Luận Đại Trí Độ 3

30. Giải Thích Phẩm Phạm Chí Thứ 35

GIẢI THÍCH: PHẨM PHẠM CHÍ THỨ 35

(Kinh Ma-ha Bát-nhã ghi: Phẩm Đạo Chơn)

(Kinh Đại Bát-nhã ghi: Phần 2, Phẩm Ngoại Đạo thứ 33)

KINH: Bấy giờ các ngoại đạo Phạm-chí đi đến chỗ Phật, muốn tìm chỗ dở của Phật. Khi ấy trời Thích-đề-hoàn-nhơn tâm nghĩ rằng: Các ngoại đạo Phạm-chí này đi đến chỗ Phật, muốn tìm chỗ dở của Phật. Ta nay hãy tụng niệm Bát-nhã ba-la-mật đã được lãnh thọ nơi Phật, các ngoại đạo Phạm-chí ấy trọn không thể nữa chừng làm trở ngại, dứt việc nói Bát-nhã ba-la-mật.

Thích-đề-hoàn-nhơn nghĩ như vậy xong, liền tụng Bát-nhã ba-la-mật.

Bấy giờ các ngoại đạo Phạm-chí từ xa đi quanh Phật rồi trở lại đường cũ đi luôn.

Khi ấy tâm Xá-lợi-phất nghĩ rằng: Trong đây vì nhân duyên gì các ngoại đạo Phạm-chí từ xa đi quanh Phật rồi trở lại đường cũ đi luôn?

Phật biết tâm Xá-lợi-phất nghĩ, bảo Xá-lợi-phất

rằng: Thích-đề-hoàn-nhơn ấy tụng niệm Bát-nhã ba-la-mật, do nhân duyên ấy, nên các ngoại đạo Phạm-chí từ xa đi quanh Phật rồi trở lại đường cũ đi luôn.

Này Xá-lợi-phất! Ta không thấy các ngoại đạo Phạm-chí có một tâm niệm thiện, các ngoại đạo Phạm-chí chỉ ôm tâm ác đi đến, muốn tìm chỗ dở của Phật.

Này Xá-lợi-phất! Ta không thấy trong khi nói Bát-nhã ba-la-mật mà có ai trong tất cả thế gian hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm, hoặc chúng Sa-môn, chúng Bà-la-môn mang tâm ác đi đến có thể tìm được chỗ dở, vì sao? Này Xá-lợi-phất! Vì các trời Tứ thiên vương, cho đến trời A-ca-nị-tra, các Thanh-văn, Bích-chi Phật, các Bồ-tát ma-ha-tát trong ba ngàn đại thiên thế giới thường thủ hộ Bát-nhã ba-la-mật ấy, vì sao? Vì các trời người ấy đều từ trong Bát-nhã ba-la-mật sinh ra.

* Lại nữa, Xá-lợi-phất! Chư Phật và Thanh-văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát ma-ha-tát, các trời, rồng, quỷ thần v.v... trong mười phương thế giới nhiều như cát sông Hằng, đều thủ hộ Bát-nhã ba-la-mật ấy, vì sao? Vì chư Phật v.v... đều từ trong Bát-nhã ba-la-mật sinh ra.

Bấy giờ tâm ác ma nghĩ rằng: Nay Phật và bốn bộ chúng hiện tiền tập hội, có cả các Thiên tử cõi

Dục, cõi Sắc, trong ấy chắc có vị Bồ-tát ma-ha-tát được thọ ký sẽ chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, ta có thể đến chỗ Phật phá hoại ý đó. Khi ấy ác ma hóa ra bốn loại binh,[1] đi đến chỗ Phật. Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhơn tâm nghĩ: Bốn loại binh này hoặc là ác ma hóa làm muốn đi đến Phật, vì sao? Vì bốn loại binh ấy trang bị hơn cả bốn loại binh của vua Tần-bà-ta-la (Bimbisāra), của vua Ba-tư-nặc (Prasenajit), của các Thích-tử, của các tộc Lê-xương.[2] Ác ma ấy luôn luôn tìm chỗ dở của Phật, muốn não hại chúng sinh. Vậy ta có thể tụng niệm Bát-nhã ba-la-mật.

Thích-đề-hoàn-nhơn tức thời tụng Bát-nhã ba- la-mật, ác ma nghe đúng như lời tụng, dần dần trở lại đường cũ đi luôn.

Bấy giờ trong hội các Thiên tử của Tứ thiên vương cho đến các Thiên tử trời A-ca-nị-tra, hóa làm hoa trời từ giữa hư không rải lên Phật thưa rằng: Bạch đức Thế Tôn! Nguyện làm cho Bát-nhã ba-la-mật trụ lâu cõi Diêm-phù-đề, vì sao? Vì người cõi Diêm-phù-đề thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, tùy lúc trú ở, Phật bảo không diệt, Pháp bảo, Tăng bảo, cũng trụ không diệt.

Bấy giờ chư thiên trong mười phương thế giới nhiều như cát sông Hằng cũng rải hoa và thưa rằng: Bạch đức Thế Tôn! Nguyện khiến Bát-nhã ba-la-mật trụ lâu cõi Diêm-phù-đề, nếu Bát-nhã ba-la-mật

———

[1] T. 3: Phật bản hạnh tập kinh (Buddhacarita-佛本行集經), quyển 28, tr. 785 b2-5: Bốn thứ binh chúng: tượng (voi), mã (ngựa), xa (xe), bộ.

[2] T. 40: Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký (四分律行事鈔資持記), tr. 427a27-28: Lê-xương tức các cư sĩ qúy tộc; hoặc là ngoại đạo. (梨唱即諸貴族居士; 或是外道).

trụ lâu, Phật Pháp Tăng cũng sẽ trụ lâu, cũng phân biệt biết được đạo Bồ-tát ma-ha-tát.

* Lại nữa, ở trú xứ nào có thiện nam tử, thiện nữ nhân viết chép thọ trì quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thời nơi ấy chiếu sáng, đã lìa xa mọi tối tăm.

Phật bảo các Thiên tử Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca và các Thiên tử người cõi Diêm-phù-đề thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, tùy lúc trụ ở, Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo, cũng trú như vậy, cho đến trú xứ nào có thiện nam tử thiện nữ nhân viết chép thọ trì quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, chỗ ấy thời chiếu sáng, đã xa lìa mọi tối tăm.

Bấy giờ các Thiên tử hóa làm hoa trời rải trên Phật và thưa rằng: Bạch đức Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng thời ma hoặc ma trời không thể tìm được chỗ tiện lợi. Bạch đức Thế Tôn! Chúng con cũng sẽ ủng hộ các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, vì sao? Vì nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, chúng con liền xem người ấy như Phật, hoặc gần Phật.

Khi ấy Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng,

nên biết người ấy đời trước đã làm các công đức đối với Phật, thân cận cúng dường chư Phật, được thiện tri thức ủng hộ.

Bạch đức Thế Tôn! Nhất thiết trí của chư Phật, nên tìm trong Bát-nhã ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật cũng nên tìm trong Nhất thiết trí, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật chẳng khác Nhất thiết trí, Nhất thiết trí chẳng khác Bát-nhã ba-la-mật; Bát-nhã ba-la-mật và Nhất thiết trí không hai không khác. Vì vậy chúng con xem người ấy tức là Phật hoặc gần Phật.

Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca! Nhất thiết trí của chư Phật tức là Bát- nhã ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật tức là Nhất thiết trí, vì sao? Kiều-thi-ca! Vì Nhất thiết trí của chư Phật từ trong Bát-nhã ba-la-mật sinh ra, Bát-nhã ba-la- mật chẳng khác Nhất thiết trí, Nhất thiết trí chẳng khác Bát-nhã ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật và Nhất thiết trí không hai không khác.[1]

LUẬN: Trong Phẩm trên[2] nói người nghe, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật thời ma hoặc ma dân, ngoại đạo Phạm-chí không tìm được chỗ tiện lợi để phá, nay muốn hiện tiền chứng nghiệm, nên dùng oai thần cảm đến chúng ma, và các ngoại đạo. Vì vậy ngoại đạo Phạm-chí nghĩ rằng: Lúc Phật ở núi Kỳ-xà-quật (Gṛdhrakūṭa) nói Bát-nhã ba-la-mật, nghĩa là nói các pháp rốt

———

[1] T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 9, phẩm Khiển dị thứ 35: phẩm phạm chí (遣異品第三十五-丹梵志品), tr. 287a27-288a13.

[2] Đại trí độ luận, quyển 58, tr. 468c20－469a3: Bấy giờ các Thiên tử hóa làm hoa trời rải trên Phật và thưa rằng: Bạch đức Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng thời ma hoặc ma trời không thể tìm được chỗ tiện lợi.

ráo không, không có gì để dẫn dắt mười phương chúng sinh. Chúng ta cùng đến vấn nạn, phá không luận ấy. Luận ấy nếu bị phá, thời Phật tự lui, chúng ta được trở lại như cũ. Các ngoại đạo ấy chỉ có tà kiến ác tâm, kiêu mạn nên đi đến, muốn chỉ ra chỗ sai quấy của Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo thanh tịnh ấy. Thí như người cuồng muốn làm trúng thương hư không, luống tự lấy mệt khổ .

Bấy giờ Đế-thích như lời Phật dạy, thọ trì Bát-nhã, ngoại đạo không thể tìm được chỗ tiện lợi, nay muốn nghiệm thật, khiến người ta tin biết. Đế-thích thành tựu vô lượng phước đức, nhờ căn trời lanh lợi nên rất tin Bát-nhã, liền tụng niệm, được oai lực Bát-nhã nên ngoại đạo ở từ xa đi quanh Phật, rồi lui lại đường cũ mà đi.

Hỏi: Cớ sao không quay thẳng về mà vừa nhiễu quanh Phật rồi đi trở lui?

Đáp: Do nhờ thần lực Bát-nhã nên bị hàng phục từ chỗ xa, suy nghĩ rằng: Oai đức của Phật chúng rất lớn, chúng ta đi tới đó, luống tự mình bị khổ nhục, không thành được gì, nếu chúng ta vừa trông thấy Phật, bỏ đi ngay, người đời sẽ cho chúng ta khiếp nhược, đã đến Phật mà đi về không, vì vậy trá hiện điệu bộ cúng dường đi quanh Phật, rồi trở lại đường cũ mà đi.

Xá-lợi-phất xưa vốn là Phạm-chí, thấy các ngoại đạo ở chỗ xa mà bỏ đi, tâm hơi thương xót, không thể vì việc nhỏ mà ngoại đạo đến rồi đi như vậy, nên vào Tam-muội tìm hiểu, nghĩ rằng: Các ngoại đạo này vì nhân duyên gì mà đến,

rốt cuộc không mong được độ, mà đi trở về không. Phật bảo đó là do thần lực Bát-nhã ba-la-mật.

Xá-lợi-phất suy nghĩ: Phật dùng Bát-nhã ba-la-mật tế độ hết mọi việc, cớ sao khiến các ngoại đạo này đi trở về không?

Phật biết ý nghĩ của Xá-lợi-phất, bảo Xá-lợi-phất rằng: Các Phạm-chí ấy cho đến không có một tâm niệm thiện, chỉ mang ác ý, tà kiến dính tâm, muốn tìm định tướng các pháp, thế nên không thích hợp được độ. Thí như bệnh chắc chắn chết tuy có lương y, thần dược mà không thể cứu khỏi.

Này Xá-lợi-phất! Khi thuyết Bát-nhã ba-la-mật không phải chỉ có Phạm-chí, mà tất cả người thế gian mang ác tâm đi đến, cũng không thể tìm chỗ tiện lợi để phá, vì sao? Vì tất cả chư Phật, chư Bồ-tát và chư thiên thường thủ hộ Bát-nhã, vì cớ sao? Vì chư Phật, Bồ-tát, trời, người nghĩ rằng: Chúng ta đều từ Bát-nhã sinh. Ma đến muốn nạn vấn phá hoại cũng như vậy.

Lúc ấy, các Thiên tử trong hội, trước chỉ nghe nói công đức Bát-nhã, nay mới thấy sự chứng nghiệm nên tâm rất hoan hỷ, hóa ra các hoa cúng dường và nguyện rằng: Nguyện Bát-nhã ba-la-mật trụ lâu ở cõi Diêm-phù-đề. Việc này như dưới đây nói rộng. Phật liền ấn khả.

Chư thiên ở trước Phật tự thề: Hành giả nếu nghe, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, chúng tôi thường thường thủ hộ, vì sao? Vì chúng tôi xem người ấy như Phật, hoặc gần Phật.

Như Phật là thân Pháp tánh trú địa vị bất thối, được vô sinh pháp nhẫn, cho đến mười địa.

Gần Phật là nhục thân Bồ-tát hay nói Bát-nhã ba-la-mật và chánh nghĩa nó.

Bấy giờ, Đế-thích do nhân duyên đời trước đã nhóm công đức, trí tuệ, tán thán Bồ-tát ấy, trong đây lại nói nhân duyên sự tán thán.

Trí nhất thiết chủng của chư Phật nên tìm trong Bát-nhã là Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật đầy đủ nên khi được thành Phật, Bát-nhã biến thành Trí nhất thiết chủng, nên nói Trí nhất thiết chủng nên tìm trong Bát-nhã. Phật hay nói Bát-nhã ba-la-mật, nên nói Bát-nhã ba-la-mật nên tìm trong Trí nhất thiết chủng. Thí như sữa biến thành lạc, lìa sữa không có lạc, cũng không được nói sữa chính là lạc. Bát-nhã ba-la-mật biến làm Trí nhất thiết chủng, lìa Bát-nhã cũng không có Trí nhất thiết chủng, cũng không được nói Bát-nhã chính là Trí nhất thiết chủng. Bát-nhã làm nguyên nhân sinh Trí nhất thiết chủng, Trí nhất thiết chủng làm nguyên nhân để nói Bát-nhã. Nhân quả không rời nhau, nên nói không hai không khác.

31. Giải Thích Phẩm Tôn Đạo Thứ 36

GIẢI THÍCH: PHẨM TÔN ĐẠO THỨ 36

( Kinh Ma-ha Bát-nhã ghi: Phẩm A-nan ngợi khen)

(Kinh Đại Bát-nhã ghi: Phần hai, Phẩm Thiên Lai thứ 34)

KINH: Bấy giờ Tuệ mạng A-nan bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Cớ sao không ngợi khen Thí ba-la-mật, Giới ba-la-mật, Nhẫn ba-la-mật, Tấn ba-la-mật Thiền ba-la-mật, cho đến mười tám pháp không chung mà chỉ khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật?

Phật bảo A-nan: Bát-nhã ba-la-mật là tôn quý, dẫn đạo năm Ba-la-mật cho đến mười tám pháp không chung.

Này A-nan! Ý ông nghĩ sao? Không hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng mà bố thí có được xưng là Ba-la-mật không?

Thưa không, Bạch Thế Tôn!

Không hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng mà trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ có gọi là Bát-nhã ba-la-mật không?

Thưa không, Bạch Thế Tôn!

Vì vậy nên biết Bát-nhã ba-la-mật đối năm Ba-la-mật cho đến mười tám pháp không chung là tôn quý dẫn đạo, vậy nên khen ngợi Bát-nhã.

A-nan bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Thế nào là bố thí, hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng để thành Thí ba-la-mật cho đến thành Bát-nhã ba-la-mật?

Phật bảo A-nan: Do pháp không hai Bố-thí, hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng, ấy gọi là Thí ba-la-mật; do bất sinh không thể có được hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng mà bố-thí, ấy gọi là Thí ba-la-mật, cho đến do trí tuệ biết pháp không hai, hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng, ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật; do bất sinh, không thể có được, hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng, ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

A-nan bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Thế nào là do pháp không hai hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng mà Bố-thí, ấy gọi là Thí ba-la-mật; cho đến thế nào là do pháp không hai hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng, ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật?

Phật bảo A-nan: Do pháp sắc không hai; pháp thọ, tưởng, hành, thức không hai, cho đến pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không hai vậy.

Bạch đức Thế Tôn! Thế nào là pháp sắc không

hai cho đến pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác chẳng hai?

Phật dạy: Sắc, sắc tướng không, vì sao? Vì Thí ba-la-mật và sắc không hai không khác, cho đến Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác và Thí ba-la-mật không hai không khác. Năm Ba-la-mật kia cũng như vậy. Vì vậy, nên A-nan! Chỉ khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật đối với năm Ba-la-mật cho đến Trí nhất thiết chủng là tôn quý dẫn đạo.

Này A-nan! Thí như đất lấy hạt giống rải vào, gặp đủ nhân duyên hòa hợp liền mọc, các hạt giống ấy nương đất mà mọc. Như vậy, A-nan! Năm Ba-la- mật nương Bát-nhã ba-la-mật được sinh; bốn niệm xứ cho đến Trí nhất thiết chủng cũng nương Bát-nhã ba-la-mật được sinh. Vì vậy, nên A-nan! Bát-nhã ba- la-mật đối với năm Ba-la-mật cho đến mười tám pháp không chung là tôn quý dẫn đạo.

Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Phật nói công đức của thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng chưa hết, vì sao? Vì thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, thời là thọ trì đạo Vô thượng của ba đời chư Phật, vì cớ sao? Vì muốn được Trí nhất thiết chủng hãy từ trong Bát-nhã ba- la-mật mà cầu, muốn được Bát-nhã ba-la-mật hãy từ trong Trí nhất thiết chủng mà cầu.

Bạch đức Thế Tôn! Nhờ thọ trì Bát-nhã ba-la- mật cho đến nhớ nghĩ đúng nên có mười thiện đạo xuất hiện ở đời, có bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, cho đến mười tám pháp không chung xuất hiện ở đời. Nhờ thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, nên thế gian bèn có dòng lớn Sát-lợi, dòng lớn Bà-la-môn, đại gia cư sĩ, trời Tứ thiên vương cho đến trời A-tra-nị-ca. Nhờ thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng nên bèn có Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán, Bích-chi-Phật, Bồ-tát ma-ha-tát. Nhờ thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, nên có chư Phật xuất hiện thế gian.

Bấy giờ, Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, Ta không nói chỉ có ngần ấy công đức, vì cớ sao? Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nử nhân ấy, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, tâm không lìa Trí nhất thiết chủng còn thành tựu được vô lượng giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, tâm không lìa Trí nhất thiết chủng nên biết người ấy là như Phật.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Hết thảy Thanh-văn, Bích-chi- Phật có được giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn,

giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn, không sánh kịp được giới uẩn cho đến giải thoát tri kiến uẩn của thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, trăm phần, ngàn phần, ngàn vạn ức phần, cho đến toán số, thí dụ cũng không thể kịp được, vì sao? Vì thiện nam tử, thiện nữ nhân này đối với Thanh-văn, Bích-chi Phật địa, tâm được giải thoát, lại không cầu pháp Đại thừa.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca!Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân viết chép, giữ gìn quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, cúng dường, cung kính, tôn trọng, hương hoa, anh lạc cho đến kỹ nhạc, cũng được công đức đời nay đời sau.

Bấy giờ, Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, tâm không lìa Trí nhất thiết chủng, cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cung kính, tôn trọng, hương hoa cho đến kỹ nhạc thời con thường thủ hộ người ấy.[1]

LUẬN: A-nan đa văn (bahuśrutam), sức phân biệt được “không” mà chưa lìa dục, nên không thể thâm nhập, tuy thường hầu Phật mà không thường vấn nạn về không. Nay Phật tán thán Bát-nhã ba-la-mật, cũng tán thán người tu, vì thế nên A-nan mới bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Cớ sao không tán thán

———

[1] T.8: Ma-ha Bát-nhã ba la mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 9, Phẩm tôn đạo thứ 36: Phẩm A-nan ngợi khen (尊導品第三十六-丹阿難稱譽品), tr. 288a16-c24.

các Ba-la-mật khác và các pháp, mà chỉ tán thán riêng Bát-nhã ba-la-mật?

Hỏi: Phật từ đầu đến đây, thường nói tên sáu Ba-la-mật, sao nay A-nan nói Phật không xưng tán?

Đáp: Trước tuy nói danh tự, không phải xưng khen, đều chỉ vì khiến tìm vào Bát-nhã nên nói.

Phật bảo A-nan: Trong tất cả pháp hữu vi, trí tuệ là đệ nhất; trong tất cả trí tuệ đưa qua bờ kia, Bát-nhã ba-la-mật là đệ nhất; thí như đi đường, tuy có chúng bạn mà vị thầy dẫn đường là đệ nhất. Bát-nhã cũng như vậy, tuy tất cả thiện pháp đều có lực, song Bát-nhã hay chỉ đường ra khỏi ba cõi, đạt đến ba thừa. Nếu không có Bát-nhã, tuy làm các thiện pháp bố thí, mà thọ quả báo theo hành nghiệp có cùng tận; vì có cùng tận, nên còn không thể được Niết-bàn Tiểu thừa, huống gì đạo Vô thượng. Nếu làm việc thiện bố thí v.v... mà quán được như tướng Phật đạo không hai, không sinh không diệt, không được không mất, rốt ráo không tịch, ấy gọi là hồi hướng đến Trí nhất thiết chủng, thì phước của bố thí ấy, đời đời thường thọ quả báo không cùng tận, sau sẽ được Trí nhất thiết chủng; giống như bố thí, tất cả pháp khác cũng như vậy.

Hỏi: Cớ sao Phật không đáp nhân duyên của không hai (bất nhị) mà trở lại tiếp giải thích nghĩa không hai ?

Đáp: A-nan không hỏi về nhân duyên của không hai, chỉ hỏi pháp gì không hai, thế nên Phật đáp các pháp sắc v.v... không hai. Bát-nhã ba-la-mật có thể làm cho năm việc

kia thành Ba-la-mật, nên chỉ khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật. Phật muốn làm cho nghĩa ấy dễ hiểu, nên lấy ví dụ như đại địa hay sinh muôn vật, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy.

Giữ gìn được tất cả chủng tử thiện pháp là trừ Bát-nhã ba-la-mật thì tất cả thiện pháp khác đều có được từ khi phát tâm lại đây.

Nhân duyên hòa hợp là đối với Phật đạo nhất tâm tin nhẫn, tinh tấn không ngừng nghỉ, muốn thọ trì thông đạt không biến hoại, có các pháp như vậy.

Việc được thành biện là sự tăng trưởng ấy, từ khi phát tâm khởi lên, học các Ba-la-mật, từ một địa đến một địa cho đến Phật địa.

Hỏi: Cớ gì Đế-thích nói Phật dạy chưa hết công đức thọ trì Bát-nhã ba-la-mật của hành giả?

Đáp: Bát-nhã ba-la-mật vô lượng vô biên, nên công đức cũng vô lượng vô biên, nói chưa rốt ráo, thì giữa chừng ngoại đạo Phạm-chí và ma đi đến, nên bàn qua việc khác, nay trở lại muốn tiếp tục nghe. Đế-thích rất ưa quả báo phước đức, ưa nghe nói công đức Bát-nhã, nghe không biết chán, nay lại muốn nghe nói nữa, nên tự nói nhân duyên: Bạch đức Thế Tôn! Nếu người thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, cho đến nhớ nghĩ đúng, thời được công đức và trí tuệ Vô thượng đạo của ba đời chư Phật, vì cớ sao? Vì nên tìm Trí nhất thiết chủng trong Bát-nhã, nên tìm Bát-nhã trong Trí nhất thiết chủng, như nói ở cuối Phẩm trên.[1] Các hành giả nếu thọ trì Bát-nhã, phát tâm cầu Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, vì độ chúng sinh, nên

———

[1] Đại trí độ luận, quyển 58, Phẩm phạm chí thứ 35, tr. 470c14-17: Trí nhất thiết chủng của chư Phật nên tìm trong Bát-nhã là Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật đầy đủ nên khi được thành Phật, Bát-nhã biến thành Trí nhất thiết chủng, nên nói Trí nhất thiết chủng nên tìm trong Bát-nhã. Phật hay nói Bát-nhã ba-la-mật, nên nói Bát-nhã ba-la-mật nên tìm trong Trí nhất thiết chủng.

nhóm các công đức Bát-nhã ba-la-mật như mười thiện đạo cho đến mười tám pháp không chung xuất hiện ở thế gian. Do nhân duyên của pháp lành ấy nên có dòng lớn Sát-lợi cho đến chư Phật.

Phật bảo Thiên đế: Người ấy không chỉ được công đức như trên mà còn được vô lượng công đức giới uẩn v.v... Giới uẩn là Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, đối với hết thảy chúng sinh tu hạnh thí vô úy một cách rốt ráo. Số chúng sinh trong mười phương vô lượng vô biên, trong ba đời số cũng vô lượng vô biên, bốn loài chúng sinh trong sáu đường mỗi tướng mỗi loại cũng vô lượng vô biên. Đối với vô lượng vô biên chúng sinh ấy, thí cho vật yêu quý nhất là mạng sống mà không giết, thế nên được vô lượng quả báo giới uẩn. Như vậy giới bất sát chỉ nói danh tự thời có 250, trong Tỳ-ni nói lược thời 84.000, nói rộng thời có vô lượng vô biên. Giới này, người phàm phu hoặc thọ tu một ngày, hoặc một đời, hoặc trăm ngàn vạn đời, còn Bồ-tát thì thí vô úy đối với tất cả chúng sinh, cho đến khi vào Vô dư Niết-bàn. Ấy gọi là vô lượng giới uẩn. Cho đến giải thoát tri kiến uẩn cũng như vậy, theo nghĩa mà phân biệt. Công đức năm uẩn ấy hơn Nhị thừa, không thể lường kể.

Nếu người viết chép cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, được công đức đời nay đời sau.

Hỏi: Công đức đời nay đời sau rất nặng, còn việc viết chép, giữ gìn, cúng dường là nhỏ nhẹ, làm sao được công đức hai đời?

Đáp: Cúng dường có hai cách: 1. Bắt chước người khác mà cúng dường. 2. Tự thâm tâm cúng dường. Biết công đức Bát-nhã nên thâm tâm cúng dường, nên được công đức hai đời.

Bát-nhã có nhiều cửa vào; nếu nghe, thọ trì, cho đến nhớ nghĩ đúng, đó là từ cửa trí tuệ, tinh tấn mà vào; viết chép, cúng dường, đó là từ cửa tin và tinh tấn mà vào. Nếu nhất tâm tin sâu thời cúng dường quyển kinh hơn, nếu không nhất tâm thời tuy thọ trì mà không bằng.

* Lại nữa, có ngọc báu như ý, là sắc pháp vô ký, không tâm, không thức, do nhân duyên phước đức của chúng sinh mà sinh ra. Nếu có người đem cúng dường còn có thể khiến cho người thọ dụng tùy ý, huống gì Bát-nhã là trí tuệ vô thượng, là mẹ của chư Phật, là đệ nhất báu trong các pháp báu; nếu người đúng như điều được nghe, nhất tâm tín thọ cúng dường, làm sao chẳng được công đức hai đời? Chỉ vì người không nhất tâm cúng dường, lại vì đời trước tội nặng, nên tuy cúng dường Bát-nhã mà không được công đức như trên, điều ấy, Bát-nhã không có lỗi.

KINH: Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy khi muốn đọc, tụng, giảng nói Bát-nhã ba-la-mật, thời có vô lượng trăm ngàn chư thiên đều đến nghe pháp. Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói Bát-nhã ba-la-mật, các Thiên tử giúp thêm sức can đảm; các Pháp

sư ấy nếu quá mệt mỏi, không muốn thuyết pháp, thời các Thiên tử giúp thêm sức can đảm cho nên lại có thể thuyết.

Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, cúng dường hoa hương cho đến kỹ nhạc cũng được công đức đời nay ấy.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, khi nói Bát-nhã ba-la-mật giữa bốn bộ chúng, tâm không khiếp nhược, nếu có ai luận nạn, cũng không có ý tưởng sợ, vì sao? Vì thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy được Bát-nhã ba-la-mật hộ trì.

Trong Bát-nhã ba-la-mật cũng phân biệt tất cả pháp, hoặc thế gian, hoặc xuất thế gian, hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, hoặc lành, hoặc chẳng lành, hoặc hữu vi, hoặc vô vi, hoặc pháp Thanh-văn, hoặc pháp Bích-chi Phật, hoặc pháp Bồ-tát, hoặc pháp Phật. Thiện nam tử, thiện nữ nhân trú nội không cho đến trú vô pháp hữu pháp không nên không thấy người nạn luận Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy người thọ nạn, cũng không thấy Bát-nhã ba-la-mật... Như vậy, thiện nam tử, thiện nữ nhân được Bát-nhã ba-la-mật hộ trì nên không ai nạn luận, phá hoại được.

* Lại nữa, thiện nam tử, thiện nữ nhân, khi thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, cho đến nhớ nghĩ đúng, không chìm đắm, không sợ hãi, vì sao? Vì thiện

nam tử, thiện nữ nhân ấy không thấy pháp ấy chìm đắm hoặc sợ hãi.

Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, hương hoa cúng dường cho đến phan lọng cũng được công đức đời nay.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, viết chép, giữ gìn quyển kinh, hương hoa cúng dường, cho đến phan lọng, người ấy được cha mẹ yêu, tôn thân tri thức nhớ, các Sa-môn, Bà-la-môn kính; mười phương chư Phật và Bồ-tát ma-ha-tát, Bích-chi Phật, A-la-hán cho đến Tu-đà-hoàn yêu kính. Hết thảy thế gian hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm, hoặc A-tu-la cũng đều yêu kính; người ấy tu Thí ba-la-mật, Thí ba-la-mật không có lúc nào đoạn tuyệt; Giới ba-la-mật, Nhẫn ba-la-mật, Tấn ba-la-mật, Thiền ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật cũng không có lúc nào đoạn tuyệt. Tu nội không không dứt, cho đến tu vô pháp hữu pháp không không dứt; tu bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung không dứt; tu các môn Tam-muội không dứt, tu các môn Đà-la-ni không dứt, tu các thần thông Bồ-tát không dứt, thành tựu chúng sinh, tịnh cõi nước Phật không dứt; cho đến tu Trí nhất thiết

chủng không dứt, người ấy cũng có thể hàng phục, nạn luận, hủy báng.

Thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì Bát-nhã ba-la-mật cho đến nhớ nghĩ đúng, tâm không lìa Trí nhất thiết chủng, viết chép giữ gìn quyển kinh, hương hoa cúng dường cho đến phan lọng, cũng được công đức đời này, đời sau.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, viết chép giữ gìn quyển kinh, ở trú xứ ấy, các trời Tứ thiên vương trong ba ngàn đại thiên thế giới phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác đều đến chỗ ấy, thấy kinh Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái rồi đi trở về.

Trời Ba mươi ba, trời Dạ-ma, trời Đâu-suất-đà, trời Hóa-lạc, trời Tha-hóa-tự-tại, trời Phạm chúng, trời Phạm-phụ, trời Phạm hội, trời Đại Phạm, trời Quang, trời Thiểu-quang, trời Vô-lượng-quang, trời Quang-âm, trời Thiểu-tịnh, trời Vô-lượng-tịnh, trời Biến-tịnh, trời Vô-âm-hành, trời Phước-đức, trời Quảng-quả phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác đều đến chỗ ấy, thấy kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái rồi đi trở về.

Các trời Tịnh-cư là trời Vô cuống, trời Vô nhiệt, trời Diệu-kiến, trời Hỷ-kiến, trời Sắc cứu cánh đều đến chỗ ấy, thấy kinh Bát-nhã ba-la-mật

thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái, rồi đi trở về.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Các trời Tứ thiên vương trong mười phương thế giới cho đến trời Quảng-quả, phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cùng trời Tịnh-cư và các trời, rồng, quỷ, thần, Càn-thát-bà, A-tu-la, Ca-lầu-la, Khẩn-na-la, Ma-hầu-la-già cũng đến thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái rồi đi trở về.

Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nên nghĩ rằng: Trời Tứ thiên vương trong mười phương thế giới cho đến Quảng-quả, phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cùng trời Tịnh-cư và các trời, rồng, quỷ thần, A-tu-la, Ca-lầu-la, Khẩn-na-la, Ma-hầu-la-già, đến thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái, như vậy, ấy là ta đã pháp thí rồi.

Kiều-thi-ca! Các trời Tứ thiên vương trong ba ngàn đại thiên thế giới cho đến trời Sắc cứu cánh, và các trời Tứ thiên vương trong mười phương thế giới, cho đến trời Sắc cứu cánh, phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thủ hộ thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, khiến các sự ác không thể được dễ dàng, trừ có tội nặng đời trước.

Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy cũng được công đức đời nay là các Thiên tử phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác đều đến chỗ ấy, vì sao? Kiều-thi-ca!Vì các Thiên tử phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác chỉ muốn cứu hộ tất cả chúng sinh, không bỏ tất cả chúng sinh, đem an lạc cho tất cả chúng sinh.

Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân làm sao biết được khi các trời Tứ thiên vương cho đến trời Sắc cứu cánh đến? Và các trời Tứ thiên vương trong mười phương thế giới cho đến các trời Sắc cứu cánh đến thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái?

Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân, thấy ánh sáng lớn trong, ắt biết khi đó có đại đức chư thiên đến, thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, nếu nghe mùi thơm lạ, ắt biết khi đó có đại đức chư thiên đến thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, lễ bái.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân nhờ tu hành tinh khiết nên chư thiên đến chỗ

đó, thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, hoan hỷ, lễ bái, trong chỗ đó nếu có bọn quỷ nhỏ, liền bỏ đi ra, vì không đương nổi oai đức các đại đức chư thiên. Do đại đức chư thiên ấy đến, nên thiện nam tử, thiện nữ nhân sinh đại tâm. Vì vậy, trú xứ của Bát-nhã ba-la-mật, bốn phía không nên có đồ bất tịnh, mà nên thắp đèn, đốt hương, rải các danh hoa, lấy hương bôi đất, treo tràng phan, lọng, các thứ trang nghiêm.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, khi nói pháp trọn không mỏi mệt, tự giác thân nhẹ, tâm vui, nghĩ ngơi đúng pháp, ngủ thức an ổn, không có các ác mộng. Trong mộng thấy chư Phật 32 tướng, 80 vẻ đẹp tùy hình, thuyết pháp cho chúng Tỳ-kheo Tăng vây quanh ở hai bên Phật nghe thọ pháp giáo sáu Ba-la-mật, bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung; phân biệt nghĩa sáu Ba-la- mật, bốn niệm xứ, cho đến mười tám pháp không chung; cũng thấy cây Bồ-đề trang nghiêm thù diệu ; cũng thấy các Bồ-tát đi đến cây Bồ-đề chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; thấy chư Phật thành đạo rồi Chuyển pháp luân; thấy trăm ngàn vạn Bồ-tát cùng nhau tập pháp luận nghĩa. Nên như vậy cầu Trí nhất thiết chủng, nên như vậy thành tựu chúng sinh, nên như vậy tịnh cõi nước Phật.

Cũng thấy mười phương vô số trăm ngàn vạn ức chư Phật, cũng nghe danh hiệu ấy, cõi ấy, có Phật ấy, bao nhiêu trăm ngàn vạn ức Bồ-tát, bao nhiêu trăm ngàn vạn ức Thanh-văn, cung kính vây quanh nghe thuyết pháp.

Lại thấy mười phương vô số trăm ngàn vạn ức chư Phật Niết-bàn, lại thấy tháp bảy báu của vô số trăm ngàn vạn ức chư Phật, lại thấy cúng dường các tháp, cung kính, tôn trọng, tán thán, hoa hương, cho đến phan lọng.

Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, thấy mộng lành như vậy, ngủ yên thức yên, chư thiên giúp thêm khí lực, tự giác thân thể nhẹ nhàng, không quá tham đắm ăn uống, y phục, đồ nằm, thuốc thang. Đối với bốn sự cúng dường ấy, tâm rất nhỏ nhẹ, thí như Tỳ-kheo tọa thiền, từ thiền định dậy, tâm cùng định hợp, chẳng tham đắm uống ăn, tâm rất nhỏ nhẹ, vì sao? Kiều-thi-ca! Vì phép của chư thiên là nên dùng chất tinh khiết của các vị để tăng thêm khí lực, nên mười phương chư Phật và trời, rồng, quỷ, thần, A-tu-la, Càn-thát-bà, Ca-lầu-la, Khẩn-na-la, Ma-hầu-la-già cũng giúp thêm khí lực.

Như vậy, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn được công đức đời nay như vậy, hãy nên thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, thân cận, đọc tụng, giảng nói, nhớ nghĩ đúng, cũng không rời tâm Tát-bà-nhã.

Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân tuy không thể thọ trì cho đến nhớ nghĩ đúng, hãy nên viết chép giữ gìn quyển kinh, cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán, hoa hương, anh lạc cho đến phan lọng.

Kiều-thi-ca! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, đọc tụng, giảng nói, nhớ nghĩ đúng, viết chép quyển kinh, cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán, hoa hương cho đến phan lọng, công đức của thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy rất nhiều hơn cúng dường mười phương chư Phật và chúng dường đệ tử, cung kính, tôn trọng, tán thán, y phục, đồ nằm, ăn uống, thuốc thang. Sau khi chư Phật và đệ tử vào Niết-bàn, dựng tháp bảy báu cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán, hương hoa, cho đến phan lọng.

LUẬN: Hỏi: Trên trời tự có Bát-nhã, cớ gì còn đi đến chỗ người thuyết pháp giúp thêm sức can đảm cho họ?

Đáp: Trên trời tuy có Bát-nhã mà chư thiên thương xót chúng sinh nên đi đến. Khi đến tự nhiên ác quỷ tránh xa, mà sức can đảm của Pháp sư được tăng lên, khiến Pháp sư vui nói: Lại khiến chúng sinh càng thêm tin kính, vì thế nên đi đến.

Có người nói: Vị cam lồ của trời, vi tế thấm vào lỗ chân lông khiến các căn bốn đại của thiện nam tử, mềm mại, nhẹ nhàng, lanh lẹ, vui nói.

Hỏi: Tất cả người nói Bát-nhã đều được vị cam lồ của chư thiên, khiến cho vui nói chăng?

Đáp: Không. Nếu có hành giả nhất tâm cầu Phật đạo, chiết phục kiết sử, y phục sạch sẽ, chỗ thuyết pháp thanh tịnh, hương hoa, phan lọng, nước hương rưới đất không có các đồ bất tịnh, thế nên chư thiên hoan hỷ và cũng lợi ích cho người nghe. Người thuyết pháp tuy không đọc nhiều kinh sách trong ngoài, song thâm nhập nghĩa Bát-nhã ba-la-mật nên tâm không khiếp nhược, không chìm đắm, không sợ hãi, vì sao? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật không có định pháp có thể chấp, có thể vấn nạn, có thể phá.

* Lại nữa, trong Bát-nhã ba-la-mật cũng phân biệt nói các pháp thế gian, xuất thế gian, thường, vô thường, thiện, bất thiện v.v... không có pháp gì không có. Vì có đủ các pháp nên không khiếp không sợ, nếu chỉ có một pháp thời vì thiếu nhiều điều nên sợ hãi. Vị Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật bẻ mỏng phiền não, các phước đức tăng trưởng ướp thân nên có oai đức đáng kính. Thân là trú xứ của công đức, tuy hình thể xấu xí, không thể làm gì, vẫn được người ái trọng, huống gì tự nhiên đoan chánh, có thể lợi ích người.

Hỏi: Nếu được chư Phật, Sa-môn, Bà-la-môn ái trọng, có thể được, còn cha mẹ ái niệm đâu đủ khen?

Đáp: Con người tuy do cha mẹ sinh, không nghe lời cha mẹ, thời không được ái niệm; trong sự cung kính, cung kính Bồ-tát là thù thắng gấp bội. Nhờ cúng dường, cung kính, tôn trọng bậc đạo đức nên được Sa-môn, Bà-la-môn ái kính. Bình thật chí thành, miệng không nói dối, rất ưa công đức đời sau, không đắm cái vui đời này, tiếp dưỡng người dưới không tự cao tự đại; nếu thấy người có lỗi còn không nói sự thật của họ, huống gì chê bai, hủy báng; nếu bất đắc dĩ phải nói, trọn không nói hết, thương cấp kẻ cô đơn khốn cùng, không dành riêng cho kẻ theo mình, những việc như vậy đều là nhờ oai lực của Bát-nhã ba-la-mật. Công đức người ấy nghe xa nên chư thiên, người đời đều ái kính. Do cúng dường Bát-nhã ba-la-mật nên đời đời thường được sáu Ba-la-mật, không có lúc nào đoạn tuyệt. Người ấy có phước đức, trí tuệ, tiếng tăm, nên nếu có ai vấn nạn hủy báng, đều hàng phục được hết.

* Lại nữa, chư thiên vì cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, nên đi đến trú xứ Bát-nhã ba-la-mật.

* Lại nữa, núi sông, cây cỏ, thành quách, thổ địa, tất cả quỷ thần, đều thuộc bốn Thiên vương, nên khi bốn Thiên vương đi đến, họ đều cùng đi theo. Trong các quỷ thần ấy, có kẻ không được quyển kinh Bát-nhã, cho nên đến chỗ Bát-nhã ba-la-mật để cúng dường, đọc tụng, lễ bái, cũng vì làm lợi ích cho thiện nam tử. Đây cũng là công đức đời nay, do có chư thiên thiện thần đến. Thiên-đế muốn phá cái nghi của người mắt thịt, nên hỏi: Làm sao biết khi đại đức chư thiên đến?

Do thấy ánh sáng lớn, hoặc nghe mùi hương lạ, và do như trước nói trú xứ thanh tịnh.[1]

Hỏi: Thân người bên trong đầy bất tịnh, bên ngoài tịnh thì ích lợi gì?

Đáp: Sạch trú xứ, sạch y phục, thời bên ngoài đều sạch, bên ngoài đều sạch, nên chư thiên hoan hỷ, thí như chỗ Quốc vương đại nhân đến, thời thứ dân nhỏ mọn tránh đi, chỗ chư thiên đại đức đến, tiểu quỷ tránh đi cũng như vậy, trời lớn oai đức trọng, nên tiểu quỷ ở chỗ cũ tránh đi, có các trời lớn đến gần, thời tâm người ấy thanh tịnh rộng lớn. Hành giả muốn chư thiên đại đức đến, thời nên làm như trong Kinh nói.[2] Ác quỷ đi xa, thời thân tâm nhẹ nhàng, lanh lợi, vì sao? Vì gần ác quỷ thời làm cho thân tâm người dần dần trở nên ác; ví như gần người giận thời ưa làm cho người giận, gần sắc đẹp thời làm cho lòng ưa sắc đẹp khởi lên. Nhân duyên ác bên trong bên ngoài xa lìa nên người ấy ngủ yên thức yên, không có ác mộng. Nếu có mộng, chỉ thấy chư Phật như trong Kinh đã nói.[3]

Hỏi: Bát-nhã ba-la-mật ở trong thân Phật, nếu cúng dường một vị Phật thời là cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cớ gì nói cúng dường mười phương Phật, không bằng cúng dường Bát-nhã ?

Đáp: Tâm người cúng dường, nếu cúng dường Phật mà chấp thủ tướng người, tướng người rốt ráo không thể có được, mà vì chấp thủ tướng nên phước điền tuy lớn mà công đức mỏng ít. Cúng dường Bát-nhã ba-la-mật thời như đều được

———

[1] Đại trí độ luận, quyển 58, phẩm phạm chí thứ 35, tr. 473c23-474a1: Phật bảo các Thiên tử Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca và các Thiên tử người cõi Diêm-phù-đề thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, tùy lúc trụ ở, Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo, cũng trú như vậy, cho đến trú xứ nào có thiện nam tử thiện nữ nhân viết chép thọ trì quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, chỗ ấy thời chiếu sáng, đã xa lìa mọi tối tăm.

[2] Đại trí độ luận, quyển 58, tr. 473b17-c4: Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân nhờ tu hành tinh khiết nên chư thiên đến chỗ đó, thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, đọc tụng, giảng nói, cúng dường, hoan hỷ, lễ bái, trong chỗ đó nếu có bọn quỷ nhỏ, liền bỏ đi ra, vì không đương nổi oai đức các đại đức chư thiên. Do đại đức chư thiên ấy đến, nên thiện nam tử, thiện nữ nhân sinh đại tâm.

[3] Đại trí độ luận, quyển 58, tr. 474a7-23: Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, khi nói pháp trọn không mỏi mệt, tự giác thân nhẹ, tâm vui, nghĩ ngơi đúng pháp, ngủ thức an ổn, không có các ác mộng. Trong mộng thấy chư Phật 32 tướng, 80 vẻ đẹp tùy hình, thuyết pháp cho chúng Tỳ-kheo Tăng vây quanh ở hai bên Phật nghe thọ pháp giáo sáu Ba-la-mật, bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung…

nghe trong Bát-nhã nói là không chấp thủ tướng người, không chấp thủ tướng pháp, dùng tâm ấy cúng dường, nên phước đức lớn.

* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật là mẹ của mười phương chư Phật, cũng là Thầy chư Phật, chư Phật được thân 32 tướng, 80 vẻ đẹp tùy hình, và ánh sáng vô lượng, thần thông biến hóa, đều là thế lực của Bát-nhã ba-la-mật. Vì các nhân duyên như vậy nên cúng dường Bát-nhã ba-la-mật hơn cúng dường mười phương chư Phật, chứ không phải không kính Phật.

(Hết cuốn 58 theo bản Hán)

32. Giải Thích Phẩm Xá-Lợi Thứ 37

GIẢI THÍCH: PHẨM XÁ-LỢI THỨ 37

(Kinh Đại Bát-nhã ghi: Phần 2, Phẩm Thiết Lợi La thứ 35)

KINH: Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Nếu xá-lợi (śārīra) Phật[1] đầy cõi Diêm-phù-đề làm một phần, lại có người viết quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật làm một phần, trong hai phần ấy, ông lấy phần nào?

Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật: Bạch đức Thế Tôn! Nếu xá-lợi Phật đầy cõi Diêm-phù-đề làm một phần, quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật làm một phần, trong hai phần ấy con thà lấy phần quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Con đối với xá-lợi Phật chẳng phải không cung kính, chẳng phải không tôn trọng, vì xá-lợi từ trong Bát-nhã ba-la-mật sinh, nhờ huân tu Bát-nhã ba-la-mật, nên xá-lợi ấy được cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán.[2]

Bấy giờ Xá-lợi-phất hỏi Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Bát-nhã ba-la-mật không thể lấy, không sắc, không hình, không đối, nhất tướng, tức

———

[1] T. 54: Phiên dịch danh nghĩa tập (翻譯名義集), quyển 5, tr. 1138b4-17: Xá-lợi (Śārira): cũng gọi là Thực-lợi, thiết-lợi-la, thất-lợi-la. Tàu dịch linh cốt, di cốt. thông thường, chỉ cho di cốt của Phật, gọi là Phật cốt, Phật-xá- lợi, về sau cũng chỉ cho xương của vị Cao tăng còn lại sau khi thiêu; T. 16: Kim quang minh kinh (金光明經), quyển 4, Phẩm xả thân, tr. 354a14-16: Xá-lợi là thứ được hun đúc bằng sự tu hành giới, định, tuệ, là vật rất khó có được, đó là ruộng phúc trên hết; T. 53: Pháp uyển châu lâm (法苑珠林), quyển 40, tr. 598c10-15: Xá-lợi là tiếng Phạn, Tàu dịch là thân cốt. Vì sợ nhầm lẫn giữa cốt của người phàm phu, nên vẫn giữ lại danh xưng Phạn bản (xá-lợi). Xá-lợi làm 3 loại: 1. Cốt xá-lợi : xá-lợi xương, màu trắng. 2. Phật xá-lợi : Xá-lợi tóc, màu đen. 3. Nhục xá-lợi : Xá-lợi thịt, màu đỏ. Xá-lợi của Bồ-tát, La-hán cũng có ba. Xá-lợi của Phật không thể phá vỡ.

[2] T. 16: Kim quang minh kinh (Suvarṇaprabhāsa sūtra-金光明經), quyển 4, tr. 354a6-9: Lúc bấy giờ Phật bảo tôn giả A-nan, ông có thể mở cửa tháp lấy xá-lợi ở trong đó mà chỉ cho đại chúng, xá-lợi này được xông vô lượng ba-la-mật công đức. Lúc bấy giờ tôn giả A-nan nghe phật dạy, tức liền đến chỗ tháp, lễ bái, cúng dường, mở cửa tháp , thấy trong tháp có cái hộp thất bảo, được trang sức bằng những trân bảo kỳ lạ. Tôn giả bạch đức Thế tôn, có cái hộp thất bảo, trang sức bằng các loại ngọc. Đức Thế tôn bảo hãy mở ra. Tôn giả tuân mệnh, mở ra, thì thấy có xá-lợi trắng như bạch mã não, như tuyết, như sen trắng. Tôn giả bạch đức Thế tôn, trong hộp có xá-lợi , màu đẹp khác thường. Đức Thế tôn bảo hãy đem xá-lợi của đại sĩ lại đây. Tôn giả A nan đà liền lấy xá-lợi ấy kính trao cho đức Thế tôn. Ngài cầm lấy mà bảo tất cả đại chúng, các vị hãy nhìn xá-lợi của Bồ tát khổ hạnh. Tất cả đại chúng hãy cùng nhau kính lạy xá-lợi của Bồ tát. Xá-lợi này được xông bởi vô lượng hương liệu giới định tuệ, là ruộng phước tối thượng, cực kỳ khó gặp. Lúc bấy giờ đại chúng nghe rồi, tâm đều hoan hỷ, liền từ chỗ ngồi đứng dạy, chắp tay, cung kính mà đảnh lễ xá-lợi Đại sĩ; Suvarṇaprabhāsa sūtra: Atha bhagavānsahasrāracakracaraṇavilikhitatalena sthūlitanavakamalakomalena pāṇinā dharaṇītalaṁ jaghāna vyāhatamātreṇa ṣaḍvikāraṁ pṛthivī cacāla| maṇikena karajātavikṛtaṁ ca stūpaṁ tato’bhyujjagāma| atha bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma| vighāṭayānandemaṁ stūpam| athāyuṣmānānando bhagavate pratikṣutya stūpaṁ vighaṭayāmāsa| sa tatra dadarśa kanakavisṛtamuktāsaṁchāditaṁ hiraṇyamayaṁ samudrakam| dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat| hiraṇyamayaṁ bhagavansamudrakaḥ samuddhṛtaḥ| bhagavānuvāca| saptaite samudrakānsarva uddhāṭanīyāḥ| tadoddhāṭayāmāsa| sa tatra dadarśa himakumudasadṛśānyasthīni| dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat| bhagavannasthīnyupalakṣyante| bhagavānāha| ānīyatāmānanda mahāpuruṣasyāsthīni |

là vô tướng, ông làm sao muốn chấp lấy, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật ấy không vì chấp thủ nên xuất sinh, không vì xả bỏ nên xuất sinh, không vì tăng giảm, tụ tán, tổn ích, nhơ sạch nên xuất sinh (Kinh Đại Bát-nhã ghi: Bát-nhã ba-la-mật thậm thâm, không thủ, không xả, không tăng, không giảm, không ích, không tổn, không cấu, không tịnh - ND). Bát-nhã ba-la-mật ấy không hợp cùng pháp chư Phật, không bỏ pháp phàm phu, không hợp cùng pháp Bích-chi Phật, pháp A-la-hán, pháp học, không bỏ pháp phàm phu; không hợp cùng tánh vô vi, không bỏ pháp hửu vi, không hợp cùng nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, không hợp cùng bốn niệm xứ cho đến Trí nhất thiết chủng, không bỏ pháp phàm phu.

Thích-đề-hoàn-nhơn nói với Xá-lợi-phất: Như vậy, như vậy! Xá-lợi-phất! Nếu có người biết Bát-nhã ba-la-mật ấy không hợp cùng pháp chư Phật, không bỏ pháp phàm phu, cho đến không hợp cùng Trí nhất thiết chủng,[1] không bỏ pháp phàm phu, ấy là Bồ-tát ma-ha-tát hay thực hành Bát-nhã ba-la-mật, hay tu Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không hành theo tướng hai pháp, không có tướng hai pháp là Bát-nhã ba-la-mật, không có tướng hai pháp là Thiền ba-la-mật cho đến Thí ba-la-mật.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 21, tr. 375c21-25: Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế-tôn! Thế nào là tướng của trí nhất thiết chủng? Phật dạy: nhất tướng gọi là trí nhất thiết chủng, nghĩa là hết thảy pháp tướng tịch diệt. Lại nữa, tướng mạo của các pháp, danh tự hiển thị Phật biết như thật, vì thế gọi là trí nhất thiết chủng.; Đại trí độ luận (大智度論), quyển 84, tr. 649b16-23: Nhất thiết chủng trí là trí của Phật. trí Nhất thiết chủng là trí thông suốt không ngại đối với hết thảy pháp ba đời, biết rõ lớn nhỏ, tinh thô, không việc gì không biết. Phật tự nói nghĩa của Nhất thiết chủng, có hai tướng: Một là thông suốt thật tướng các pháp, là thường tịch diệt, như nước trong biển lớn, gió không thể lay động, vì nó sâu thẳm, sông mòi không khởi lên; trí Nhất thiết chủng cũng như vậy, gió hý luận không thể làm lay động; hai là đối hết thảy pháp có thể dùng danh tướng, văn tự, ngữ ngôn thông suốt rõ ràng vô ngại, bao nhiếp hai việc có không, nên gọi là trí Nhất thiết chủng.; Xem Đại trí độ luận, quyển 27, tr. 259a18-22; T. 45: Đại thừa huyền luận (大乘玄論), quyển 4, tr. 61b23-24.

Bấy giờ Phật tán thán Thích-đề-hoàn-nhơn: Lành thay, lành thay! Kiều-thi-ca! Như lời ông nói, Bát-nhã ba-la-mật không hành theo tướng hai pháp, không có tướng hai pháp là Bát-nhã ba-la-mật, không tướng có hai pháp là Thiền ba-la-mật cho đến Thí ba-la-mật.

Kiều-thi-ca! Nếu người muốn có được pháp tánh hai tướng là người muốn có được Bát-nhã ba-la-mật hai tướng, vì sao? Kiều-thi-ca! Vì pháp tánh và Bát-nhã không hai không khác, cho đến Thí ba la mật cũng như vậy. Nếu người muốn có được thật tế, pháp tánh, tánh bất khả tư nghì hai tướng, là người muốn có được Bát-nhã ba-la-mật hai tướng, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật và tánh bất khả tư nghì không hai không khác (Kinh Đại Bát-nhã ghi : Nếu người muốn khiến Bát-nhã thậm thâm cho đến Thí ba-la-mật có hai tướng, là muốn khiến pháp giới, như như, pháp tánh, thật tế, bất tư nghì giới cũng có hai tướng, vì sao? Vì Bát-nhã thậm thâm cho đến Thí ba-la-mật, đều cùng với pháp giới cho đến bất tư nghì giới không hai không khác - ND).

Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Hết thảy người thế gian và chư Thiên, A-tu-la nên lễ bái cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì các Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Bạch đức Thế Tôn! Con thường ngồi trên nhà thiện pháp, nếu khi con không có ở trên tòa, thời các Thiên tử đến cúng dường con, làm lễ đi quanh chỗ con ngồi rồi đi trở lui. Các Thiên tử nghĩ rằng: Thích-đề-hoàn-nhơn ở tại chỗ này nói pháp cho các trời Ba mươi ba nghe như vậy. Bạch đức Thế Tôn! Ở chỗ có chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thọ trì, đọc tụng, vì nói cho người khác nên chỗ ấy chư thiên, rồng, Dạ-xoa, Càn-thát-bà, A-tu-la, Ca-lầu-la, Khẩn-na-la, Ma-hầu-la-già trong mười phương đều đến lễ bái Bát-nhã ba-la-mật, và cúng dường xong lui về, vì sao? Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật sinh ra chư Phật và tất cả dụng cụ vui thích của chúng sinh. Xá-lợi chư Phật cũng là nhân duyên trú xứ cho Trí nhất thiết chủng. Vì vậy, Bạch Thế Tôn! Trong hai phần ấy con lấy Bát-nhã ba-la-mật.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Nếu con thọ trì, đọc tụng Bát-nhã ba-la-mật, tâm sâu vào trong pháp, khi ấy con không thấy tướng sợ hãi, vì sao? Bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật ấy không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết. Bạch đức Thế Tôn! Không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết là Bát-nhã ba-la-mật cho đến là Trí nhất thiết chủng.

Bạch đức Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật, nếu có tướng chẳng phải vô tướng, thời chư Phật không thể

biết tất cả pháp không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết.

Bạch đức Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật thật là không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết nên chư Phật biết tất cả các pháp không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; vì các đệ tử nói các pháp cũng không tướng, không mạo, không ngôn, không thuyết. Vì vậy, Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật ấy tất cả thế gian, trời, người, A tu-la đều nên cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán, hương hoa, anh lạc cho đến phan lọng.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Nếu có người thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, thân cận, đọc tụng, giảng nói, nhớ nghĩ đúng và viết chép, cúng dường hương hoa cho đến phan lọng, người ấy không đọa địa ngục, súc sinh, ngạ quỉ, không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, cho đến chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thường thấy chư Phật; người ấy từ một cõi Phật đến một cõi Phật, cúng dường chư Phật, cung kính, tôn trọng, tán thán, hương hoa cho đến phan lọng.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Xá-lợi Phật đầy ba ngàn đại thiên thế giới làm một phần, quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật làm một phần, trong hai

phần ấy, con lấy phần Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Vì từ Bát-nhã ba-la-mật ấy sinh xá-lợi chư Phật. Thế nên xá-lợi được cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán.[1] Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nhờ cúng dường, cung kính xá-lợi nên được thọ phước lạc ở cõi trời, cõi người, thường không bị đọa vào ba đường ác, được như sở nguyện, dần dần dùng pháp ba thừa vào Niết-bàn. Thế nên, bạch đức Thế Tôn! Hoặc có thấy Phật hiện tại, hoặc thấy quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, bằng nhau không khác, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật và Phật không hai không khác.

LUẬN: Hỏi: Trên lấy việc dựng tháp bảy báu so sánh việc cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, nghĩa đã đầy đủ, sao nay Phật còn đem xá-lợi và quyển kinh so sánh nhau?

Đáp: Trước nói tháp bảy báu[2] là trú xứ của xá-lợi, nay chỉ nói rõ xá-lợi so với quyển kinh. Xá-lợi tuy không bằng Bát-nhã, song đầy cõi Diêm-phù-đề, còn Bát-nhã thâm diệu, nên chỉ nêu quyển kinh.

* Lại nữa, người xuất gia phần nhiều tham trí tuệ, vì trí tuệ là nhân duyên giải thoát, còn người tại gia phần nhiều tham phước đức, vì phước đức là nhân duyên vui; người xuất gia phần nhiều tham vật do ý thức biết, còn người tại gia phần nhiều tham vật do năm thức biết. Thích-đề-hoàn-nhơn đã được quả báo phước lạc rất lớn, rất là tôn thắng giữa người tại

———

[1] Tục tạng 46: Đại trí độ luận sớ (大智度論疏), quyển 21, tr. 876b12-15.

[2] Xem Đại trí độ luận, quyển 57

gia, vì vậy nên Phật hỏi Thích-đề-hoàn-nhơn. Thích-đề-hoàn-nhơn thưa: Trong hai phần ấy, con lấy phần quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật. Trong đây tự nói nhân duyên: Bạch đức Thế Tôn! Con không dám khinh mạn không cung kính xá-lợi. Con biết cúng dường xá-lợi bằng hạt cải được công đức vô lượng vô biên, cho đến khi thành Phật, công đức không cùng tận, huống gì cúng dường xá-lợi đầy cõi Diêm-phù-đề!

Bạch đức Thế Tôn! Bồ-tát thọ thân bèn có xá-lợi, người không xem quí; khi được thành Phật, xá-lợi do Bát-nhã huân tu, nên người đều cung kính, tôn trọng, cúng dường. Vì vậy nên trong hai phần, con lấy phần thắng.

Hỏi: Xá-lợi-phất đã biết Thích-đề-hoàn-nhơn do vì thế đế nên nói lấy Bát-nhã ba-la-mật, cớ sao còn nạn hỏi?

Đáp: Thích-đề-hoàn-nhơn vì tại gia bị phiền não trói buộc, năm dục che lấp, mà nói được Bát-nhã ba-la-mật, việc ấy hy hữu! Vì vậy Xá-lợi-phất gạn hỏi, muốn Thích-đề-hoàn-nhơn trở lại hỏi thâm nghĩa của Phật, cho nên nạn hỏi. Thích-đề-hoàn-nhơn thuận theo ý Xá-lợi-phất, đáp rằng “như vậy”. Ý của Thích-đề-hoàn-nhơn là đối với hết thảy pháp không có hai tướng, không cho xá-lợi Phật là nhỏ, không cho Bát-nhã ba-la-mật là lớn. Bát-nhã ba-la-mật không có tướng hai, tướng phân biệt, mà vì lợi ích cho hàng Bồ-tát mới phát tâm nên theo thế đế nói Bát-nhã ba-la-mật như vậy... làm cho tâm chúng sinh không hai không phân biệt. Vì lợi ích ấy, nên con lấy Bát-nhã.

Khi ấy, Phật tán thán Thích-đề-hoàn-nhơn: Lành thay, lành thay! Vì có thể phân biệt các pháp và có thể khéo nói tướng Bát-nhã, là tướng không hai, cho nên tán thán.

Trong đây Phật tự nói thí dụ: Nếu người muốn phân biệt pháp tánh, thật tế làm hai phần là người ấy muốn phân biệt Bát-nhã ba-la-mật làm hai phần.

Đế-thích tự nói Bát-nhã, lại nghe Phật lặp lại, tâm ông thanh tịnh, tin sâu hoan hỷ, nói: Hết thảy thế gian nên lễ kính. Thích-đề-hoàn-nhơn tự nói nhân duyên: Tất cả Bồ-tát học Bát-nhã ấy, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Lại trong đây lấy thân mình để ví dụ. Thân mình ví dụ Phật, quyển kinh Bát-nhã ví dụ chỗ ngồi. Có người nói: Thân mình ví dụ Bát-nhã, chỗ ngồi ví dụ xá-lợi.

Thế nên trong hai phần, con lấy phần quyển kinh Bát-nhã.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Con nếu thọ trì đọc tụng Bát-nhã, khi ấy cho đến không thấy có dấu hiệu sợ hãi, huống gì sợ hãi thật, vì cớ sao? Vì hết thảy pháp không tướng, không ngôn, không thuyết. Bát-nhã ba-la-mật hay khiến người tu ngộ được pháp vô tướng ấy, cho nên không sợ.

Người thọ trì cúng dường Bát-nhã không bị rơi vào ba đường ác và ba thừa, đời đời không lìa chư Phật, thường cúng dường mười phương chư Phật. Thế nên đối với Bát-nhã ba-la-mật, hết thảy thế gian nên cúng dường.

* Lại nữa, Phật mở đầu bằng lấy xá-lợi Phật đầy cõi Diêm-phù-đề, Đế-thích rõ hai việc hơn thua, vì hết thảy

chúng sinh nên tăng rộng xá-lợi đến ba ngàn đại thiên thế giới. Trong đây tự nói nhân duyên: Thấy Bát-nhã ba-la-mật cùng với thấy Phật ngang nhau không khác.

KINH: Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Như Phật ở đời thị hiện ba việc[1] (Đản sinh, Thành đạo, Nhập Niết-bàn - ND) và nói mười hai bộ Kinh (dvādaśāṅga-buddha-vacana), từ Tu-đa-la, Kỳ-dạ cho đến Ưu-ba-đề-xá.[2] Lại có thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì, đọc tụng, giảng nói Bát-nhã ba-la-mật, hai việc ấy bằng nhau không khác, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật ấy xuất sinh ba việc thị hiện và mười hai bộ Kinh, từ Tu-đa-la cho đến Ưu-ba-đề-xá.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Mười phương chư Phật ở đời thị hiện ba việc, nói mười hai bộ Kinh từ Tu-đa-la cho đến Ưu-ba-đề-xá. Lại có thiện nam tử, thiện nữ nhân, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, vì người khác nói, hai việc ấy bằng nhau không khác, vì sao? Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh chư Phật và mười hai bộ Kinh, từ Tu-đa-la cho đến Ưu-ba-đề-xá.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Nếu có người cúng dường chư Phật trong mười phương thế giới như số cát sông Hằng cung kính, tôn trọng, tán thán, hương hoa, cho đến phan lọng. Lại có người chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật cung kính, tôn

———

[1] Thị hiện ba việc: tham khảo T. 1: Trường a hàm kinh (長阿含), quyển 1, Đại bản kinh (大本經), tr. 9c1-3: Như-lai lại dùng ba việc thị hiện: 1. thần túc, 2. quán tâm của người khác, 3. Giáo giới; liền được vô lậu, tâm giải thoát, trí sanh tử vô ngại; Tục tạng 46, Đại trí độ luận sớ (大智度論疏), quyển 21, tr. 876c17-19: Thị hiện ba việc: tức là thần thông, thuyết pháp, biết tâm của người khác v.v… cũng gọi là thị hiện ba nghiệp làm lợi ích chúng sanh, cũng gọi ba mật, ba luân; T. 9: Đại phương quản phật hoa nghiêm kinh (大方廣佛華嚴經), quyển 42, tr. 66b15-667a1; T. 34: Pháp hoa huyền luận (法華玄論), quyển 1, 2 và 7.

[2] Đại trí độ luận, quyển 33.

trọng, tán thán, hương hoa, cho đến phan lọng, phước kia bằng nhau, vì mười phương chư Phật đều từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật ấy, thọ trì, đọc tụng nhớ nghĩ đúng và vì người khác nói, người ấy không đọa địa ngục, súc sinh, ngạ quỉ, cũng không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, vì sao? Vì nên biết thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy chính ở địa vị bất thối. Bát-nhã ba-la-mật ấy xa lìa tất cả khổ não suy bệnh.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, thân cận, cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán, người ấy lìa hết các sợ hãi.

Bạch đức Thế Tôn! Thí như người mắc nợ thân cận với quốc vương, cung cấp hai bên, chủ nợ lại trở lại cúng dường cung kính người ấy, người ấy không còn sợ hãi, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Vì người dựa kề nơi vua, nương cậy người có thế lực. Như vậy, bạch đức Thế Tôn! Xá-lợi chư Phật nhờ Bát-nhã ba-la-mật huân tu, nên được cúng dường cung kính.

Bạch đức Thế Tôn! Nên biết Bát-nhã ba-la-mật như vua, xá-lợi như người mắc nợ; người mắc nợ

dựa vua nên được cúng dường. Xá-lợi cũng dựa Bát-nhã ba-la-mật huân tu nên được cúng dường.

Bạch đức Thế Tôn! Nên biết Trí nhất thiết chủng của chư Phật cũng do Bát-nhã ba-la-mật huân tu nên được thành tựu. Vì thế, bạch đức Thế Tôn! Trong hai phần, con lấy phần Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Bạch đức Thế Tôn! Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh 32 tướng, xá-lợi chư Phật cũng từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh Phật mười lực, bốn điều không sợ, bốn trí vô ngại, mười tám pháp không chung, đại từ đại bi.

Bạch đức Thế Tôn! Từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh năm Ba la mật kia làm cho được danh tự là Ba-la-mật, từ trong Bát-nhã ba-la-mật xuất sinh Trí nhất thiết chủng của chư Phật.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Ở trong ba ngàn đại thiên thế giới nếu có người thọ trì, cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán Bát-nhã ba-la-mật thì ở chỗ ấy, hoặc người hoặc chẳng phải người, không thể tìm được chỗ tiện lợi để phá. Người ấy dần dần được vào Niết-bàn.

Bạch đức Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật có lợi ích lớn như vậy, có thể ở trong ba ngàn đại thiên thế giới làm Phật sự.

Bạch đức Thế Tôn! Ở trú xứ nào có Bát-nhã

ba-la-mật thời ở đó là có Phật.

Bạch đức Thế Tôn ! Thí như ở trú xứ có ngọc ma-ni vô giá, các phi nhân không tìm được chỗ tiện lợi để phá. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân có bệnh nhiệt, lấy ngọc ấy đeo trên mình, bệnh nhiệt liền hết, nếu có bệnh gió, bệnh lạnh, bệnh lẫn lộn cả nóng gió lạnh, lấy ngọc ấy đeo trên mình, bệnh đều trừ hết. Nếu trong chỗ tối, ngọc ấy có thể soi sáng, khi nóng có thể làm mát, khi lạnh có thể làm ấm, chỗ có ngọc không lạnh không nóng, thời tiết thuận hòa, chỗ ấy cũng không có các thứ độc khác. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân bị rắn độc cắn, lấy ngọc chỉ cho thấy, độc liền tiêu mất.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Nếu nam tử, nữ nhân đau mắt, đau da, mù lòa, lấy ngọc chỉ cho thấy, liền trừ diệt; nếu có ghẻ lác, phù thủng, lấy ngọc đeo trên mình, bệnh liền hết.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Ngọc ma ni ấy ở trong nước, nước theo ma ni thành một màu, nếu lấy vật màu xanh gói lại để trong nước, màu nước thành xanh, nếu lấy vật màu vàng, đỏ, trắng, hồng, hồ thủy bọc lại để trong nước, nước liền theo đó thành màu vàng, đỏ, trắng, hồng, hồ thủy. Lấy vật có các màu như vậy gói ngọc để trong nước, nước liền theo đó thành các màu.

Bạch đức Thế Tôn! Nếu nước đục, lấy ngọc để vào nước liền trong, ngọc ấy có đức tánh như vậy.

Bấy giờ, A-nan hỏi Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Ngọc ma ni ấy là báu trên trời, hay là báu cõi Diêm-phù-đề?

Thích-đề-hoàn-nhơn thưa với A-nan: Đó là báu trên trời, người cõi Diêm-phù-đề cũng có báu ấy, nhưng vì công đức ít nên không đầy đủ, còn báu trên trời trong sạch, nhẹ đẹp, không thể lấy thí dụ so được.

* Lại nữa, bạch đức Thế Tôn! Ngọc ma ni ấy nếu để trong hòm, khi lấy ngọc ra, công năng nó xông ướp hòm nên người ta đều yêu kính.

Như vậy, Bạch đức Thế Tôn! Ở trú xứ có chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật thời chỗ ấy không sợ các sự não hại, cũng như chỗ có đeo ngọc ma ni, thời không có các nạn.

Bạch đức Thế Tôn! Sau khi Phật Niết-bàn, xá-lợi được cúng dường đều do năng lực của Bát-nhã ba-la-mật, Thiền ba-la-mật cho đến Thí ba la mật; do năng lực công đức của nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung, Nhất thiết trí, pháp tướng, pháp trụ, pháp vị, pháp tánh, thật tế, bất khả tư nghì tánh, Trí nhất thiết chủng.

Thiện nam tử, thiện nữ nhân nghĩ rằng: Xá-lợi Phật ấy là trú xứ của các công đức chư Phật, như Nhất thiết trí, Trí nhất thiết chủng, đại từ đại bi, dứt hết thảy kiết sử và tập khí, thường hành xả, pháp không sai lầm v.v... Do vậy nên xá-lợi được cúng dường.

Bạch đức Thế Tôn! Xá-lợi là trú xứ của Ba-la-mật, các báu công đức là trú xứ của Ba-la-mật không nhơ không sạch, là trú xứ của Ba-la-mật chẳng sinh chẳng diệt, Ba-la-mật chẳng vào chẳng ra, Ba-la- mật chẳng tăng chẳng giảm, Ba-la-mật chẳng đến chẳng đi chẳng ở. Xá-lợi Phật ấy là trú xứ Ba-la-mật các pháp tướng, do Ba-la-mật các pháp ấy huân tu nên xá-lợi được cúng dường.

* Lại nữa, Bạch đức Thế Tôn! Không kể xá-lợi đầy ba ngàn đại thiên thế giới, mà xá-lợi đầy cả thế giới như cát sông Hằng làm một phần, có người chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật làm một phần, trong hai phần ấy, con lấy phần Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật ấy xuất sinh xá-lợi Phật, do Bát-nhã ba-la-mật ấy huân tu nên xá-lợi được cúng dường.

Bạch đức Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân cúng dường xá-lợi, cung kính, tôn trọng, tán thán, quả báo công đức kia không có ngằn mé, hưởng thọ phước lạc cõi trời cõi người, đó là dòng

lớn Sát-lợi, dòng lớn Bà-la-môn, đại gia cư sĩ, chỗ trời Tứ thiên vương, cho đến phước lạc trong cõi trời Tha hóa tự tại cũng do nhân duyên phước đức ấy nên sẽ được hết khổ. Nếu thọ Bát-nhã ba-la-mật này, đọc tụng, giảng nói, nhớ nghĩ đúng thì người ấy có thể đầy đủ Thiền ba-la-mật cho đến Thí ba-la-mật, có thể đầy đủ bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung, vượt qua địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật, trú địa vị Bồ-tát; trú địa vị Bồ-tát vị rồi, được thần thông Bồ-tát, từ một cõi Phật đến một cõi Phật. Vị Bồ-tát ấy vì chúng sinh mà thọ thân tùy chỗ thích ứng, thành tựu chúng sinh, hoặc làm Chuyển luân Thánh vương, hoặc sinh dòng lớn Sát-lợi, hoặc sinh dòng lớn Bà-la-môn, để thành tựu chúng sinh. Vì vậy, Bạch đức Thế Tôn! Con không phải vì khinh mạn không cung kính mà không lấy phần xá-lợi, vì thiện nam tử, thiện nữ nhân cúng dường Bát-nhã ba-la-mật tức là cúng dường xá-lợi.

Lại nữa, Bạch đức Thế Tôn! Có người muốn thấy pháp thân, sắc thân Phật hiện tại trong mười phương vô lượng vô số thế giới, người ấy nên nghe, thọ trì Bát-nhã ba-la-mật, đọc tụng, nhớ nghĩ đúng, vì người khác nói rộng. Như vậy, thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sẽ thấy pháp thân, sắc thân Phật hiện tại trong mười phương vô lượng vô số thế giới. Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy hành Bát-nhã ba-la-

mật cũng nên dùng pháp tướng tu Niệm Phật Tam-muội.

* Lại nữa, thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn thấy chư Phật hiện tại hãy nên thọ Bát-nhã ba-la-mật ấy, cho đến nhớ nghĩ đúng.

LUẬN: Lại nữa, Phật trú ba sự thị hiện, thuyết mười hai bộ Kinh.

Hỏi: Trong tất cả người thuyết pháp, không ai bằng Phật, Phật nói mười hai bộ Kinh đầy đủ tất cả, tại sao thiện nam tử chỉ thọ trì Bát-nhã ba-la-mật mà lại bằng với Phật không khác?

Đáp: Trong đây Phật muốn xưng tán Bát-nhã là lớn. Trong mười hai bộ Kinh, Bát-nhã là tối thắng, vì sao? Vì nói Bát-nhã ba-la-mật ấy thì có nhiều người phát tâm Bồ-tát. Còn khi nói mười hai bộ Kinh thì phát tâm ba thừa lẫn lộn. Không lấy công đức Bồ-tát sánh với vô lượng thân Phật, vì đây nói pháp thân. Bồ-tát chỉ nói Bát-nhã, khuyến dẫn Đại thừa; Phật nói lẫn lộn, khuyến dẫn ba thừa, cho nên bằng nhau không khác.

* Lại nữa, ba sự thị hiện và nói mười hai bộ Kinh, căn bản là Bát-nhã ba-la-mật. Cúng dường chư Phật mười phương như số cát sông Hằng, hoặc lại có người cúng quyển kinh Bát-nhã cũng bằng nhau không khác.

Trong đây Phật tự nói Bát-nhã sở dĩ có nhân duyên phước đức thù thắng là vì Bát-nhã phá được hết thảy khổ não,

suy bệnh, sợ hãi; như người mắc nợ dựa vào vua. Vua ví dụ Bát-nhã, người mắc nợ ví dụ xá-lợi. Xá-lợi là do nghiệp nhân duyên đời trước tạo thành. Trong nhân duyên phải đền trả đối xứng, song do có Bát-nhã ba-la-mật huân tu, nên sự đền trả đối xứng theo nhân duyên đời trước và sự đói khát lạnh nóng không xâm hại được, trái lại được cõi trời cõi người cúng dường, như người mắc nợ, dựa vào vua, trở lại được chủ nợ tôn kính. Trước kia nói không có các suy não và sợ hãi để nói rõ bên trong, nay nói ngọc ma ni thì người và chẳng phải người không tìm được chỗ dễ để nói rõ bên ngoài.

Người ấy do cúng dường Bát-nhã ba-la-mật nên hoặc đời nay hoặc đời sau, hoặc thân suy tâm bệnh đều trừ hết, các việc thiện nguyện tùy ý cho hết. Được báu Bát-nhã ba-la-mật, không có các sợ hãi, không bị thiếu hụt, thí như có châu báu vô giá, muốn gì được nấy.

Hỏi: Ngọc báu ma ni là thứ báu gì trong các thứ pha lê, vàng bạc, xa cừ, mã não, lưu ly, san hô, hổ phách và kim cương?

Đáp: Có người nói: Ngọc báu ấy từ trong não rồng chúa xuất sinh, người có được ngọc ấy, chất độc không thể hại, vào lửa không cháy, có công đức như vậy.

Có người nói: Đó là Kim cương của Đế-thích cầm dùng khi chiến đấu với A-tu-la, bị vỡ nát rơi đến cõi Diêm-phù-đề.

Có người nói: Xá-lợi Phật từ quá khứ lâu xa, khi chánh pháp diệt tận, thì xá-lợi biến thành ngọc ấy, để lợi ích chúng sinh.

Có người nói: Do chúng sinh có phước đức nhân duyên, nên tự nhiên có ngọc ấy; thí như vì nhân duyên tội nặng nên trong địa ngục tự nhiên có đồ trị tội. Ngọc báu này tên như ý, không có màu sắc nhất định, trong suốt nhẹ đẹp, đồ vật của bốn châu thiên hạ đều được chiếu sáng. Nghĩa ngọc như ý, như trước đã nói.[1]

Báu này thường sinh ra tất cả vật báu như y phục, ẩm thực đều theo ý muốn cấp cho đủ cả, cũng trừ được các suy não bệnh khổ.

Ngọc báu này có hai thứ: Có thứ báu như ý ở trên trời, có thứ báu như ý ở cõi người. Chư thiên phước đức dày nên ngọc có công năng đầy đủ, người phước đức mỏng nên ngọc có công năng không đầy đủ. Ngọc này để trong phòng xá, rương hòm, chỗ ấy cũng có oai đức. Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, như ngọc báu như ý, có thể cho người tại gia phước lạc đời này, tùy ý mong muốn; Bát-nhã ba-la-mật có thể cho người xuất gia cái vui giải thoát ba thừa; tùy ý mong cầu. Chỗ có ngọc báu như ý, kẻ phi nhân không thể tìm được chỗ tiện lợi, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, tâm hành giả tương ưng với Bát-nhã, thời tà ác La-sát không thể lọt vào tâm kia làm trở hoại ý đạo, cướp mạng sống trí tuệ.

* Lại nữa, chỗ có Bát-nhã, ma hoặc ma dân, địa thần, dạ-xoa các ác quỷ, không thể tìm được chỗ tiện lợi. Ngọc như ý trừ được 404 bệnh, bốn bệnh căn bản là phong, nhiệt, lạnh và hổn hợp. Bát-nhã ba-la-mật cũng trừ được 84.000 bệnh, bốn bệnh căn bản là tham, sân, si, đẳng phần (gồm cả tham, sân, si - ND). Phần bệnh dâm dục có 21.000, phần bệnh sân

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 10, 12.

nhuế có 21.000, phần bệnh ngu si có 21.000, phần bệnh đẳng phần có 21.000. Lấy bất tịnh quán trừ tham dục, lấy từ bi tâm trừ sân nhuế, lấy nhân duyên quán trừ ngu si, chung ba thứ thuốc trên hoặc quán bất tịnh, hoặc quán từ bi, hoặc quán nhân duyên trừ bệnh đẳng phần.

Như ngọc báu trừ được hắc ám, Bát-nhã cũng như vậy, trừ được hắc ám ba cõi. Như ngọc báu trừ được nhiệt, Bát-nhã cũng như vậy, trừ được nhiệt dâm dục, sân nhuế. Như ngọc báu trừ được lạnh, Bát-nhã cũng như vậy, trừ được lạnh vô minh, bất tín, bất kính, giải đãi. Mặt trời mặt trăng đều do các báu thành, mặt trời làm nóng, mặt trăng làm lạnh, tuy đều có lợi ích cho chúng sinh, song vì không thể gồm hết nên không gọi là như ý. Chỗ có ngọc báu, các rắn độc trùng dữ không thể làm hại, Bát-nhã cũng như vậy, độc tham dục không thể làm bệnh. Nếu có người bị rắn độc cắn, cầm ngọc báu này chỉ cho xem, liền lành độc, nếu người bị độc tham dục cắn, gặp được Bát-nhã ba-la-mật, độc tham giận liền tiêu, như Nan-đà, Ương-quật Lê-ma-la v.v... Người có mắt đau, mù lòa, lấy ngọc báu chỉ cho xem liền lành bệnh ; Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, có người vì vô minh, nghi ngờ, hối hận, điên đảo tà kiến phá mắt tuệ, gặp được Bát-nhã liền được sáng mắt. Như người bị ghẻ lỡ, ung thư, phù thủng, lấy ngọc báu chỉ cho liền hết bệnh, Bát-nhã cũng như vậy, năm tội nghịch phong lác, gặp được Bát-nhã liền tiêu. Như lấy vật có các màu sắc gói ngọc để vào trong nước, nước tùy theo đó biến thành một màu. Bát-nhã cũng như vậy, hành giả được thế lực

Bát-nhã, thời tâm mềm dịu, không đắm trước gì, tùy theo năm căn tín v.v..., cũng tùy theo bốn thiền, bốn tâm vô lượng, tám bội xả, tám thắng xứ, và mười nhất thiết nhập.

* Lại nữa, tùy theo học khắp Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, không có gì trái nghịch.

Sắc thứ sáu là sắc hồ thủy là sắc hư không, hành giả có được Bát-nhã quán các pháp không, tâm cũng theo đó mà không chấp trước. Như vậy, vào hết thảy các pháp, đều tùy thuận không chướng ngại. Như nước hỗn trược, tạp sắc nhơ nhớp, lấy ngọc để vào, đều trở nên thanh tịnh một màu. Bát-nhã cũng như vậy, người có các phiền não, tà kiến, hý luận, khuấy tâm hỗn trược, có được Bát-nhã thời trong sạch một màu. Như ngọc như ý có vô lượng công đức, công đức Bát-nhã cũng như vậy.

Nay sẽ nói tướng công đức riêng Bát-nhã. Ngọc như ý ấy chỉ trừ được ác quỷ, không thể phá thiên ma, Bát-nhã trừ được cả hai. Ngọc chỉ trị được thân bệnh, Bát-nhã trị được cả thân bệnh, tâm bệnh. Ngọc chỉ trừ được bệnh người mà thần trị được, còn Bát-nhã thì trị được tất cả bệnh mà người rồng và quỷ thần không trị được; ngọc chỉ trị được bệnh đời đời từng trị, còn Bát-nhã trị được bệnh từ đời vô thỉ lại chưa từng trị được. Có các sai biệt như vậy, ngọc soi được chỗ đêm tối có để nó, còn Bát-nhã soi được tất cả chỗ tối vô minh tương ưng với phiền não và vô minh bất cọng[1] (tức vô minh độc lập, không tương với phiền não - ND), và tất cả sự ngu si hắc ám không hiểu rõ các pháp. Ngọc chỉ phá được nóng tại chỗ ở,

———

[1] Vô minh bất cọng (Vô minh không chung): Đối lại với vô minh tương ưng (Vô minh ứng nhau). Cũng gọi là độc vô minh (vô minh riêng một mình). Tức loại vô minh, khi khởi động, không tương ưng với các phiền não căn bản như tham, sân, ….mà khởi động riêng một mình. Tông câu xá gọi loại vô minh khởi động không tương ưng với mười tùy miên tham, sân…là vô minh bất cọng. Tông duy thức lại chia vô minh bất cọng làm hai: (1) Hằng hành bất cọng vô minh: tức vô minh tương ưng với thức mạt na thứ bảy. Loại vô minh này trong tất cả phàm phu, từ vô thuỷ đến nay, nối nhau không dứt, cùng tương ưng với ba phiền não là ngã kiến, ngã ái và ngã mạn, có khả năng ngăn ngại chân nghĩa trí. (2) Độc hành bất cọng vô minh: chỉ cho vô minh tương ứng với thức thứ sáu, nhưng không tương ứng với các phiền não căn bản tham, sân… mà đi môt mình (độc hành). Độc hành bất cọng vô minh lại nương với các tùy phiền não phẩn, hận ….mà có cùng khởi, không cùng khởi khác nhau. loại không cùng khởi vời các tùy phiền não, gọi là Chủ độc hành bất cọng vô minh. Trái lại, khi cùng khởi với các tùy phiền não, thì gọi là Phi chủ độc hành bất cọng vô minh.; T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達磨俱舍論), quyển 19, Phân biệt tùy miên phẩm 5 (分別隨眠品), tr. 101c2-7; T. 28: Nhập A-tỳ-đạt-ma luận (入阿毘達磨論), quyển 1, tr. 983c20-a3; T. 28: A-tỳ-đàm tâm luận (阿毘曇心論), quyển 2, Sử phẩm 4 (使品4), tr. 816a27-b4; T. 30: Du già sư địa luận (瑜伽師地論), quyển 63, tr. 651c15-18; T. 31: Thành duy thức luận (成唯識論), quyển 5, tr. 24c29-25a5; T. 31: Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論釋), quyển 1, tr. 325c24-26; T. 53: Pháp uyển châu lâm (法苑珠林), quyển 72, tr. 835b23-c4; T. 31: Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận (大乘阿毘達磨集論), quyển 4, đế phẩm 1 (諦品1), tr. 676b16-23 Tương ưng là gì? Nghĩa là tham không tương ưng với sân. Sân và nghi cũng như vậy, ngoài ra đều tương ưng. Như tham và sân cũng vậy. nghĩa là sân không tương ưng với tham, mạn, kiến. Mạn không tương ưng với sân, nghi. Vô minh có hai thứ: (1) Vô minh tương ưng với tất cả phiền não. (2) vô minh bất cọng. Vô minh bất cọng, nghĩa là đối với đế vô trí thấy không tương ưng với sân, nghi. Nghi không tương ưng với tham, mạn, kiến. Tùy phiền não: phẩn v.v… lại không tương ưng lẫn nhau. Vô tàm, vô qúy đối với trong tất cả phẩm bất thiện hằng cọng tương ưng. Hôn trầm, trạo cử, bất tín, giải đãi, phóng dật đối với trong tất cả nhiễm ô phẩm hằng cọng tương ưng.

Saṁprayogaḥ katamaḥ| rāgaḥ pratighena na saṁprayujyate| pratighavadvicikitsayāpi na saṁprayujyate| śiṣṭeṣu saṁprayogo labhyate|| yathā rāgastathā pratigho'pi draṣṭavyaḥ|| pratigho rāgeṇa mānena dṛṣṭyā ca na saṁprayujyate|| mānaḥ pratighena vicikitsayā ca na saṁprayujyate|| avidyā dvividhā| sarvakleśasaṁprayuktā avidyā| asāmānyā avidyā| asāmānya avidyā katamā| satyeṣvajñānam|| dṛṣṭiḥ pratighena vicikitsayā ca na saṁprayujyate|| krodhādaya upakleśā anyo'nyaṁ na saṁprayujyante|| āhrīkyamanapatrāpyaṁ ca sarvatrākuśale sāmānyena saṁprayujyete|| styānamauddhatyamāśraddhyaṁ kausīdyaṁ pramādaśca sarvatra kliṣṭe saṁprayujyate|

tối thượng, cực kỳ khó gặp. Lúc bấy giờ đại chúng nghe rồi, tâm đều hoan hỷ, liền từ chỗ ngồi đứng dạy, chắp tay, cung kính mà đảnh lễ xá-lợi Đại sĩ; Suvarṇaprabhāsa sūtra: Atha bhagavānsahasrāracakracaraṇavilikhitatalena sthūlitanavakamalakomalena pāṇinā dharaṇītalaṁ jaghāna vyāhatamātreṇa ṣaḍvikāraṁ pṛthivī cacāla| maṇikena karajātavikṛtaṁ ca stūpaṁ tato’bhyujjagāma| atha bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma| vighāṭayānandemaṁ stūpam| athāyuṣmānānando bhagavate pratikṣutya stūpaṁ vighaṭayāmāsa| sa tatra dadarśa kanakavisṛtamuktāsaṁchāditaṁ hiraṇyamayaṁ samudrakam| dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat| hiraṇyamayaṁ bhagavansamudrakaḥ samuddhṛtaḥ| bhagavānuvāca| saptaite samudrakānsarva uddhāṭanīyāḥ| tadoddhāṭayāmāsa| sa tatra dadarśa himakumudasadṛśānyasthīni| dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat| bhagavannasthīnyupalakṣyante| bhagavānāha| ānīyatāmānanda mahāpuruṣasyāsthīni |

không phá được nóng tại các chỗ khác, còn sức Bát-nhã cho đến ngọn lửa lớn đốt cháy vô lượng thế giới lúc kiếp tận, thổi một hơi là tắt hết, huống gì một chỗ nóng! Ngọc chỉ phá được lửa hình chất, sức nóng mặt trời, còn Bát-nhã trừ được sức nóng của tâm có ba độc ; ngọc chỉ trừ được gió mưa, tuyết lạnh, còn Bát-nhã trừ được khí lạnh của tâm bất tín, bất kính, giải đãi của chúng sinh trong mười phương vô lượng thế giới; ngọc chỉ trừ được nọc độc bên ngoài, không thể trừ được rắn độc bốn đại, còn Bát-nhã trừ được hoàn toàn cả hai thứ độc ấy; ngọc không thể trị độc tà kiến, còn Bát-nhã trị được; ngọc trị được mắt thịt, còn Bát-nhã trị được mắt tuệ; ngọc trị được mắt thấy gần, còn Bát-nhã trị được mắt thấy xa; ngọc trị được mắt thịt, mắt thịt không là ngọc, còn Bát-nhã trị được mắt tuệ, mắt tuệ tức là Bát-nhã; ngọc trị được mắt thịt, sau bệnh lại phát, còn Bát-nhã trị được mắt tuệ, rốt ráo thanh tịnh; ngọc trị được ghẻ lác, phù thủng, còn Bát-nhã trị được thân lác tâm lác.

Hỏi: Trong bốn thứ bệnh, đã gồm tất cả bệnh, cớ sao còn nói riêng bệnh mắt, bệnh lác?

Đáp: Mắt là đệ nhất trong thân, sử dụng rất quý, cho nên nói riêng. Ở trong các bệnh, bệnh lác rất nặng, do tội nhân duyên đời trước nên khó trị. Vì vậy nên nói lại.

Ngọc có thể làm cho nước hiện màu tùy theo màu sắc của vật gói nó, còn Bát-nhã có thể làm cho thiện pháp tùy thuận tâm số; ngọc không chuyển được tâm người, còn Bát-nhã chuyển được tâm tánh ưa muốn của tất cả chúng sinh;

ngọc có thể làm cho chỗ nước bỏ nó vào đục thành trong, chứ không phải tất cả nước, còn sức Bát-nhã có thể làm cho tâm uế trược của sáu giác quán[1] đều thanh tịnh, lại có thể làm cho thanh tịnh tâm uế trược tham giận của các chúa rồng, chúa quỷ thần, chúa người; ngọc có thể khiến chỗ phòng xá, hòm rương chứa nó khiến cho có oai đức, còn sức Bát-nhã có thể độ vô số chúng sinh trong mười phương vô lượng thế giới làm cho có oai đức; công năng của ngọc khi bỏ vào hòm rương không thể giúp cho người có được công năng tùy ý, còn xá-lợi được Bát-nhã huân tu nên người nào cúng dường chắc chắn trở lại được Bát-nhã mà được thành Phật. Rương hòm đựng ngọc ấy người phàm phu quý, còn xá-lợi thì người phàm phu và Thánh nhân đều quý; rương hòm đựng ngọc, người thọ vui thế gian quý, còn xá-lợi cả người thọ vui thế gian, xuất thế gian đều quí Bát-nhã là ví dụ ngọc báu như ý, hòm rương là ví dụ xá-lợi. Trong xá-lợi tuy không có Bát-nhã song nhờ huân tu Bát-nhã nên được cúng dường.

* Lại nữa, trong Thánh pháp, Bát-nhã là đệ nhất, không gì có thể thí dụ được, vì người thế gian quí ngọc báu nên lấy ngọc ví dụ. Người thấy được ngọc báu như ý, sở nguyện đều thành, nếu thấy chỗ để ngọc, cũng được thành đôi chút sở nguyện. Hành giả cũng như vậy, rõ được nghĩa Bát-nhã ba-la-mật, liền được vào Phật đạo. Nếu thấy xá-lợi có Bát-nhã trú ở mà cúng dường nên được vô lượng phước lạc đời này đời sau, lâu sẽ đắc đạo. Tổng tướng, biệt tướng như vậy nên biết.

———

T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含經), quyển 16, kinh số 409, tr. 109b19-c3: Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật trú trong vườn trúc Ca-lan-đà, thành Vương-xá. Bấy giờ, số đông Tỳ-kheo tụ tập nơi nhà ăn, có người giác tưởng có tham giác, có người giác tưởng có sân giác, hoặc có người giác tưởng có hại giác. Bấy giờ, đức Thế Tôn biết tâm niệm của các Tỳ-kheo, nên đi đến nhà ăn, trải tọa cụ mà ngồi trước đại chúng, rồi bảo các Tỳ-kheo: “Các ngươi chớ khởi giác tưởng tham giác, chớ khởi giác tưởng nhuế giác, chớ khởi giác tưởng hại giác. Vì sao? Vì những giác tưởng này chẳng lợi ích gì cho nghĩa, chẳng lợi ích gì cho pháp, chẳng lợi ích gì cho phạm hạnh, chẳng phải chánh trí, chẳng phải chánh giác, không chánh hướng Niết bàn. Các Ngươi nên khởi giác tưởng về Khổ Thánh đế, Khổ tập Thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ diệt đạo tích Thánh đế. Vì sao? Vì sự giác tưởng đối với bốn Thánh đế này có lợi ích cho nghĩa, lợi ích cho pháp, lợi ích cho phạm hạnh, là chánh trí, chánh giác, chánh hướng Niết bàn. Cho nên, Tỳ-kheo, đối với bốn Thánh đế phải siêng năng tìm cầu phương tiện, phát khởi ý muốn thêm lên, chánh trí, chánh niệm, tinh tấn tu học.”

Phật nói kinh này xong, các Tỳ-kheo sau khi nghe những gì đức Phật đã dạy, hoan hỷ phụng hành.

Tham khảo Tạp a-hàm, quyển 7, kinh số 187, quyển 10, kinh số 272, quyển 13, kinh số 312, quyển 16, kinh số 410, quyển 17, kinh số 458, quyển 24, kinh số 613; Trung a hàm, quyển 14, kinh số 68.

Hỏi: Nếu Bát-nhã có công đức như vậy, cớ sao nói xá-lợi là trú xứ của năm Ba-la-mật và Trí nhất thiết chủng nên được cúng dường?

Đáp: Trước đã nói trong hết thảy pháp, Bát-nhã là đầu, là dẫn đạo sáng suốt; thí như vua đến, chắc chắn có kẻ tùy tùng,[1] chỉ nói vua là có đủ các người khác. Tán thán Bát-nhã ba-la-mật, nghĩa này trước đã nói.

KINH: Lại nữa, Bạch đức Thế Tôn! Có hai pháp tướng là tướng các pháp hữu vi và tướng các pháp vô vi.

Thế nào là tướng các pháp hữu vi? Đó là trí tuệ đối với nội không (adhyātma-śūnyatā), cho đến trí tuệ đối với vô pháp hữu pháp không (abhāva-svabhāva-śūnyatā); trí tuệ đối với bốn niệm xứ (catvāri smṛti-upasthānāni) cho đến trí tuệ đối với tám Thánh đạo phần (āryāṣṭāṅgika-mārga); trí tuệ đối với Phật mười lực (daśa-balāni), bốn điều không sợ, bốn trí vô ngại, mười tám pháp không chung; trí tuệ đối với pháp lành pháp chẳng lành; trí tuệ đối với pháp hữu lậu pháp vô lậu; trí tuệ đối với pháp thế gian pháp xuất thế gian, ấy gọi là tướng các pháp hữu vi.

Thế nào gọi là tướng các pháp vô vi? Đó là tự tánh các pháp không sinh không diệt, không trụ không dị, không nhơ không sạch, không tăng không giảm.

Thế nào gọi là tự tánh các pháp? Các pháp không có tánh gì, đó là tự tánh các pháp; ấy gọi là

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 9, Tôn đạo phẩm 36 (尊導品36), tr. 288a18-b19; T.8: Phóng quang bát nhã kinh (放光般若經), quyển 7, Vô nhị phẩm 37 (無二品37), tr. 49c10-50a2; Đại trí độ luận (大智度論), quyển 8.

tướng các pháp vô vi.

Bấy giờ Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca! Chư Phật quá khứ, nương Bát-nhã ba-la-mật chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, đệ tử chư Phật quá khứ cũng nương Bát-nhã ba-la-mật mà chứng được Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán ; Bích-chi Phật đạo, vô lượng vô số chư Phật vị lai, hiện tại trong mười phương, nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; đệ tử chư Phật vị lai, hiện tại cũng nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật, chứng được Tu-đà-hoàn đạo cho đến Bích-chi Phật đạo, vì sao? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật có nói rộng nghĩa ba thừa. Nhưng đây nói vì pháp vô tướng, vì pháp không sinh không diệt, vì pháp không nhơ không sạch, vì pháp không làm không khởi, không vào không ra, không tăng không giảm, không lấy không bỏ; đây nói như vậy là theo thế tục, chứ không phải theo đệ nhất nghĩa,[1] vì sao? Vì Bát-nhã chẳng phải bờ này, chẳng phải bờ kia, chẳng phải cao chẳng phải thấp, chẳng phải bằng chẳng phải không bằng, chẳng phải tướng chẳng phải vô tướng, chẳng phải thế gian chẳng phải xuất thế gian, chẳng phải hữu lậu chẳng phải vô lậu, chẳng phải hữu vi chẳng phải vô vi, chẳng phải thiện chẳng phải bất thiện, chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị

———

[1] Tục Tạng 46, Đại trí độ luận sớ (大智度論疏), quyển 21, tr. 878b11-15: Không phải đệ nhất nghĩa, như trên đã nói. Tuy nói khoâng nhô khoâng saïch, không thủ không xả v.v… là theo thế tục. Nếu đệ nhất nghĩa, khoâng nhô khoâng saïch, không thủ không xả v.v… là không. Nói nhị đế thu nhiếp pháp tận là nương theo tục đế mà nói. Sắc v.v… là tục đế, Như v.v… là chơn đế. Đây là nương theo tục đế. Nếu luận về đệ nhất nghĩa thật vô sở nhiếp.

idi-font-style:normal'>Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 9, Tôn đạo phẩm 36 (尊導品36), tr. 288a18-b19; T.8: Phóng quang bát nhã kinh (放光般若經), quyển 7, Vô nhị phẩm 37 (無二品37), tr. 49c10-50a2; Đại trí độ luận (大智度論), quyển 8.

lai, chẳng phải hiện tại, vì sao? Kiều-thi-ca! Vì Bát-nhã ba-la-mật không thủ lấy pháp Thanh-văn, Bích-chi Phật, cũng không bỏ pháp phàm phu.

Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật, biết hết thảy tâm chúng sinh, cũng không thủ đắc chúng sinh, cho đến không thủ đắc kẻ biết kẻ thấy. Bồ-tát ấy không thủ đắc sắc, không thủ đắc thọ, tưởng, hành, thức; không thủ đắc mắt cho đến ý, không thủ đắc sắc cho đến pháp; không thủ đắc nhãn và xúc làm nhân duyên sinh thọ cho đến ý và xúc làm nhân duyên sinh thọ; không thủ đắc bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp không chung; không thủ đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, không thủ đắc Phật pháp, không thủ đắc Phật, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không vì thủ đắc pháp nên xuất hiện, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật tánh không có gì, không thể có được năng đắc sở đắc và hai chỗ nương tánh tướng đều không, không thể có được.

Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca! Như lời ông nói, Bồ-tát ma-ha-tát[1] suốt đời tu học Bát-nhã ba-la-mật, chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác còn không thể có được, huống gì có thể chứng đắc Bồ-tát và pháp Bồ-tát .

Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng:

———

[1] T. 54: Nhất thiết kinh âm nghĩa (一切經音義), quyển 27, tr. 482c9-11: Bồ-tát ma-ha-tát: Bồ-đề là Giác, hoặc tuệ. Tát-đoả là hữu tình, dõng kiện, hoặc phương tiện. Giác là lấy trí cầu quả, hữu tình vì từ bi độ chúng sanh, y vào lời thệ nguyện nên gọi là Bồ-tát, hoặc hữu tình dõng mãnh (kiện) cầu quả vị giác ngộ, hoặc do diệu tuệ và thiện phương tiện làm lợi lạc, nên gọi là Bồ-tát. Ma-ha-tát-đỏa, dịch là đại hữu tình (đại chúng sanh) mong cầu giác ngộ, nên gọi là Ma-ha-tát; T. 54: Pháp môn danh nghĩa tập (法門名義集), quyển 1, tr. 201b4-7: Bồ-tát ma-ha-tát thừa: Bồ-tát Tàu dịch là đạo tâm chúng sanh; ma-ha-tát dịch là đại đạo tâm chúng sanh. Người này phát tâm cầu Phật, tự lợi, lợi tha, hành lục độ đầy đủ, tu tướng hảo Phật, học oai nghi Phật, đối trong tam thừa biệt giáo, đây là đại thừa; Đại trí độ luận, quyển 5, chương 8: Ma-ha-tát-đỏa: Hỏi: Sao gọi là Ma-ha Tát-đỏa? Đáp: Ma-ha là đại, Tát-đỏa là chúng sanh. Hoặc gọi là dũng tâm, vì tâm người này làm được việc lớn, vì tâm đại dũng mãnh không thối không lui, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, là người đứng đầu bậc nhất trong nhiều chúng sanh, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, ở giữa nhiều chúng sanh, khởi tâm đại từ đại bi, thành lập Đại thừa, thực hành đại đạo, được ở chỗ tối đại, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, thành tựu các tướng của bậc đại nhân, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa.

Bạch đức Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát chỉ tu học Bát-nhã ba-la-mật, không tu học các Ba-la-mật khác chăng?

Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Bồ-tát tu học sáu Ba-la-mật, vì không có sở đắc. Tu Thí ba-la-mật, không sở đắc người cho, không sở đắc người nhận, không sở đắc tài vật. Tu Giới ba-la-mật, không sở đắc giới, không sở đắc người giữ giới, không sở đắc người phá giới, cho đến tu Bát-nhã ba-la- mật, không sở đắc trí tuệ, không sở đắc người trí tuệ, không sở đắc người không trí tuệ.

Kiều-thi-ca! Bồ-tát ma-ha-tát khi tu bố thí có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Thí ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát khi tu trì giới có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Giới ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát khi tu nhẫn nhục có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Nhẫn nhục ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tinh tấn có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Tinh tấn ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát khi tu thiền có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Thiền ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát khi quán các pháp có Bát-nhã ba-la-mật làm dẫn đạo sáng suốt nên đầy đủ được Bát-nhã ba-la-mật. Tất cả pháp vì không có sở đắc, đó là sắc cho đến Trí nhất thiết chủng.

Kiều-thi-ca! Thí như các cây trong cõi Diêm-phù-đề, có những hoa, những lá, những quả, những màu sắc khác nhau mà bóng im của nó không sai khác. Cũng như vậy, các Ba-la-mật vào trong Bát-nhã ba-la-mật là Trí nhất thiết chủng[1] không có sai khác, vì không có sở đắc.

Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật thành tựu công đức lớn. Bạch đức Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật thành tựu tất cả công đức. Bạch đức Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật thành tựu vô lượng công đức, thành tựu vô biên công đức lớn, thành tựu công đức vô đẳng.

Bạch đức Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán, hương hoa cho đến phan lọng, nhớ nghĩ đúng như lời Bát-nhã ba-la-mật nói. Lại có thiện nam tử, thiện nữ nhân chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật cho người khác, phước nào nhiều hơn?

Phật dạy Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca! Ta lại hỏi ông, tùy ý ông Đáp: Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân cúng dường xá-lợi chư Phật, cung kính, tôn trọng, tán thán, hoa hương cho đến phan lọng; nếu lại có người chia xá-lợi nhỏ bằng hạt cải cho người khác, khiến cúng dường cung kính, tôn

———

[1] Đại trí độ luận (大智度論), quyển 11, tr. 139c8-10: Từ sơ phát tâm cho đến khi ngồi dưới cội Đạo thọ, những trí tuệ có được ở khoảng trung gian đó, gọi là Bát-nhã Ba-la-mật. Đến khi thành Phật, thì Bát-nhã Ba-la-mật ấy đổi lại gọi là Tát-bà-nhã T.54: Nhất thiết kinh âm nghĩa (一切經音義), quyển 7, tr. 347c2: Tát-bà-nhã: tiếng Phạn là hóa vậy, chánh Phạn hợp hai âm là tát-phược và cát-nẵng, dịch là nhất thiết trí trí, tức là tên khác của Bát-nhã ba-la-mật.

ầu giác ngộ, nên gọi là Ma-ha-tát; T. 54: Pháp môn danh nghĩa tập (法門名義集), quyển 1, tr. 201b4-7: Bồ-tát ma-ha-tát thừa: Bồ-tát Tàu dịch là đạo tâm chúng sanh; ma-ha-tát dịch là đại đạo tâm chúng sanh. Người này phát tâm cầu Phật, tự lợi, lợi tha, hành lục độ đầy đủ, tu tướng hảo Phật, học oai nghi Phật, đối trong tam thừa biệt giáo, đây là đại thừa; Đại trí độ luận, quyển 5, chương 8: Ma-ha-tát-đỏa: Hỏi: Sao gọi là Ma-ha Tát-đỏa? Đáp: Ma-ha là đại, Tát-đỏa là chúng sanh. Hoặc gọi là dũng tâm, vì tâm người này làm được việc lớn, vì tâm đại dũng mãnh không thối không lui, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, là người đứng đầu bậc nhất trong nhiều chúng sanh, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, ở giữa nhiều chúng sanh, khởi tâm đại từ đại bi, thành lập Đại thừa, thực hành đại đạo, được ở chỗ tối đại, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, thành tựu các tướng của bậc đại nhân, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa.

trọng, tán thán, hoa hương cho đến phan lọng, phước nào nhiều hơn?

Thích-đề-hoàn-nhơn bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Như nghĩa con đã được nghe trong pháp Phật dạy: Có thiện nam tử, thiện nữ nhân tự cúng dường xá-lợi, cho đến phan lọng; nếu lại có người chia xá-lợi nhỏ bằng hạt cải cho người khác, khiến cúng dường, phước ấy rất nhiều. Bạch đức Thế Tôn! Phật thấy phước ấy lợi ích chúng sinh nên vào Kim cang Tam-muội, đập nát thân Kim cang làm thành mạt xá-lợi, vì sao? Vì sau khi Phật diệt độ, có người cúng dường xá-lợi cho đến nhỏ bằng hạt cải, phước báo ấy vô biên cho đến được hết khổ.

Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Như vậy, như vậy! Kiều-thi-ca! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân, chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật, cúng dường, cung kính, hương hoa cho đến phan lọng; nếu lại có người chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật cho người khác, khiến học; thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy phước rất nhiều.

* Lại nữa, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân đúng như nghĩa lý Bát-nhã ba-la-mật đem nói cho người khác, khai thị, phân biệt làm cho dễ hiểu thời thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy công đức hơn thiện nam tử, thiện nữ nhân trước. Nên xem người giảng cho nghe Bát-nhã ba-la-mật như Phật và như

người có phạm hạnh cao thắng, vì sao? Vì nên biết Bát-nhã ba-la-mật chính là Phật, Bát-nhã ba-la-mật không khác Phật, Phật không khác Bát-nhã ba-la-mật. Chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều tu học Bát-nhã ba-la-mật mà được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác và thành người phạm hạnh cao thắng. Người phạm hạnh cao thắng là địa vị bất thối. Bồ-tát ma-ha-tát cũng học Bát-nhã ba-la-mật sẽ chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; người Thanh-văn học Bát-nhã ba-la-mật chứng được đạo A-la-hán, người cầu đạo Bích-chi Phật học Bát-nhã ba-la-mật chứng được đạo Bích-chi Phật; Bồ-tát cũng học Bát-nhã ba-la-mật vào Bồ-tát vị. Vì vậy, Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn cúng dường Phật hiện tại, cung kính, tôn trọng, tán thán, hoa hương cho đến phan lọng, hãy cúng dường Bát-nhã ba-la-mật. Ta thấy lợi ích ấy, nên khi mới chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, ta nghĩ như vầy: Ai là người đáng được cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán, nương tựa? Kiều-thi-ca! Ta không thấy trong tất cả thế gian, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm, hoặc Sa-môn, Bà-la-môn có ai bằng Ta, huống gì hơn Ta! Ta tự suy nghĩ: Pháp này do Ta chứng được, để tự mình làm Phật, vậy Ta cúng dường pháp ấy, cung kính, tôn trọng, tán thán, an trú nương tựa pháp ấy. Pháp ấy là gì? Là Bát-nhã ba-la-mật vậy.

Kiều-thi-ca! Ta tự cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cung kính, tôn trọng, tán thán rồi, an trú, nương tựa pháp, huống gì thiện nam tử, thiện nữ nhân, muốn chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác mà không cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cung kính, tôn trọng, tán thán, hương hoa, anh lạc, cho đến phan lọng, vì sao? Vì từ Bát-nhã ba-la-mật sinh các Bồ-tát ma-ha-tát, từ Bồ-tát ma-ha-tát sinh ra chư Phật. Vì vậy Kiều-thi-ca! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, nếu cầu Phật đạo, nếu cầu đạo Bích-chi Phật, nếu cầu đạo Thanh-văn đều nên cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cung kính, tôn trọng, tán thán, hương hoa cho đến phan lọng.

LUẬN: Hỏi: Nhân duyên gì nên nói tướng pháp hữu vi, pháp vô vi?

Đáp: Đế-thích tán thán Bát-nhã ba-la-mật bao gồm hết thảy pháp. Ở đây muốn nói nhân duyên ấy.

Tướng pháp hữu vi là mười tám không, ba mươi bảy phẩm, cho đến mười tám pháp không chung. Lược nói là pháp lành pháp chẳng lành, cho đến pháp thế gian, xuất thế gian, ấy gọi là pháp hữu vi, vì sao? Vì đó là tướng có tạo tác, trước không có nay có, có rồi lại không. Trái với đây tức là tướng pháp vô vi. Tướng hai pháp ấy đều bao gồm trong Bát-nhã ba-la-mật.

Pháp lành hữu vi là chỗ tu hành, pháp vô vi là chỗ nương tựa. Còn pháp vô ký, pháp chẳng lành, vì lìa bỏ nên không nói. Đấy là chỗ học của Bồ-tát mới phát tâm. Nếu có được sức phương tiện của Bát-nhã ba-la-mật, nên vào vô sinh nhẫn,[1] thời chẳng ưa pháp hành, chẳng ghét pháp xả, không lìa pháp hữu vi mà có pháp vô vi, thế nên không nương tựa Niết-bàn. Vì vậy trong Kinh nói: Trong Bát-nhã ba-la-mật đã nói rộng ba thừa, vì dùng pháp vô tướng nên không sinh không diệt. Theo thế đế nên nói như vậy, chẳng phải theo đệ nhất nghĩa. Bồ-tát tu học thật tướng các pháp, tuy quán tâm hết thảy chúng sinh cũng không thủ đắc chúng sinh, tuy tu học hết thảy pháp cũng không thủ đắc hết thảy pháp, vì sao? Vì được Bát-nhã ba-la-mật không sở đắc.

Phật ấn khả lời tán thán kia, Bồ-tát thường tập hạnh ấy, cho đến khi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác mà còn không có sở đắc, huống gì pháp khác!

Tâm Đế-thích nghĩ rằng: Nếu Bát-nhã là pháp rốt ráo thì người tu chỉ tu Bát-nhã ba-la-mật là đủ, cần gì tu pháp khác?

Phật Đáp: Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật, vì dùng pháp Bát-nhã ba-la-mật không sở đắc hòa hợp, ấy tức là tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu chỉ tu Bát-nhã, không tu năm pháp kia thời công đức không đầy đủ, không đẹp không diệu; thí như người ngu không biết, ăn uống đủ thứ, nghe nói muối là chủ trong các vị, liền ăn thuần muối, mất mùi vị lại bị họa. Người tu cũng như vậy, muốn trừ tâm nhiễm đắm, chỉ tu Bát-nhã, lại rơi vào

———

[1] Đại trí độ luận, quyển 50: Voâ sinh phaùp nhaãn laø ñoái vôùi thaät töôùng caùc phaùp khoâng sinh khoâng dieät, tin thoï thoâng suoát voâ ngaïi khoâng thoái chuyeån, aáy goïi laø Voâ sinh nhaãn; Đại trí độ luận, quyển 86: Vô sanh nhẫn là trong phẩm sau Phật tự nói: cho đến khi làm Phật thường không sinh ác tâm, ấy gọi là vô sinh nhẫn. Luận giải nói: Được nhẫn ấy, quán hết thảy pháp rốt ráo không, tâm tâm số pháp dứt các duyên, không sinh, ấy gọi là vô sinh nhẫn.

n>gọi là Ma-ha-tát; T. 54: Pháp môn danh nghĩa tập (法門名義集), quyển 1, tr. 201b4-7: Bồ-tát ma-ha-tát thừa: Bồ-tát Tàu dịch là đạo tâm chúng sanh; ma-ha-tát dịch là đại đạo tâm chúng sanh. Người này phát tâm cầu Phật, tự lợi, lợi tha, hành lục độ đầy đủ, tu tướng hảo Phật, học oai nghi Phật, đối trong tam thừa biệt giáo, đây là đại thừa; Đại trí độ luận, quyển 5, chương 8: Ma-ha-tát-đỏa: Hỏi: Sao gọi là Ma-ha Tát-đỏa? Đáp: Ma-ha là đại, Tát-đỏa là chúng sanh. Hoặc gọi là dũng tâm, vì tâm người này làm được việc lớn, vì tâm đại dũng mãnh không thối không lui, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, là người đứng đầu bậc nhất trong nhiều chúng sanh, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, ở giữa nhiều chúng sanh, khởi tâm đại từ đại bi, thành lập Đại thừa, thực hành đại đạo, được ở chỗ tối đại, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa. Lại nữa, thành tựu các tướng của bậc đại nhân, nên gọi là Ma-ha Tát-đỏa.

tà kiến, không thể tăng tấn pháp lành; nếu hòa hợp với năm Ba-la-mật thời công đức đầy đủ. Nghĩa vị điều hòa thích hợp, tuy có các hạnh hòa hợp mà Bát-nhã là chủ. Nếu bố thí v.v... mà lìa Bát-nhã ba-la-mật thời có các sai biệt, nếu đến trong Bát-nhã ba-la-mật thời chỉ một tướng, không có sai biệt. Thí như ao A-na Bà-đạt-đa[1] ở cõi Diêm-phù-đề chia ra bốn dòng sông lớn, mỗi sông lớn có 500 sông nhỏ chảy về, đều vào biển cả, thời mất tên gốc, biến thành một vị, không có sai khác. Lại như cây cối, nhành lá hoa quả, màu sắc khác nhau, mà bóng im thời không khác.

Hỏi: Bóng in cũng có sai khác, cây lớn bóng im lớn ; cành, lá, hoa, quả hình thù lớn nhỏ khác nhau, làm sao không khác?

Đáp: Che ánh sáng nên có bóng hiện ra, chỗ không sáng thời gọi là bóng im, bóng im ấy không lấy hình thù lớn nhỏ làm ý nghĩa.

Hỏi: Tu hành Bát-nhã ba-la-mật, thọ trì, tụng đọc cho đến nhớ nghĩ đúng, việc ấy khó; còn chép, cất giữ quyển kinh Bát-nhã cho người khác, là dễ, công đức còn không thể bằng, làm sao nói hơn?

Đáp: Riêng mình đọc, tụng, nhớ nghĩ đúng tuy khó, hoặc vì tâm chấp ngã nên công đức nhỏ, còn chép quyển kinh cho người khác mà có tâm đại bi, làm nhân duyên cho Phật đạo, không có tâm chấp ngã, nên công đức lớn.

———

[1] Đại trí độ luận, quyển 7; T. 37: Thắng man bảo quật (勝鬘寶窟), quyển 2, tr. 43a5b10.

Như Phật hỏi Đế-thích: Nếu người tự mình cúng dường xá-lợi, lại có người lấy xá-lợi cho người bảo cúng dường, phước ấy nhiều thế nào?

Đáp rằng: Cho người khác, bảo họ cúng dường được phước nhiều, vì đem từ tâm không chấp ngã mà cho. Phật tuy không dùng phước đức, song thấy có lợi ích lớn cho chúng sinh như vậy, nên vào Kim cang Tam-muội, tự làm nát thân mình thành nhiều mảnh xá-lợi.

Hỏi: Nếu phước đức cốt ở tâm, cần gì Phật làm nát thân mình ra thành xá-lợi nhỏ bằng hạt cải, bảo người cúng dường?

Đáp: Lòng tin thanh tịnh từ hai nhân duyên sinh: 1. Bên trong nhớ nghĩ đúng. 2. Bên ngoài có ruộng phước tốt. Thí như có giống lúa tốt, ruộng lại phì nhiêu, thâu hoạch chắc chắn nhiều. Thế nên tâm tuy tốt phải nhân nơi xá-lợi, vậy sau mới được quả báo lớn.

Phật đã ấn khả lời kia, lại còn tự nói: Có người viết chép quyển kinh cho người, lại có người ở giữa đại chúng giải rộng nghĩa kia. Phước ấy hơn người trước, nên xem người ấy như Phật, hoặc gần Phật. Như Phật hoặc gần Phật nghĩa như trước nói.[1]

Phật do hai nhân duyên làm chứng nghĩa Bát-nhã ba-la-mật là tối thắng: 1. Thánh nhân ba đời học trong đó mà thành Thánh đạo. 2. Ta do pháp ấy nên được thành bậc Thánh vô thượng. Ta nay trở lại tôn thờ chiêm ngưỡng pháp ấy.

Pháp là thật tướng các pháp, tức Bát-nhã ba-la-mật.

———

[1] Đại trí độ luận, quyển 50, 56, 58.

Kiều-thi-ca! Ta không còn cầu gì, mà vẫn suy tôn cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, huống gì thiện nam tử mà không lấy các thứ cúng dường cúng dường Bát-nhã ba-la-mật. Ở đây nói nhân duyên rằng: Bát-nhã ba-la-mật là nhân duyên căn bản của Bồ-tát, Bồ-tát là nhân duyên căn bản của chư Phật, chư Phật là nhân duyên vui lợi ích lớn của tất cả thế gian. Thế nên người Thanh-văn, Bích-chi Phật, muốn mau được an ổn, hành giả vào ba cửa giải thoát, còn cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, huống gì Bồ-tát!

Đồ cúng dường là nhất tâm nghe, thọ trì, cho đến nhớ nghĩ đúng, và dùng hương hoa cho đến phan lọng cúng dường.

(Hết cuốn 59 theo bản Hán)

GIẢI THÍCH: PHẨM MƯỜI THIỆN THỨ 38

(Kinh Đại Bát-nhã ghi: Phần 2, Phẩm Kinh Văn thứ 36)

KINH: Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhơn: Kiều-thi-ca (Kauśika)! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân dạy người trong một cõi Diêm-phù-đề hành mười thiện đạo, Ý ông nghĩ sao? Do nhân duyên ấy, được phước nhiều chăng?

Đáp: Rất nhiều, Bạch Thế Tôn (Bahu-sugata)!

Phật dạy: Không bằng thiện nam tử, thiện nữ nhân chép quyển kinh Bát-nhã ba-la-mật đem cho người khác khiến đọc tụng, giảng nói, được phước nhiều, vì sao?[1] Vì trong Bát-nhã ba-la-mật có nói rộng các pháp vô lậu-anāsrava-dharma. Thiện nam tử, thiện nữ nhân học từ trong đó, đã học, nay học, sẽ học; được vào trong chánh pháp vị, đã vào, nay vào, sẽ vào; được Tu-đà-hoàn quả, đã được, nay được, sẽ được, cho đến được A-la-hán quả. Cầu Bích-chi Phật đạo cũng như vậy. Các Bồ-tát ma-ha-tát cầu Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác-anuttarā-saṃyak-saṃbodhi, được vào trong chánh pháp vị, đã

———

[1] T. 8: Phật thuyết phật mẫu xuất sanh tam pháp tạng Bát- nhã Ba-la-mật kinh (佛說佛母出生三法藏般若波羅蜜多經), quyển 4, Chánh phước phẩm 5 (正福品5), tr. 603a27-b8: Bạch Đức Thế Tôn! Thiện nam, thiện nữ nào phát tâm cầu đạo Bồ-đề thì nên phát tâm tin hiểu, lắng nghe, thọ trì, đọc tụng pháp môn Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến vì người khác mà giảng giải nghĩa pháp, làm cho chánh pháp tồn tại lâu dài ở thế gian. Do nhân duyên này khiến cho Phật nhãn không đoạn, chánh pháp không diệt. các Đại Bồ-tát đều thọ trì để chánh pháp không hoại, không diệt. Người nghe pháp Bát-nhã ba-la-mật-đa này liền xưng tán thì được lợi ích lớn, quả báo đầy đủ, vô lượng công đức, hiểu biết đúng đắn. Bát-nhã ba-la-mật-đa này là đại hộ trì, tôn trọng, tối thượng, khó được, phát sinh tín giải; Aṣṭasāhasrikā prajñāpāramitā-sūtra, Puṇyaparyāyaparivartaḥ pañcamaḥ:

atha khalu śakro devānāmindro bhagavantametadavocat-yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṁ prajñāpāramitāmabhiśraddadhadavakalpayannadhimucya prasannacitto bodhāya cittamutpādya adhyāśayataḥ śṛṇuyādudgṛhṇīyāddhārayedvācayet paryavāpnuyāt pravartayeddeśayedupadiśeduddiśetsvādhyāyet, parebhyaśca vistareṇa saṁprakāśayet, arthamasyā vivṛṇuyāt, manasānvavekṣeta, yathādhikayā ca prajñayā atra parimīmāṁsāmāpadyeta, antaśaḥ pustakagatāmapi kṛtvā dhārayetsthāpayetsaddharmacirasthitihetoḥ-mā buddhanetrīsamucchedo bhūt, mā saddharmāntardhānam| bodhisattvānāṁ mahāsattvānāṁ ca anugrahopasaṁhāraḥ kṛto bhaviṣyati netryavaikalyeneti| evamimaṁ nirdeśaṁ śrutvā evaṁmahārthikā bateyaṁ prajñāpāramitā, evaṁmahānuśaṁsā, evaṁmahāphalā, evaṁmahāvipākā bateyaṁ prajñāpāramitā, evaṁ bahuguṇasamanvāgateyaṁ prajñāpāramitā, aparityajanīyā mayā prajñāpāramitā, rakṣitavyā mama prajñāpāramitā, gopāyitavyā mama prajñāpāramitā, paramadurlabhā hīyaṁ prajñāpāramitetyadhimuñcet