Đại Tập 129 · Bộ Kinh Sớ XV · Số 1736 (Quyển 67–90)

Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Tùy Sớ Diễn Nghĩa Sao - Quyển 77

ĐẠI PHƯƠNG QUÃNG PHẬT HOA NGHIÊM

KINH TÙY SỚ DIỄN NGHĨA SAO

QUYỂN 77

Sớ từ câu: “Năm xứ Thiên Trúc phải bỏ mạng do gió cuốn” tiếp xuống: Là phần thứ sáu khuyến khích mọi người tu tập, tôn kính. Hai câu đầu nêu dẫn so sánh để khuyên tu. Thông thường người năm xứ thiên trúc nói: “Núi kia cách hai mươi vạn dặm ai có thể biết số thật chính xác không?” Nếu đi bằng đường bộ phải trải qua vài trăm nước, núi mây vạn lớp chập chùng. Hoặc buộc dây đeo lơ lửng hư không mà đi, hoặc leo lên từng bậc đá, hoặc đi trong gió, nằm trong tuyết, ăn, nghĩ dưới bóng cây; hoặc ác thú cả bầy, giặc trộm liên miên.

Nếu theo đường thủy mà đi, thì sóng to không nhìn thấy bờ, mây chiều chim biển tiềm ẩn trở về, quái dị gọi gió, cá kình khua sóng, mặt trời mặt trăng hiện ra, chim ẩn dưới đáy ngọn sóng, hồn phiêu phách tán như trong mộng. Giả như sóng lặn gió yên, thì chỉ thấy một cảnh bao la trời nước. Thuyền trôi, chèo đầy còn hơi thở, còn nghĩ mình được đến bờ sống sót. Tuy gian nan nguy hiểm như thế, mà biết bao danh tăng, Tam tạng pháp sư đến. Nói chung là hữu duyên nơi Đại Thánh, vâng mệnh mà xem nhẹ sự sống. Vì thế nói: “Năm xứ Thiên Trúc phải bỏ mạng do gió cuốn”.

Nói “Tám phương tiêu biểu sự quên thân mà đua nhau nhờ gửi”. Là từ Đông từ Tây từ Nam từ Bắc. Ngoài có Trời, trong hang có Trăng, nơi sóng biển có mặt trời xuất hiện. Có tai nghe, mắt thấy thì không sợ gian khổ, tuy xa mà ắt đến.

Sớ từ câu: “Từng cư ngụ nơi thần châu” tiếp xuống: Là chính thức khuyến khích. Tức nêu ngược lại sự mất mát do không đi đến, để làm rõ chỗ đạt được của những người từng tới tham bái Thánh tích: Nghĩa là phía Đông của Thống lãnh có vùng đất khoảng ngàn dặm gọi là Xích Huyền thần Châu; tức có một nước của Trung Hoa đời Đường, cách cảnh Thanh Lương, đường đi chẳng xa, bằng phẳng, là lối giao thông tiện ích. Tùy theo vùng thấy sự ứng hóa chẳng mất. Nhà nhà thướng đến

đây, ắt cảm nhận rõ ràng, làm sao mà không đến, là biết không đến đây tức uổng mất ba ức. Các vua ở tây vực thường hận mình sinh ở Thiên trúc chẳng sinh nơi Đông Hạ (Trung quốc), Đâu chỉ vua này kính lễ Đại Thánh từ xa, mà lòng còn kính ngưỡng ham thích rất nhiều. Cho nên có người đến Tây thiên trước hết vua hỏi đã từng đến ngũ đài sơn chưa. Nếu trả lời chưa đến thì vua chẳng quan tâm đến người ấy. Nay chúng sinh ở nước Trung Hoa, có nhân lành từ đời trước nhiều may mắn mới được Đại Thánh đản sinh nơi nay, đó là bậc thầy tổ của Phật mà không hiểu để tu hành theo, kính ngưỡng. Cho nên, đây khuyên tin.

Nói: “Uổng mất ba ức” Câu này từ trí luận quyển thứ mười một viết: “Đức Phật ra đời, chúng sinh khó gặp như Hoa Ưu Đàm chỉ nở một lần. Những người có tội trong ba đường ác, hoặc trong cõi trời, người, khi Phật ra đời Trời người chẳng được thấy. Như nói: Trong Thành xá vệ có chín ức nhà, ba ức nhà mắt nhìn thẳng Phật, ba ức nhà tai nghe được tiếng Phật mà mắt không nhìn thấy; ba ức nhà chẳng nghe chẳng thấy. Phật ở nước xá vệ hai mươi làm năm mà chúng sinh này chẳng thấy, chẳng nghe, huống gì ở nơi xa, không được đến tức giống như nghe mà chẳng thấy. Chỉ đến gần Ngũ đài mới được, mà cũng có người chẳng thấy chẳng nghe, huống gì là ở xa. Cho nên khuyên tu hành kính ngưỡng. Nếu thấy được Bồ-tát Văn Thù công đức rộng lớn. Như trước đã nói tóm lược, nếu rộng thì ở văn kinh.

Sớ câu: “Xét sách Tây Vực Ký quyển thứ bảy”:

Sách ấy viết: “Nước Phệ xá ly tức là Tỳ-da-ly, do cách phát âm tiếng Phạm có sự sai khác theo vùng. Từ phía đông nam của thành đi tiếp chừng mười bốn, mười lăm dặm đến một ngôi tháp lớn, là nơi chốn kết tập kinh điển lần thứ hai của bảy trăm vị Hiền Thánh, sau Phật nhập Niết-bàn một trăm mười năm” Trong thành Phệ xá ly có nhóm Tỳ kheo xa lìa Phật pháp thực hành sai giới luật. Lúc ấy, trưởng lão Da xá đà ở nước Kiều-tát-la, trưởng lão Tam-bồ-già ở nước thuật thố la; trưởng lão Ly-ba-đa ở nước Hàn-nhược; Trưởng lão Sa-la ở nước Phệ xá lê; trưởng lão Phú xà tô di la ở nước sa-la-lê Phật với các đại A-la-hán tâm chứng đắc tự tại trì tam tạng, đạt tam minh với danh tiếng lớn, và số chúng tri thức đều là đệ tử của tôn giả A-nan. Bấy giờ trưởng lão Da xá đà khuyến cáo các vị Hiền Thánh tập họp đến thành Phệ xá ly, còn một số ít người nữa, mới đủ bảy trăm, khi đó Trưởng lão Phú xà tô di la dùng thiên nhãn thấy các đại Hiền thành họp bàn việc pháp, bèn vận thần túc thông đi đến pháp hội. Bấy giờ, trưởng lão Tam bồ già ở giữa đại chúng, trịch áo vai hữu, quỳ thẳng tuyên nói: Chúng không ầm ỉ. Lành thay!

Suy niệm xưa kia bậc Pháp vương Đại Thánh phương tiện tịch diệt, năm thắng tuy mất, mà ngôn giáo vẫn còn. Các Tỳ kheo ở thành Phệ xá ly lười biếng hành sai giới luật, có mười việc nêu ra trái với giáo của mười lực. Nay các Hiền giả hiểu sâu sắc nghĩa trì Phạm đều là như Đại đức A nan chỉ rõ, suy nghĩ để báo ân Phật mà tuyên lại ý chỉ của bậc Thánh. Bấy giời, đại chúng không ai không thương cảm, tức liền triệu tập các Tỳ kheo kia. Y cứ theo Tỳ nạn sa mà quở trách cấm chỉ, trừ bỏ pháp lỗi lầm, tuyên bày Thánh giáo sáng suốt. Từ phía Nam của thành đi khoảng tám chín mươi dặm có ngôi tăng già lam Thấp phệ đa bổ la, tăng chúng thanh tịnh nghiêm túc tu học Đại thừa, bên cạnh đó có di tích chỗ kinh hành, tòa ngồi của Phật trong quá khứ. Kế bên lại có tháp do vua Vô ưu xây dựng. Như Lai xưa ở phía Nam tiến đến nước Ma kiệt đà; phía Bắc quay về thành Phệ xá ly giữa đường nghĩ ngơi, di tích ấy vẫn còn.

Sớ câu: “Thôn Ba liên phất v.v...”:

Sách tây Vực Ký quyển thứ tám nói: “Phía nam sông Hằng thuộc nước Ma Kiệt đà có một toà thành cũ, chu vi hơn bảy mươi dặm, tuy đã hoang phế từ lâu, nhưng các nền đất của nhà cửa thành quách vẫn còn. Thời xa xưa lúc tuổi thọ của con người là vô lượng năm, thành nầy gọi là thành Câu tô ma bổ la, đời Đường dịch là Thành Hương Hoa Cung, do trong vương cung có nhiều hoa nên mâng tên như thế. Đến khi thọ mạng của con người là vài ngàn năm, lại mang tên Thành Ba Trá ly Tử, sách cũ gọi là Ba Liên Phất là nhầm”.

Sớ câu: “Ma độ La cũng gọi là Ma thâu la, ở đây dịch là Khổng Tước, cũng thuộc vùng Trung Ấn độ”:

Sách Tây Vực Ký quyển thứ tư ghi là nước Thuật thố la nhưng không nói đến sự tích của Khổng Tước.

Nói: “Nước ấy có tháp của Tôn giả Xá lợi phất v.v...”: Thì chữ vân vân là chỉ cho tháp của Tôn giả Mục kiền liên, Phú Lâu Na.

Nói: “Phía bắc ngôi chùa có hang núi”: Sách Tây Vực ghi: “Từ phía đông của thành đi tiếp chừng năm, sáu dặm thì đến một ngôi chùa núi, khoét vào vách núi làm nhà, nhân nơi hang làm cửa. Là chỗ tạo lập của Tôn giả Ô ba cúc đa (đời Đường dịch là Cận Hộ). Trong chùa núi này có ngôi bảo tháp thờ móng tay của đức Như Lai. Phía Bắc chùa, cũng ở trong hang núi ấy có một động đá, cao hơn hai mươi thước, rộng hơn ba mươi thước, là chỗ Tôn giả Cận Hộ thuyết pháp, hóa đạo.

Sớ câu: “Ba là thành Câu Trân Na”: Tức phần lớn giống với chỗ giải thích về tên gọi của Kiều Trần Như.

Sớ câu: “Mục Chân, đây gọi là Giải thoát”: Sách Tây Vực Ký

quyển thứ tám ghi: “Từ Ao của Long vương Chi lân đà, nước trong vắt sâu thẳm, vị nước ngon ngọt, đi về bờ phía Tây có một Tinh xá nhỏ, ở đây có tạo tượng Phật. Xưa, đức Như Lai mới thành bậc chánh giác đã an toạ ở đây bảy ngày, lúc nhập định thì Long vương nầy lo việc hộ vệ Như Lai, tức dùng thân mình quấn quanh Phật bảy vòng, hóa ra nhiều đầu làm chiếc lọng bên trên đầu Như Lai. Cho nên bên bờ phía tây của Ao có ngôi tinh xá kia.

Sớ câu: “Nước Ma-lan-đà thì chưa rõ về nơi chốn”:

Lại theo nghĩa để suy xét Ma-lan-đà tức Ma-già-đà, Long vương vô ngại tạo lập chính là Pháp đường Phổ Quang, Là nơi chỗ hiện đang thuyết pháp. Do chẳng nêu ra xứ nầy nên viết là: Chưa rõ về nơi chốn”.

Sớ câu: “Kinh Đại Tập chỉ gọi là Hang Từ”: Tức nơi “Nguyệt Tạng phần” quyển thứ mười, cũng chỉ nêu ra tên gọi, không có nói rõ riêng về nơi chốn. Đoạn sau sẽ nêu dẫn văn của phần Nguyệt Tạng.

Sớ câu: “Đây gọi là Đa Tư duy”: Luận Bà Sa cũng gọi là Chi-na, đây gọi là Hán. Sách Tây Vực Ký ghi là đại Hán, gọi đủ là Ma ha Chi na. Cho nên Tam Tạng Chân đế viết là: “Y vật” ý cho rằng đay là đất nước của người vật đầu đủ áo mão (lễ nghi), đều là dịch theo nghĩa, phần Sớ giải dịch là chính.

Sớ câu: “Cũng là khu vực của Thanh Châu”:

Vua Vũ đã phân chia ra làm chín châu, phía đông là Thanh châu, tức trong thiên hạ được phân ra làm chín khu vực.

Sớ câu: “Nhưng nay đi đến núi nầy”: Tương truyền cho rằng chính Vua Tần Thủy Hoàng xây dựng Trường Thành, đến đây thì công việc hoàn tất nên đã đặt tên như thế.

Sớ câu: “Tám nước là Sớ Lặc, gọi đủ là Khư lộ Số đát lặc”: Sách Tây Vực Ký quyển thứ mười hai ghi: “Ra khỏi dãy Thông Lãnh là nước Ô Sát. Phía tây của vương thành nầy đi tiếp hơn hai trăm dặm đến một dãy núi lớn. Từ đây, đi theo hướng Bắc của dãy núi, vượt qua một sa mạc mênh mông hơn năm trăm dặm thì tới nước Khư Sa. Sách cũ gọi là Sơ Lặc, chính là gọi theo tên thành. Phát âm đúng đầy đủ: Thất Lợi ngật lật đa để. Gọi Sớ Lặc là do nhầm lẫn”.

Giải thích: Phần Sớ giải đã dựa theo sự giải thích xưa, tức Tam Tạng Nhật Chiếu giải thích sách Tây Vực Ký, cho rằng nước Khư Sa chu vi hơn năm ngàn dặm, nhiều bãi cát, Sa mạc, đất canh tác được tuy ít nhưng lúa thóc gieo trồng rất tươi tốt, hoa trái cũng dồi dào đủ loại. Tại đây đi tiếp theo hướng đông nam hơn năm trăm dặm, vượt qua sông,

rồi sa mạc thì tới nước Chước câu ca...

Sớ câu: “Chín là nước Ca Thấp di La”: Sách Tây Vực quyển thứ ba ghi” “Mạt điền Khất địa thuộc vùng Bắc Ấn độ, là tên của vị A-la- hán. Xưa gọi Mạt điền Khất địa, cách gọi mới là nước Mạt điền để Ca- ca-thấp-di-la, chu vi hơn bảy ngàn dặm...”

Sớ câu: “Mười hai là nước Càn đà La”: Sách Tây Vực Ký quyển thứ ba, viết: Nước Kiện đà La có vua Ca Nị Sắc Ca, sau Phật nhập Niết- bàn bốn trăm năm” ...

Sớ câu: “Tương truyền rằng đây là nơi chốn Phật lưu lại hình ảnh”: Tức nơi Sách Tây Vực Ký quyển thứ hai đã ghi: “Phía tây nam kinh thành của nước Na Yết La cách chừng hơn hai trăm dặm, có ngôi Già lam...”

Sớ câu: “Đầy đủ như nơi sách Tây Vực Ký, cùng Kinh Đại Tập phần Nguyệt Tạng, quyển thứ mười”: Đây tức nêu tổng quát về những xứ sở được dẫn trên đây. Sách Tây Vực Ký thì không giới hạn nơi một quyển. Còn phần Nguyệt Tạng thì chỉ rõ là quyển thứ mười. Tức phần nầy chính là phần mười hai, gồm mười quyển Kinh, trong quyển thứ mười tức là Phẩm thứ mười chín: Tạo lập chùa tháp...

———

Phẩm 33: PHẬT BẤT TƯ NGHỊ PHÁP

Sớ câu: “Một là nêu rõ về ý nối tiếp”: Văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Chính thức biện minh.

Hai: Giải thích về chỗ vướng mắc.

Nay nói về phần một. Câu: “Theo Bậc cổ đức chỉ có ba phẩm”:

Do hai phẩm sau là biện minh riêng về Nhân Quả bình đẳng nên chỗ dụng nơi phẩm tuy rộng hẹp chẳng đồng, nhưng phần giải đáp về Quả thì nghĩa như nhau.

Sớ câu: Nếu đáp lại câu hỏi ở trước” tiếp xuống: Là phần hai giải thích chỗ vướng mắc.

Trước hết là nêu câu hỏi: Do sáu Hội trước cùng đáp lại các câu hỏi ở trước đều không có thỉnh lần nữa. Vì sao ở phẩm nầy, nêu câu hỏi lại phải thỉnh lần nữa?

Từ câu: “Do nhân quả phân cách” tiếp xuống: Là sự giải đáp của bậc cổ đức. Ở đây tức có hai ý:

Một là: Nhân quả hoàn toàn phân cách. Các Hội ở trước là cùng nhân nên không có câu hỏi riêng. Từ đây trở xuống là Quả. Quả phân cách nơi Nhân nên phẩm nầy lại nêu câu hỏi.

Hai là: Suy niệm về pháp hi hữu, kỳ diệu, nên quả là chẳng nghĩ bàn, vì thế lại nhớ nghĩ để thỉnh.

Từ câu: “Đức của nhân là hết sức sâu xa” tiếp xuống: Là nêu ra tướng của pháp niệm hi hữu, đặc biệt.

Ở trên là ý chung.

Từ câu: “Biện minh riêng về phần nầy” tiếp xuống: Là chỉ biện minh về phần nầy.

Sớ câu: “Căn cứ riêng trong tông, dùng ba môn để phân biệt”: Tức:

Một: Biện minh chung về đức của Phật.

Hai: Hiển bày riêng về tướng của nghĩa.

Ba: Làm rõ tính chất không thể nghĩ bàn.

Nay nới về môn thứ nhất: Câu: “Một trăm bốn mươi pháp bất cộng”: Tức đã gặp nơi phẩm Quang minh giác. Nay lại nêu dẫn về số lượng chung.

Nghĩa là: Ba mươi hai tướng tốt.

Tám mươi vẻ đẹp kèm theo.

Bốn Nhứt thiết chủng thanh tịnh.

Mười Lực.

Bốn Vô sở úy

Ba Niệm trụ.

Ba Bất hộ.

Một Đại Bi.

Một Pháp không quên mất.

Một đoạn trừ vĩnh viễn tập khí.

Một Nhứt thiết chủng diệu Trí.

Tổng cộng là một trăm bốn mươi pháp

Nói: “Chung nơi Quyền, Tiểu”:

Tức nơi Tiểu thừa cũng nói đến, song hình chất đều kém. Còn chỗ nêu bày của Quyền Đại thừa thì thảy đều vượt hơn.

Đây là căn cứ nơi năm giáo, đã có hai:

Từ câu: “Như năm pháp” tiếp xuống: Là chính thức biện minh về Thật giáo nên nói: Chung với Quyền, Quyền Thật đều có. Nhưng trong Thật giáo là hợp quy về Pháp tánh chẳng hủy hoại Tướng.

Từ câu: “Như nói chỉ một vị “Tiếp xuống: Tức là Đốn giáo.

Từ câu: “Nếu nói gồm đủ đức vô tận” tiếp xuống: Là nói về Viên giáo.

Từ câu: “Nên trong văn của phần sau” tiếp xuống: Là biện minh về Kinh hiện tại là đức của Viên giáo.

Sớ từ câu: “Hai là hiển bày riêng về tướng của nghĩa” tiếp xuống: Là môn thứ hai. Văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Chính thức hiển bày về hai đức.

Hai: Dùng bốn luận chứng để dung thông.

Ba: Phân biệt Quyền khác với Thật.

Một: Nói: “Tín v.v...”: Đây là chung cho Hành ,Vị, Tín luôn đứng đầu nơi muôn Hạnh, tức bao quát cả các Vị Tấn, Niệm, Định v.v... cũng lấy Tín làm khởi điểm.

Đức của Hạnh có được năm mươi hai quả vị đều có hai thứ kia (Vốn có và đo tu tập mà phát sinh).

Sớ từ câu: “Hai thứ ấy không ngăn ngại” tiếp xuống: Là phần hai, dùng bốn luận chứng để dung thông, có thể nhận biết.

Sớ từ câu: “Như chỗ biện minh về hai đức của Quyền giáo” tiếp xuống: Là phần ba, phân biệt Quyền khác với Thật. Gồm hai chi tiết:

Một: Nêu rõ về Quyền giáo.

Nói: “Không lẫn lộn”: Như Quả chuyển y có hai: Một Là: Phần đạt được của chỗ phát sinh, tức bốn Trí. Hai là: Phần đạt được của chỗ

hiển bày, tức Niết-bàn. Niết-bàn là Vốn có (Bản hữu) còn bốn Trí thì do tu tập mà phát sinh (Tu sinh), Tu sinh là Hữu vi. Còn chỗ hiển bày tu tập là Vô vi, nêu cả hai không lẫn lộn.

Sớ câu: “Bốn Luận chứng của Pháp, Báo cũng có sai khác”: Là nhằm ngăn chận sự biện hộ giúp. Tức e có kẻ ngoài biện hộ, cho rằng: Tông nầy cũng có Luận chứng thì đâu có khác với phần dung thông ở trước? Nghĩa là:

Thứ nhất: Chỉ có Pháp, tức ở nơi Pháp thân còn bị ràng buộc.

Thứ hai: Chỉ có Báo, tức bốn Trí Bồ đề.

Thứ ba: Cũng Pháp, cũng Báo, tức Chân như, ra khỏi sự ràng buộc gồm đủ dác công đức.

Thứ tư: Chẳng phải là Pháp, chẳng phải là Báo. Đó là Ứng hóa.

Nay nói “Cũng có sai khác” tức chính là phân biệt về Quyền. Tuy có bốn luận chứng, nhưng lúc nhiễm, tịnh thì chỗ trái nơi Pháp, Báo chẳng phải là một. Theo đấy mà xét kỹ.

Hai: Từ câu: “Dựa nơi tông chỉ của Kinh nầy” tiếp xuống: Là hiển bày về Thật. Nêu bốn câu dụ để dụ cho bốn luận chứng trên.

Thứ nhất: “Vốn có” như vàng ròng, là luận chứng thứ hai ở trước.

Thứ hai: “Tu sinh” như vật dùng để trang sức, là dụ cho luận chứng thứ nhất.

Thứ ba: Nhưng do vật dùng để trang sức mới hiển bày đức của vàng ròng, dụ cho luận chứng thứ tư: Bản hữu của Tu sinh.

Thứ tư: Vật dùng để trang sức không có Thể, hoàn toàn dựa nơi vàng mà thành, dụ cho luận chứng thứ ba.

Đây tức hợp hai luận chứng đầu thành luận chứng ba, bốn. Lìa hai luận chứng đầu thì không có luận chứng ba, bốn.

Hai luận chứng ba, bốn cùng ở một lúc, lại không có Thể riêng. Dùng chỗ nầy để xem xét kỹ thì Quyền Thật hiển bày rõ.

Từ câu: “Nên chính vàng không ngăn ngại vật dùng để trang sức” tiếp xuống: Là tóm kết luận chứng thứ hai, quy về luận chứng một.

Câu: “Chính vật dùng để trang sức cũng thế”: Là tóm kết luận chứng một quy về luận chứng hai.

Đây là căn cứ nơi dụ mà nói. Nếu đối chiếu với Pháp ở trước thì chính luận chứng một là pháp thứ hai, luận chứng hai là pháp thứ nhất. Từ câu: “Đã cùng thâu tóm hoàn toàn” tiếp xuống: Là tóm kết, quy về Tướng vô ngại của Tông gốc.

Nay lại dùng dụ để dụ chung về hai đức. Như “Tu sinh” ở tại

Nhân dần dần hiển bày về “Bản hữu”, ở tại Quả, thì làm viên mãn nơi “Bản hữu”. Chẳng phải là lý chính của “Bản hữu” là có dần dần, có viên mãn. Như mặt trăng lúc mới mọc tuy Ánh sáng dần dần mới tròn đầy mà luôn mang theo mặt trăng tròn, do mặt trăng tròn là thường tại. Cho nên mặt trăng của ngày mười lăm vẫn hiện khắp trong các ngày mồng một, hai, ba v.v... Tức biết Quả viên mãn hiện khắp nơi vị Nhân. Cũng khiến cho phần sau sau luôn làm đủ các phần trước trước. Những phần trước trước luôn làm đủ các phần sau sau. Do ngày thứ nhất có mặt trăng của ngày thứ hai cho đến mặt trăng của ngày mười lăm. Do mặt trăng của ngày mười lăm tức mặt trăng của các ngày thứ nhất. Cho nên sự kết hợp của Pháp có thể nhận biết. Vì thế gọi “Bản hữu của Tu sinh” là do lúc viên mãn đầu tiên thì trước đã viên mãn. Gọi “Tu sinh của Bản hữu” là do khi mới phát sinhcũng đã viên mãn.

Sớ câu: “Ba là làm rõ nghĩa chẳng thể nghĩ bàn”: Là nói về môn thứ ba.văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Nêu chung về Thể của Pháp.

Hai: “Căn cứ trong một nghĩa sau” tiếp xuống: Là nói riêng về Kinh nầy.

Ba: Từ câu: “Trước đều là Tông” tiếp xuống: Là tóm kết để quy về Tông - Thú.

Trong phần hai có bốn chi tiết là:

Thứ nhất: Cái gì là chẳng thể nghĩ bàn, tức nêu ra Thể của Pháp là chẳng thể nghĩ bần. Phần giải đáp là Trí, Bi v.v...

Thứ hai : Ở nơi cái gì là chẳng thể nghĩ bàn, tức nêu ra người là chẳng thể nghĩ bàn. Phần đáp lại là người ấy so với thế gian là chẳng thể nghĩ bàn.

Thứ ba: Thế nào là chẳng thể nghĩ bàn, tức trưng dẫnchỗ chẳng thể nghĩ bàn nơi Thể. Nghĩa là các thứ văn, Tư v.v... suy nghĩ đều không thể đạt được.

Thứ tư: Chỗ dùng như thế nào là chẳng thể nghĩ bàn, là nêu ra ý chẳng thể nghĩ bàn. Tức Như Lai thuyết pháp thì gốc là nhằm tạo lợi lạc cho chưng sinh. Nay dứt tuyệt ngôn ngữ, tư duy thì đối với muôn loài có ích gì? Ý đáp lại cho rằng: Là khiến tin tưởng, hội nhập. Tức muốn chứng nhập thì Tâm cần phải dứt tuyệt mọi vọng động, ngôn từ thì quên hết mọi hý luận.

Sớ câu: “Bốn phần sau hiển bày riêng về đức của Phật”: Là ý mới của phần Sớ giải muốn dùng năm phẩm để đáp lại mười câu hỏi kia. Nhưng có ba lớp:

Một: Phẩm nầy biện minh tổng quát về đức của Phật, đáp lại đầy đủ về mười câu hỏi, như phần tiếp sau đã phân định giải thích.

Hai: Là trong mỗi mỗi môn đều bao hàm việc giải đáp mười câu hỏi, cũng như phần sau đã giải thích.

Ba: Năm Phẩm đã giải đáp rộng về mười câu hỏi, như đoạn đầu của phần thuyết giảng ở sau.

Sớ từ câu: “Bậc cổ đức cho hai phẩm sau” tiếp xuống: Là nêu ra cách giải thích đã có từ trước. Phần Sớ giải thuật lại cách giải thích xưa nên dựa vào ba phẩm để nhận định về Kinh.

Sớ câu: “Hai là từ câu “Chư Phật” tiếp xuống: Là chính thức hiển bày về đối tượng được nhớ nghĩ”: Văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Lược chỉ rõ về Thể của Pháp.

Từ câu: “Chẳng thể theo một Hướng” tiếp xuống: Là tóm kết, phê phán về cách giải thích khác.

Hai: Từ câu: “Nhưng mười câu hỏi nầy” tiếp xuống: Là đối chiếu với các Tướng ở trước để thâu tóm.

Ba: Từ câu: “Mười Tướng của nghĩa ấy” tiếp xuống: Là chỉ rõ về Tướng của phần giải thích ở trước.

Nơi phần hai, nay sẽ trước hết là nêu ra hai mươi câu hỏi nơi phần đầu của Hội thứ hai:

1) Địa của Như Lai.

2) Cảnh giới của Như Lai.

3) Thần lực của Như Lai.

4) Chỗ Hành hóa của Như Lai.

5) Mười Lực của Như Lai.

6) Vô uý của Như Lai.

7) Pháp Tam muội của Như Lai.

8) Thần thông của Như lai.

9) Sự tự tại của Như Lai.

10) Tính chất Vô ngại của Như Lai.

11) Mắt của Như Lai.

12) Tai của Như Lai.

13) Mũi của Như Lai.

14) Lưỡi của Như lai.

15) Thân của Như Lai.

16) Ý của Như Lai.

17) Biện tài của Như Lai.

18) Trí tuệ của Như Lai.

19) Tính chất tối thắng của Như Lai.

20) Thiếu phần Ánh sáng, nên chỉ có mười chín câu.

Nhưng nơi mỗi mỗi câu đều có cụm từ: “Thế nào là”.

Mười câu trong Kinh về thứ lớp có thể nhận biết. Ở đây, thâu tóm mười câu kia không dựa nơi thứ lớp. Đối chiếu với phần trước thành ba loại:

Một: Trước chia, đây hợp.

Hai: Trước hợp, đây chia.

Ba: Không chia, không hợp.

Tức muốn dùng phần ít ở đây để thâu tóm phần nhiều ở kia.

Một: Nêu rõ về trước chia, đây hợp. Trong đó tức có ba câu, thâu tóm một sáu câu ở trước.

Hai: Trước hợp, đây chia. Dùng hai câu trước thâu tóm ba câu. Ba: Kia chỉ có một câu. Tức trong đây: Thứ nhất là Hợp có ba.

Thứ hai: Đây chia có sáu. Thứ ba: Đây chẳng chia có một. Gồm đủ mười câu. Phần kia, trước: Thứ nhất là chia có mười sáu. Thứ hai là hợp có hai. Thứ ba là chẳng chia chẳng hợp cũng có một thành mười chín câu.

Một: Trước chia, đây hợp: Gồm ba chi tiết:

Thứ nhất: Thân thâu tóm sáu căn. Thân tức một trong sáu căn. Thâu tóm luôn phần thiếu là Ánh sáng nên có bảy câu.

Thứ hai: Trí Tuệ thâu tóm ba. Gồm luôn chủ thể thâu tóm là Trí nên thành bốn.

Thứ ba: Tự tại thâu tóm năm. Gồm luôn chủ thể thâu tóm là Tự tại nên là sáu. Do đó thành mười bảy.

Hai: Trước hợp, đây chia: Cũng gồm ba chi tiết:

Thứ nhất: Cảnh giới chia ra Quốc độ, không có câu Chủ thể thâu tóm. Cảnh giới do Trí Tuệ ở trước đã thâu tóm xong, nên tuy ba đoạn mà chỉ có hai câu. Cảnh giới là Cảnh của đối tượng được ứng hóa. Quốc độ là Cảnh của đối tượng được nương tựa.

Thứ hai: Chỗ Hành hóa thâu tóm ba, tức là Chủ thể thâu tóm.

Nhưng cả ba đều là Hành.

Nói: “Xuất Hiện cùng với Hành đều có rộng hẹp”: Là nhằm ngăn chận. Tức e có vấn nạn: “Mười môn kia nơi Phẩm Xuất Hiện, Hành là một môn. Vậy sao ở đây Hành có thể thâu tóm các môn kia?” . Cho nên dùng chỗ có Rộng Hẹp để thông tỏ. Như dùng Bồ đề làm môn thì Tánh của Bồ đề thâu tóm nơi Niết-bàn. Nếu dùng Niết-bàn làm môn thì Bát- nhã Niết-bàn thâu tóm nơi Bồ đề.

Sớ câu: “Phần Vô ngại của trước, đây chia thành Giải thoát”: Là chi tiết thứ ba, tức trước chỉ có một, ở đây thì gồm đủ về Vô ngại, Giải thoát.

Sớ từ câu: “Âm thanh tức biện tài” tiếp xuống: Là nói về Loại thứ ba: Không chia, không hợp. Trước, sau đều có một câu. Lại lập đồ biểu:

Mười câu hỏi đầu của phẩm Phật Bất tư nghị pháp. Hai mươi câu hỏi của phẩm Như Lai Danh Hiệu:

{

1/ Quốc độ 2/ cảnh của Như Lai 2/ Bản nguyện

3/ Chủng tánh

4/ Chỗ hành hóa

3/ Xuất hiện

{

11/ Mắt

12/ Tai 13/ Mũi

5/ Thân 14/ Lưỡi

15/ Thân 16/ Ý

20/ Ánh sáng

6/ Âm thanh 17/ Biện tài

1/ Địa của Phật

7/ Trí Tuệ 18/ Trí tuệ 19/ Tối thắng

{

3/ thần lực 5/ Mười lực

8/ Tự tại 6/ Vô úy

7/ Tam muội 8/ thần thông 9/ Tự tại

{

9/ Vô ngại

10 Giải thoát 10/ Vô ngại

Sớ câu: “Bảy là Trí Tánh không sai biệt làm thứ lớp”: Là xác nhận về câu mười chín: Tính chất tối thắng. Phần kia đã thiếu câu mười là Hành của Ánh sáng. Thứ lớp nơi bản tánh không sai biệt, nên Tánh theo thứ lớp mà rốt cuộc không chuyển đổi.

Sớ câu: “Quả đức lìa ngôn từ, nhờ nơi Nhân mà hiển bày”: Văn nơi phần nầy gồm bốn đoạn:

Một: Đây là đối chiếu với sự biểu thị về nghĩa của Hoa. Tông chỉ của KInh có hai phần Nhân, Quả. Thập Địa đã biện minh Hoa dẫn tới Quả.

Hai: Từ câu: “Nhân Quả đồng thời” tiếp xuống: Là biểu thị về nghĩa của Hoa sen. Tức có vấn nạn: “Là Hoa dẫn đến quả đâu cần Hoa sen?” Nên ở đây giải đáp: Các Hoa trước phần nhiều là Hoa trước Quả sau. Hoa này chẳng có thì đã có tức Hoa, trái cùng bao hàm, lại không cấu nhiễm. Do vậy mà nêu Hoa sen.

Ba: Lại có vấn nạn: Hoa sen có bốn thứ, sao chỉ nêu Hoa xanh? Nên đáp lại: Là hết sức vượt trội, hơn hẳn. Luận viết: “Nước sinh Hoa thù thắng tức Hoa Ưu-bát-la.

Bốn: Hơn nữa, Hoa sen một đoá có nhiều Hạt, biểu thị cho một bao hàm tất cả. Cho nên đây là giải thích nghĩa cất chứa. (Tạng)

Sớ từ câu: “Hai là Phẩm nầy giải đáp đầy đủ về mười câu hỏi” tiếp xuống: Văn gồm ba:

Một: Nêu, chỉ rõ tổng quát.

Hai: Từ câu: “Xưa dùng mười câu đầu” tiếp xuống: Là dẫn ra cách giải thích đã có từ trước.

Ba: Từ câu: “Nay tức cho” tiếp xuống: Là làm rõ chỗ chính. Phần nầy có ba chi tiết:

Một là: Lược chỉ rõ về ý chính.

Hai là: Từ câu: “Văn phân làm mười” tiếp xuống: Là chính thức phân định.

Ba là: Từ câu: “Nay nói về hai môn đầu” tiếp xuống: Là giải thích văn. Chỉ biện minh về mười câu hỏi nêu trên. Xem văn dễ thấy rõ. Hoặc chia hoặc hợp, nghĩa hiển bày không giới hạn.

Sớ câu: “Như Văn Thù trong Bát-nhã đã biện giải”: Tức nơi Phẩm Quang Minh Giác đã nêu dẫn.

Sớ câu: “Mười câu trong phần riêng hầu hết đồng với mười tướng của Thân nơi Phẩm Xuất Hiện”:

Mười Tướng ấy tức là mười Thân:

Một: Tướng hội nhập khắp để thành tựu mọi lợi ích, tức Thân uy

thế.

Hai: Tướng vôTâm ứng hiện khắp, tức là Hóa thân. Cho nên viết: “Chủng tộc điều hòa Thiện”.

Ba: Tướng tùy thuận ứng hiện bình đẳng, tức là Thân Bồ đề. Do trí của Bồ-tát là “Không chốn trụ”, nên bình đẳng tùy thuận ứng hiện.

Bốn: Không chấp trước, không ngăn ngại, tức là Trí thân.

Năm: Hiện hữu khắp mười phương, tức là Pháp thân, nên gọi là một Tánh.

Sáu: Trang nghiêm cõi, lợi sinh, tức Thân phước đức.

Bảy: Dứt mọi sinh diệt, luôn tiềm ẩn lợi ích, tức Thân tướng hảo trang nghiêm.

Tám: Nguyện tốt đẹp trang nghiêm đều viên mãn, tức là Nguyện thân. Nguyện lực hiện khắp pháp giơi nên luôn chuyển Pháp luân vi diệu.

Chín: Tận cùng mãi mãi đời sau, tức là Thân lực trì. Cho nên trong đoạn Kinh kia đã dùng hình ảnh bậc “Y vương kéo dài thọ mạng” làm dụ để dụ cho Phật, tuy đã nhập Niết-bàn, nhưng lợi lạc đối với mọi loài không mất.

Mười: Tướng xoay tròn cùng trụ, tức là Ý sinh thân. Cho nên gọi là “Tâm niệm tức hiện”

Dùng mười tướng nơi mười Thân kia đối chiếu với văn của Kinh hiện tại thì hoàn toàn không sai khác, như có chỗ khó thì theo câu đã giải thích. Nếu dựa nơi thứ tự kia thì đây. Một tức kia là ba. Đây hai tức kia là bảy. Đây ba tức kia là bốn. Đây bốn tức kia là hai. Đây năm tức kia là một. Đây sáu tức kia là chín. Đây bảy tức kia là năm. Đây tám tức kia là mười. Đây chín tức kia là tám. Đây mười tức kia là sáu.

Song văn của phần kia tuy rộng mà Lý không hai.

Sớ câu: “Một Thân sau là Thân ý sinh v.v... thanh tịnh”: Thì chữ” vân vân là chỉ cho Nguyện Thân, Hóa Thân.

Sớ câu: “Bốn tức Hành của ba Niệm xứ”: Cũng gọi là ba Niệm Trụ. Niệm tức là tuệ của chủ thể duyên. Xứ nghĩa là lý bình đẳng chẳng tăng, chẳng giảm.

Một là: Nhất tâm lãnh hội Pháp , chẳng lo buồn.

Hai là: Nhất tâm lãnh hội Pháp, chẳng vui mừng.

Ba là: Luôn thực hành Tâm xả. Do trong pháp giới, Tướng giảm thoái chẳng thể nắm bắt, Tướng tăng tiến cũng chẳng nắm bắt. Tức là Tướng Niết-bàn, nên như thứ lớp mà phối kết.

Sớ câu: “Ba là phần sau cũng Thiện tức là rốt ráo lìa mọi cấu uế

v.v...”: Chữ “vân vân” là chỉ cho “Tất cả đều hoàn toàn, rốt ráo”. Lìa dục là biên vực sau cùng, nên Tánh của các pháp là lìa cấu uế. Chủ thể học tập cũng lìa cấu uế. Tu hành rốt ráo là đạt được sự lìa bỏ cấu uế.

Sớ câu: “Trong các Kinh, Luận lại có nhiều giải thích...”:

Như Trí Luận viết: “Tán thán về Bố thí “Là phần đầu Thiện”. Tán thán về Trì giới là “Phần giữaThiện”. Tán dương về hai quả báo sinh Thiên và cõi Tịnh gọi là “Phần sau Thiện”. Lại nói: Thanh văn, Độc giác, Đại thừa cũng gọi là ba Thiện.

Kinh Bảo Khiếp viết: “Biết rõ Khổ, đoạn trừ Tập gọi là “Phần đầu Thiện”. Tu tập tám Chánh đạo là “Phần giữa Thiện”. Chứng đắc Diệt gọi là “Phần sau Thiện” đó gọi là ba Thiện của hàng Thanh văn. Như chẳng bỏ tâm Bồ đề, chẳng nghĩ về Thừa thấp, hồi hướng về Nhất thiết Trí, đó gọi là ba Thiện của hàng Bồ-tát”.

Giải thích: Nay, phần Sớ giải hoàn toàn dựa theo Luận Du Già, nên chỉ rõ các giải thích khác.

Sớ câu: “Bảy thứ còn lại văn của Kinh lược không nói đến”: Tức lược nên không nêu, chẳng phải là hoàn toàn không có. Nay dựa nơi luận du Già để nêu ra đủ. Luận viết: “Bốn là: Văn khéo léo, tức là khéo nối kết về “Danh thân” v.v... Cùng gồm đủ về tám ngữ” :1) Trước hết. 2) Hay, đẹp. 3) hiển bày. 4) dễ hiểu. 5) thích nghe. 6) Không dựa cậy. 7) Không sai trái. 8) Rộng lớn. Như nơi Luận Du Già quyển thứ hai mươi lăm đã thuyết minh.

Năm là: Nghĩa vi diệu. Tức có thể dẫn phát mọi lợi ích, an lạc

Sáu là: Thuần nhất, nghĩa là không giống với ngoại đạo. Chỉ nơi Phật pháp có, ngoại đạo thì không.

Bảy là: Viên mãn, không hạn lượng, nên là thù thắng tối thượng. Tức nghĩa đã phong phú, lại thù thắng, nên gọi là viên mãn.

Tám là: Thanh tịnh.Tức là Tự tánh giải thoát, nên tự thể của một Sát na là giải thoát, hoặc tự thể của pháp là giải thoát.

Chín là: Tinh khiết, Nghĩa là sự giải thoát tương tục. Giả như nhiều sát na Thiết đa cũng giải thoát. Chủ thể tu học cũng đạt giải thoát.

Mười là: Tướng phạm hạnh. Tức tám chi Thánh đạo, diệt đế gọi là Phạm, Đạo đế gọi là Hạnh, cùng với diệt làm nhân. Ở đây gồm đủ tám Thánh đạo ấy gọi là Tướng phạm hạnh. Cho nên biết đạo ấy do một đạo thuần nhất cùng với chỗ hiển bày của bốn thứ diệu tướng.

Sớ từ câu: “Thứ nhất, mười Lực là tên gọi riêng” tiếp xuống: Văn nơi phần Sớ giải gồm sáu:

Một: Phân định chung.

Hai: Từ câu: “Đó là mười lực nơi phần nêu trên, mỗi mỗi đều hiện khắp trong phần riêng” tiếp xuống: Là dung thông.

Ba: Từ câu: “Bậc cổ đức đem” tiếp xuống: Là nêu dẫn cách đã có từ trước.

Bốn: Từ câu: “Tức khiến trong phần riêng” tiếp xuống: Là biện minh về chỗ trái.

Năm: Từ câu: “Giả như muốn” tiếp xuống: Là ngăn chận sự biện hộ giúp.

Sáu: Từ câu: “Trong mười môn, thứ nhất là rộng lớn” tiếp xuống: Là chính thức giải thích.

Nơi phần bốn, nói; “Cũng khiến có các môn khác không có nghĩa rộng lớn”: Tức do rộng lớn là môn thứ nhất.

Nói: “Môn thứ nhất không có tính chất tối thượng”: Môn thứ nhất chỉ có rộng lớn nên không giống với chín môn khác.

Tính chất tối thượng tại phần đầu đã lược nêu một lần cùng ở nơi tám môn sau.

Sớ từ câu: “Giả như muốn” tiếp xuống: Là phần năm, ngăn chận sự biện hộ giúp. Tức có sự biện hộ: “Tuy là cùng có nhưng sao theo số nhiều để gọi tên?” Nên nay giải đáp: “Theo số nhiều có thể như thế, chẳng nên thuận theo thứ lớp. Do nghịch với thứ lớp để phối kết với văn cùng thuận hợp. Cho nên phần sau giải thích văn mỗi mỗi đều theo số nhiều, trái với tên gọi của thứ lớp để giải thích.

“Nhưng tên gọi chung là Na la diên tràng”: Tức tên gọi về Lực sĩ của Đế Thích.

Sớ câu: “Kỳ Bà đi vào lửa”: Tức nơi Phẩm hiện tướng đã dẫn. “ Vào ngục hỏi về tội”, tức nơi Kinh Báo Ân quyển thứ tư. Khiến Kỳ Bà đến nơi địa ngục A Tỳ hỏi thăm Điều Đạt: “Ông nay chịu tội cảm thấy ra sao?” Đáp: “Như sự an lạc ở cõi Thiền thứ ba”.

Ở đây chọn lấy phần đi vào trong địa ngục hỏi thăm về tội khổ, chẳng thể bị hại.

Sớ câu: “Tâm khéo giải thoát do ba Tướng”: Tức nơi Luận Du Già quyển thứ tám mươi lăm đã nêu.

———

Phẩm 34: THẬP THÂN TƯỚNG HẢI

Sớ câu: “Mười Thân của Như Lai là nêu người để hiển bày đức”: Văn nơi phần Sớ giải gồm bốn:

Một: Giải thích tên gọi.

Hai: Biện minh về loại.

Ba: Nêu ra Thể.

Bốn: Làm rõ về nhân.

Nếu dựa theo tông chỉ nơi sách “Thám Huyền Ký” thì trong ấy có chương “Phật tướng”, dùng tám môn để phân biệt:

1) Giải thích tên gọi.

2) Nêu Thể tánh.

3) Nói về chủng loại.

4) Nêu dẫn Nhân.

5) Nói về sự tích lũy, thành tựu.

6) Thời gian tu tập.

7) Kiến lập.

8) Nghiệp dụng.

Nay trong bốn môn đâu đã gồm đủ chỗ chính yếu.

Sớ từ câu: “Nên Kinh Quán Phật Tam Muội Hải” tiếp xuống: Là phần hai, biện minh về loại. Tức là dẫn chứng để biện giải .Gồm hai chi tiết:

Thứ nhất: Chính thức nêu rõ.

Thứ hai: Nhận xét, phân biệt.

Nơi phần thứ nhất, tức thuộc quyển thứ chín, phẩm thứ tám là Bồ- tát Bản hạnh (Kinh đã nêu). Kinh viết:

“Phật nói với Tôn giả A Nan: Như Lai có ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp theo hình, thân kim sắc toả sáng, nơi mỗi mỗi Ánh sáng có vô lượng thân Hóa Phật. Nơi các lỗ chân lông có tất cả sự biến hóa và hình sắc”. (Phần nầy nêu tóm lược)... Phật sinh nơi nhân gian, thị hiện đồng với tướng của con người, nên nói ba mươi hai tướng. Hơn hẳn chư Thiên nên nói tám mươi vẻ đẹp kèm theo.Vì các Bồ-tát nên nêu tám vạn bốn ngàn các tướng hảo vi diệu. Tướng hảo thật của Phật, Như Lai lúc mới thành đạo ở nước Ma-kiệt-đà, nơi đạo tràng Tịch diệt, vì các đại Bồ-tát như Phổ Hiền, Hiền Thủ, ở trong Kinh Tạp Hoa đã phân biệt rộng”.

Giải thích: Trong phần Lược đã nêu tóm lược là văn của Kinh. “Hai phần tóm lược. Ba diễn rộng”, nên phần Sớ giải đã dùng ý để giải

thích. Do ở trước đã nêu tóm lược trong phần Lược nên ở đây ắt có tóm lược. Lại, Kinh kia trước hết nói tám vạn bốn ngàn, nay có mười Tạng Liên hoa, nên đối chiếu với phần kia là rộng, tức văn của Kinh kia từ câu: “Vì các Bồ-tát nên nêu tám vạn bốn ngàn các tướng hoả vi diệu” là đoạn thứ hai. Từ câu “Tướng hảo thật của Phật, Như lai lúc mới thành đạo” tiếp xuống: Là đoạn thứ ba, văn cũng phân minh.

Sớ từ câu: “Trong phần ba, thứ nhất là chung cho” tiếp xuống: Là chi tiết thứ hai, nhận xét, phân biệt. Dựa nơi ba loại ở trước để thành ba lớp nhận xét phân biệt:

Một: Căn cứ nơi Thừa.

Hai: Căn cứ nơi ba Thân, mười Thân.

Ba: Căn cứ theo chỗ nhận thức của căn cơ.

Nay nói về lớp Một: Cũng bao gồm luôn năm Giáo:

Một là: Tiểu thừa cùng với Thủy giáo.

Hai là: Chung giáo. Ba là: Viên giáo.

Về đốn giáo lấy Vô tướng làm Tông. Hai giáo sau gồm luôn việc nêu nhân để hiển bày quả.

Nói: “Chỉ rõ đồng nơi người, đoan chánh ( đoan nghiêm) chẳng loạn”: Tức nơi Luận Câu Xá nói về tướng của Luân Vương, nêu:

“Tướng chẳng chánh viên minh

Nên chẳng thể bằng Phật”.

Đây là nêu rõ Luân Vương có ba hai tướng, nhưng có ba nghĩa chẳng sánh kịp với Như Lai”.

1) Nơi chốn chẳng “Chánh”.

2) Tướng chẳng viên mãn.

3) Chẳng thấu đạt.

Nay nói “Chánh chẳng loạn” tức nơi chốn khác với Luân Vương. Hai chữ “Đoan chánh” kia là thấu tỏ (Minh) là viên mãn (Viên) nên chỉ rõ là đồng nơi con người mà thù thắng hơn người.

Sớ câu: “Tiếp theo chỉ là Đại thừa”: Tức nêu rõ về Tướng của Quả. Như trong nhân đã đoạn trừ tám vạn bốn ngàn phiền não thành tựu tám vạn bốn ngàn Ba-la-mật nên đạt được tám vạn bốn ngàn tướng hảo. Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: “Phật A di đà có tám vạn bốn ngàn tướng, mỗi mỗi tướng có tám vạn bốn ngàn vẻ đẹp tùy theo. Mỗi mỗi vẻ đẹp ấy lại có tám vạn bốn ngàn Ánh sáng. Mỗi mỗi Ánh sáng soi chiếu khắp pháp giới, khiến cho các chúng sinh niệm Phật được thâu nhận không bỏ”, tức cùng tướng như ở đây.

Sớ từ câu: “Lại, một là Hóa thân, hai là Báo Thân” tiếp xuống: Là lớp thứ hai, căn cứ nơi ba Thân, mười Thân để nhận định, phân biệt. Nếu phối kết với ba Thân, thì hai là Báo thân, ba là Pháp thân. Như căn cứ theo bốn Thân, thì hai là do thuộc nơi Tha thọ dụng nên Báo thân có phân hạn. Phấn sau tức Tự thọ dụng, nên Báo thân hợp với Pháp thân. Lại, Pháp thân vô tướng. Nay hai thứ trước thuộc về ba Thân, một thứ sau thuộc về mười Thân. mười Thân ắt dung hợp cả ba Thân nên một thứ sau gồm đủ ba thứ trước.

Sớ từ câu: “Lại thứ nhất là phàm, Thánh cùng nhận thức” tiếp xuống: Là lớp thứ ba, căn cứ theo sự nhận thức của căn cơ để nhận xét, phân biệt.

Câu: “Tiếp theo là chỉ bậc trên Địa”: Tức là Tha thọ dụng nên Báo Thân, Hóa Thân ở trên chẳng đồng. Phần sau chỉ là hàng căn cơ viên mãn, tức thuộc nơi viên dung, chẳng phân trước Địa trên Địa, nên gọi là: “Thông hợp nơi năm bậc”. Năm Bậc nầy tức ba Hiền, mười Thánh và Đẳng giác, Diệu giác. Tức trong sáu Bậc trừ bậc của Quả. Nếu chia ra mười Tín tức trừ đẳng giác.

Sớ từ câu: “Như nói về Thể” tiếp xuống: Là phần thứ ba, nêu ra Thể ( Phần hai là Biện minh về Loại)

Câu: “Hai tức là Định, Tuệ”: Là dùng pháp môn làm Tướng.

Sớ từ câu: “Nếu nói về Nhân” tiếp xuống: Là phần bốn, biện minh về Nhân.

Câu: “Chung nơi thuần, tạp” tức là Nhân của Tướng viên dung, như nơi chốn của Chủ thủy thần ở trước đã nêu rõ.

Sớ câu: “Nhân của hai Tướng trước như nơi Luận Du Già v.v...”: Là nêu rõ chỗ diễn rộng có nguồn gốc. Luận du Già quyển thứ bốn mươi chín viết: “Hành trang của tất cả Bồ-tát đều cảm ứnhg nơi Tướng hảo. Kẻ gây tạo nghiệp ác thì nói rõ về các thứ nghiệp, mỗi mỗi đều cảm ứng. Như thế, ba mươi hai tướng không có sai biệt, nên biết đều do Tịnh giới làm nhân. Nếu phạm giới hãy còn chẳng được làm thân người thuộc hàng hạ tiện, huống hồ là được tướng hảo của Phật. Hoặc cho “Mỗi mỗi đều cảm ứng theo nghiệp” như nơi Khế Kinh nói, tức là Nhân riêng. Ở đấy, có một Hành cảm của một Tướng. Như nói: Hoặc các chúng sinh có chỗ mong cầu, thì tùy sự ưa thích của họ mà chính thức xả bỏ mọi tài sản châu báu, cảm ứng là đạt được Tướng gò má như Sư Tử. Hoặc một Hành cảm ứng được nhiều Tướng... Hoặc nhiều Hành cảm ứng một Tướng...

Lại do bốn thứ sự nghiệp tu tập nên cảm ứng được tất cả Tướng.

Tức Quyết định tu tập, tu tập chân thật,tu tập thường xuyên, tu tập không tội lỗi... Lại, Gia hạnh của chư Phật có cảm ứng khác nhau”.

Giải thích: Đây là do phẩm loại của một Hành, nên chỗ cảm ứng chẳng đồng.

Về Trí Luận, Kinh đại Bát Niết-bàn v.v... thì ở Hội thứ nhất, các xứ của Chư Thủy thần đã nêu dẫn.

Như nơi Kinh Quán Phật Tam muội Hải thì tiếp theo phần trước nêu rõ về Tướng của ba Phẩm, phần sau viết: “Phật bảo Tôn giả A Nan: Như Lai từ xa xưa, trong vô lượng, vô biên A-tăng-kỳ kiếp, đã dùng lửa Trí Tuệ thiêu đốt bao thứ củi phiền não, tu tập định Vô tướng, Chẳng tạo sự chứng đắc không đúng thời, do vậy nên đạt được tướng hảo, trong mỗi mỗi tướng có vô lượng Hóa Phật, huống hồ là nhiều!”.

Giải thích: Đây là chung cho nhân của hai Tướng sau.

Sớ câu: “Khiến tu tập Hành Vô tận hiển bày thành tựu là Thú ( Tông Thú)”:

Hiển bày là căn cứ nơi Vốn có (Bản hữu). Thành tựu là căn cứ theo sự tu tập đúng đắn.

Sớ câu: “Phổ Hiền gốc là Hội chủ”:

Từ đây trở xuống là nhằm thông tỏ chỗ vướng mắc về “Chẳng thỉnh cầu”. Chỗ thông tỏ có hai ý:

Ý thứ nhất có thể nhận biết.

Từ câu: “Hoặc phần cuối của Phẩm trước” tiếp xuống: Là ý thứ hai căn cứ theo năm Phẩm để giải đáp thông tỏ nơi các câu hỏi. Nghĩa là, trước nêu ra mười câu hỏi về Quốc độ v.v... Phẩm trước đã giải đáp câu hỏi về chủng tánh. Từ đây trở xuống, bốn Phẩm lại giải đáp về bốn câu hỏi. Năm câu còn lại thì chỗ hỏi hoặc ở trước Phẩm nầy, đã giải đáp.

Chỗ nối tiếp của Kinh chưa hết, do đó lược bớt, không nêu riêng phần Hỏi - đáp đã biện minh ở phần trước.

Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Tùy Sớ Diễn Nghĩa Sao - Quyển 78

ĐẠI PHƯƠNG QUÃNG PHẬT HOA NGHIÊM

KINH TÙY SỚ DIỄN NGHĨA SAO

QUYỂN 78

Sớ từ câu: “Thứ hai, Phật tử !” tiếp xuống: Văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Nêu số lượng để phân định tổng quát.

Hai: Từ câu: “Hoặc tóm lược chẳng đủ” tiếp xuống: Là nhận xét, phân biệt.

Ba: Từ câu: “Xét kỹ thì một Tướng đều dựa nơi” tiếp xuống: Là nói về phần chính. Phần nầy gồm hai chi tiết:

Thứ nhất: Mở rộng để xác nhận về thứ lớp của Kinh.

Thứ hai: Từ câu: “Nay dùng loại để đối chiếu” tiếp xuống: Là bàn về phần chính tức mười chín đoạn.

Nói: “Đây tức thuận theo Quán Tướng Hải”: Tức Kinh Quán Phật Tam muội Hải, quán về “Biển Tướng” của Phật có hai:

Một là Quán chung, có ba mươi hai Tướng

Hai là Quán riêng nơi mỗi mỗi các Tướng.

Căn cứ trong Quán riêng lại có hai nghĩa:

Thứ nhất: Từ đỉnh đầu đến chân gọi là Quán thuận.

Thứ hai: Từ tướng xoáy tròn hình bánh xe ngàn tăm dưới bàn chân cho đến đỉnh đầu là Quán nghịch. Vì thế viết: “Nay là Quán thuận” dựa vào lời của Bồ-tát Phổ Hiền thì nên nói là “Thuận thuyết”. Do muốn xác nhận Quán là gốc nên gọi là Quán thuận. Tức nơi Kinh kia là quyển thứ chín, phẩm thứ chín : Quán Tượng.

Sớ câu: “Nếu thế thì phần còn lại có thể không như thế”:

Trên chính là nói tính chất viên dung. Từ đây trở xuống là thông tỏ chỗ vướng mắc. Tức có vấn nạn: “Nếu biểu đạt sự viên dung thì sao chẳng cho các tướng đều gồm đủ ba mươi hai?” Ý đáp lại có thể nhận biết. Nhưng văn cũng chia làm ba:

Một: Chính thức giải đáp.

Hai: Từ câu: “Nên Kinh Thiện Sinh viết” tiếp xuống: Là dẫn

chứng.

Ba: Từ câu: “ Đây là căn cứ nơi Tướng-Hảo cùng đối chiếu” tiếp xuống: cũng là thông tỏ chỗ vấn nạn.

Vấn nạn nêu: “Các Kinh Luận nói để thâu phục đối với con người nên nêu ba mươi hai Tướng. Để thâu phục hàng chư Thiên nên nói tám mươi vẻ đẹp (Hảo). Trong cõi người thì Luân Vương có ba mươi hai Tướng mà không có tám mươi vẻ đẹp, tức vẻ đẹp (Hảo) thì hơn”. Cho nên vì đấy mà cần thông tỏ. Tức ở đây căn cứ nơi Thể của tướng để đối chiếu với Thể của vẻ đẹp thì Tướng hơn so với vẻ đẹp. Còn Kinh kia thì căn cứ theo tính chất đầy đủ nơi con người, tức gồm đủ vẻ đẹp là hơn.

Như người đời cho người có khuôn mặt một thước (xưa) không bằng người có chiếc mũi ba tấc. Người có chiếc mũi ba tấc không bằng người có đôi mắt một tấc v.v... Tức tướng tướng cùng đối chiếu để biện giải cho sự hơn kém...

Sớ câu: “Một là nêu ra tên gọi. Tên gọi theo dụng mà lập”: Tức tên gọi Ánh sáng ấy soi chiếu tất cả các phương. Phần tiếp sau biện minh về Nghiệp dụng nói: “Mỗi mỗi đều gồm việc phóng ra Ánh sáng của ngọc báu Ma ni”, nên biết rõ là theo dụng để lập tên gọi của Ánh sáng. Các đoạn văn của phần sau lối diễn đạt thảy đều như vậy. Hoặc theo dụng mà lập, Hoặc theo đức của Thể có thể dùng ý để tìm cầu.

Sớ câu: “Kinh Quán Phật Tam muội nói như nắm tay hợp lại”: Tức Kinh ấy nơi quyển thứ tư, dẫn đoạn nầy để xác nhận “Như nắm tay” ở trên. Nói “Nắm tay” hãy còn ẩn giấu, “Nắm tay hợp lại” tức bao trùm cả nắm tay làm rõ nơi đỉnh đầu có tướng “Lồi lộ lên”

Tướng ấy có khả năng diệt trừ tất cả các tội lỗi, làm tăng trưởng hết thảy phước đức. Cho nên tính chất tôn quý thù thắng nơi đỉnh đầu của Phật chính là nêu rõ ở đây. Tức “Ô Sắt Ni Sa” (Nhục kế nơi đỉnh đầu của Phật) luôn niệm luôn quán, kéo dài thọ mạng của sự khéo an trụ, diệt trừ mọi khổ nơi địa ngục, chẳng thọ bảy lần rơi vào nước của loài súc sinh, lìa mọi quả báo ác của cõi người.

Sớ câu: “Nếu mở ra tức gồm đủ mười góc cạnh”:

Cũng là nơi Kinh Quán Phật Tam Muội, quyển thứ hai, nói rộng về việc quán tướng Bạch hào.

Kinh ấy, trước hết nói về Nhân của Tướng Bạch hào, viết: “Từ Tâm xả, không keo kiệt, không thấy tướng ở trước, chẳng nhớ nghĩ về của cải, tài sản, không bị bó buộc mà hành bố thí, trì giới, nhẫn nhục (Phần sau chỉ nêu dẫn ý) sáu độ, mười Lực, bốn Vô sở uý, phát sinh các công đức vi diệu...”. Phần tiếp theo nói: “Sau khi Như Lai diệt độ, có

các đệ tử, sáu thời trong ngày đêm, có thể ở trong một thời, ở trong một phần nhỏ, rất nhỏ, có thể trong giây lát niệm về tướng Bạch hào của Phật, khiến cho Tâm thông tỏ, không còn tướng lầm loạn, lui tiến phân minh,ý chăm chú không dứt. Người niệm về tướng Bạch hào, hoặc thấy tướng hảo, hoặc chẳng được thấy, những người như thế diệt trừ được chín mươi sáu ức na do tha tội lỗi của hằng hà sa vi trần số kiếp sinh tử. Phật nói với Phụ vương: Như Lai có vô lượng tướng hảo. Trong mỗi mỗi tướng có tám vạn bốn ngàn các tướng nhỏ. Tướng hảo như thế chẳng bằng một phần nhỏ công đức của tướng Bạch hào”.

Giải thích: Phải nên quan sát, huống chi là dựa nơi Kinh nầy mà quan sát như thế.

Sớ câu: “Người phước đức lưỡi dài liếm tới mũi”: Tức văn của Luận Trí Độ. Hoặc “Đến cõi Trời Phạm Thế” Tức nơi Kinh Pháp Hoa, phẩm Như Lai thần lực, Kinh viết: Bấy giờ, đức Như Lai hiện ra tướng lưỡi dài rộng, trên lên đến cõi trời Phạm Thế”. “Hoặc che phủ cả Tam Thiên” tức ở Kinh A di đà: “Hiện ra lưỡi dài rộng che phủ khắp Tam thiên đại thiên thế giới, nói lời thành thật...”

Sớ câu: “Không chờ quán phá trừ sự tích tụ”: Kinh Kim Cương viết: Này Tu Bồ đề ý của Tôn giả thế nào? Số vi trần hiên có nơi Tam thiên đại thiên thế giới là nhiều chăng? Tu Bồ đề thưa: Rất nhiều, thưa Thế Tôn! Tu Bồ đề! Các vi trần, Như Lai nói chẳng phải là vi trần, nên gọi là vi trần. Như Lai nói thế giới chẳng phải là thế giới, nên gọi là thế giới”.

Giải thích: Đoạn nầy, Luận gọi là đoạn thứ mười, quán phá trú xứ của hành tương ưng trong Sắc cùng thân chúng sinh kết hợp. Đại ý nói: “Thế giới của chúng sinh chỉ là sự thâu gồm vi trần mà thành. Hiện tại từ thô đến tế, cho tới cực vi đều không có Thể tánh thật, nên viết: Thế giới chẳng phải là thế giới”.

Nay nói: “Không chờ quán phá trừ” tức quán phá trừ chỉ là giả tưởng vì chưa thấu rõ. Nếu thấu tỏ các pháp vốn là Không thì chẳng chờ quán phá trừ. Viết: “Phá vỡ sự tích tụ” là nêu dẫn về nghĩa. Cho nên đại sư La Thập nói: “Nhằm phá vỡ cực vi”. Đại sư Giác Hiền viết: “Do một nên nhiều. Do nhiều nên một”. Vi trần tự nó là Vô tánh tức là Không. Phần còn lại như trước đã nêu.

Sớ câu: “Nên Phật nhập Niết-bàn, bốn răng không bị hủy hoại”: Tức nơi Kinh Hậu Phần, Phẩm “Thánh Khu Khuếch Nhuận”.

Sớ câu: “Trong bốn thì có ba là pháp nhũ”: Luận, quyển thứ ba mươi tám viết: Năm tưởng nơi việc nghe pháp:

Một: Như vật báu.

Hai: Như mắt.

Ba: Như Ánh sáng.

Bốn: Như công đức của Quả lớn.

Năm: Tưởng không tội lỗi.

Nay nói “Pháp đăng” (đèn pháp) là kết hợp hai nghĩa Ánh sáng và Mắt. “Quả lớn” tức hỗ trợ cho Pháp thân. “Không tội lỗi” là nêu rõ chung về sự lìa lỗi lầm.

Sớ Từ câu: “Trên đây lược nêu ra” tiếp xuống: Là tóm kết phần nhận định, phân biệt về chỗ giải thích. Gồm bốn chi tiết:

Một: Biện minh tổng quát về danh, số.

Nói: “Dịch giả đã sắp đặt”: Là do Tấn Kinh không có phần số.

Hai: Từ câu: “Đã chẳng nói tận cùng” tiếp xuống: Là nêu rõ chỗ lập Lý, nhằm hợp cho đủ số một trăm.

Nói: “Đã chẳng nêu tận cùng”: Tức vi trần trong mười Liên Hoa tạng là chẳng thể nói tận cùng.

Ba: Từ câu: “Huống chi trong đó, chỗ nêu bày” tiếp xuống: Là lần nữa dùng lý để xác nhận việc hợp thành nghĩa của một trăm.

Bốn: Từ câu: “Tấn Kinh có bỏ sót” tiếp xuống: Là nhằm ngăn chận sự biện hộ giúp. Tức e có sự biện hộ: “Như một trăm lẻ tám câu hỏi của Bồ-tát Đại Tuệ- nơi Kinh Lăng Già- đâu cần trọn số?” Phàm lập danh số phần nhiều đều có chỗ được biểu thị. Cho nên nay thông tỏ chỗ vấn nạn ấy: Đây là chín mươi bảy Tướng tức có đối tượng được biểu thị. Tấn Kinh có chín mươi bốn Tướng lại do chỗ biểu thị nào? Xưa, biểu thị là hợp. Nay, biểu thị là trái. Vì thế chẳng nên sinh tình để phối hợp. Nếu biểu thị cũng nên thành chín mươi tám Tướng.

———

Phẩm 35: NHƯ LAI TÙY HẢO QUANG MINH CÔNG ĐỨC

Sớ câu: “Hai là giải thích tên gọi” : Gồm hai phần:

Một: Biện giải về việc được mang tên.

Nói “Tùy theo Tướng lớn”: Tức là ý của Kinh Quán Phật, nơi phẩm trước đã dẫn.

Hai: Từ câu: Tùy hảo của Như Lai” tiếp xuống: Là giải thích về tên gọi.

Sớ câu: “Soi chiếu về bảy địa”: Tức:

Một là: Địa chủng tánh.

Hai là: Địa Thắng giải hành.

Ba là: Địa Tịnh Thắng Ý Lạc.

Tức là địa thứ nhất.

Bốn là: Địa Hành chánh Hạnh. (Từ địa thứ hai đến địa thứ bảy)

Năm là: Địa Quyết định. (Địa thứ tám)

Sáu là: Địa Quyết định Hành (địa thứ chín)

Bảy là: Địa đáo Cứu cánh (Từ địa thứ mười đến Như Lai địa)

Sớ câu: “Lần lượt mở ra như thế. Huống chi nơi các Tướng”: Trên có năm lớp. Nay vượt hơn khoảng giữa nên gọi là “Lần lượt mở ra”. Nhưng chỗ nêu lên để so sánh ấy cũng hợp với năm lớp.

Nghĩa là:

Thứ nhất: Dùng một Ánh sáng của Nhân so sánh với một Ánh sáng của Quả. Chỗ vượt hơn nên nêu ra.

Thứ hai: Một Ánh sáng của Quả đã như thế, so sánh với nhiều Ánh sáng của Quả.

Thứ ba: Vẻ đẹp dưới bàn chân với Ánh sáng như thế, so sánh với Ánh sáng nơi vẻ đẹp còn lại.

Thứ tư: Ánh sáng của vẻ đẹp như thế đối chiếu nơi một Tướng. Thứ năm: Một Tướng đã như thế, đối chiếu với nhiều Tướng.

Văn nơi phần Sớ giải chỉ có nêu câu đầu cùng câu sau. Phần còn lại có thể dựa theo đấy để đối chiếu.

Nên lại có thêm hai lớp. Tức:

Thứ sáu: Tướng ngoài đã như thế, so sánh với đức bên trong.

Thứ bảy: Một đức đã như thế, đối chiếu với nhiều đức.

Nên Luận Du Già quyển thứ bốn mươi chín đã nói rộng về nhân của việc nêu lên, so sánh, nói về nhân của Tướng hảo, xong, viết: “Lại, ở trong đó, nói tóm gọn về lượng phước tụ của tất cả chúng sinh... Lại nữa, Tướng tùy hảo ấy, nói tóm lược là do ba Nhân, gọi là Vô lượng:

Một là: Thời Vô lượng, tức tu tập ba A-tăng-kỳ.

Hai là: Ý lạc vô lượng, tức duyên nơi vô lượng chúng sinh để tạo mọi lợi ích, an lạc.

Ba là: Phẩm loại Vô lượng, tức tạo vô lượng nghiệp thiện khác nhau. Cho nên gọi là Vô lượng phước tụ có thể dấy khởi các tướng tùy hảo của Như Lai”.

Giải thích: Trong Kinh nêu tướng của đối tượng được cảm ứng. Luận thì dẫn nhân của chủ thể cảm ứng. Mà nhân quả cùng thành. Ở đây, văn đã minh chứng để nhận biết đức của Phật là khó nghĩ bàn...

Sớ câu: “Nghĩa là tuy tu theo Thừa giới mà hành mở rộng:”

Tức nơi địa thứ nhất nêu dẫn. Từ đây trở xuống có riêng một cách giải thích khác. Do ý hoàn toàn tỏ ngộ, vì từ xa xưa đã gần gũi các Thiện tri thức, gần gũi các Thiện tri thức của Kinh Pháp Hoa, Niết-bàn, tâm không phóng dật, hiển bày chỗ từng tu hành, dựa nơi các Kinh để tu tập. Về sau nghe Kinh nầy nói Nhân bao quát cả biển Quả, Quả thấu triệt ngọn nguồn Nhân, liền sinh tâm hủy báng vì thế bị đoạ nơi địa ngục. Do nhân tạo từ đời trước, được diệu lực từ uy thần lớn của Phật Tỳ-lô-giá-na làm hiện duyên. Nhân duyên cùng hỗ trợ nên tức thì vượt lên đến thứ mười. Căn cứ đây tức chẳng phải tu giới trì hoãn mà đọa địa ngục. Phẩm Thập địa có đoạn: “Tuy chứng đây thanh tịnh, trí tuệ rộng, săn cơ lanh lợi sáng suốt, sâu xa thường hay quyết định chọn lựa, tâm bất động như núi chúa, không thể nghiêng đổ, vượt qua biển lớn có hành mà chứa lâu, có hiểu mà chưa đắc, tùy thức mà hành, không theo trí mà lãnh hội, chúng đây sinh nghi hà đọa ác đạo. Ta thương xót chúng nên không nói, chúng đây sinh nghi bèn đọa địa ngục

Lại như nơi Phẩm kệ tán viết:

“Như Lai thân rộng lớn

Rốt ráo nơi Pháp giới

Chẳng lìa khỏi toà nầy

Mà hiện bày khắp chốn

Như được nghe pháp ấy

Cung kính tin, vui thích

Lìa hẳn ba nẻo ác

Hết thảy mọi khổ nạn”.

Giải thích: Quyết định biết rõ không là tu giới trì hoãn.

Thêm nữa, như nơi Phẩm Xuất Hiện nói:

“Như cỏ khô chất cao thành núi

Ném tí lửa vào ắt cháy hết

Cúng dường Như Lai công đức ít

Tất khiến diệt khổ đạt Niết-bàn”.

Sớ từ câu: “Nhưng thiện căn nghiệp ác” tiếp xuống: Là nhằm ngăn chận vấn nạn về chỗ giải thích văn. Tức có vấn nạn: Địa ngục và thân đã do nơi ác nghiệp, tức từ trong ác nghiệp mà đến, nghiệp trước báo thành Phật tức từ trong thiện căn mà đến, tại sao đều nói không phải mười phương đến?

Nay giải thích để thông tỏ: Chính là do từ nghiệp. Tức từ duyên Vô tánh đến nơi là không đến. Nếu không từ duyên tức có tánh cố định, chẳng được “Không đến” Trung Luận viết:

“Như pháp từ duyên sinh

Tức không có định tánh

Nếu không có định tánh

Làm sao có pháp nầy!”

Tức nghĩa nhân duyên nên Không.

Sớ câu: “Nên nhân duyên tức là Trí Tuệ”:

Tức nêu tóm lược, ngầm dẫn Kinh đại Bát Niết-bàn quyển thứ hai mươi mốt để chứng minh, phần Sớ giải ở trước đã dẫn. Kinh ấy nói: “Pháp của Trí Tuệ chẳng từ nhân duyên, vì sao lại hỏi về nhân duyên?” Nay dùng cách diễn đạt như trên.

Sớ câu: “Trước là chỉ giáo để nhận biết về sự thọ sinh, khiến bỏ kiến chấp sai lạc”:

Tức nơi Kinh đại Bát Niết-bàn quyển thứ hai mươi mốt nói: “Nếu thấy Như Lai thật sự sinh nơi Vương cung, lấy vợ, sinh con v.v... rồi nơi rừng Sa La diệt độ là sự thấy lệch lạc của hàng nhị thừa”.

Sớ câu: “Cho nên biết, Phật hóa hiện chỗ sinh chẳng phải chết đi rồi sinh ra”: Tức nơi Kinh Tịnh Danh, Phẩm Quán chúng sinh. “Tôn giả Xá lợi phất hỏi Thiên nữ: Thiên nữ chết ở đây thì sẽ sinh ở đâu? Thiên nữ thưa: Phật hóa hiện chỗ sinh thì con cũng sinh như thế. Tôn giả Xá lợi phất nói: Phật hóa hiện chỗ sinh chẳng phải là chết đi, sinh ra. Thiên nữ thưa: Chúng sinh cũng vậy, chẳng phải chết đi sinh ra”.

Sớ câu: “Trước nêu rõ Pháp thân không sinh, hiện hữu khắp mà chẳng thể thấy”: “Phả” là chẳng thể. Phẩm Xuất Hiện viết:

“Ví như Pháp giới hiện khắp thảy

Chẳng thể thấy cho là tất cả

Cảnh giới chư Phật cũng như vậy

Hiện hữu khắp mà chẳng phải khắp”.

Sớ câu: “Chẳng phải cho là được chọn nơi chốn sinh”:

Kinh Bản Hạnh nói: “Như Lai sắp sửa hạ sanh, đã dùng thiên nhãn thanh tịnh quan sát cõi Diêm phù đề có nơi chốn nào thích hợp với việc hạ sinh của mình”. Cho đến đoạn nói: “Chỉ có Vương gia của Vua Tịnh Phạm là thích hợp, các gia tộc khác thì không thể”. Tức giống như có sự lựa chọn nơi chốn sinh. Nhưng là Trí không phân biệt thật ra không có lựa chọn. Là Bi của Trí ứng hợp với vật, tức chọn lựa mà “Không có chỗ nào chọn lựa”.

Sớ câu: “Sau là như pháp để chính thức giáo hóa”: Trên đây là nêu lên chương.

Từ câu: “Phàm muốn hối lỗi” tiếp xuống: Là giải thích rộng về Tướng. Gồm hai:

Một: Nêu rõ bệnh của đối tượng được trị.

Hai: Hiển bày thuốc của chủ thể đối trị.

Đây tức là ý nơi sách Chỉ Quán của Tông Thiên Thai.

Nay nới về phần một, văn nơi bản Sớ giải chỉ lược nêu về tên gọi. Văn đầy đủ là:

Thứ nhất: Tự từ vô thỉ, do phần phiền não lôi cuốn nên tâm thức tối tăm mê muội vọng chấp ta người. Vì vọng chấp ta, người nên dấy khởi Thân kiến. Do Thân kiến nên có vọng tưởng điên đảo. Vì điên đảo mà khởi tham sân si. Do si mê tạo khắp các nghiệp, lưu chuyển trong sinh tử.

Thứ hai: Bên trong đã gồm đủ phiền não. Bên ngoài gặp bạn ác. Pháp tà lay động khiến cho Tâm ta càng thêm lầm lạc bội phần.

Thứ ba: Trong ngoài, duyên ác đã đủ, nên có thể trong thì diệt tâm thiện, ngoài thì diệt sự thiện. Lại, đối với điều thiện nơi người khác thì hoàn toàn chẳng tùy hỉ.

Thứ tư: Ba nghiệp được buông thả thì không điều ác nào mà chẳng làm.

Ba thứ năm, sáu, bảy hoàn toàn giống với phần Sớ giải đã nêu. Chỉ nói thứ tám, nói “Lỗ Hỗ”, cũng gọi là “Bạt Hỗ” tức đều chỉ cho dạng mạo chẳng tôn kính (bướng bỉnh, ương ngạnh).

Đoạn sau tóm kết viết:

“Đó là mười thứ thuận theo dòng chảy của sinh tử, mê mờ, điên đảo tạo tác, như trùng bọ trong hầm xí thích ở hầm xí, chẳng nhận thức, biết rõ, tích tập nhiều kiếp chẳng thể đếm kể. Các tội bốn trọng, ngũ nghịch cực điểm đến hạng Xiển đề, cứ thế trong dòng sinh tử cuộn chảy, không có bờ bến.

Sớ từ câu: “Tiếp theo, dấy khởi mười thứ tâm” tiếp xuống:

Là phần thứ hai, hiển bày về thuốc của Chủ thể đối trị.

Sách Chỉ Quán viết: “Nay muốn sám hối cần phải đi ngược lại dòng chảy tội lỗi ấy, dùng mười thứ Tâm để diệt trừ trở lại các pháp ác”.

1) Tin tưởng đúng đắn vào thuyết nhân Quả, quyết định hiểu rõ nghiệp chủng tuy lâu đời nhưng không hoại mất, nên quyết không tự mình tạo, dạy người khác tạo tội để thọ quả Nhận biết chính xác về thiện ác, không sinh nghi hoặc. Đó là phát tâm tin tưởng sâu xa, phá trừ tội nhất xiển đề thứ nhất.

2) Tự hổ thẹn trách mình, hèn hạ. Người tội nặng nhất là không biết xấu hổ thẹn thùng. Tập theo lối sống của hạng súc sinh ruồng bỏ pháp trang nghiêm tốt nhất là sự trong sạch. Than ôi! Không có kiềm chế mà gây nên trọng tội, Trời thấy ta che dấu tội, thế nên xấu hổ với trời. Người thấy ta gây tội rõ ràng, nên thẹn với người. Dùng tâm này để phá trừ tâm không biết xấu hổ, thẹn thùng.

3) Phát khởi tâm sợ hãi nẻo ác, nghĩ đời người là Vô thượng, một hơi thở đi không trở lại, biền biệt đi rồi, đường đi xa tít mịt mù chẳng chút hành trang, biển khổ mênh mông sâu thẳm, chẳng có thuyền bè nương cậy. Đạo Thánh hiền thì mắng bỏ, không hề nhờ dựa, tuổi tác còn ít, gió đạo chẳng nhiều, nhưng há có thể điềm nhiên ngồi chờ cảnh đau đớn ê chề! Ví như con dả can mất tai, đuôi, răng, vờ ngủ yên mong cứu thoát, chợt nghe bị chặt đứt đầu tâm hoảng sợ vô cùng. Gặp cảnh sinh lão bệnh ở đời còn chẳng cho là gấp việc chết chẳng nhiều mong đợi há chẳng sợ ư! Khi dấy khởi tâm sợ này, thì như người dậm phải nước sôi, lửa nóng, sáu trần năm dục chẳng rãng để tham nhiễm. Như em vua A dục ngồi ở ngự sàng, mong làm Đại Đế vương, bỗng nghe kẻ Chiên-đà-la sáng sáng khua chiên, một ngày đã qua, sáu ngày sẽ chết. Tuy lúc ấy có đủ năm dục thọ hưởng mà tâm chẳng chút nghĩ đến hưởng thụ đắm yêu. Vì sợ hãi khổ dẫn đến việc sám hối chẳng tiếc thân mạng. Như con dã can kia, biết chắc rằng chết, tuyệt không nghĩ nhớ mông lung. Vì thế dùng tâm sợ này phá trừ tâm chẳng sợ đường ác.

4) Nên phát khởi, bày tỏ ra những lỗi lầm của mình mà không chê dấu. Giặc cướp, thuốc độc, cỏ dữ gấp mau trừ bỏ phải bày gốc ra, khô cành, nguồn cạn, dòng hết, nếu che dấu tội thì người chẳng thể hoàn lương. Ngài Ca diếp đầu đà thường khiến phát lồ tội lỗi trong đại chúng, Kinh Phương đẳng thì hướng đến một người, còn nhiều pháp thực hành khác nữa. Cốt chỉ tâm thành thật hướng trước tượng Phật, tự mình mong cầu sửa đổi. Như có ưng nhọt mà che dấu, kiêng kỵ chẳng chữa thì chỉ

còn chờ chết! Do đó, dùng tâm này sám hối, đề trừ tâm che dấu tội lỗi.

5) Tâm đoạn sự nối tiếp. Như sám hối rồi sau lại làm tội lỗi. Đó gọi là nối tiếp. Ví như vương pháp, phạm lần đầu thì nhẹ, lần sau phải nặng. Cũng vậy người mới vào đạo tràng có tội thì dễ diệt, lại tái phạm thì khó trừ. Như đã có thể nhổ, mửa ra còn nuốt lại? Dùng tâm này đoạn trừ tâm luôn nghĩ đến việc ác.

6) Phát tâm Bồ đề: Xưa kia là tự mình an, người ta nguy, khắp phiền não tất cả cảnh. Nay mở rộng tâm đồng cứu giúp, khắp đến cõi hư không lợi ích tất cả ngoài mình. Dùng tâm này phá trừ, thay đổi tâm khởi ác đối với khắp mọi nơi.

7) Dùng tâm tu làm công bù đắp cho lỗi. Nghĩa là xưa kia dùng ba nghiệp tạo tội, bất kể ngày đêm, nay dùng ba nghiệp tu thiện, siêng gắng chẳng ngừng. Không có thể dời núi, sao lấp được biển, là ý nghĩa đó vậy. Dùng tâm này phá trừ, thay đổi tâm buông thả hành trong ba nghiệp.

8) Tâm gìn giữ bảo vệ chánh pháp: Xưa kia tự mình hủy mất thiện hủy luôn cả thiện của mọi người, chẳng biết tùy hỷ cho mình cho người. Nay phát tâm gìn giữ bảo vệ các Thiệm phương tiện làm cho thêm rộng chẳng để đoạn tuyệt. Kinh Thắng Man viết: “Tâm gìn giữ bảo vệ Chánh pháp, thâu nhiếp nhận lãnh chánh pháp là tâm bậc nhất. Dùng tâm này phá trừ tâm không tùy hỷ. Nay Sớ giải chỉ nói: Tùy hỷ việc thiện của người khác tức chọn lấy ý đổi với văn trên.

9) Tâm nghĩ đến Phật ở mười phương. Xưa gần gũi bạn ác xấu, tin nhận lời họ. Nay nghĩ đến Phật ở mười phương, nghĩ đến đức Từ, Bi, Hỷ, xả… nghĩ đến trí vô phân biệt… Không nhờ cậy đến bạn, mà tưởng đến bậc Đại Đạo sư. Dùng tâm này để phá tâm thuận theo bạn xấu.

10) Tâm quán tánh của tội là không. hiểu thấu rõ tâm tham dục, sân, si, đều là cửa đi vào sự vẳng lặng. Vì sao? Vì chúng khởi lên ở chỗ nào? Chúng dừng lại thì biết trụ ở vọng niệm, vọng niệm trụ ở điên đảo, điên đảo trụ ở thân kiến, thân kiến trụ ở ngã kiến. Ngã kiến thì không có chỗ trụ, mười phương tìm cầu ngã thật sự chẳng có được. Tâm của ngã tự là không thì tội phước không có chủ, hiểu rõ sâu về tướng tội phước, chiếu khắp mười phương, khiến cho không tuệ tương ưng với tâm. Như khi mặt trời hiện, sương sớm đều tan. Tất cả các tâm đều là cửa ngỏ tịch diệt; vui tịch tĩnh. Dùng tâm này phá trừ tâm vô minh hắc ám.

Phần tóm kết viết: “Đó là mười thứ sám hối, thuận hợp nẻo Niết- bàn, nghịch lại dòng chảy sinh tử. Có thể diệt trừ tội lỗi bốn trọng, năm

nghịch. Nếu chẳng thấu rõ về mười Tâm ấy thì hoàn toàn chẳng biết được phải trái còn nói làm gì đến sám hối? Giả như có vào đạo tràng chỉ uổng công chịu khó tu hành, rốt cuộc không được lợi ích gì. Kinh Niết- bàn nói: Nếu cho gắng tu khổ hạnh là nhân duyên gần của đại Niết-bàn thì không hề có điều ấy”. Tức là ý nầy. Đó gọi là việc diệt trừ trọng tội trong pháp Sám hối về sự.

Sớ câu: “Vừa theo thứ lớp của việc dấy khởi Tâm”:

Từ nhỏ nhiệm đến hiện rõ, nên sự phá trừ, thay đổi tức từ thô tới tế. Nghĩa là, trước dấy khởi tâm tin tưởng, tiếp sau sinh tâm hổ thẹn. Như chiếc áo bị cáu bẩn nhận lấy cáu bẩn thì trước là chưa rõ (ẩn giấu) sau thì hiện rõ. Nếu khi giặt giũ thì trước là tẩy trừ chỗ cáu bẩn thô, sau mới tẩy trừ chỗ cáu bẩn tế.

Nói: “Trong đó do nói hơn kém”: Tức tâm Bồ đề là tối thắng v.v...

Sớ câu: “Một là phát tâm Bồ đề, là chỗ dựa của sự sám hối”:

Dựa nơi Tâm Bồ đề để sám hối mới là sự sám hối chân thực. Sám hối mà chẳng phát tâm thì chẳng phải là chân thiện. Cho nên nơi quyển thứ năm mươi tám (Kinh Hoa Nghiêm) nói: “Quên mất tâm Bồ đề, tu tập các thiện căn, đó là nghiệp của ma”.

Từ câu: “Là do gốc của Hành” tiếp xuống: Là phần thông tỏ chỗ vướng mắc về “Không thứ lớp”. Nghĩa như ở trước đã nêu.

Sớ câu: “Phần còn lại như chỗ nêu bày riêng”: Đây có hai sự việc:

Một: Nêu rõ về Thể của hai chướng, phần Sớ giải tiếp sau lại biện minh.

Hai: Biện minh về chỗ nêu bày riêng là thấy rõ chướng, như vừa dẫn sách Chỉ Quán để nói.

Sớ câu: “Mỗi mỗi trước Phật và trước chúng sinh”: Phật là chủ của việc Sám hối, dựa nơi Phật là chủ thể dứt trừ. Chúng sinh là cảnh của đối tượng được đối trị, trước đã từng não hại.

Sớ câu: “Đã ở nơi người, trời, phàm, Thánh”:

Tức trong mỗi mỗi chúng đều có “Trời”, trước mỗi mỗi Phật có Thánh. Thánh, Trời thấy mình che giấu tội lỗi. Người thấy mình bày rõ tội lỗi, nên là hổ thẹn.

Nơi một đoạn nầy phần Sớ giải dùng một đoạn Kinh, nhưng có hai ý:

Một: Dùng sự đối trị khắp để đảo ngược lại chỗ không biết Hổ thẹn.

Hai: Từ câu: “Do ý vận hành khắp” tiếp xuống: cũng là dùng sự đối trị khắp để đảo ngược lại phần thứ tư: Ba nghiệp buông thả.

Sớ câu: “Gồm luôn việc hiển bày vọng chấp về Ta, Người”: Do quán tánh của tội là Không chính là phá trừ vọng chấp.

Nói: Gồm luôn việc hiển bày”: Do ở đây có hai ý:

Thứ nhất: Gồm luôn việc hiển bày về đối tượng được đối trị, nên ba sự sau đều là đối tượng được đối trị. Tiếp theo thì mỗi mỗi sự đều có Chủ thể đối trị. Tức là với “Thắng nghĩa không” đã phá trừ vọng chấp về Ta, người; Làm rõ chẳng phải là đoạn, thường, phá trừ sự phủ nhận cho là không có nhân quả, đối nơi Phật ở mười phương là để đảo ngược lại sự “Bên ngoài gặp duyên xấu ác.”.

Thứ hai: Quán Không chính là phá trừ chỗ chấp về Ta, người thgeo chiều ngang. (Không gian).

Nay thêm hai phần sau gọi là “Gồm luôn”. Chỉ một “Tánh Không” đã phá trừ ba lỗi lầm.

Sớ từ cầu: “Nay nói về phần một, Nghiệp là nhân của Báo, là đứng đầu của ba chướng” tiếp xuống: Là nêu ra sự sám hối riêng về Nghiệp cùng lý do phải sám hối trước. Ở nơi văn có thể nhận biết.

Từ câu: “Chẳng phải là trước có Thể tánh” tiếp xuống: Là giải thích Kinh. Gồm hai chi tiết:

Một: Giải thích: “Chẳng phải từ phương Đông đến”: Là do không có Thể tánh, tức là nghĩa Không.

Hai: Giải thích: “Từ điên đảo sinh”:

Nói: “Giải thích nguyên do của Không”: Từ nhân duyên sinh tức là nguyên do của Không.

Do từ điên đảo sinh, nên xác nhận nghĩa Không là không có Thể tánh.

Từ câu: “Do biển nghiệp chướng” tiếp xuống: Là văn của Kinh Phổ Hiền Quán. Dẫn văn nầy để xác nhận hai nghĩa nêu trên. Tức tất cả biển nghiệp chướng đều từ Vọng tưởng sinh. Như muốn Sám hối thì phải ngồi ngay thẳng quán niệm về Thật tướng.

Nói: “Khiến cho Không tuệ ấy cùng với Tâm tương ưng”:

Tức cũng văn của Kinh Phổ Hiền Quán. Dùng đoạn Kinh ấy để giải thích phần Kinh hiện tại, quyết định thấy rõ, không nghi hoặc.

“Không tuệ tương ưng” thì Tuệ ấy là sự quyết đoán. “Có thể nhận biết như thế” là trở lại giải thích chữ Bồ-tát. Do Khiến Thiên tử sám hối nên gọi là Bồ-tát. “Như thị”, là do thấy rõ lý của hai Không, tức là Bồ-tát.

Sớ câu: “Do dụ, Tục có Chân không”: Tức là ý của Trung Luận duyên sinh là “Huyễn có” là Tục. Lý không của Vô tánh là Chân.

Sớ câu: “Có hai văn về Không thì ba chướng đều lược bớt”: Tức trong phần nói Có, thì lược không nói về “Báo chướng”. Nơi văn nói về không thì lược không nêu về Phiền não chướng”. Từ câu “Đã là Vô ngã” tiếp xuống là lãnh hội mười tâm nêu trước.

Từ câu: “Như cho là Không, chư Phật chẳng hóa”: Trung Luận viết:

“Chư Phật nói pháp Không

Là lìa nơi chấp Có

Nếu lại chấp có Không

Chỗ chư Phật chẳng hóa”.

Sớ từ câu: “Nên nay hiển bày chẳng phải là không của đoạn” tiếp xuống: Là lãnh hội mười Tâm ở trên. Là do duyên nên thành không của Vô tánh, do đó chẳng phải là không của đoạn. Kinh nói: “Nhưng thọ nhận báo kia”: Tức cũng giống với Kinh Tịnh Danh nói: “Không ngã, không tạo tác, không thọ nhận. Nghiệp của thiện ác cũng chẳng mất”. Sớ câu: “Quyết định có tức thường, Quyết định không tức đoạn”:

Cũng là kệ của Trung Luận. Kệ viết:

“Định Có tức chấp thường

Định ba Không tức chấp đoạn

Vì thế người có trí

Chẳng nên chấp có, Không”.

Nói: “Đều có và cũng” là hai: Đều có cả Có và Không thì hai kiến chấp cùng trái nhau. Cũng chẳng lìa nhau, tức là nói cũng đoạn, cũng thường.

Cùng phá trừ hai kiến chấp, nên Kinh viết: “Chư Phật chẳng nói có pháp đoạn, thường”.

Sớ từ câu: “Nên tuy Không mà chẳng là đoạn” tiếp xuống: Cũng là kệ của Trung Luận. Kệ nêu:

“Tuy không, cũng chẳng đoạn

Tuy có mà chẳng thường

Tội phước cũng không mất

Đó là lời Phật nói”.

Sớ câu: “Khiến cho nghĩ chân thật về phương chư Phật ở mười phương”:

Tức nếu không rõ chính là “Tâm mà chấp thấy từ ngoài đưa đến, giữ lấy những gì thuộc về sắc thì đâu biết “Tức Tâm tức Phật”. Như biết

Tâm ,Phật, Chúng sinh, ba thứ không sai biệt là sự niệm Phật chân thật. Thiện tri thức nói: “Niệm Phật tức là niệm Tâm. Niệm Tâm tức là niệm Phật. Phật không hình tướng. Tâm không sinh diệt. Tâm, cảnh hợp làm một nên gọi là niệm chân thật”.

Sớ câu: “Lại, nghiệp cũng như Huyễn”:

Tức nghĩa của hai lớp Huyễn như trước đã dẫn.

Từ câu: “Lại nữa, Huyễn chẳng phải là Có, Không” tiếp xuống: Trên là biện minh về Tánh Không. Từ đây trở xuống là nói về Trung đạo.

Sớ câu: “Do diệu lực của Tam muội nên âm thanh được nghe khắp”: Là giải thích chỗ vướng mắc. Vướng mắc cho rằng: “Cõi nầy là Trời đâu Suất, Trống trời nói pháp. Vì sao nói lợi ích đến trăm ngàn ức còn ư?” Ý đáp lại có thể nhận biết.

Sớ câu: “Nay nói về phần một đều có chữ “Cố” v.v...”: Văn nơi phần Sớ giải gồm năm:

Một: Nhắc lại nghĩa của Kinh.

Nói: “Giống như nhắc lại phần trước làm nhân”: Tức giống việc do nghe, hồi hướng, đạt được thập Địa cùng Tam muội. Ba thứ ấy là nhân, thấy Phật là lợi ích.

Hai: Từ câu: “Nhưng trước đây chưa có” tiếp xuống: Là nêu ra lý do chẳng hợp với việc thêm chữ “Cố”.

Ba: Từ câu: “Là do Tấn Kinh” tiếp xuống: Là dẫn Kinh xưa để làm chứng.

Bốn: Từ câu: “Cho nên cho là nghe, nói” tiếp xuống: Là lãnh hội đúng đắn về văn của Kinh.

Năm: Từ câu: “Câu trên nói về đắc vị” tiếp xuống: Là giải thích văn. Vị tức là thập Địa.

Nói “Câu dưới là nói về thành hành”: Tức là các lực nơi phần Tam muội trang nghiêm.

Từ câu: “Đạt được mười lực” tiếp xuống: Là giải thích nghĩa của lực. Tức mười lực là đức của quả vị Phật. Nay nói “Đạt được” tức đạt được phần ấy.

Sớ câu: “Hoặc mê nói thành đế”: Tức là nghĩa của mười đế trong địa thứ năm. Nói “Mười đế” tức mười thứ quan sát về bốn Thánh đế, gồm:

1) Nhận biết đúng về Tục đế

2) Nhận biết đúng về Đệ-nhất-nghĩa-đế.

3) Khéo nhận biết về Tướng đế.

4) Khéo nhận biết về Sai biệt đế.

5) Khéo nhận biết về Thành lập đế.

6) Nhận biết đúng về Sự đế.

7) Nhận biết đúng về Sinh đế.

8) Nhận biết đúng về Vô sinh đế.

9) Khéo nhận biết về Nhập đạo đế.

10) Khéo nhận biết về thứ lớp thành tựu của tất cả Bồ-tát địa, cho đến khéo nhận biết về đế của sự thành tựu Trí Như Lai.

Nay nói “Thành tựu” tức là phần thứ năm: “Thành lập tên gọi của đế” trong chỗ Luận giải thích Kinh. Do Quán thứ năm kia đối với sự tập thành duyên khởi của bốn đế, nên nêu riêng tùy theo ngôn từ mà hiển bày chỉ rõ. Trong Luận gọi là “Nói thành”.

Sớ câu: “Nhưng cả hai đều có lý”: Tức phần Sớ giải kết hợp để thông tỏ cùng với văn nói về chỗ chưa thấy, nên chưa thể lấy, bỏ. Chỉ dùng lý để thông tỏ. Nhưng chỗ giải thích ở trước giống như dụ cho phiền não, còn chỗ giải thích sau thì giống như căn cứ nơi nghiệp. Lại do mê nơi mười đế nên nghĩa “Hoặc” có nhiều.

Sớ câu: “Lại có cách giải thích khác như nơi Kinh Hiền Kiếp”: Là kết hợp để thông tỏ về cách giải thích khác. Tức nơi chín địa đã dẫn.

Sớ câu: “Nay nói về phần một, dựa theo Tấn Kinh nói: gieo trồng một hằng hà sa” tiếp xuống: Văn gồm hai:

Một: Giải thích chung về “Kim Võng thanh tịnh”.

Hai: Giải thích riêng về câu: “Một hằng hà sa”.

Trong phần một có ba chi tiết:

Thứ nhất: Dẫn Tấn Kinh, bản tiếng Phạm để xác nhận về nghĩa “Bảo Võng”.

Thứ hai: Nêu dẫn lần nữa về Kinh hiện tại.

Thứ ba: Dẫn Kinh Anh Lạc để xác nhận cho hai Kinh trên. Nay nói về phần một:

Nói: “Nhiều loại Luân vương”: Tức Bảo Võng là một. Chữ vân vân là chỉ cho Kim Võng, Lưu Ly. Nhiều nên có một hằng hà sa.

Nói: “Chẳng phải là chỗ nhiều thiện của một Luân vương”: Tức dùng chỗ Kinh cũ để phê phán chỗ Kinh hiện tại, nói: “Gieo trồng một Hằng hà sa thiện căn của Chuyển Luân vương Kim Võng thanh tịnh”. Tức một Luân vương có nhiều thiện.

Nói “Bản tiếng phạm cũng thế”: Tức dùng bẳn tiếng phạm để xác nhận cho Tấn Kinh.

Sớ câu: “Mà nói Kim Võng thanh tịnh”: Là chi tiết thứ hai, nêu

dẫn lần nữa về Kinh hiện tại.

Sớ từ câu: “Dựa theo Kinh Anh Lạc, quyển thượng” tiếp xuống: Là chi tiết thứ ba, dẫn Kinh Anh Lạc để xác nhận cho hai Kinh trên. Gồm ba:

Một: Nêu dẫn Kinh.

Hai: Xác nhận cho Tấn Kinh.

Ba: Xác nhận cho Kinh hiện tại.

Một: Nói: “Đến địa thứ bảy có mười ba Bảo tướng luân”: Do địa thứ nhất có bảy Bảo (Báu), địa thứ hai có tám, địa thứ ba có chín, địa thứ tư có mười, địa thứ năm có mười một, địa thứ sáu có mười hai Báu, địa thứ bảy có mười ba Báu. Địa thứ tám trở lên thì số lượng Báu không tăng, nên chỉ nói: “Phần lớn ứng hợp Bảo tướng luân”.

Sớ từ câu: “Nếu thuận nơi Tấn Kinh” tiếp xuống: Là phần hai, Xác nhận cho Tấn Kinh. Nghĩa Là, nay đạt được địa thứ mười là thành tựu thiện căn của chín địa trở lên, nên: “Bạch tịnh” đồng với “Bạch Vân Bảo”.

Từ câu: “Tức trước là Hương Tràng Vân” tiếp xuống: Là dẫn hàng Kinh trước để chứng minh xác nhận cho Tấn Kinh. Tấn Kinh có chữ Bạch, trước có chữ Vân. Hai Kinh hợp thành nghĩa “Bạch Vân Bảo” của Kinh Anh Lạc.

Sớ từ câu: “Nếu thế thì chỉ là đối tượng được so sánh, tức Kim Võng chẳng mất” tiếp xuống: Là phần ba, kết hợp để lãnh hội Kinh hiện tại. Lại gồm hai chi tiết:

Một: Thuận theo Tấn Kinh để gồm thâu Kinh hiện tại.

Tức Tấn Kinh cho đạt được địa thứ mười thì có chín địa trở xuống với chỗ thiện của các Luân Vương Bạch Tịnh Bảo. Kinh ấy viết: “Bạch Tịnh Bảo Võng v.v...”. Vân vân tức so sánh nơi Kim, Ngân Luân. Nếu chủ thể so sánh ấy là Kim Võng tức địa thứ mười chẳng phải là Kim. Như cho đối tượng được so sánh là Kim thì Kim v.v... đâu có mất. Tức Tấn Kinh cho từ chín địa hướng xuống, Kinh hiện tại chính trong thập Hồi Hướng hướng lên.

Nói: “Không mất”: Tức cũng là có nhiều thứ thiện căn của Luân Vương. Nghĩa là đạt được một hằng hà sa thiện căn của Luân Vương Kim Võng v.v... nên nói là không mất.

Sớ từ câu: “Nếu cho địa thứ mười là Kim Võng thanh tịnh chính là địa thứ mười hiện có” tiếp xuống: Là chi tiết thứ hai, thuận thẳng nơi nghĩa một Chuyển Luân Vương Kim Võng có nhiều thiện căn. Dùng ba nghĩa để chứng minh, xác nhận:

Thứ nhất: Dùng nghĩa ngọc Vô uý là thanh tịnh.

Thứ hai: Dùng nghĩa người giáo hóa, thâu tóm theo mức độ, hạn lượng đồng với địa thứ mười. Tức nơi hàng tiếp theo của Kinh viết: “Trụ nơi bậc Chuyển Luân Vương ấy, ở trong số thế giới nhiều như số vi trần nơi trăm ngàn ức na do tha cõi Phật, để giáo hóa chúng sinh, chính là đồng với mức độ giáo hóa, giới hạn thâu tóm quá trong địa thứ mười”.

Thứ ba: Từ câu: “Cho nên phần sau, vị Vương ấy” tiếp xuống: Là dùng văn nó về ích lợi chuyển biến để chứng minh, xác nhận. Ích lợi chuyển biến của vị Vương ấy hầu như đều đạt được nơi địa thứ mười, nên biết vị Vương ấy tức chỉ địa thứ mười. Do vậy, Kinh viết: “Bồ-tát an trụ nơi bậc Kim Võng Chuyển Luân Vương cũng lại như thế”. Tức Kim Võng chẳng phải là đối tượng được so sánh, mà chính là địa thứ mười . Song chữ “Kim” kia, nơi Kinh Anh Lạc tuy không có, mà các Kinh còn lại cũng có, nên Kinh Kim Cương Đỉnh đã nói rộng về Kim Luân nơi đỉnh đầu của Phật.

Sớ từ câu: “Nói một hằng hà sa” tiếp xuống: Là phần hai, giải thích riêng về câu “Một hằng hà sa thiện căn”. (Phần một là giải thích chung về “Kim Võng thanh tịnh”).

Tuy Kim luân là đối tượng được so sánh, nhưng có thể gồm đủ các nghĩa, tức chẳng đồng. Còn “Một hằng hà sa thiện căn” thì hai Kinh phải là một”.

Nói “Chín địa trở lui”: Chính là thuận nơi Tấn Kinh, từ Bạch tịnh nơi địa thứ chín hướng xuống.

Sớ câu: “Kinh hiện tại, tóm lược ở sau, trong phần hợp với dụ”: Là nêu ra việc Kinh hiện tại thiếu phần nói về lý của Ánh sáng. Tức là phần Sơ thiền đạt được về sau, trong chỗ hợp với dụ. Kinh viết: “Bồ-tát Ma ha tát trụ nơi bậc Kim Võng thanh tịnh Chuyển Luân Vương, phóng ra Ánh sáng thanh tịnh của Ma ni kế”.

Sớ từ câu: “Nếu nói trực tiếp là được gặp Ánh sáng ấy” tiếp xuống: Là dùng lý để thành lập.

Sớ câu: “Cũng là nhắc lại trong chỗ hợp ở trước”: Tức là văn nói về chỗ kết hợp trong dụ “Thế giới nơi tấm gương”, ở trước đã nêu rõ. Văn viết: “Bồ-tát an trụ nơi bậc Kim Võng thanh tịnh Chuyển Luân Vương, cũng lại như thế. Như vừa được ánh sáng kia, ắt đạt được quả vị địa thứ mười của Bồ-tát”.

Từ câu: “Do đức dựa vào địa mà thành” tiếp xuống: Là nêu ra lý do của việc nhắc lại lần nữa.

Từ câu: “Chẳng thế thì thành ra” tiếp xuống: Là nêu ngược lại để

xác lập.

Sớ câu: “Phần cuối của phần nầy, sự nối tiếp của Kinh chưa hết”: Do sự thuyết giảng lần lượt mở rộng nói về lợi ích xong thì phải nêu tóm kết để quy về Ánh sáng gốc cùng diệu lực của Tùy Hảo, và hiện điềm lành xác nhận lợi ích v.v... Nay đều không có những thứ ấy nên nêu rõ là chưa hết.

———

Phẩm 36: PHỔ HIỀN HẠNH

Sớ câu: “Chung, tức hai phẩm nêu rõ về nhân quả xuất hiện”: Văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Chính thức biện minh.

Hai: Từ câu: “Nếu thế thì do đâu” tiếp xuống: Là giải thích chỗ vướng mắc. Gồm hai:

Thứ nhất: Nêu ra chỗ vướng mắc, có ba.

Thứ hai: Từ câu: “Tức do nghĩa nầy hiển bày là kết hợp với trước” tiếp xuống: Là giải thích để thông tỏ. Phần nầy có hai chi tiết:

Một là: Nêu ra lý do đáp lại.

Hai là: Đáp lại về chỗ nối tiếp của Kinh chưa hết.

Nơi phần “Một là” cũng có hai:

Một: Hai câu trên đây là giải đáp chung.

Hai: Từ câu: “Như lại hỏi riêng về” tiếp xuống: Là đáp riêng về ba câu hỏi.

Thứ nhất: Là đáp lại vấn nạn về chỗ chẳng hỏi.

Thứ hai: Là đáp lại vấn nạn về chỗ “Muốn kết hợp với phần trước, nên không dùng điềm lành để ngăn cách”, chung cho chỗ kết cuộc của quả sai biệt thứ hai ở trước, mà không có điềm lành.

Thứ ba: Từ câu: “Pháp của Phổ Hiền là hi hữu, đặc biệt” tiếp xuống: Là thông tỏ vấn nạn thứ ba về chỗ nói nhân bình đẳng xong thì liền có hiện điềm lành.

Sớ từ câu: “Lại nữa, trước nên có” tiếp xuống: Là chi tiết thứ hai, đáp lại về chỗ “Nối tiếp của Kinh chưa hết”.

Do quyển thứ bốn mươi tám của Kinh chung cuộc không có phần kết thúc, nên phần sau lại kết hợp có Kinh nêu tiếp. Nhưng ở đây chỉ nhằm thông tỏ về vấn nạn thứ hai: Trước không có hiện điềm lành.

Sớ câu: “Riêng, tức phẩm nầy v.v...”: Văn nơi bản Sớ giải gồm hai:

Một: Căn cứ trực tiếp nơi nhân quả bình đẳng để biện minh.

Hai: Từ câu: “Cũng nhằm đáp xa về” tiếp xuống: Là đối chiếu với câu hỏi ở trước để nêu bày. Phần nầy lại gồm hai chi tiết:

Thứ nhất: Chính thức đối chiếu với câu hỏi ở trước.

Thứ hai: Từ câu: Trước tuy đã giải đáp” tiếp xuống: Là giải thích chỗ vướng mắc. Văn gồm ba:

Một là: Chính thức đáp lại vấn nạn lần nữa.

Tức trước nếu chưa đáp thì cần phải giải đáp. Nhưng nơi Phẩm

“Bất Tư Nghì” đã đáp, thì sao cần đáp lại lần nữa? Nên vì đấy mà cần thông tỏ.

Hai là: Từ câu: “Cũng như” tiếp xuống: Là nêu lên sự so sánh.

Ba là: Từ câu: “Mà diệu của trong diệu” tiếp xuống: Là thông tỏ lần nữa về vấn nạn ngầm.

Tức có vấn nạn: “Nếu so sánh với “Tướng hải” (Biển tướng)v. v... thì chỉ là giải đáp lần nữa. Vì sao cho là nói riêng về nhân quả bình đẳng?”. Cho nên vì đấy mà ở đây cần thông tỏ.

Câu: “Bậc cổ đức v.v...”: Tức “Nhân quả bình đẳng” là ý của bậc cổ đức. Do muốn thuận theo điều ấy nên ở đây đã thông tỏ. Nếu là ý chính của phần Sớ giải thì nhằm đem năm phẩm cùng đáp lại câu hỏi về chỗ quả thành tựu, như phần đầu của phẩm Bất Tư Nghị đã nêu.

Sớ từ câu: “Một là hiển bày chung về danh, nghĩa của hai phẩm” tiếp xuống: Văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Căn cứ nơi sự bình đẳng để giải thích.

Hai: Dựa nơi sự xuất hiện để giải thích.

Thứ nhất: Căn cứ nơi chỗ cùng quy về một lý, do đó nên bình đẳng.

Dựa vào Tánh để dấy khởi tu tập là căn cứ nơi nhân. Dấy khởi

dụng là căn cứ theo quả. Tận cùng của Tướng là đồng với Chân, do đó nên bình đẳng.

Thứ hai: Từ câu: “Lại, nhân là nhân của quả” tiếp xuống: Là căn cứ nơi tính chất kết hợp thấu triệt của hai sự, nên nói là Bình đẳng. Là do đạt được quả chẳng rời bỏ nơi nhân, nên viết: “Nhân là nhân của quả”.

Dựa nơi quả để dấy khởi quả của quả, nên nói: “Quả là quả của quả”. Như hai văn về Pháp giới Không đã tóm lược bổ sung cho nhau.

Sớ từ câu: “Nhân quả cùng dứt” tiếp xuống: Là phần hai, dựa nơi sự xuất hiện để giải thích.

Sớ từ câu: “Riêng, tức tên gọi của Phẩm” tiếp xuống: Văn gồm hai:

Một: Bàn về phần chung.

Hai: Nói về phần riêng.

Trong phần chung, nói: “Phẩm nêu rõ về đối tượng hành hóa, chẳng phải là nói về Thể của người”:

Là ngầm phê phán cách giải thích của Đại sư Tuệ Uyển nơi sách “San định Ký”. Đại sư giải thích: “Phổ là khắp. Hiền là thiện. Hành là con đường, là nhân. Tức là, hoặc y báo, hoặc chánh báo đều có tính chất

khắp. Hiện hữu khắp từ pháp giới đến hạt bụi, sợi lông là Phổ. Viên mãn trọn đủ các thiện nơi biển đức là Hiền, đạt được đạo mà chẳng rời bỏ nẻo hành của nhân...”. Phần sau, tiện dẫn rộng nơi phẩm Phổ Hiền Tam Muội để giải thích nghĩa “biến hiện khắp của Thân Phổ Hiền”. Nhưng đều không nới về Hành, về tướng của Hành. Lại cho Phổ là thuộc nơi người, Hiền là thuộc nơi đức”.

Nên nay phê phán: “đây là dùng người để chọn lấy Hành, chẳng phải là nói về Thân của Phổ Hiền”.

Sớ từ câu: “Nhưng Hạnh của Phổ Hiền” tiếp xuống: Là giải thích riêng về “Phổ hạnh”. Gồm ba:

Một: Nêu lên.

Hai: Giải thích về tướng.

Ba: Nhận định, phân biệt.

Một: Câu: “Các Kinh phần nhiều có nói đến danh hiệu”: Như nơi Kinh Pháp Hoa viết: “Như có người thọ trì đọc tụng, nhớ nghĩ đúng đắn, hiểu rõ về nghĩa lý sâu xa, như chỗ nêu bày mà tu tập, nên biết là người ấy đã hành trì Hạnh của Phổ Hiền”.

Giải thích: Đây tức có danh hiệu mà Tướng còn ẩn. Thọ trì, đọc tụng là Hành của sự. Nhớ nghĩ đúng đắn là chung cho Hành của Trí và Hành của Lý.

Kinh Phổ Hiền Quán gọi đủ là Kinh Quán Phổ Hiền Hành Pháp, cũng cho thọ trì Kinh, lễ sám, ngồi Thiền, đều là Hành Trì, nên có nhiều tên gọi mà ít biện minh về Tướng của Hành. Do đó, nay biện giải.

Sớ câu: “Trong phẩm tuy đã diễn rộng”:

Tức nơi phần văn xuôi cùng với kệ, mỗi mỗi đều là Hạnh của Phổ Hiền. Do còn tản mạn khó thấy nên cần thâu tóm lại.

Sớ từ câu: “Một chỗ cầu đạt là Phổ” tiếp xuống: Là phần hai giải thích về Tướng.

Sớ từ câu: “Thập Hạnh ở trên” tiếp xuống: Là phần ba, nhận định, phân biệt. Gồm hai chi tiết:

Thứ nhất: Dung thông. Tức là trước có Viên dung, Hành bố, sự, Lý dị biệt thì không thể dung hợp. Cho nên lược nêu ra mười thứ, sau mới dung hợp chung.

Thứ hai: Từ câu: “Lại, thập Hạnh trên” tiếp xuống: Là căn cứ nơi quả vị để phân biệt lần nữa. Gồm luôn việc lãnh hội sáu cách giải thích về quả vị của Phổ Hiền, đã thấy nơi văn ở trên.

Từ câu: “Nếu là quả vị riêng” tiếp xuống: Là tóm kết, phê phán các giải thích khác. Tức chỗ phá trừ trong phần bàn về ý nghĩa tổng quát

ở trước. Lại chia làm hai:

Một là: Phá trừ chỗ dùng riêng Phổ hiền là sau hết của quả vị sau Phổ Hiền, như phần văn Sớ đã dẫn ở trên.

Hai là: Từ câu: “Giải thích rộng về Phổ Hiền” tiếp xuống: Là tóm kết, xác nhận chẳng phải là nói về Thể của người, gồm luôn việc chỉ rõ là nói về nơi chốn của người.

Sớ câu: “Tên gọi như Kiết, Phược v.v... như thường đã biện minh”: Chẳng phải chỉ là dễ hiểu nên nói rõ là thường giải thích. Mà văn của Kinh ở trên cũng đã giải thích nhiều lần. Song e hàng hậu học khó tìm kiếm nên ở đây lại nêu đủ. Kinh viết:

Một là Vô trí , tức Vô minh. Đây là chung cho cả hai thứ độc đầu và Tương ưng.

Hai là Tạo ác, tức là các Triền, đây có tám thứ, mười thứ Triền.

Nói tám thứ Triền, tức:

1 ) Hôn trầm (chìm đắm trong sự tối tăm).

2 ) Thùy miên (Ngủ nghỉ)

Hai thứ nầy là chướng ngại đối với pháp chỉ. Luận Tạp Tập quyển thứ bảy nói: “Tức khi tu tập pháp chỉ thì Hôn trầm, Thùy miên là chướng ngại. Đối với bên trong dẫn khởi Hôn trầm”.

3 ) Trạo cử (Lao chao, dao động).

4 ) Ố tác (Hối, Ghét việc làm đã qua).

Hai thứ nầy là chướng ngại đối với Quán. Luận viết: “Lúc tu Quán thì Trạo cử, Ố tác là chướng ngại. Đối với bên ngoài có thể dấy khởi Tán loạn”.

5 ) Keo kiệt.

6 ) Ganh ghét.

Hai loại nầy gây chướng ngại cho hành Xả. Luận nêu: “Kẻ tu tập Xả thì keo kiệt, ganh ghét là chướng ngại. Do hai thứ nầy hiện hành, nên ở việc tự lợi và Lợi tha đều đối kỵ, tiếc lẫn, luôn khiến cho Tâm của hành giả bị dao động”.

7 ) Không hổ.

8 ) Chẳng thẹn.

Hai loại nầy là chướng ngại đối với người tu Giới. Luận viết: “Lúc tu tập Tịnh giới thì không hổ, chẳng thẹn là chướng nhại. Do có đủ hai thứ nầy nên kẻ phạm các giới luật không cảm thấy xấu hổ”.

Nói mười thứ Triền là thêm Phẫn (Giận dữ) và Phú (che đậy) Phần tụng của Luận Câu Xá nêu:

“Hoặc mười, thêm Phẫn Phú”

Luận Tạp Tập viết: “Luôn tăng trưởng mạnh sự trói buộc nơi thân tâm, nên gọi là Triền. Do các thứ Triền ấy thường thường tăng trưởng mạnh sự trói buộc nơi Tâm của tất cả người hành Quán, nên đối với phần tu thiện là chướng ngại”.

Lại có năm Triền, tức: Tham ái, Giận dữ, Kiêu mạn, Ganh ghét và Keo kiệt. Kinh viết: “Gọi là Kiết, Luận Tạp Tập quyển thứ sáu nói:

“Hỏi: Kiết có bao nhiêu thứ? Thế nào là Kiết? Nơi chốn nào là Kiết? (đây có ba câu hỏi).

Đáp: Kiết có chín thứ, tức là: Kiết của Tham ái. Kiết củaGiận dữ. Kiết của Kiêu mạn. Kiết của vô minh. Kiết của Kiến giải. Kiết của Chấp giữ. Kiết của Nghi hoặc. Kiết của Ganh ghét. Kiết của Keo kiệt”. Tụng viết:

“Ái, Nhuế, Mạn ,Vô minh

Kiến, Thủ, Nghi, Tật, Xan”.

Luận viết:

“Kiết của Tham ái: Tức là sự tham đắm nơi cõi dục.

Kiết của Giận dữ: Tức ở nơi sự khổ của chúng sinh cùng thuận theo pháp khổ ấy, Tâm sinh tổn hại.

Kiết của Kiêu mạn: Tức là bảy thứ mạn.

Kiết của Vô minh: Tức Là không hiểu biết về ba cõi.

Kiết của Kiến giải: Tức là ba Kiến: Thân kiến, Biên chấp kiến và Tà kiến.

Kiết của Chấp giữ: Tức là Kiến thủ và Giới cấm thủ.

Kiết của Nghi hoặc: Nghĩa là đối với Chân lý sinh do dự.

Kiết của Ganh ghét: Tức tham đắm về lợi dưỡng, không thích người khác vinh hiển, dấy khởi tâm đố kỵ.

Kiết của Keo kiết: Là tham vướng lợi dưỡng, đối với các vật dụng gắn liền với đời sống, tâm luôn luyến tiếc.

Giải thích: Hai câu hỏi còn lại về Kiết được giải đáp rộng như Luận kia.

Sớ câu: “Nên Tấn Kinh nói: Dấy khởi một Tâm giận dữ...”: Do nơi Kinh hiện tại, dịch giả vì thuận theo văn nên khiến người đọc hiểu lầm. Do đấy đã dẫn ba Kinh để hiểu đúng về nghĩa kia.

Tức nơi “Tập Thiền” nói: “Nghe Kinh, chẳng thấy các pháp là lỗi, ác lớn lao”. Lại nói: “bản tánh của Ác là Không nên nói là chẳng thấy. Thấy tức là vọng tưởng”. Tuy là lý đúng nhưng không hợp với Kinh hiện tại. Cho nên nêu dẫn ba đoạn Kinh để làm rõ nghĩa “Không có lỗi ác đấy”, là “chẳng chấp thấy có thôi”.

Kinh Quyết Định Tỳ Ni, chỉ có một quyển: “Tôn giả Ưu ba ly bạch Phật: Thế Tôn ! Như có tâm tương ưng với tham dục mà phạm giới, hoặc có tâm tương ưng với giận dữ mà phạm giới. Hoặc có tâm tương ưng với Si mà phạm giới thì trường hợp nào là nặng?

Phật dạy: Như có Bồ-tát, tâm tương ưng với tham dục nhiều như hằng hà sa mà phạm giới; Hoặc có Bồ-tát do một tâm sân hận mà phạm giới, nhân nơi sân hận mà phạm nên biết đó là hết sức nặng. Vì sao? Vì nhân nơi giận dữ nên có thể xả bỏ chúng sinh...” Cho đến nói: “Các thứ Kiết hiện có, có thể sinh khởi sự gần gũi, yêu thích. Bồ-tát đối với điều ấy chẳng nên sinh sợ hãi. Còn đối với các Kiết hiện có, có thể khiến xả bỏ chúng sinh, Bồ-tát đối với điều ấy nên sinh sự sợ hãi lớn”. Lại nói: “ Người tu tập pháp Đại thừa, nhân nơi tham dục mà phạm giới, Ta nói người ấy chẳng gọi là phạm. Người nhân nơi giận dữ mà phạm giới thì gọi là lỗi, ác lớn lao, gọi là sự đoạ lạc lớn, ở trong pháp Phật là trở ngại lớn”.

Sớ từ câu: “Là do trong Kinh đại Bát-nhã” tiếp xuống: Là để chứng minh, trong trường hợp Bồ-tát dấy khởi giận dữ là hết sức nặng. Kinh nói về việc Ma thấy chúng sinh cùng can dự với thị phi, cũng sinh vui mừng, nhưng chẳng phải là vui mừng lớn. Còn nếu thấy Bồ-tát cùng can dự với thị phi thì sinh vui mừng lớn, vượt hơn mức bình thường. Như hai cọp đánh nhau, con nhỏ chết thì con lớn cũng bị thương, cả hai đều vô ích. Bồ-tát cũng thế, Tự, Tha cùng tổn hại, đều mất cả hai lợi.

Sớ “Hai là do đâu tiếp xuống: Là nêu ra”: văn nơi phần Sớ giải có bốn:

Một: Nêu lên.

Hai: Từ câu: “Cổ nhân đã dựa nơi quả vị” tiếp xuống: Là nêu ra cách giải thích xưa. Sách “San định Ký” đồng với cách giải thích nầy.

Ba: Từ câu: “Cách giải thích ấy chẳng phải là không có lý” tiếp xuống: Là biện minh về chỗ thuận, trái.

Bốn: Từ câu: “Lại, chỗ chướng ngại” tiếp xuống: Là tóm kết, xác nhận về nghĩa chính. Cũng là cách giải thích xưa, nên có chữ “Lại”.

Ý của phần Sớ giải là cách giải thích đó, chẳng muốn phối hợp riêng, nên cho là nghĩa chính.

Sớ câu: “Cũng từ nơi mười thứ trước và mười thứ tiếp theo mà thành, nhưng có chia, hợp”:

Phần Sớ giải sợ dẫn nhiều văn, nay sẽ lược phối hợp, trong đó tên chữ có chỗ đồng với mười thứ đầu, có chỗ đồng với mười thứ tiếp theo. Ở đây lại như thứ lớp để phối hợp với mười thứ tiếp theo.

Một: Do nhận biết về pháp sâu xa, nên thấu tỏ nẻo hành nơi Tâm cảu chúng sinh. Nẻo hành ấy là hết sức thâm diệu.

Hai: Do gần gũi bạn lành, nên thành tựu được nghiệp báo thù thắng.

Ba: Do hộ trì giáo pháp nên nhận biết về pháp Phật.

Bốn: Do thấu đạt về cõi Không nên nhận biết về nghĩa lý sâu xa.

Năm: Do đi sâu vào pháp giới nên thành tựu được sự duy trì diệu nghĩa.

Sáu: Quán Tâm vô biên, tức là đối tượng được nêu giảng, nên đạt được chủ thể nêu giảng, với biện tài diễn đạt thông suốt.

Bảy: Gồm đủ Hạnh Bồ-tát, nên có thể tùy nơi Tâm mà giảng nói.

Tám: Đồng với chỗ thiện của Bồ-tát nên có thể hiện hữu khắp.

Chín: Không vướng mắc nơi các kiếp, luôn hiện rõ Ảnh, tượng.

Mười: Thuận với pháp của chư Phật, gồm đủ Nhất thiết Trí.

Từ mười thứ tiếp theo phát sinh thì đã như thứ lớp. Từ mười thứ đầu phát sinh thì nghĩa giống với chỗ nói ở trước.

Trên là dựa vào chỗ chẳng chia. Nếu là chia, hợp thì:

Hai pháp đầu đều là pháp thâm diệu, tức ở đây chia mà trước hợp.

Như nơi phần Tổng trì ấy, do gần gũi với bạn lành, hộ trì giáo pháp mà thành, tức ở đây hợp mà trước thì chia.

Căn cứ nơi lý khong giới hạn, nên gọi là chia, hợp. Thật sự thì như nơi nghĩa nối tiếp đã trọn vẹn. Như ba đối chiếu với hai ở trước đã như thế, thì bốn, năm nối theo ở trước cũng vậy. Có thể theo đấy mà xét.

Sớ câu: “Thứ hai là chính thức hiển bày về Tụng”: Văn gồm ba:

Một: Phân định tổng quát.

Hai: Từ câu: “Đây là Già đà” tiếp xuống: Là tụng cô khởi, phân biệt chẳng phải là Kỳ dạ, chẳng phải là “Trùng tụng” đối với trước.

Ba: Từ câu: “Trước là nêu lược nêu rõ” tiếp xuống: Là phân biệt về chỗ riêng biệt của hai văn.

Sớ câu: “Trong ấy là huyền diệu nên phải suy xét kỹ”: Văn, lý nơi phần chính của Kinh theo mọi nẻo hiện bày hầu hết là vi diệu. Chỉ riêng về lời văn dàn trãi đến mênh mông cũng chẳng thể giải thích đủ.

Lại nữa, lý huyền diệu mà văn dễ lãnh hội nên khiến phải suy xét. Đã gọi là Huyền diệu nên ở đây lại giải thích tóm lược.

Kệ thứ nhất là Pháp, dụ cùng nêu lên. Trí của Chủ thể quán nêu rõ về không gian thì hiện khắp, về thời gian thì vĩnh viễn.

Kệ tiếp theo thấu đạt hai Thế gian là giả danh, không thật, tức là Giả Quán.

Thứ ba, một kệ: Cùng lìa cả phân biệt, không phân biệt để thành Không quán.

Thứ tư: Có một kệ, giải thích về Niệm, không niệm, tức là Trung đạo quán. Lại, hai tức là Quán, ba tức là Chỉ, bốn là cả hai cùng vận hành.

Thứ năm: Chẳng động mà đi đến cỏi, tức ở nơi khí thế gian đạt tự tại.

Thứ sáu: Dung thông Niệm, Kiếp, tức ở nơi Thời đạt tự tại. Hai phần trên là Sự Lý cùng đạt đến.

Thứ bảy: Loại bỏ hai và chẳng hai, khéo hội nhập vào Trung đạo, thông hợp với hai thế gian.

Thứ tám: Tóm kết về ba thế gian cùng đồng với Pháp giới.

Thứ chín: Tóm kết về thân của Chủ thể biến hiện khắp.

Thứ mười: Tổng kết về chủ thể, đối tượng là không hai. Nữa trên là dùng không hai để loại trừ hai. Nữa dưới lại loại bỏ không hai. Vì nếu chấp vướng nơi không hai tức là ở nơi hai có chủ thể, đối tượng. Do đấy biết không hai chẳng phải là hai nên không có gì vướng mắc.

Sớ câu: “một kệ thứ chín nhận biết về bốn thứ Hành của thuyết pháp”: Tức ba thế gian cùng với Thời là bốn. Nếu Thời phân ra theo ba Thế gian thì thành sáu thứ. Nếu ở nơi ba đời đều có ba thế gian, tức có chín thứ, cộng với “Nhứt thiết thuyết” tức là mười nghĩa.

Từ câu: “Mà thuyết giảng về cõi v.v...” tiếp xuống: Là giải thích nghĩa. Cõi cùng với ba đời, nghĩa nầy sâu kín, nên phần Sớ giải đã giải thích.

Nói: “Dung thông”: Tức một vi trần thì thâu tóm tất cả. Sao có thể trong cõi lại không thuyết giảng?.

Nói: “Hiển bày Lý”: Như về Sắc tức hiển bày tính chất ngăn ngại, hiển bày về duyên sinh, về Vô thường, về Vô tánh v.v...

Nói: “Tức tiếp xúc với các loại thành giáo”: Là chứng minh cho nghĩa hiển bày Lý, như trong phần “Giáo Thể” ở trước đã biện minh.

❧