mà nay chỉ hỏi trí tuệ Phật và đệ tử, trong thể tánh không có sai khác, vì trí tuệ của các bậc Hiền thánh đều là tuệ biết thật tướng các pháp; đều là tuệ biết tứ đế và ba mươi bảy phẩm, đều là tuệ ra khỏi ba cõi, và ba môn giải thoát, thành quả ba thừa. Vì vậy nên nói không có sai khác.

Lại nữa, như Tu-đà-hoàn dùng trí vô lậu dứt kiết sử, chứng được quả, cho đến Phật cũng như vậy. Như Tu-đà-hoàn dùng hai quả giải thoát là hữu vi giải thoát, vô vi giải thoát,[1] cho đến Phật cũng như vậy. Như Phật vào Niết-bàn, Tu-đà-hoàn chậm lắm cũng chỉ bảy đời đều đồng sự, đồng duyên, đồng hạnh, đồng quả báo, vì vậy nên nói không trái ngược nhau, vì cớ sao? Vì vô sanh tánh không vậy.

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 2, tr. 72a2-6; quyển 21, tr. 221a7-15; quyển 26, tr. 250c2-5; T. 27: Đại ty-bà-sa luận (大毘婆沙論), quyển 33, tr. 172b3-8; T. 29: Câu-xá luận (俱舍論), quyển 25, tr. 133c20-21: Giải thoát thể có hai: Hữu vi, vô vi. Hữu vi giải thoát là vô học thắng giải. Vô vi giải thoát là hết thảy hoặc đã đoạn tận.

, Giáo hóa bệnh kinh (教化病經), tr. 460a25-b4; Trung bộ kinh III, kinh số 143: kinh giáo giới Cấp-cô-đọc (Anāthapiṇḍika Sutta); T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含) quyển 55, kinh số 202, trì trai kinh (持齋經), tr. 772b20-22.

Hỏi: Phá vô minh, nhóm các thiện pháp nên sanh trí tuệ, trí tuệ tương ưng với tâm, cùng tâm sanh, theo tâm hành, trong đó tại sao nói trí tuệ vô sanh tánh không, không có sai khác?

Đáp: Trí tuệ duyên diệt đế ấy là vô sanh, nhân duyên hòa hợp nên không có tự tánh, ấy gọi là tánh không, không sai khác gì.

Trí tuệ theo duyên mà đặt tên, như mắt duyên sắc sanh nhãn thức, hoặc gọi là nhãn thức, hoặc gọi là sắc thức, trí tuệ là pháp do nhân duyên hòa hợp làm ra, vì nhân duyên là vô sanh tánh không nên gọi là trí tuệ là vô sanh tánh không.

Hỏi: Trí tuệ các Hiền thánh đều duyên tứ đế sanh, cớ sao chỉ nói duyên diệt đế?

Đáp: Trong tứ đế, diệt đế trên hết, vì cớ sao? Vì ba đế đều thuộc diệt đế. Ví như người mời thiên tử và mời quần thần ăn, cũng gọi là cúng dường thiên tử.

Lại nữa, vì diệt đế nên nói vô sanh, ba đế nên nói tánh không.

Lại nữa, có người nói các tuệ tánh ấy tự nhiên không sanh, tánh tự không, vì cớ sao? Vì hết thảy pháp đều nhân duyên hòa hợp nên không tự tánh, không tự tánh nên không sanh.

Hỏi: Nếu như vậy, trí tuệ và ngu si không có sai khác?

Đáp: Các pháp tánh như, vào trong pháp tánh, không có sai khác, như lửa mỗi mỗi không đồng, mà tướng diệt tắt

không khác. Ví như các sông các dòng, mỗi mỗi màu khác, vị khác, khi vào biển cả thời đồng một vị một tên. Như vậy trí tuệ và ngu si khi vào trong Bát-nhã ba-la-mật, đều đồng một vị, không có sai khác. Cũng như năm màu, gần núi Tu-di tự mất màu nó, đồng đều màu kim. Như vậy các pháp trong ngoài vào trong Bát-nhã ba-la-mật đều đồng một vị, vì sao? Vì tướng Bát-nhã ba-la-mật, rốt ráo thanh tịnh.

* Lại nữa, thật tướng của ngu si là trí tuệ, nếu phân biệt chấp trước trí tuệ ấy tức là ngu si. Như vậy ngu si và trí tuệ có gì sai khác.

Mới vào Phật pháp, là si là tuệ, sau dần sâu vào, si và tuệ không khác. Vì vậy các trí không có sai khác, không trái ngược nhau, về vô sanh tánh không, nên không lỗi.

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất: Ý ông thế nào? Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, một ngày tu trí tuệ, tâm nghĩ rằng: Ta hành đạo tuệ lợi ích hết thảy chúng sanh, sẽ dùng trí nhất chủng biết hết thảy pháp độ hết thảy chúng sanh, trí tuệ Thanh-văn, Bích-chi-phật, có làm việc ấy chăng?

Xá-lợi-phất thưa: thưa không, Thế-tôn.

LUẬN: Có bốn cách luận: 1. Tất định luận. 2. Phân biệt luận. 3. Phản vấn luận. 4. Trí luận.[1]

Tất định luận: như Thế-tôn là bậc nhất giữa chúng sanh, vô ngã trong hết thảy pháp, thế gian chẳng thể vui,

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 2, tr. 75a17-19; quyển 22, tr. 222c25-26; quyển 26, tr. 253b13-19.

Niết-bàn là an ổn tịch diệt, nghiệp nhân duyên không mất, như vậy v.v... gọi là Tất định luận.

Phân biệt luận: như Thái-tử Vô-úy hỏi Phật: “Phật nói lời ấy có làm cho người khác giận chăng?” Phật nói việc ấy nên phân biệt đáp? Thái-tử nói: Bọn Ni-kiền-tử rõ rồi! Phật hoặc có khi vì lòng thương xót đưa chúng sanh ra khỏi tội mà chúng sanh giận, nhưng sau đó chúng sanh sẽ được lợi.

Bấy giờ con của Vô-úy đang ngồi đầu gối Vô-úy, Phật hỏi Vô-úy, đôi khi con ông nuốt ngói, đá cỏ cây, ông có chịu để nó nuốt xuống chăng? Đáp: Không để. Trước tiên bảo nó nhổ ra, nếu không chịu nhổ, thì tay trái cầm tai, tay phải móc miệng, dầu cho máu chảy, cũng không bỏ.

Phật hỏi: Ông chẳng thương con ông sao? Đáp: Thương lắm, vì móc ngói đá ra, tuy khi đó đau đớn, mà sau được an ổn.

Phật dạy: Ta cũng như vậy. Nếu chúng sanh muốn làm trọng tội, khéo dạy bảo mà không theo, sẽ dùng lời khắc khổ can gián, tuy có nỗi giận mà sau được an ổn.

* Lại như năm Tỳ-kheo hỏi Phật, thọ vui được đạo chăng? Phật dạy: Không nhất định. Có khi thọ khổ mắc tội, thọ khổ được vui, có khi thọ mắc tội, thọ vui được phước.[1] Như vậy v.v... gọi là phân biệt luận.

Phản vấn luận: đáp bằng cách hỏi trở lại. Như Phật bảo năm Tỳ-kheo: Ý ông nghĩ thế nào? Sắc ấy thường chăng? vô thường chăng? Tỳ-kheo đáp: Vô thường. Nếu vô thường

———

[1] T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 56: bô lợi đa phẩm (晡利多品): La ma kinh (羅摩經), tr. 777b3-778c7; Trung bộ kinh 26: kinh Thánh cầu (Ariyapariyesanā sutta); T. 2: Tăng nhất a-hàm kinh (增壹阿含經), quyển 14, Cao tràng phẩm (高幢品), tr. 618, a27-619b28.

'>中阿含) quyển 55, kinh số 202, trì trai kinh (持齋經), tr. 772b20-22.

là khổ chăng? Đáp: Khổ. Nếu pháp là vô thường, khổ, thành đệ tử nghe pháp có chấp đắm pháp ấy nói rằng pháp ấy là ta, là của ta chăng? Đáp: thưa không, Thế-tôn. Phật bảo Tỳ-kheo: từ nay về sau, có sắc gì hoặc quá khứ, hoặc vị lai, hoặc hiện tại, hoặc trong, hoặc ngoài, hoặc tốt, hoặc xấu, sắc ấy chẳng phải của ta, ta chẳng phải của sắc ấy. Nên lấy trí tuệ chánh thật biết như vậy. Thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như thế.[1] Đó là gọi Phản vấn đáp.

Trí luận: như mười bốn nạn vấn[2] về thế gian thường, thế gian vô thường? thế gian hữu biên, thế gian vô biên? v.v... như vậy gọi là Trí luận (bỏ qua không đáp).

Nay Phật dùng cách hỏi trở lại để đáp Xá-lợi-phất, vì trí Xá-lợi-phất đối với việc chưa hiểu, Phật hỏi lại đầu mối, khiến Xá-lợi-phất được hiểu.

Trí tuệ Bồ-tát độ chúng sanh, gọi là đạo tuệ. Như trong phẩm sau nói: Tuệ Tát-bà-nhã là việc của Thanh-văn, Bích-chi-phật, trí tuệ nhất thiết chủng là việc của chư Phật, tuệ đạo chủng là việc của Bồ-tát.[3]

* Lại nữa, tám Thánh đạo phần là thật đạo. Khiến chúng sanh theo các nhân duyên vào đạo, ấy gọi là đạo tuệ. Khiến chúng sanh an trú trong đạo, ấy là làm lợi ích giống Thanh-văn, giống Bích-chi-phật, giống Phật.

* Lại nữa, nhất thiết trí tuệ không gì không biết, ấy gọi là nhất thiết chủng. Hoặc hữu vi, hoặc vô vi dùng trí nhất thiết chủng biết được Phật đạo rồi, nên độ hết thảy chúng sanh, lợi ích hết thảy chúng sanh, với hoặc Đại-thừa, hoặc

———

[1] Tương ưng bộ kinh III, Kinh vô ngã tưởng (Anattalakkhana sutta); T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含), quyển 2, kinh số 33, tr. 7b22-c12.

[2] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 2, tr. 74c8-75a19; quyển 26, tr. 253b13-19.

[3] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật (摩訶般若波羅蜜經), quyển 21, tam tuệ phẩm đệ thất thập (三慧品第七十), tr. 375b23-27); T. 25: Đại trí độ luận, quyển 27, tr. 258c25-259b5; quyển 84, tr. 649a2-b27.

Thanh-văn thừa, hoặc Bích-chi-phật thừa. Nếu không vào ba thừa đạo thời dụng tu phước đức, hưởng giàu vui cõi trời cõi người. Nếu không thể tu phước thời lấy việc lợi ích đời nay như cơm áo, đồ nằm v.v... giúp cho. Nếu lại không được thời nên lấy tâm từ bi lợi ích, ấy gọi là độ hết thảy chúng sanh.[1]

Hỏi: Nếu Phật biết Thanh-văn, Bích-chi-phật không thể vì chúng sanh, cớ sao cố hỏi?

Đáp: Phật ý như vậy, muốn khiến Xá-lợi-phất miệng tự nói rằng: Thanh-văn, Bích-chi-phật không bằng Bồ-tát. Cho nên Phật hỏi.

Xá-lợi-phất thưa: thưa không, Thế Tôn, vì cớ sao? Vì Thanh-văn, Bích-chi Phật tuy có từ tâm, song vốn không phát tâm nguyện độ hết thảy chúng sanh, cũng không xoay thiện căn hướng về Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.[2] Vì vậy nên Bồ-tát một ngày tu trí tuệ, mà vượt qua trên Thanh-văn, bích-chi Phật.

KINH: Này Xá-lợi-phất, ý ông nghĩ sao? Các Thanh-văn, Bích-chi Phật có thể nghĩ rằng chúng ta sẽ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, độ hết thảy chúng sanh, khiến được vào Vô dư Niết-bàn chăng?

Xá-lợi-phất thưa: Thưa không, bạch Thế Tôn.

Phật bảo Xá-lợi-phất, vì nhân duyên ấy nên biết trí tuệ Thanh-văn, Bích-chi Phật muốn sánh với

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 30, tr. 277c13-20, 281b26-c10; quyển 36, tr. 323a29-b6.

[2] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 31, tr. 289c22; quyển 32, tr. 299a5-9; quyển 76, tr. 594a16-21; T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 18, học không bất chứng phẩm đệ lục thập (學空不證品第六十), tr. 350a17-c11.

LUẬN: Trước lược nói Ta sẽ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, nay nói rộng nhơn duyên được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, đó là sáu Ba-la-mật, cho đến mười tám pháp không chung. Sáu Ba-la-mật như trước đã nói.[1] Giáo hóa chúng sanh, thanh tịnh Phật độ, sau sẽ nói.[2] Còn như mười lực … như trước đã nói.[3]

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát có thể khởi niệm rằng: Ta sẽ hành sáu Ba-la-mật cho dến mười tám pháp không chung, thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, độ thoát vô lượng vô số chúng sanh, khiến được Niết-bàn, ví như con đôm đốm không khởi niệm rằng: sức Ta có thể chiếu soi cõi Diêm-phù-đề, làm cho khắp cả rất sáng. Các A-la-hán, Bích-chi Phật cũng như vậy, không khởi niệm rằng: chúng ta hành sáu Ba-la-mật, cho đến mười tám pháp không chung, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, độ thoát vô lượng vô số chúng sanh, khiến được Niết-bàn.

LUẬN: Lý do mười phương hằng hà sa Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên không bằng một Bồ-tát, ví như con đôm đốm tuy nhiều, mỗi con đều chiếu mà không bằng mặt trời. Con đôm đốm cũng không khởi niệm rằng: ánh sáng của ta có thể chiếu cõi Diêm-phù-đề. Các Thanh-văn, Bích-chi Phật không khởi niệm rằng trí tuệ của ta có thể chiếu vô lượng vô biên chúng sanh. Như con đôm đốm ban đêm có thể chiếu, khi mặt

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 11-18, tr. 139a24-197b9.

[2] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 37, tr. 335a23-29; quyển 75, tr. 590c11-15; quyển 94, tr. 716a23-28; T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 26, tất định phẩm đệ bát thập tam (畢定品第八十三), tr. 411a18-23.

[3] T. 25: Đại trí độ luận, quyển 24-26, tr. 235c22-256b4.

mặt trời xuất hiện thời không thể. Các Thanh-văn, Bích-chi Phật cũng như vậy, khi chưa có Bồ-tát, có thể cất tiếng rống sư tử thuyết pháp giáo hóa, khi Bồ-tát xuất hiện thời không thể làm.

KINH: Này Xá-lợi-phất, thí như khi mặt trời mọc, ánh sáng chiếu khắp cõi Diêm-phù-đề không gì không nhờ ánh sáng, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, hành sáu Ba-la-mật cho đến mười tám pháp không chung, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, độ thoát vô lượng vô số chúng sanh, khiến được Niết-bàn.

LUẬN: Như Nhật thiên tử thương xót chúng sanh, cùng với cung điện bảy báu đi quanh bốn châu thiên hạ, từ đầu đến cuối, không hề giải đãi, vì chúng sanh trừ lạnh ướt, chiếu soi chỗ tối, khiến đều được lợi ích. Bồ-tát cũng như vậy, từ khi mới phát tâm, thường hành sáu ba-la-mật, cho đến mười tám pháp không chung, vì độ chúng sanh, không hề giải đãi, trừ khí lạnh “bất thiện,” khô kiệt bùn “ngũ dục,” phá ngu si vô minh, dạy dỗ tu thiện nghiệp khiến đều được lợi ích.

* Lại mặt trời chiếu, không ghét không thương, tùy chỗ cao thấp, sâu cạn đều chiếu. Bồ-tát cũng như vây, xuất hiện ở thế gian, trú năm thần thông, ở giữa hư không, phóng ánh sáng trí tuệ, chiếu soi các nghiệp và quả báo tội phước. Bồ-tát lấy ánh sáng trí tuệ diệt tà kiến hý luận của chúng sanh, giống

như sương mai, gặp mặt trời thời tan.

(hết cuốn 35 theo bản Hán)

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Làm sao Bồ-tát ma-ha-tát vượt quá địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật mà trú ở địa vị bất thối thanh tịnh Phật đạo.

LUẬN: Hỏi: Xá-lợi-phất vì nhân gì mà hỏi điều ấy?

Đáp: Trên kia Xá-lợi-phất hỏi về các trí không khác nhau Phật đã dùng các thí dụ chỉ rõ trí Bồ-tát hơn,[1] ý đã hiểu rồi, nay hỏi làm sao Bồ-tát có thể vượt quá nhị thừa mà trú địa vị bất thối, thanh tịnh Phật đạo.

Hỏi: Tiểu thừa không có khả năng thành Phật, cớ sao hỏi việc thanh tịnh Phật đạo?

Đáp: Xá-lợi-phất là vị tướng theo Phật chuyển pháp luân, tuy tự mình không ích, mà vị lợi ích cho chúng sanh cầu Phật đạo nên hỏi.

Lại vì Bồ-tát đại bi làm nhiều lợi ích, thế nên hỏi việc Bồ-tát để lợi ích cho chúng sanh.

Lại nữa, Xá-lợi-phất mong nhờ Phật ân mà phá các tà kiến vậy được thành đạo quả, vì muốn báo ân nên hỏi việc Bồ-tát.

Lại Xá-lợi-phất đã cùng tận bờ mé đối với pháp Thanh-văn, điều chưa hiểu ý là việc Bồ-tát, thế nên lại hỏi.

Lại vì pháp Bồ-tát rất sâu vi diệu, tuy không thể được song vì ưa thích nên hỏi, thí như người thấy báu đẹp mình tuy

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (Mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr. 221c21-222b13.

không có mà ưa thích nên hỏi.

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất Bồ-tát ma-ha-tát từ khi mới phát tâm hành sáu Ba-la-mật trú pháp kinh, vô tướng, vô tác, đã có vượt quá địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật, mà trú địa vị bất thối chuyển, thanh tịnh Phật đạo.

LUẬN: Hỏi: ba việc ấy, ở trong phẩm sau nói đều có nhân duyên, sao nay Phật nhập chung lại nói?

Đáp: Trong đây lược nói, sau sẽ nói rộng nhân duyên của ba việc.

* Lại nay chỉ nói nhân duyên của không, vô tướng, vô tác, sau sẽ nói các công đức, cho nên hợp ba sự mà nói.

Hỏi: Vào ba môn giải thoát thời đến Niết-bàn, sao nay cho không, vô tướng, vô tác có thể vượt quá địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật?

Đáp: Vì không có lực phương tiện nên vào ba môn giải thoát là thẳng đến Niết-bàn. Nếu có lực phương tiện thời trú ba môn giải thoát, thấy Niết-bàn, vì tâm từ bi nên chuyển tâm khởi trở lại, như trong phẩm sau nói,[1] ví như ngưỡng mặt bắn hư không, mỗi mũi tên dính nhau, không cho rớt xuống đất. Bồ-tát cũng như vậy, lấy mũi tên trí tuệ ngước bắn hư không “Ba giải thoát” do lực phương tiện mũi tên sau bắn mũi tên trước, không cho rớt xuống đất “Niết-bàn.” Vị Bồ-tát ấy tuy thấy Niết-bàn, đi thẳng qua không trụ lại, còn mong đại sự đó là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh giác. Nay là lúc đang

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (Mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 18, tr. 350c3-9.

quán, chứ chẳng phải là lúc chứng. Như vậy, nên nói rộng. Nếu quá hai địa vị, biết các pháp chẳng sanh chẳng diệt, tức là địa vị bất thối chuyển[1] trú ở địa vị bất thối chuyển giáo hóa chúng sanh, thanh tịnh Phật độ, ấy là có thể thanh tịnh Phật đạo.

Lại nữa, Bồ-tát trú ở ba môn giải thoát, quán tứ đế biết đó là pháp Thanh-văn, Bích-chi Phật. Thẳng qua tứ đế, vào nhất đế, đó là hết thảy pháp chẳng sanh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng đến chẳng đi v.v... vào trong nhất đế ấy gọi là địa vị bất thối chuyển. Trú ở địa vị bất thối chuyển, thanh tịnh Phật đạo, diệt trừ nghiệp thô ác nơi thân, miệng, ý, và diệt những việc đã sai lầm từ đầu đến nay đối với các pháp, ấy gọi là thanh tịnh địa vị Phật đạo.

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Bồ-tát ma-ha-tát trú địa vị nào có thể làm ruộng phước cho Thanh-văn, Bích-chi Phật?

LUẬN: Xá-lợi-phất, thân tâm cung kính Bồ-tát, nên nay hỏi Bồ-tát chưa hết lậu kiết, trú công đức nào mà có thể làm ruộng phước cho Thanh-văn, Bích-chi Phật.

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát từ khi mới phát tâm hành sáu Ba-la-mật, cho đến khi ngồi đạo tràng, ở khoảng trung gian ấy thường làm ruộng phước cho Thanh-văn, Bích-chi Phật.

LUẬN: Phật lấy nghĩa này khai thị Xá-lợi-phất: Tuy ba

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (Mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 16, Bất thối phẩm (不退品), tr. 339a-341b; quyển 17, Kiên cố phẩm (堅固品), tr. 341b13-342a29.

môn giải thoát và Niết-bàn đồng nhau mà Bồ-tát có tâm đại từ bi, còn Thanh-văn, Bích-chi Phật thì không; Bồ-tát từ khi mới phát tâm hành sáu Ba-la-mật, cho đến mười tám pháp không chung, đều muốn độ hết thảy chúng sanh, đầy đủ hết thảy Phật pháp, cho nên hơn.

KINH: Vì cớ sao? Vì nhờ có nhân duyên của Bồ-tát ma-ha-tát nên các thiện pháp thế gian được phát sanh.

LUẬN: Trước Phật đã lấy một nhân duyên lợi ích mà hành các hạnh nên làm ruộng phước cho Thanh-văn, Bích-chi Phật, nay nói có Bồ-tát làm nhân duyên lợi ích bên ngoài, nên thế gian mới có được hết thảy pháp lành, vì cớ sao? Vì Bồ-tát phát tâm, tuy khi chưa thành Phật, song đã khiến chúng sanh khả độ trú vào ba thừa đạo, nếu không được ba thừa thời khiến trú mười thiện đạo, huống gì khi thành Phật.

Hỏi: Do nhân duyên của Thanh-văn, Bích-chi Phật cũng khiến thế gian có được pháp lành, cớ sao chỉ nói Bồ-tát mới có thể khiến chúng sanh có được pháp lành?

Đáp: Nhân Thanh-văn, Bích-chi Phật mà thế gian có được pháp lành cũng đều do Bồ-tát nên có, nếu Bồ-tát không phát tâm, thế gian không có Phật đạo, huống gì Thanh-văn, Bích-chi Phật. Phật đạo là gốc căn bản của Thanh-văn, Bích-chi Phật.

* Lại nữa, tuy nhân Thanh-văn, Bích-chi Phật mà có

một ít pháp lành, vì ít nên không nói. Còn không nói đến Thanh-văn, Bích-chi Phật, huống gì các thầy ngoại đạo.

KINH: Những gì nói đến là pháp lành? Đó là mười thiện đạo, năm giới, tám phần trai giới, bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn tịnh vô sắc, bốn chỗ để niệm, bốn siêng năng chánh, bốn thần túc như ý, năm căn, năm lực, bảy giác phần, tám phần Thánh đạo, đều xuất hiện ở đời. Do nhân duyên của Bồ-tát mà sáu Ba-la-mật, mười tám không, mười lực của Phật, bốn việc không sợ, bốn trí vô ngại, mười tám pháp không chung. Đại từ đại bi, trí nhất thiết chủng, đều hiện ở đời.

Do nhân duyên của Bồ-tát nên có dòng lớn Sát-lợi, dòng lớn Bà-la-môn, đại gia cư sĩ, trời Tứ thiên vương, cho đến trời Phi-hữu-tưởng, Phi-vô-tưởng, đều xuất hiện ở đời.

Do nhân duyên của Bồ-tát nên có Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật đều xuất hiện ở đời.

LUẬN: Hỏi: Do nhân duyên của Bồ-tát nên có pháp lành hiện ở đời thì có thể như vậy, còn dòng lớn Sát-lợi, dòng lớn Bà-la-môn, đại gia cư sĩ, nếu đời không có Bồ-tát cũng vẫn có các quí tộc này, cớ sao nói đều từ Bồ-tát phát sanh?

Đáp: Do nhân duyên của Bồ-tát, thế gian có năm giới,

mười thiện, tám trai giới v.v... pháp ấy có thượng, trung, hạ. Thượng thì đắc đạo, trung thì sanh cõi trời, hạ thì sanh cõi người, nên mới có dòng lớn Sát-lợi, dòng lớn Bà-la-môn, đại gia cư sĩ.

Hỏi: Nếu đời không có Bồ-tát, thế gian cũng có năm giới, mười thiện, tám trai, dòng lớn Sát-lợi v.v...?

Đáp: Bồ-tát thọ thân nhiều cách, hoặc có khi thọ thân theo nghiệp nhân duyên, hoặc thọ thân biến hóa, ở thế gian giáo hóa, nói các thiện pháp, và pháp thế giới, pháp vua, pháp thế tục, pháp xuất gia, pháp tại gia, pháp chủng loại, pháp cư gia. Thương xót chúng sanh, hộ trì thế giới, tuy không có pháp Bồ-tát, pháp thường hằng ở đời. Vì nhân duyên ấy, nên nói đều từ Bồ-tát mà có.

Hỏi: Bồ-tát thanh tịnh, hành đại từ bi, cớ sao nói xen các tạp pháp thế tục?

Đáp: Có hai hạng Bồ-tát: 1. Hành từ bi thẳng vào Bồ-tát đạo. 2. Bại hoại Bồ-tát cũng có bi tâm, sửa trị bằng quốc pháp, không chút tham lợi; tuy có làm điều phiền, nhưng làm điều an ổn nhiều hơn. Trị một người ác, để thành một nhà, người lập pháp như vậy, tuy không gọi là thanh tịnh Bồ-tát, mà được gọi là bại hoại Bồ-tát. Vì nhân duyên ấy nên đều do Bồ-tát mà có.

Người giàu sang ở thế gian, đều từ hai thừa đạo mà có, hai thừa đạo từ Phật mà có, Phật nhân Bồ-tát mà có. Nếu không có Bồ-tát nói pháp lành thì thế gian không có đạo trời, đạo người, đạo A-tu-la, không có thọ vui, không có thọ không

khổ không vui, chỉ có thọ khổ, thường có tiếng địa ngục kêu khóc. Bồ-tát có lợi ích lớn như vậy, cớ sao không gọi là làm phước điền cho thế gian?

Xá-lợi-phất nghe Bồ-tát có công đức lớn cần nên cúng dường, tâm nghĩ rằng: Bồ-tát tuy có công đức lớn, mà phiền não chưa hết, không thể tiêu hóa sự cúng dường ấy? Ví như người tuy ăn đồ ngon mà bên trong có bệnh nên không thể tiêu hóa. Vì vậy nên:

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Bồ-tát ma-ha-tát cần phải báo đáp đầy đủ ân thí chủ chăng?

Phật dạy: Không. Vì sao? Vì vốn đã báo đáp đầy đủ rồi.

LUẬN: Vì Bồ-tát từ khi mới phát tâm đã là bậc thượng thủ của hết thảy chúng sanh cúng dường. Vì cớ sao? Vì tâm quyết định vì vô lượng vô số chúng sanh chịu thay khổ nhọc. Lại lợi ích vô lượng vô số chúng sanh khiến được độ thoát muốn lấy sức đại trí tuệ về hết thảy Phật pháp có thể làm cho thế gian tức là Niết-bàn. Có các nhân duyên như vậy nên nói vốn đã báo đáp đầy đủ.

* Lại nữa, Phật nói lại nhân duyên tiêu hóa ân bố thí như:

KINH: Này Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát là đại thí chủ. Thí những gì? Thí các pháp lành, những pháp gì? Mười thiện đạo, năm giới cho đến

mười tám pháp không chung, trí nhất thiết chủng, lấy các pháp ấy thí cho.

LUẬN: Trước nói do nhân duyên của Bồ-tát mà thế gian có pháp lành, nay nói Bồ-tát là vị chủ thí pháp lành, đó là chỗ sai khác.

KINH: Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: Bạch Thế-tôn! Bồ-tát ma-ha-tát làm thế nào tu tập tương ưng Bát-nhã ba-la-mật cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng?

LUẬN: Trên kia nói một ngày tu Bát-nhã ba-la-mật, thắng hơn Thanh-văn, Bích-chi Phật. Từ nhân duyên ấy, Phật mỗi mỗi tán thán Bồ-tát[1] có công đức lớn như vậy đều từ Bát-nhã ba-la-mật phát sanh. Thế cho nên nay hỏi làm thế nào Bồ-tát tập hành Bát-nhã ba-la-mật, cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng?

* Lại nữa, Xá-lợi-phất biết Bát-nhã ba-la-mật khó tu khó đắc, như huyển như hóa khó thọ trì được, sợ hành giả trái sai, nên hỏi tu tập tương ưng.

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng sắc không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với thọ, tưởng, hành, thức không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr. 22a8-9: Lại nữa Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật, một ngày tu trí tuệ, thắng hơn hết thảy Thanh-văn, Bích-chi Phật.

Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng với nhãn không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý không, ấy gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với sắc không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với thanh, hương, vị, xúc, pháp không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với nhãn giới không, sắc giới không, thức giới không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới, tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới, thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới, thân giới, xúc giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với khổ không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với tập, diệt, đạo không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với vô minh không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão tử không, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Tu tập tương ưng với hết thảy pháp không, hoặc hữu vi, hoặc vô vi, ấy gọi là cùng với Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Năm uẩn (pañcaskandha)[1] là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Sắc uẩn (rūpa-skandha): là pháp có thể thấy, nhân duyên của sắc ấy cũng có thứ không thể thấy có đối ngại. Có đối ngại tuy không thể thấy, cũng gọi là sắc. Như người đắc đạo gọi là đạo nhân. Các người khác xuất gia mà chưa đắc đạo, song nhân đây mà đắc đạo, nên cũng gọi là đạo nhân.

Những sắc gì là có thể thấy? Một Sắc xứ là phần ít sắc có thể thấy có đối ngại, nhiếp vào một nhập Sắc nhập. Chín xứ kia (thanh, hương, vị, xúc, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân xứ) và nghiệp vô tác, gọi là sắc không thể thấy.

Có đối ngại là mười xứ. Không có đối ngại chỉ là sắc vô tác. Phân biệt về sắc hữu lậu, vô lậu cũng như vậy.

Như Kinh nói: Sắc có ba thứ: Có sắc có thể thấy có đối ngại, có sắc không thể thấy có đối ngại, có sắc không thể thấy không đối ngại.[2] Thế nên biết chẳng phải chỉ vì mắt thấy gọi là sắc, mà mười mười xứ (mười nhập) trong ngoài có thể làm phát khởi năm thức đều gọi là sắc, nhân từ sắc phần ấy sanh ra sắc vô tác.

Sắc lại có bốn thứ: Sắc bên trong có giác thọ, không giác thọ; sắc bên ngoài có giác thọ, không giác thọ.

* Lại có năm thứ sắc: Đó là năm trần.

* Lại có một thứ sắc, đó là sắc não hoại. Sắc thân chúng sanh gọi là sắc não hoại, sắc phi chúng sanh cũng gọi là sắc não hoại. Nhân duyên tướng não hoại nên cũng gọi là não, ví như có thân thời có khổ, đói khát, lạnh, nóng, già

———

[1] Tương ưng bộ kinh, tập III.

[2] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 13, kinh số 322, tr. 91c1-22: Coù saéc coù theå thaáy coù ñoái ngaïi, coù saéc khoâng theå thaáy coù ñoái ngaïi, coù saéc khoâng theå thaáy khoâng ñoái ngaïi. (色有三種: 有色可見有對, 有色不可見有對, 有色不可見無對)

bệnh, đao gậy v.v...

* Lại có hai thứ sắc: Đó là bốn đại và sắc do bốn đại tạo ra; sắc trong, sắc ngoài; sắc có giác thọ, sắc không giác thọ; sắc hệ phược, sắc không hệ phược; có sắc làm sanh tội, có sắc làm sanh phước; nghiệp sắc, phi nghiệp sắc; sắc nghiệp, sắc quả; sắc nghiệp, sắc báo; sắc quả, sắc báo; sắc hữu phú vô ký, sắc vô phú vô ký; sắc có thể thấy, sắc không thể thấy; sắc có đối ngại, sắc không đối ngại; sắc hữu lậu, sắc vô lậu. Như vậy phân biệt hai thứ sắc.

* Lại có ba thứ sắc; như trên đã nói, sắc có thể thấy, có đối ngại.

* Lại có ba thứ sắc là sắc lành, sắc chẳng lành, sắc vô ký; sắc học, vô học, phi học, phi vô học; sắc sanh ra, từ thấy lý tứ đế được đoạn hoặc, sắc sanh ra từ tư duy tứ đế được đoạn hoặc, sắc sanh ra từ không đoạn hoặc.

* Lại có ba thứ sắc: sắc hệ thuộc cõi Dục, sắc hệ thuộc cõi Sắc, sắc không hệ thuộc; có sắc hay sanh tham dục, có sắc hay sanh sân nhuế, có sắc hay sanh ngu si. Sắc sanh ba kiết, ba lậu v.v... cũng như vậy, có sắc tuy sanh thiện căn không tham, thiện căn không sân, thiện căn không si. Ba thiện pháp như vậy nên nói rộng. Có sắc hay sanh pháp hữu phú vô ký, hay sanh pháp vô phú vô ký. Vô phú vô ký lại có hai: Là có thứ quả báo sanh, có thứ chẳng phải quả báo sanh.

* Lại có bốn thứ sắc, như đã nói trong mục thọ và chẳng thọ trên kia. Bốn đại và tạo sắc ba thứ thiện, bất thiện vô ký. Tác sắc và vô tác

sắc của thân nghiệp, tác sắc và vô tác sắc của khẩu nghiệp. Thọ sắc (khi thọ giới được sắc luật nghi) chỉ sắc (ngưng các pháp bất thiện). Dụng sắc (như chúng tăng thọ dụng vật bố thí), bất dụng sắc (vật không thọ dụng). Như vậy bốn thứ sắc.

Lại có năm thứ sắc là tác vô tác sắc của thân, tác vô tác sắc của miệng và phi nghiệp sắc; năm căn; năm trần; thô sắc, động sắc, ảnh sắc, tượng sắc, cuống sắc.

Thô sắc là sắc có thể thấy có thể nghe, có thể ngữi, có thể nếm, có thể chạm, như đất đá v.v...

Động sắc có hai thứ là chúng sanh động tác và phi chúng sanh động tác như nước lửa, gió động tác. Đất nương nơi vật khác nên động, dưới có gió lớn động nước, nước động đất, gió động cây, còn tự rung động như đá nam châm hút sắt, như chân châu, ngọc, xa cừ, mã não, ban đêm có thể tự đi. Đều do chúng sanh phước đức đời trước, nhân duyên của nghiệp không thể nghĩ bàn.

Hỏi: Ảnh sắc, tượng sắc, không nên nói riêng, vì sao? Vì tượng do mắt, ánh sáng, soi gương sạch nên phản ảnh tự soi thấy, ảnh cũng như vậy, ngăn ánh sáng nên ảnh hiện ra, không có pháp riêng khác?

Đáp: Việc ấy không đúng, như trong dầu thấy tượng đen, thời chẳng phải là bổn sắc, như nơi lưỡi dao năm thước, soi ngang thời thấy tượng mặt mình rộng, soi dọc thời thấy tượng mặt mình dài, thời chẳng phải là cái mặt vốn có, như những vết trong thủy tinh đại tần, trong mỗi vết đều có tượng mặt mình, thời chẳng phải là một tượng mặt, vì nhân duyên

ấy, chẳng trở lại thấy được bổn tượng.

Lại nữa, có gương, có người soi, có người cầm, có ánh sáng, đủ các nhân duyên hòa hợp nên có tượng hiện ra, nếu các duyên không đủ thời tượng không hiện. Tượng ấy cũng chẳng phải không nhân duyên, cũng chẳng ở trong nhân duyên. Như vậy tự riêng có pháp chẳng phải là mặt. Sắc vi tế ấy, cách sanh ra như vậy, chẳng đồng với thô sắc, như nhân lửa có khói, lửa tắt khói còn.

Hỏi: Nếu như vậy, không nên nói ảnh riêng, vì đồng là sắc vi tế?

Đáp: Tượng trong gương có các sắc, còn ảnh thì chỉ một sắc (sắc tối) cho nên không đồng. Hai thứ ấy tuy đều đồng theo hình, hình chất mỗi bên khác nhau, ảnh từ ngăn ánh sáng mà hiện, tượng thời từ các nhân duyên sanh, tuy đồng là sắc vi tế, song mỗi mỗi khác nhau.

Cuống sắc là như ráng nắng, như huyễn như hóa, như Càn-thát-bà-thành v.v... ở xa dối gạt mắt người thấy có, đến gần thì không có.

Như vậy vô lượng các thứ sắc, gọi chung là sắc uẩn.

Thọ uẩn (vedana-skandha): nhân bên trong có mắt, bên ngoài duyên sắc, nghĩ muốn thấy, có ánh sáng có khoảng trống, sắc ở chỗ có thể thấy, do các nhân duyên như vậy phát sanh nhãn thức, do nhân duyên trên hòa hợp với thức nên từ trong thức sanh ra tâm số pháp, gọi là xúc. Xúc này là căn bổn của hết thảy tâm số pháp, có ba uẩn cùng sanh đó là thọ, tưởng, hành.[1]

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 8, kinh số 214, tr. 54a22-b1; quyển 11, kinh số 273, tr. 72b20-73a1, quyển 13, kinh số 306, tr. 87c18-88a20.

Hỏi: Trong nhãn thức cũng có xúc và ba uẩn, cớ sao nói xúc làm nhân duyên sanh ba uẩn?

Đáp: Đây luận về hiện tại xúc làm nhân duyên sanh ba uẩn, chứ không phải nhân duyên cho mắt thấy.

Hỏi: Nhân duyên tâm số pháp sanh ra ba uẩn, cớ sao chỉ nói xúc?

Đáp: Nhãn thức trụ trong giây lát liền diệt, sanh ý thức vi tế, không rõ ràng, cho nên không nói sanh ba uẩn, chỉ nói từ xúc sanh, như sắc pháp từ nhân duyên hòa hợp sanh, tâm số pháp cũng như vậy; từ xúc pháp hòa hợp sanh. Như sắc pháp từ hòa hợp sanh, không hòa hợp thời không sanh, tâm số pháp cũng như vậy, có xúc thời sanh, không xúc thời không sanh.

Thọ uẩn này một thứ, đó là tướng thọ.

Lại có hai thọ là thân thọ, tâm thọ; nội thọ, ngoại thọ; thô tế; xa gần; tịnh, bất tịnh v.v...

Lại nữa, có ba thứ thọ là khổ, vui, không khổ không vui; thiện, bất thiện, vô ký, học, vô học, phi học phi vô học; đoạn lậu hoặc do thấy tứ đế, đoạn lậu hoặc tư duy tứ đế, chẳng đoạn; nhân thấy đế đoạn lậu hoặc sanh thọ, nhân tư duy đoạn lậu hoặc sanh thọ, nhân chẳng đoạn lậu hoặc sanh thọ, hoặc nhân thân kiến sanh, không trở lại làm nhân cho thân kiến, hoặc nhân thân kiến sanh, trở lại làm nhân cho thân kiến, hoặc không nhân thân kiến sanh không trở lại làm nhân cho thân kiến.[1]

———

[1] T. 26: Phẩm loại túc luận (品類足論), quyển 17, tr. 761b28-c5: Thọ uẩn có ba cú: (1) hoaëc có thaân kieán làm nhân, khoâng có thân kiến laøm nhân, nghĩa là trừ quá khứ, hiện tại thấy khổ đế sở đoạn, tùy miên tương ưng thọ uẩn, và trừ quá khứ hiện tại kiến tập đế sở đoạn, và trừ vị lai thân kiến tương ưng thọ uẩn, các thọ uẩn nhiễm ô khác. (2) hoặc có thân kiến làm nhân cũng có thân kiến nhân, nghĩa là trước trừ thọ uẩn. (3) hoặc không có thân kiến làm nhân, không có thân kiến nhân, nghĩa là thọ uẩn không nhiễm ô.

an style=[2]T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 13, kinh số 322, tr. 91c1-22: Coù saéc coù theå thaáy coù ñoái ngaïi, coù saéc khoâng theå thaáy coù ñoái ngaïi, coù saéc khoâng theå thaáy khoâng ñoái ngaïi. (色有三種: 有色可見有對, 有色不可見有對, 有色不可見無對)

* Lại có ba thọ là thọ hệ thuộc cõi Dục, hệ thuộc cõi Sắc, hệ thuộc cõi Vô sắc.

* Lại có bốn thọ là thọ trong thân, thọ ngoài thân, thọ trong tâm, thọ ngoài tâm.

Thọ tương ưng với bốn chánh cần, bốn như ý túc v.v... và thọ tương ưng với bốn lưu,[1] bốn phược (bandhana)[2] v.v... ấy gọi là bốn thứ thọ.

* Lại có năm thọ là lạc căn, khổ căn, ưu căn, hỷ căn, xả căn thọ tương ưng với thấy khổ dứt lậu hoặc cho đến thọ tương ưng với tư duy đoạn lậu hoặc. Thọ tương ưng với năm triền cái, năm kiết[3] các phiền não v.v... cũng như vậy.

* Lại có sáu thọ là thọ tương ưng với sáu thức. Thọ tương ưng với ý thức phân biệt có mười tám là mắt thấy sắc tâm tư duy phân biệt sanh hỷ, mắt thấy sắc tâm tư duy phân biệt sanh ưu, mắt thấy sắc tâm tư duy phân biệt sanh xả. Cho đến ý thức cũng như vậy trong mười tám thọ đó có sạch có dơ. Thành ba mươi sáu. Ba đời đều có ba mươi sáu thành một trăm lẽ tám.[4]

Các nhân duyên như vậy phân biệt nghĩa của thọ có vô lượng, gọi là thọ uẩn.

Tưởng uẩn (saṃjñā-skandha): tương ưng, hành uẩn, thức uẩn cũng phân biệt như vậy. Vì cớ sao? Vì cùng với thọ tương ưng.

* Lại nữa, Phật dạy có bốn tưởng là tiểu tưởng, đại tưởng, vô lượng tưởng, vô sở hữu tưởng.

Tiểu tưởng là giác tri tiểu pháp, như nói tiểu pháp là tiểu dục, tiểu tín, tiểu sắc, tiểu duyên tưởng. gọi là tiểu tưởng.

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含), quyển 43, kinh số 1172, tr. 313c20-21; T. 26: Tập di môn túc luận (集異門足論), quyển 8, tr. 399b29-c8; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (大毘婆沙論), quyển 48, tr. 247a8-b21: Bốn lưu, bốn bộc lưu: dục lưu, hữu lưu, kiến lưu và vô minh lưu. (Catvāra-oghāḥ, kāma-ogha, bhava-ogha, dṛṣṭy-ogha, avidyā-ogha).

[2] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 18, kinh số 490, tr. 127a15-17; T. 28: A-tỳ-đàm tỳ-bà-sa luận (Vibhāsā-śāstra-阿毘曇毘婆沙論), quyển 26, tr. 193c24-194b23; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (Abhidharma-mahāvibhāsā-śāstra-大毘婆沙論), quyển 48, tr. 248c8-249b13: bốn phược: tham dục phược, sân nhuế phược, giới thủ phược và ngã kiến phược. .

[3] Ngũ kiết: tham kiết, sân kiết, mạn kiết, tật kiết và san kiết. Ngũ thượng phần kiết (pañca-ūrdhvabhāgīya-saṃyojanāni-五上分結): sắc tham, vô sắc tham, trạo cử, mạn và vô minh. Ngũ hạ phần kiết (pañca-āvarabhāgīya-saṃyojanāni-五下分結): tham dục, sân nhuế, thân kiến, giới cấm thủ kiến và nghi.

[4] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 17, kinh số 485, tr. 123c21-124b17; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (Abhidharma-mahāvibhāsā-śāstra-大毘婆沙論), quyển 139, tr. 714b29-716a18.

* Lại nữa, tưởng hệ thuộc cõi Dục là tiểu, hệ thuộc cõi Sắc là đại, hệ thuộc ba đời cõi Vô sắc là vô lượng, tưởng hệ thuộc Vô sở hữu xứ gọi là Vô sở hữu tưởng.

* Lại nữa, tưởng tương ưng phiền não gọi là tiểu tưởng, tưởng hữu lậu vô cấu gọi là đại tưởng, tưởng thật tướng các pháp gọi là Vô sở hữu tưởng. Tưởng vô lậu gọi là vô lượng tưởng, vì pháp Niết-bàn là vô lượng vậy.

* Lại nữa, Phật dạy có sáu tưởng là nhãn xúc tương ưng sanh tưởng, cho đến ý xúc tương ưng sanh tưởng.[1]

Hành uẩn (saṃskāra-skandha): Phật có khi nói hết thảy pháp hữu vi là hành,[2] hoặc nói là hành là thân hành, khẩu hành, ý hành.[3] Thân hành là hơi thở ra vào, vì hơi thở thuộc thân. Khẩu hành là giác quán, vì trước giác quán vậy sau mới nói năng. Ý hành là thọ, tưởng vì thọ khổ, vui, chấp thủ theo tưởng do tâm phát khởi, ấy gọi là ý hành.

Tâm số pháp có hai thứ:1. Thuộc kiến 2. Thuộc ái. Thuộc ái làm chủ gọi là thọ, thuộc kiến làm chủ gọi là tưởng. Vì vậy nên nói hai pháp ấy là ý hành.

Phật có khi nói ba hành là phước hành, tội hành, bất động hành, trong mười hai nhân duyên gọi là hành uẩn. Phước hành là nghiệp thiện hệ thuộc cõi Dục, tội hành là nghiệp bất thiện, bất động hành[4] nghiệp hệ thuộc cõi Sắc cõi Vô sắc.

Theo A-tỳ-đàm thì trừ thọ tưởng, tất cả các tâm số pháp khác, và vô tưởng định, diệt tân định, tâm bất tương ưng hành

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 2, kinh số 41, tr. 9b28-c1; quyển 42, tr. 10b6-7.

[2] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 4, kinh số 101, tr. 28b14; quyển 39, kinh số 1085, tr. 284c13.

[3] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 12, kinh số 298, tr. 85a25-26; quyển 14, kinh số 344, tr. 95a25-26; quyển 14, kinh số 355, tr. 99c13-14; quyển 21, kinh số 568, tr. 150a21-b4; T. 2: duyên khởi kinh (pratītya-samutpāda-sūtra-緣起經), quyển 1, tr. 547c4-5.

[4] T. 26: Pháp uẩn túc luận (Dharma-skandha-śāstra- 法蘊足論), quyển 11, tr. 506a14-15: Lại nữa, trong bình dụ kinh, Phật dạy rằng: vô minh làm duyên, tạo phước, phi phước và bất động hành…

pháp ấy gọi là hành uẩn.

Thức uẩn (vijñāna-skandha): sáu nhập trong ngoài hòa hợp sanh sáu giác tri, gọi là thức. Vì sức nội duyên lớn nên gọi là nhãn thức, cho đến gọi là ý thức.

Hỏi: Ý tức là thức, cớ sao vì sức của ý duyên nên sanh ý thức.

Đáp: Ý, vì là tướng sanh diệt, vì phần nhiều nhân nơi ý đã sanh trước, nên duyên pháp phát sanh ý thức.

Hỏi: Ý trước đã diệt, làm sao có thể sanh thức sau?

Đáp: Ý có hai thứ: 1. Niệm niệm diệt. 2. Tâm tương tục gọi là một. Vì tâm tương tục ấy nên các tâm gọi là một ý. Thế nên nương ý mà sanh thức. Không lỗi.

Ý thức khó hiểu, cho nên 96 thứ ngoại đạo, không nói nương ý sanh thức, chỉ nói nương ý sanh thức, chỉ nói nương thần ngã làm gốc.

Năm uẩn này đã nói rộng trong chương bốn chỗ niệm tưởng. Chỗ thân niệm tưởng nói sắc uẩn chỗ thọ niệm tưởng nói thọ uẩn, chỗ tâm niệm tưởng nói thức uẩn, chỗ pháp niệm tưởng nói tưởng uẩn, hành uẩn.

Hỏi: Không nên có năm uẩn, chỉ nên có sắc uẩn, thức uẩn. Thức uẩn theo lúc phân biệt nên có tên khác gọi là thọ, tưởng, hành,[1] như thức bất tịnh gọi là phiền não, thức thanh tịnh gọi là pháp lành?

Đáp: Không đúng! Vì cớ sao? Vì nếu tên khác thì thực cũng khác, nếu thật pháp không khác thì tên chẳng nên khác. Nếu chỉ có tâm mà không có tâm số pháp thì không thể có

———

[1] T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (Abhidharma-mahāvibhāsā-śāstra-大毘婆沙論), quyển 2, tr. 8c7-9, quyển 127, tr. 661c17-19; quyển 142, tr. 730b25-29; T. 32: Thành thật luận (Satyasiddhi-śāstra-成實論), quyển 3, tr. 258b13-14.

có nhơ có sạch, ví như nước ao trong sạch, voi điên vào làm cho nó vẩn đục, nếu bỏ ngọc thanh thủy vào nước liền trong sạch. Không được nói ngoài không voi không ngọc. Tâm cũng như vậy. Phiền não vào làm cho tâm đục, thiện pháp từ bi vào làm cho tâm trong. Vì vậy không được nói phiền não, từ bi chính là tâm.

Hỏi: Ông không nghe trước tôi nói, tâm nhơ là phiền não, tâm sạch là pháp lành?

Đáp: Nếu tâm nhớ thứ lớp làm sao sanh ra tâm sạch? Tâm sạch thứ lớp làm sao sẽ sanh ra tâm nhơ? Vì vậy nên việc ấy không đúng. Ông chỉ biết việc thô hiện mà không biết tâm số pháp. Không thể vì không biết bèn cho là không. Thế nên biết chắc chắn có năm uẩn.

Hỏi: Nếu có, cớ sao không nhiều hơn hoặc không ít hơn, chỉ nói có năm?

Đáp: Các pháp đều có giới hạn nhất định, như pháp bàn tay có năm ngón, không được cầu nó nhiều hơn hoặc ít hơn.

Lại nữa, pháp hữu vi tuy có vô lượng, Phật phân phán làm năm phần là gom hết.

Hỏi: Nếu như vậy, cớ sao còn nói mười hai nhập, mười tám giới?

Đáp: Các nghĩa phải như vậy, nhập và giới nghĩa khác nhau, Phật là vua pháp, vì chúng sanh nên có khi nói lược, có khi nói rộng. Có chúng sanh đối với sắc không mê hoặc lắm mà đối với tâm thì mê lầm nhiều, nên Phật

dạy năm uẩn, có chúng sanh đối với tâm tâm số pháp không sanh tà hoặc, chỉ mê hoặc sắc, vì chúng sanh ấy Phật dạy sắc làm mười chỗ, tâm tâm số pháp nói chung làm hai chỗ. Có chúng sanh đối với tâm số pháp ít tà hoặc mà lại không hiểu sắc tâm, vì chúng sanh này Phật dạy tâm số pháp làm một giới, sắc và tâm làm mười bảy giới. Hoặc có chúng sanh không biết thế gian khổ sanh diệt, không biết con đường lìa khổ, vì chúng sanh này, Phật dạy bốn đế là: Thế gian và thân đều là khổ, phiền não ái v.v... là khổ nhân, phiền não diệt là khổ diệt, phương tiện diệt phiền não ấy là đạo. Hoặc có chúng sanh đắm trước tôi, ta, đối với các pháp sanh tà kiến chấp tướng một, khác, hoặc nói thế gian không nhân không duyên, hoặc đọa vào tà nhân duyên; vì chúng sanh này Phật dạy mười hai nhân duyên.

Có người nói: Pháp thường hoặc nói thần ngã thường, hoặc nói hết thảy pháp thường, chỉ khi diệt nó ẩn tàng vi tế, chứ không mất. Nếu gặp nhân duyên hội họp liền xuất hiện trở lại chứ không phải pháp khác, vì hạng người ấy, Phật dạy hết thảy pháp hữu vi đều là pháp tạo tác, không có thường hằng nhất định, ví như người gỗ, do các máy móc, thanh gỗ hòa hợp nên có thể động tác; chứ không có sự thật. Ấy gọi là pháp hữu vi.

Hỏi: Trong đây nói năm uẩn, có thứ lớp gì?

Đáp: Hành giả mới đầu tập quán pháp, trước hết quán pháp thô, biết thân có các hoạn nạn như bất tịnh, vô thường, khổ, không, vô ngã. Chúng sanh sở dĩ mê đắm thân này vì nó

sanh vui. Quán kỷ cái vui ấy thấy có vô lượng khổ thường theo dõi. Cái vui ấy cũng vô thường, khổ, vô ngã.

Trong sáu trần có vô lượng khổ, tại sao chúng sanh mê đắm! Vì chúng sanh chấp thủ tướng nên mê đắm. Như hai người thân cùng một giống (thân), riêng người mê đắm mất mạng, chấp thủ theo tướng chết, sanh khổ vui (thọ), phát động sanh ra ý hành v.v... khi tâm hành phát động, thức biết phương tiện lìa khổ được vui. Ấy là thức (tâm)

Lại nữa, chúng sanh do năm dục nên thọ khổ vui. Do chấp thủ tướng nên nhiễm đắm cái vui ấy, vì nhiều đắm cái vui ấy, nên hoặc khởi lên ba độc, hoặc ba thiện căn, ấy gọi là hành. Thức là chủ, thọ dụng việc trên ấy.

Năm dục tức là sắc, sắc là căn bản, nên đầu hết nói sắc uẩn. Các uẩn khác thứ lớp có tên riêng. Các pháp mười hai nhập, mười tám giới đều do năm uẩn thứ lớp có. Chỉ riêng trong pháp nhập, pháp giới tăng thêm pháp vô vi. Trong tứ đế tăng thêm trí duyên diệt (trạch diệt vô vi) mười hai nhập, mười tám giới, pháp hữu vi, vô vi, như trên nói.

Các pháp năm uẩn v.v... đều là không, vì thánh chúa nói vậy, thánh có ba bậc hạ, trung, thượng. Phật là chủ, như mặt trời là nhất giữa trăng sao, vì ánh sáng lớn. Phật được hết thảy trí tuệ, cho nên gọi là thánh chúa. Điều thánh chủ nói nên phải là thật.

Lại nữa, vì mười tám không nên hết thân pháp không, hoặc dùng tánh không là có thể không hết thảy pháp, huống gì mười tám? Hoặc dùng nội không, ngoại không là có thể

không hết thảy pháp, huống gì mười tám.

Lại nữa, hoặc có pháp chẳng không, nên phải có hai thứ là sắc pháp, phi sắc pháp. Sắc pháp thì phân biệt phá hoại cho đến khi cần, phân biệt vi trần cũng không thể có được, cuối cùng đều không. Phi sắc pháp thì niệm niệm sanh diệt cho nên không, như đã nói trong chương bốn chỗ niệm tướng (Tứ niệm xứ).

Lại nữa, các pháp tánh không, chỉ có danh tự; nhân duyên hòa hợp cho nên có danh tự. Như núi sông, cây cỏ, đất đai, nhân dân, châu quận, thành ấp hợp lại gọi là nước; làng xóm, chợ búa, nhà quán, cung điện hợp lại gọi là đô; kèo cột, rui mè, ngói tre, vách đá, hợp là gọi là điện; phần trên giữa dưới hợp lại gọi là trụ; từng tấm hợp lại nên có tên phần; các thể hợp lại nên gọi là tấm; các mảy nhỏ hợp lại nên gọi là thẻ. Các vi trần ấy có lớn, có vừa, có nhỏ, lớn là bụi bãy có thể thấy, vừa thời Chư thiên thấy, nhỏ thì thiên nhãn bậc thượng Thánh thấy được, tuệ nhãn trông vào thời không thấy gì; vì cớ sao? Vì tánh nó thật không. Nếu vi trần thật có tức là thường, không thể phân rã, không thể hủy hoại, lửa không đốt được, nước không chìm được.

Lại nữa, nếu vi trần có hình, không hình, cả hai đều có lỗi. Vô hình thời làm sao gọi là sắc, có hình thời có phần vị giữa hư không, cũng có đủ mười phần theo mười phương; nếu có đủ mười phần theo mười phương thời không gọi là vi trần. Trong Phật pháp, sắc là thường không có xa gần thô tế.

* Lại nữa, lìa các nhân duyên danh tự thời không có pháp. Trừ các nhân duyên danh tự núi sông, đất đai thời không có tên nước, trừ nhân duyên danh tự làng xóm, đường ngỏ, thời không có tên đô, trừ nhân duyên danh tự kèo cột, tre ngói, thời không có tên điện, trừ nhân duyên danh tự ba phần trên giữa dưới của trụ thời không có tên trụ, trừ nhân duyên danh tự tấm mảnh thời không có phần, trừ nhân duyên danh tự thẻ, thời không có tên tấm, mảnh. Trừ nhân duyên danh tự các vi trần nhỏ, thời không có tên thẻ, trừ danh tự các vi trần vừa, thời không có vi trần lớn, trừ danh tự vi trần nhỏ, thời không có vi trần vừa, trừ thiên nhãn vọng thấy thời không có tên vi trần nhỏ. Do các nghĩa như vậy biết các pháp chắc chắn không.

Hỏi: Nếu pháp rốt ráo không thời cớ sao có tên gọi?

Đáp: Tên gọi nếu là có, thời bị phá cùng với pháp, nếu là không thời không nên nạn hỏi. Tên gọi cùng với pháp không khác nhau, vì vậy nên biết hết thảy pháp không.

* Lại nữa, hết thảy pháp thật không, vì cớ sao? Vì nhất định không có một pháp nên đều từ nhiều pháp hòa hợp sanh. Nếu không một pháp thì cũng không có nhiều. Ví như cây, rễ, cành, nhánh, lá hòa hợp nên có giả danh cây. Nếu không có pháp cây, thời rễ cành nhánh lá hòa hợp cho cái gì. Nếu không hòa hợp thời không có một pháp, nếu không có một pháp thời cũng không có nhiều. Vì đầu một sau mới nhiều.

*Lại nữa, hết thảy sự quán sát, ngữ ngôn hý luận, đều

đều không thật thời hoặc thế gian cũng không đúng, thế gian vô thường cũng không đúng. Có chúng sanh, không chúng sanh, có biên không biên, có ngã, không ngã, các pháp thật, các pháp không, đều không đúng. Như trước đã nói ở trong các môn hý luận. Nếu các sự quán sát hý luận đều không, cớ sao các pháp chẳng không?

Hỏi: Ông vừa nói các pháp thật, các pháp không đều không đúng, nay cớ sao lại các pháp không?

Đáp: Có hai thứ không: 1. Nói danh tự không, thì chỉ phá chấp trước có, mà không phá không. 2. Lấy không phá có, cũng không có không. Như lúc tiểu kiếp sắp diệt tận thời có đao binh, tật dịch, cơ cẩn, nhưng vẫn có người vật, cầm thú, núi sông. Lúc đại kiếp đốt cháy, thời núi sông, cây cỏ, cho đến kim cương, đại thủy dưới đất cũng tiêu tận; lửa kiếp đã dứt thời luồng gió giữ nước cũng dứt, tất cả trống không, không còn sót gì. Không cũng như vậy, phá các pháp đều không, chỉ còn có Không tồn tại, mà chấp thủ nhiễm trước tướng không ấy.

Đại không là phá hết thảy pháp, “Không” lại cũng không. Vì vậy nên ông không nên nạn hỏi. Nếu dẹp bỏ các hý luận, làm sao chẳng không?

Các nhân duyên như vậy, nơi nơi nói không, nên biết hết thảy pháp không (sarvaṃ dharma śūnyatā).

Tập tương ưng là tùy thuận Bát-nhã ba-la-mật tu tập hành quán, không ngừng không nghĩ, ấy gọi là tập. Ví như đệ tử tùy thuận lời dạy của thầy, không trái ý thầy, ấy gọi là

tương ưng. Như tướng Bát-nhã ba-la-mật, Bồ-tát cũng tùy thuận tướng ấy dùng trí tuệ quán sát, có thể được, có thể thành tựu, không tăng không giảm, ấy gọi là tương ưng. Ví như hộp và nắp lớn nhỏ xứng hợp nhau. Tuy Bát-nhã ba-la-mật diệt các quán pháp, nhưng vì lực trí tuệ, nên gọi là không gì không được. Không gì không quán. Biết được như vậy, không đọa hai bên, ấy là cùng Bát-nhã tương ưng.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng tánh không, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Như vậy, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật tu tập tương ưng bảy không, đó là tánh không, tự tướng không, các pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Hỏi: Sao không nói trú mười tám không, chỉ nói trú bảy không, gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng?

Đáp: Trong Phật pháp, nói rộng là mười tám không, nói lược là bảy không, như nói pháp trợ đạo có ba mươi bảy phẩm, nói lược thời bảy giác phần.

Lại nữa, bảy không này phần nhiều dùng làm lợi ích chúng sanh, như đại không, vô thỉ không, hoặc có khi chúng sanh khời tà kiến ấy, nên vì họ nói.

Tánh không là hết thảy pháp tánh trước sau thường tự không, huống gì hiện tại? Nhân duyên thường không, huống

gì quả báo?

Tự tướng không là các pháp tướng chung, tướng riêng, đều quán nó không, thời tâm xa lìa. Dùng hai không ấy, các pháp đều không, ấy gọi là các pháp không.

Tự tánh không nên có tướng, tướng không nên các pháp không, các pháp không nên lại không có gì được, ấy gọi là bất khả đắc không.

Dùng bốn thứ không ấy phá hết thảy hữu pháp. Nếu cho hữu pháp là có lỗi vì có tướng, mà chấp thủ vô pháp, thế nên nói vô pháp không. Nếu cho vô pháp là phi quấy, trở lại muốn chấp thủ hữu pháp, thế nên nói hữu pháp không.

Trước nói bốn không, tuy phá hữu pháp, thời hành giả tâm lìa hữu pháp mà tồn tại nơi vô, thế nên nói vô pháp không. Nếu nói vô pháp là quấy vì tâm không dựa vào đâu được, muốn trở lại tồn hữu, thế nên lược nói hữu pháp không, vì tâm tồn hữu mỏng vậy.

Vô pháp hữu pháp không là hành giả cho vô pháp không là quấy, tâm trở lại nghi hữu hữu, nếu tâm quán hữu, trở lại nghi vô pháp. Thế nên đều quán hữu vô đều không, như quán nội ngoại không. Vì vậy nên chỉ nói bảy không.

Hỏi: Ông nói biết hết thảy pháp không, diệt hết các quán, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng. Quán như vậy gọi là tương ưng, không quán như vậy thời không tương ưng. Phân biệt thị phi tức cũng là quán, cớ sao nói diệt?

Đáp: Vì vậy nên Kinh nói:

KINH: Phật bảo Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tập tương ưng bảy không, không thấy sắc hoặc tương ưng hoặc không tương ưng, không thấy thọ, tưởng, hành, thức hoặc tương ưng hoặc không tương ưng; không thấy tướng sắc hoặc sanh hoặc diệt; không thấy tướng thọ, tưởng, hành, thức hoặc sanh hoặc diệt; không thấy tướng sắc, hoặc sạch hoặc nhơ, không thấy tướng thọ tưởng hành thức hoặc sạch hoặc nhơ.

LUẬN: Hỏi: Không thấy tướng sắc hoặc sanh hoặc diệt là không thấy năm uẩn có sanh có diệt; nếu thấy có tướng sanh diệt tức là đọa vào đoạn diệt kiến; đọa vào đoạn diệt kiến thời không tội không phước; không tội không phước thời không khác gì cầm thú.

Không thấy sắc hoặc nhơ hoặc sạch là không thấy năm uẩn có trói có mở; nếu năm uẩn có tánh trói thời không có được giải thoát; nếu năm uẩn có tánh sạch, thời không có việc học đạo.

KINH: Không thấy sắc cùng thọ hợp, không thấy thọ cùng tưởng hợp, không thấy tưởng cùng hành hợp, không thấy hành cùng thức hợp, vì vậy không có pháp cùng pháp hợp, vì tánh nó không.

LUẬN: Tâm tâm số pháp vô hình, vô hình thời không có chỗ ở, vì vậy sắc không cùng thọ hợp, như bốn đại và sắc

do bốn đại tạo, hai xúc (hữu hình) hòa hợp, còn trong tâm tâm số pháp không có xúc (hữu hình) nên không được hòa hợp.

Hỏi: Nếu như vậy sao nói thọ, tưởng, hành, thức không cùng hòa hợp?

Đáp: Trong đây Phật tự nói không có pháp cùng pháp hợp, vì hết thảy pháp tánh thường không. Nếu không có pháp cùng pháp hợp, thời cũng không có lìa.

Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên:

KINH: Này Xá-lợi-phất, trong sắc không, không có sắc; trong thọ tưởng, hành, thức không, không có thức.

LUẬN: Vì cớ sao? Vì sắc với không trái nhau, nếu không đến thời diệt sắc, làm sao trong sắc không lại có sắc? Ví như trong nước không lửa, trong lửa không nước, vì tánh trái nhau.

Lại nữa, có người nói: Sắc chẳng phải thật không, hành giả vào không Tam-muội thấy sắc là không, vì thế nên nói trong sắc không, hoàn toàn không có sắc. Trong thọ, tưởng, hành, thức không, cũng như vậy.

KINH: Này Xá-lợi-phất, sắc không nên không có tướng não hoại, thọ không nên không có tướng lãnh thọ, tưởng không nên không có tướng biết, hành không nên không có tướng tạo tác, thức không nên không có tướng giác tri.

LUẬN: Hỏi: Nghĩa ấy có thứ lớp gì?

Đáp: Trước nói trong năm uẩn không năm uẩn, trong đó nay nói về nhân duyên của nó. Năm uẩn, mỗi mỗi tự tướng không thể có được nên nói trong năm uẩn không, không có năm uẩn.

KINH: Vì cớ sao? Xá-lợi-phất, chẳng phải sắc pháp không, chẳng phải không khác sắc, sắc tức là không, không tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

LUẬN: Phật dạy lại nhân duyên, nếu năm uẩn khác với không thời trong không nên có năm uẩn, nay năm uẩn không khác không, không không khác năm uẩn, năm uẩn tức là không, không tức là năm uẩn, vì vậy nên không chẳng phá năm uẩn, vì cớ sao? Phật tự nói nhân duyên rằng:

KINH: Này Xá-lợi-phất, tướng không ấy của các pháp, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng tăng chẳng giảm,[1] pháp không ấy chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại. Thế nào trong không không sắc, không thọ, tưởng, hành, thức; không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không nhãn giới, cho đến không ý thức giới; không vô minh, cũng không biết vô minh hết; cho đến không già chết, cũng không già chết hết; không khổ, tập, diệt, đạo,

———

[1] Prajñāpāramitāhṛdaya sūtra: Iha śāriputra sarvadharmāḥ śūnyatālakṣaṇā anutpanna aniruddhā amalā na vimalā nonā na paripūrṇāḥ.

cũng không trí cũng không đắc.[1] Không Tu-đà-hoàn, không Tu-đà-hoàn quả; không Tư-đà-hàm, không Tư-đà-hàm quả; không A-na-hàm, không A-na-hàm quả; không A-la-hán, không A-la-hán quả; không Bích-chi Phật, không Bích-chi Phật đạo; không Phật, cũng không Phật đạo.

Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Hỏi: Người ai cũng biết trong không không có gì chẳng sanh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng tăng chẳng giảm, không hết thảy pháp. Cớ sao Phật còn phân biệt nói năm uẩn mỗi mỗi đều không?

Đáp: Có người tuy tu tập không, mà tưởng trong không còn có các pháp, như người hành từ, tuy không chúng sanh mà tưởng chúng sanh được vui, tự được vô lượng phước. Vì vậy nên Phật dạy các pháp tánh thường tự không, chứ chẳng phải do không Tam-muội nên làm cho các pháp không. Như nước tướng lạnh, lửa làm nó nóng, nếu nói do không Tam-muội nên làm cho pháp không, việc ấy không đúng.

Trí là tám trí vô lậu (khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí, đạo loại trí –N.D).

Đắc là được Thánh đạo từ sơ quả Tu-đà-hoàn, cho đến Phật đạo, trước đã nói rộng.

———

[1] Prajñāpāramitāhṛdaya sūtra: Tasmāc chāriputra sūnyatāyāṃ na rūpaṃ, na vedanā, na saṃjñā, na saṃskārāḥ, na vijñānāni. Na cakṣuḥ śrotra ghrāṇa jihvā kāya manāṃsi, na rūpa śabda gandha rasa spraṣṭavya dharmāḥ. Na cakṣur-dhātur yāvanna mano-dhātuḥ. Na vidyā nāvidyā na vidyākṣayo nāvidyākṣayo yāvanna jarāmaraṇaṃ na jarāmaraṇaks,ayo na duḥkha samudaya nirodha mārgā na jñānaṃ na prāptitvam.

KINH: Này Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy Bát-nhã ba-la-mật hoặc tương ưng hoặc không tương ưng, không thấy Đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, Sằn-đề Ba-la-mật, Tỳ-lê-gia Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, hoặc tương ưng hoặc không tương ưng; cũng không thấy sắc hoặc tương ưng hoặc không tương ưng, không thấy thọ, tưởng, hành, thức hoặc tương ưng hoặc không tương ưng; không thấy nhãn cho đến ý, sắc cho đến pháp, nhãn sắc thức giới cho đến ý pháp thức giới hoặc tương ưng hoặc không tương ưng; không thấy bốn chỗ niệm tưởng cho đến tám Thánh đạo phần, Phật mười lực cho đến nhất thiết chủng trí hoặc tương ưng hoặc không tương ưng.

Như vậy Xá-lợi-phất, nên biết Bồ-tát ma-ha-tát cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Bồ-tát ma-ha-tát được thật tướng các pháp, vào Bát-nhã ba-la-mật, tức nơi Bát-nhã ba-la-mật không thấy tướng nhất định hoặc tương ưng hoặc không tương ưng, huống gì thấy các pháp khác.

Vì sao không thấy Bát-nhã tương ưng không tương ưng? Không thấy hành như vậy là tương ưng Bát-nhã ba-la-mật, không thấy không hành như vậy là không tương ưng Bát-nhã ba-la-mật. Như hành thường, lạc, ngã là không tương ưng Bát-nhã ba-la-mật, hành vô thường, khổ, vô ngã là tương ưng Bát-nhã ba-la-mật. Hoặc hành thật, là không tương ưng

Bát-nhã ba-la-mật, hoặc hành không là tương ưng Bát-nhã ba-la-mật. Như hành hữu, vô là không tương ưng Bát-nhã ba-la-mật; hành phi hữu phi vô là tương ưng Bát-nhã ba-la-mật. Trong Bát-nhã ba-la-mật, đều không việc ấy, vì tướng Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo thanh tịnh.

Năm Ba-la-mật (pañcapāramitā) cho đến trí nhất thiết chủng (sarvajñāna) cũng như vậy.

Hỏi: Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo thanh tịnh thời có thể như vậy, còn năm Ba-la-mật và các pháp khác, làm sao thanh tịnh?

Đáp: Trước nói năm việc lìa Bát-nhã ba-la-mật, thời không gọi là Ba-la-mật, cùng Bát-nhã ba-la-mật hòa hợp nên mới gọi là Ba-la-mật. Như trong phẩm tựa đầu kinh Bát-nhã ba-la-mật dạy: Sao gọi là Đàn Ba-la-mật (śīlapāramitā)? Là không thấy người cho, không thấy người nhận, không thấy tài vật.[1]

Năm uẩn là chỗ Bồ-tát quán sắc, vì cùng Bát-nhã ba-la-mật hòa hợp, rốt ráo thanh tịnh, nên không thấy tương ưng không tương ưng.

Mười hai xứ, mười tám giới, mười hai nhân duyên cũng như vậy. Các pháp ấy không có định tánh, không có định pháp, vì vậy nên không thấy hoặc tương ưng hoặc không tương ưng.

Mười tám không, bốn chỗ quán niệm cho đến đại từ đại bi, trí nhất thiết chủng, không thấy hoặc tương ưng hoặc không tương ưng.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr. 218c21-24.

Hỏi: Bồ-tát ấy chẳng phải Thanh-văn, Bích-chi Phật, tại sao có ba mươi bảy đạo phẩm? Chưa được Phật đạo, tại sao có mười lực, bốn việc không sợ?

Đáp: Bồ-tát ấy chẳng phải Thanh-văn, Bích-chi Phật song cũng quán pháp của Thanh-văn, Bích-chi Phật, vì muốn dùng đạo Thanh-văn, Bích-chi Phật độ chúng sanh.

* Lại có người nói: Hành đạo Thanh-văn, Bích-chi Phật, chỉ không thủ chứng, như trong phẩm sau nói: Vào Tam-muội không, vô tướng, vô tác; Bồ-tát trú ba môn giải thoát, khởi niệm như vậy; nay là lúc quán, không phải lúc chứng.[1]

Hoặc có Bồ-tát mới phát tâm nghe ba mươi phẩm pháp của Thanh-văn, Bích-chi Phật, đọc tụng, nhớ nghĩ, phân biệt đúng đắn, vì vậy nên nói Bồ-tát có ba mươi bảy đạo phẩm. Có mười lực của Phật v.v... cũng như vậy.

Bồ-tát tự nói trong mười lực, bốn việc không sợ, mười tám không chung của Bồ-tát mà an trú. Trú trong pháp ấy hoặc nghe, hoặc nhớ nghĩ, phân biệt mười lực, bốn việc không sợ, mười tám pháp không chung thậm thâm vi diệu của Phật, cũng là một phần của ta.

* Lại nữa, Bồ-tát từ vô lượng vô số kiếp lại đây, tu tập mười lực, bốn việc không sợ của Phật, đến khi ngồi dưới đạo thọ, được vô ngại giải thoát, cho nên tăng ích thanh tịnh, ví như đã lập công lao, vậy sau mới nhận lãnh thưởng công. Bồ-tát cũng như vậy. Có công đức ấy, mới nhận lãnh danh ấy. Công đức ấy đều cùng với lực Bát-nhã ba-la-mật hợp nên không thấy hoặc tương ưng hoặc không tương ưng.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 18, học không bất chứng phẩm (學空不證品), tr. 350a.

Các pháp nghĩa ấy, từ sáu Ba-la-mật cho đến trí nhất thiết chủng, trước đã nói.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát khi hành Bát-nhã ba-la-mật, không chẳng cùng không hợp, vô tướng chẳng cùng vô tướng hợp, vô tác chẳng cùng vô tác hợp, vì sao? Vì không, vô tướng, vô tác không có hợp với chẳng hợp.

Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Hỏi: Trong nhất tâm không có hai không, tại sao nói không chẳng cùng không hợp?

Đáp: Không có hai thứ: 1. Không Tam-muội. 2. Pháp không. Không Tam-muội không cùng pháp không hợp, vì sao? Vì nếu lấy lực không Tam-muội hợp với pháp không, thì pháp ấy chẳng phải tự tánh không.

* Lại không là tánh tự không, chẳng tự nhân duyên sanh, nếu từ nhân duyên sanh, thời không gọi là tánh không. Hành giả nếu khi vào Tam-muội thấy không, khi ra Tam-muội chẳng thấy không, nên biết ấy là cái “Không” hư vọng (chứ không phải tánh không – N.D).

* Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên: Trong không không hợp không chẳng hợp, vô tướng, vô tác cũng như vậy. Xá-lợi-phất, Bồ-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng

Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

Hỏi: Chỉ một chỗ nói không thấy cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng không tương ưng cũng đủ, vì sao còn nói đến nhiều nhân duyên tương ưng không tương ưng? Nếu một chỗ đúng thời các chỗ khác đều đúng, nếu một chỗ không đúng thời các chỗ khác cũng không đúng. Ví như một kẻ mù không thấy, thời ngàn kẻ mù đều không thấy?

Đáp: Không phải! Nếu muốn lấy hý luận cầu hơn thời nên vấn nạn như vậy. Tướng các pháp tuy chẳng thể nói, Phật vì lòng đại từ đại bi nên nhiều cách phương tiện nói.

* Lại Phật thuyết pháp vì một hạng chúng sanh đắc độ, nếu ai chưa ngộ thời Phật nói lại.

* Lại nói một lần để dứt kiết sử kiến đế. Nói lần thứ hai để dứt kiết sử tư duy đoạn, lại nói nữa để dứt từng phần các kiết sử khác.

* Lại một lần nói có người đắc đạo Thanh-văn, một lần nói gieo nhân duyên về đạo Bích-chi Phật, lại một lần nói phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ-đề, lại một nói hành sáu Ba-la-mật, lại một lần nói hành phương tiện được vô sanh nhẫn, lại một lần nói được sơ trụ địa, lại một lần nói cho đến được trú địa thứ mười. Lại một lần nói vì người, lại một lần nói vì trời.

* Lại nữa, tướng Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, khó hiểu khó biết. Phật biết tâm chúng sanh căn có lợi độn; độn căn ít trí, vì họ nói lại. Nếu người lợi căn, thì một lần nói, hai lần nói, liền ngộ, không cần phải nói nhiều lần. Ví như ngựa hay,

đánh một roi liền chạy, ngựa hèn đánh nhiều roi mới đi.

Các nhân duyên như vậy nên trong Kinh nói lập đi lập lại, không lỗi.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát khi hành Bát-nhã ba-la-mật, vào tự tướng không của các pháp, vào rồi, sắc chẳng tác hợp, chẳng tác chẳng hợp, thọ, tưởng, hành, thức chẳng tác hợp, chẳng tác chẳng hợp. Sắc không cùng đời trước hợp, vì cớ sao? Vì không thấy đời trước; sắc không cùng đời sau hợp, vì sao? Vì không thấy đời sau. Sắc không cùng hiện tại hợp, vì sao? Vì không thấy hiện tại, thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

LUẬN: Trước nói không, vô tướng, vô tác, không hợp, không chẳng hợp, nay lại nói nhân duyên. Vì sao tự tướng không nên năm uẩn không tác hợp, không tác không hợp. Nếu hết thảy pháp tự tướng không, trong ấy không có hợp chẳng hợp.

Hợp là các pháp đúng như tướng nó. Như đất tướng cứng, thức tướng biết, tự tướng như vậy, không ở nơi pháp khác, ấy gọi là hợp.

Chẳng hợp là tự tướng không ở trong tự pháp.

Lược nói các pháp không tăng không giảm. Sắc không nói cùng đời trước hợp, vì sao? Vì đời trước không, không có gì, chỉ có danh tự. Nếu sắc vào quá khứ, thời diệt mất không có gì, làm sao cùng đời trước hợp? Đời sau là chưa có, vì họ nói lại. Nếu người lợi căn, thì một lần nói, hai lần nói, liền ngộ, không cần phải nói nhiều lần. Ví như ngựa hay,

chưa sanh, sắc không nên cùng đời sau hợp. Sắc hiện tại sanh diệt không ngừng, không thể chấp lấy tướng nó, sắc không thể cùng hiện tại hợp.

* Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên: Sắc không cùng đời trước hợp, chẳng phải không hợp, vì sao? Vì đời trước không thể thấy; sắc không cùng đời sau hợp, chẳng phải không hợp; vì sao? Vì đời sau không không thể thấy; sắc không cùng hiện tại hợp, chẳng phải không hợp, vì sao? Vì hiện tại không thể thấy thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, đời trước không cùng đời sau hợp, đời sau không cùng đời trước hợp, hiện tại không cùng đời trước đời sau hợp, đời trước đời sau không cùng hiện tại hợp. Tên ba đời không vậy.

Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.

LUẬN: Thế nào đời trước đời sau hợp?

Đáp: Có người nói: Các pháp ba đời đều có, pháp vị lai chuyển làm hiện tại, hiện tại chuyển làm quá khứ, như cục bùn là hiện tại, bình là vị lai, đất là quá khứ. Nếu khi thành bình thì bình là hiện tại, cục bùn là quá khứ, bình vỡ là vị lai. Như vậy là hợp, nếu có tướng ba đời, thì việc ấy không đúng, vì có nhiều lỗi, ấy là chẳng hợp.[1]

Lại nữa, ba đời hợp là như pháp quá khứ làm nhân

———

[1] T. 30: Trung luận (Madhyamaka-śāstra-中論), quyển 3, quán thời phẩm-kāla parīkṣā, tr. 25c1-26a29; Madhyamaka-śāstra, kāla parīkṣā: Pratyutpanno’nāgataśca yadyatītamapekṣya hi, Pratyutpanno’nāgataśca kāle’tīte bhaviṣyataḥ (1).

cho đời quá khứ, vị lai, hiện tại; pháp hiện tại làm nhân cho đời hiện tại, vị lai; pháp vị lại làm nhân cho đời vị lai.

Lại tâm tâm số pháp qúa khứ duyên pháp ba đời, tâm tâm số pháp vị lai, hiện tại cũng như vậy. Tâm tâm số pháp gián đoạn có thể duyên pháp không gián đoạn, tâm tâm số pháp không gián đoạn có thể duyên pháp khả đoạn.[1] Các pháp ba đời như vậy, do nhân duyên nghiệp quả cùng nhau hòa hợp, ấy gọi là hợp. Bồ-tát không làm sự hợp ấy, vì sao? Vì như trước nói qúa khứ đã diệt làm sao có thể làm nhân có thể làm duyên; vị lai chưa có làm sao có thể làm nhân duyên; hiện tại cho đến trong một niệm không cũng an trú, làm sao làm nhân duyên, ấy gọi là không hợp.

Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên: Ba đời và tên gọi ba đời đều không, thời làm sao nói hợp.

(Hết cuốn 36 theo bản Hán)

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, Tát-bà-nhã (trí tuệ) không cùng đời quá khứ hợp, vì sao? Vì đời quá khứ không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã cùng đời quá khứ hợp. Tát-bà-nhã không cùng đời vị lai hợp, vì sao? Vì đời vị lai không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã cùng đời vị lai hợp. Tát-bà-nhã không cùng đời hiện tại hợp, vì sao? Vì đời hiện tại không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã cùng đời hiện tại hợp. Xá-lợi-

———

[1] T. 28: A-tỳ-đàm tỳ-bà-sa luận ( Vibhāsā-śāstra-阿毘曇毘婆沙論), quyển 15, tr. 115a19-20.

phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.[1]

LUẬN: Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, không xem Tát-bà-nhã cùng đời quá khứ đồng, vì sao? Vì đời quá khứ là hư vọng, Tát-bà-nhã là thật pháp; đời quá khứ là tướng sanh diệt, Tát-bà-nhã chẳng phải tướng sanh diệt. Đời và pháp quá khứ, tìm cầu không thể có được, huống gì Tát-bà-nhã cùng đời quá khứ hợp.

* Lại nữa, Phật tự nói nhân duyên rằng: Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy đời quá khứ, huống gì Tát-bà-nhã cùng đời quá khứ hợp. Đời vị lai, hiện tại cũng như vậy. Đời vị lai, trừ tướng sanh diệt, các nghĩa khác đồng như quá khứ, hiện tại.

* Lại nữa, vì Thời nên nói có ba đời. Nghĩa Thời như đã nói trong chương Nhất thời trước kia.

* Lại nữa, Tát-bà-nhã là trí tuệ chân thật của ba đời mười phương chư Phật. Ba đời là từ tâm phàm phu hư vọng sanh, làm sao cùng trí tuệ hợp; ví như chân kim không cùng sắt rét đồng tướng.

Hỏi: Như trong phẩm Tùy hỷ nói: Bồ-tát ma-ha-tát niệm các công đức trí tuệ Tát-bà-nhã của chư Phật quá khứ, hiện tại, rồi hồi hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác;[2] như vậy sao nói đời quá khứ, vị lai không cùng Tát-bà-nhã hợp?[3]

Đáp: Nếu lấy tâm chấp trước thủ tướng mà niệm Tát-

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr. 223b21-29.

[2] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 11, tr. 301c.

[3] T. 8: Đại phẩm bát-nhã kinh (Mahāprajñāparamitā-sūtra-大品般若經), quyển 11, tùy hỷ phẩm (隨喜品), tr. 301c; T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 8, khuyến trợ phẩm (勸助品), tr. 60b26-c.

bà-nhã thời không gọi là hồi hướng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, ví như đồ ăn lẫn độc mới ăn vào tuy thơm ngon, mà sau hại thân. Nếu Bồ-tát phân biệt trí tuệ của chư Phật quá khứ, hiện tại, thời có thể cùng ba đời hợp, còn nay không chấp thủ tướng thời không có hợp.

Hỏi: Bồ-tát cũng niệm đời vị lai sẽ thành Tát-bà-nhã của Phật, cũng tự nghĩ ta sẽ được Tát-bà-nhã; ấy gọi là cùng Tát-bà-nhã đời vị lai hợp, làm sao nói không hợp?

Đáp: Tát-bà-nhã vượt qua ba cõi, ra khỏi ba đời, tướng rốt ráo thanh tịnh. Hành giả chỉ do ức tưởng phân biệt rằng ta sẽ được Tát-bà-nhã ấy. Như pháp thế gian ức tưởng ta sẽ có được việc ấy, nhưng việc ấy chưa sanh chưa có, thời tiết chưa đến, nhân duyên chưa hội, hoàn toàn không nơi chốn, làm sao sẽ cùng hợp, như sáng mai sẽ uống váng sữa mà ngày nay đã nhớ mùi thối.

* Lại như đệ tử của Ca-chiên-diên nói: quả vị Bồ-đề trong đời vị lai nói với Bồ-tát rằng, nếu tu thân tướng hảo, thời ta sẽ đến ở trong thân đó, như con gái nhà sang, tự do không khổ nạn, sai sứ nói với con trai nhà nghèo rằng: ngươi hãy trang nghiêm phòng xá màn trướng tốt đẹp, đầy đủ các thứ, ta sẽ đến ở trong nhà ngươi. Nói như vậy, là không tương ưng. Vì vậy nên không được cho Tát-bà-nhã cùng ba đời hợp.

Hỏi: Các pháp khác nhiều lắm, cớ sao chỉ nói Tát-bà-nhã?

Đáp: Tát-bà-nhã là chỗ đi về của Bồ-tát, thâm tâm muốn được, tìm cầu trong ba đời.

Hỏi: Sao không cầu trong pháp hữu vi vô vi?

Đáp: Sau sẽ nói cầu trong hết thảy pháp.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, sắc không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì sắc không thể thấy; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Mắt không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì mắt không thể thấy; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy. Sắc không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì sắc không thể thấy; tiếng, mùi, vị, xúc, pháp cũng như vậy.

Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.[1]

LUẬN. Hỏi: Sao chỉ nói năm uẩn, mười hai nhập, mà không nói mười tám giới, mười hai nhân duyên?

Đáp: Nên sẽ nói, hoặc có khi người tụng quên mất. Sao biết ? Phật dạy năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới, mười hai nhân duyên vì sự, nhơ, sạch. Năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới, mười hai nhân duyên gọi là sự; không nhất định là nhơ; không nhất định là sạch; trong đó hoặc có kiết sử sanh hoặc có thiện pháp sanh, như ruộng nhất định có thể sanh vật, tùy gieo giống gì đều sanh nấy. Uẩn, nhập, giới, mười hai nhân duyên, ấy là sự; sáu Ba-la-mật cho đến trí nhất thiết chủng, ấy là giống sạch. Không nói nhơ, là Bồ-tát kiết sử đã mọc, không tự não hại, thế nên không nói.

* Lại Bồ-tát sâu vào trí tuệ, hiểu các pháp không,

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (mahāprajñāpāramitā-摩訶般若波羅蜜經), quyển 1, tr. 223b29-c6.

không có các phiền não, chỉ nhóm các công đức, vì vậy nên nói mười tám giới, mười hai nhân duyên, như trong sắc sự v.v... không thể có Tát-bà-nhã hợp, vì sao? Vì Tát-bà-nhã trong ba đời không thể có được trong sắc sự v.v... cũng không thể có được. Âúy đều là thế gian nhân duyên hòa hợp, không có tánh nhất định.

KINH: Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật; Đàn ba-la-mật không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì Đàn ba-la-mật không thể thấy; cho đến Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy. Bốn chỗ quán niệm không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì bốn chỗ quán niệm không thể thấy; cho đến tám thánh đạo phần cũng như vậy.

LUẬN. Hỏi: Năm uẩn là pháp thế gian có thể không cùng Tát-bà-nhã hợp, còn sáu Ba-la-mật cớ sao không hợp?

Đáp: Sáu Ba-la-mật có hai thứ: 1. Thế gian. 2. Xuất thế gian. Vì Đàn ba-la-mật thế gian nên nói không cùng hợp, vì Ba-la-mật xuất thế gian nên cùng hợp.

* Lại nữa, Bồ-tát hành sáu Ba-la-mật, lậu hoặc kiết sử chưa sạch, không được cùng Tát-bà-nhã của Phật hợp.

* Lại nữa, Phật dạy sáu Ba-la-mật không, còn không thể thấy, huống gì cùng Tát-bà-nhã hợp. Ba mươi bảy đạo phẩm cũng như vậy.

Hỏi: Sáu Ba-la-mật ấy xen lẫn có đạo và tục, còn ba mươi bảy đạo phẩm hướng đến Niết-bàn, cớ sao không hợp?

Đáp: Ba mươi bảy đạo phẩm là pháp Nhị thừa, chỉ vì Niết-bàn, còn Bồ-tát vì Phật đạo, thế nên không hợp.

Hỏi: Trong chương Đại thừa (ma ha diễn)[1] có nói ba mươi bảy đạo phẩm, cũng là Bồ-tát đạo, cớ sao không cùng Tát-bà-nhã hợp?

Đáp: Có vị Bồ-tát lấy tâm chấp trước hành ba mươi bảy đạo phẩm, phần nhiều hồi hướng đến Niết-bàn. Vì vậy nên Phật dạy không hợp.

KINH: Mười lực cho đến mười tám pháp không chung của Phật, không cùng Tát-bà-nhã hợp, vì mười lực cho đến mười tám pháp không chung của Phật là không thể thấy.

Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, ấy gọi là cùng Bát-nhã ba-la-mật tương ưng.