Đại Tập 115 · Bộ Kinh Sớ I · Số 1693–1704

Số 1702 - Kim Cang Kinh Toản Yếu San Định Ký - Quyển 6

KIM CANG KINH TOẢN YẾU SANH ĐỊNH KÝ

QUYỂN 6

NGHI TÌNH MƯỜI BỐN

Sớ đầu tiên là nêu chương.

“Nếu không có Bồ-tát”: là chỉ ra chỗ khởi nghi, mối nghi này đồng với mối nghi mười hai đến trong mối nghi mười một, nhưng khởi thì đồng thời. Đoạn thì thứ đệ.

“Chư Phật…”: Là thuận với tha để lập lý. Đã là không có Bồ-tát, tức là không có sự này, không có Phật thì chẳng thành Bồ-đề, tức là chúng sanh chẳng nhập Niết-bàn, chỉ dựa theo phàm và Thánh mà chia ra Nhân và Quả, phần sau kết về chỗ của nghi thì hợp lại mà nói.

“Sao Bồ-tát lại…”: là kết, thành nghi, ý nói: Nếu không có Bồ-tát thì kẻ độ chúng sanh, nghiêm thổ là người nào?

Thất niệm: Có thể biết, nhưng nói “Diệc như thị” là men theo văn chỗ khởi nghi, chứ chẳng phải tiếp theo đoạn văn trước.

“Kệ nói...”: là kiêm giải thích nghĩa của Nghiêm Thổ ở đoạn văn sau, vì văn ý dính liền nhau cho nên nối liền lại mà dẫn chúng. Câu đầu là nêu, hai câu tiếp là giải thích, câu sau cùng là kết, ý nói: Chơn giới bình đẳng, nghĩ tâm liền sai lệch, đã sinh tâm đó, há chẳng điên đảo! Câu “tác như thị ngôn” trong kinh, tức là sinh tâm. Vì đó là lời của ý.

Vô Nhơn:

Kinh trưng ý rằng: Vì sao tác niệm ấy thì chẳng danh là Bồ-tát?

Giải thích ý rằng: chỉ dựa theo vô ngã, vô nhơn, Chơn như thanh tịnh mà gọi là Bồ-tát, chứ chẳng có riêng một pháp khác. Cho nên đoạn văn sau nói: Nếu tác niệm ấy thì chẳng danh là Bồ-tát. Sớ văn có thể biết.

Tiền thuyết: Vì những nghĩa đó, Phật thường tuyên thuyết, tất cả chư pháp đều không có tướng, ngã, nhơn,… mà tất cả chư pháp vốn vô ngã, vô Chơn, chỉ cần trái với đó, tức là chúng sanh, thuận đó tức là Bồ-tát.

Thất niệm:

Kinh ý: theo phần trên thì rõ.

Giải thích nguyên do.

Kinh trưng ý: giống như giải thích trên.

“Như Lai thuyết trang nghiêm Phật Thổ”: chẳng có Năng Nghiêm và sở nghiêm thì nghiêm đẳng với bất nghiêm, không có hai, đó là Chơn Nghiêm. Nay đã khác đây, cho nên là phi Bồ-tát.

Giải thích thành Bồ-tát: Kinh ý: có thể biết.

“Luận nói…”: là giải thích chung đoạn văn trước, dùng văn kệ nêu chung ở trước, văn luận giải thích chung ở sau, trước và sau nhìn nhau lý sẽ rõ ràng.

“Khởi những tâm gì...”: Là dựa theo trong hỏi của Luận.

“Cho nên kinh nói…”: Là dẫn kinh giải thích.

“Ngài Vô Trướng…”: Có thể biết!

Hỏi: Đây và nghi tình thứ sáu về nghĩa có khác gì nhau?

Đáp: trước là đối với vô thủ mà nghi Hữu thủ. Đây là đối vô nhơn mà nghi hữu nhơn. Mà Nghi tình này và nghi tình thứ mười hai đều khởi từ trong nghi tình thứ mười môt. Văn kia nói: Không có kẻ phát Bồ-đề tâm. Ý Phật chỉ là quét cái tâm Ngã, Nhơn, chẳng phải dập tắt Bồ-tát ngài không sanh chẳng đạt ý đó, bèn cho rằng Ngã, Nhơn chẳng khác với Bồ-tát. Do vậy, chỗ ngài không sanh khởi nghi thì nói “Nếu không có Bồ-tát”. Chỗ Như Lai đoạn nghi thì nói “Vô Nhơn”. Cả hai bên ngấm ngầm, chưa từng nói rõ ra, mãi cho đến chỗ này mới thông suốt. Văn kinh chỉ nói kẻ thông đạt vô ngã pháp, Như Lai thuyết danh, Chơn là Bồ-tát.

NGHI TÌNH MƯỜI LĂM

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Phần trên kia nói Bồ-tát…”: là chỉ chỗ nghi khởi. Đây là đến từ trong nghi tình mười bốn, vì phần trước nói. Ta độ chúng sanh, ta nghiêm Phật thổ, đều phi Bồ-tát. Đây thì nghĩa của chẳng thấy tự tha. Nếu nói chung thì cũng kiên đến từ phần chánh đáp câu hỏi và trong nghi tình mười một.

“Nếu như vậy…”: là kết, thành nghi. Vì nghe chẳng thấy những tướng tự tha, bèn cho rằng Như Lai đều không có Trí Nhãn, cho nên thành nghi.

Sớ: “Đoạn nghi này…”: là phần hai, dẫn luận tỏ ý.

“Kệ nói…”: là bày tỏ ý đoạn nghi. Câu đầu là túng cân tiếp là đoạt. Câu thứ ba là tỏ Ngũ nhãn năng kiến, thể Thường, cho nên nói là

Thật. Câu sau cùng là tỏ về Chư tâm sở kiến, thể Vọng, cho nên nói là Điên Đảo. Mà mấy loại tâm này là Trí sở tri cảnh, nay phối thành sở kiến cảnh. Bởi vì Như Lai Tri kến không có hai thể. Theo Nhãn gọi là thấy, tại tâm gọi là tri, cho nên trong trú mười tám, hợp lại thành một trú xứ.

Ý đoạn nghi nói: Bồ-tát chỉ ly phân biệt năng và sở. Cho nên nói là chẳng thấy, chư Phật há lại không có Trí Nhãn Chơn thật! Đây là tỏ rõ chánh đoạn nghi tình đó, phần sau chỉ theo văn chia phần giải thích.

Văn Sớ có năm phần: ba phần sau là theo kinh mà đoạn nghi.

- Nhục Nhãn:

Kinh hỏi đá, văn ý có thể biết.

“Cục thịt…” nghĩa là bốn trần gọi là thịt, Nhãn căn thanh tịnh, nương theo thịt mà trú, gọi đó là Nhục Nhãn, chư Lăng Nghiêm nói: mắt như trái nho, tai như lá mới cuốn, mũi như trái dưa song thùy, lưỡi như trăng đầu tháng, thân như trán eo trống, ý như thấy trong phòng tối, Nhãn căn thanh tịnh nương theo đây mà phát.

“Chướng nội…”: Dựa theo Sở kiến phân tề để kết danh. Con mắt nương vào thịt, gọi đó là Nhục Nhãn.

“Phật đủ…”: hoặc có người hỏi rằng: Phật là Chí tôn sao lại đồng với phàm có mắt thịt? Cho nên ở đây đã thông, mà chỉ dựa theo chỗ đủ chư các mê nói có nhục nhãn, chứ chẳng nói Như Lai là thân xác máu thịt. Cho nên kinh nói: Xả vô thường sắc, được thường sắc…

“Nhục nhãn biên…”: Nghĩa là khi tác quán hành, nương theo Nhục nhãn xứ, tưởng cảnh giới ngoài, quán tưởng thành mà thấy những sự việc ở bên ngoài, gọi đó là Thiên nhãn, như ngài A-na-Luật…

“Đại Bát-nhã…” trước câu “Phật thuyết” là chỉ dựa theo danh mà giải thích chung, cho nên nói là “Chướng ngại”. Nay là dựa theo Phật vị mà nói, cho nên nói là “vô số thế giới trong cõi người…”

“Ngoại trừ cõi Trời ra…”: là kết thành phân tề, cũng tỏ rõ rằng thể của cả hai nhãn đều là giống nhau, vì Thể của Phật nhãn là một mà có năm tác dụng, “Căn bản trí có thể sinh ra hậu Đắc Trí, còn gọi là chánh Thể trí, Chơn Trí, Như Lý Trí, vì nó có thể chiếu Chơn, cho nên gọi là Huệ Nhãn. Hậu Đắc Trí là từ sau căn bản trí, mới có thể khởi được, còn gọi là Biến Trí, tục trí, như Lượng trí, do vì nó có thẻ đạt tục, cho nên gọi danh là pháp nhãn.

Hỏi: Theo nhãn một và nhãn hai, thì trước cạn sau sâu, vì sao nhãn ba và nhãn bốn lại trước sâu sau cạn?

Đáp: Trước là dựa theo thứ đệ của Nhãn. Đây là dựa theo thứ đệ

của chứng. Bởi vì đạt tục do nhờ chứng Chơn, gọi là Hậu Đắc.

Trong phần này, sớ có hai phần: đầu tiên là giải thích cục bộ ngay nơi văn.

“Bốn nhãn trên...”: là Phật có những nhãn này, cho nên gọi là Phật nhãn. Hai nhãn trước là thông cả phàm phu. Nhị Thừa không có pháp nhãn. Bồ-tát tuy có nhưng lại kém. Nếu ở tại Phật thì cả bốn nhãn đều thù thắng, gọi chung là Phật nhãn. Thế thì ngoài Phật nhãn ra, không còn có riêng bốn nhãn nữa, nó cũng như bốn con sông quy về Biển thì mất đi tên của chúng. “Cả bốn đều thắng”: nghĩa là phàm phu nhục nhãn thấy chướng nội, Thiên Nhãn thấy chướng ngoại, Phật nhãn thấy vô số Thế giới, Nhị Thừa Thiên Nhãn chỉ thấy một tam thiên giới, Phật Thiên Nhãn thấy hà Sa Phật Thổ, Nhị Thừa Huệ Nhãn chỉ chiếu sinh không. Địa Thượng Bồ-tát củng đều phần chứng, Huệ Nhãn của Phật, viên chiếu ba không, triệt suốt Chơn Tính, pháp Nhãn của Bồ-tát, sở tri chướng chưa tận hết, trong từng địa một, mỗi địa đếu có phân hạn, pháp nhãn của Phật, sở tri chướng đã tận, không có pháp mà mà chẳng biết, không có chúng sanh nào mà chẳng độ. Cho nên cả bốn nhãn đều thắng.

“Lại nữa thấy Phật tính…”: Bởi vì sở kiến là Phật tính (cái được thấy là Phật tính), nhãn này là Năng kiến, như kinh Niết-bàn nói: Thanh Văn thì Định Huệ, Huệ ít, chẳng thấy Phật tính. Bồ-tát thì Huệ nhiều, định ít, tuy thấy Phật tính nhưng chưa rõ ràng, chư Phật Như Lai thì Định Huệ ngang bằng, cho nên thấy rõ Phật tính, như xem trái Am-ma-lặc nằm trong bàn tay. Đó chẳng phải là nghĩa của Viên cực sao!

Hỏi: Bồ-tát, Thanh Văn, Định và Huệ đều hổ tương thiếu sót. Về mặt Phật tính, vì sai Thanh văn chẳng thấy, Bồ-tát chỉ thấy một phần?

Đáp: Vì Định và Huệ, nhìn về Phật tính, thì Huệ là Nhân, Định là Duyên, Nhân thân, duyên sơ, cho nên khiến vậy! Lại nữa, vì Thanh Văn chỉ có Thiên không Huệ, không có trung Đạo Huệ, cho nên nói là Huệ ít, Bồ-tát có Trung Đạo Huệ, cho nên thấy Phật Tính. Lại nữa, trong năm nhãn này, chỉ có nhãn thứ ba là Trì Nghiệp Thích, ngoài ra đều là y chú thích.

“Ngài Vô Trướng…” phần hai là: thông trước biển chung. Có hai phần: 1. Dẫn nghĩa của ngài Vô Trướng để giải thích chung.

“Tịnh Thắng”: Là phi điên đảo, chẳng điên đảo vì siêu vượt các Thánh.

“Bốn loại”: Nêu ra nguyên do nhiếp, có thể tỏ rõ về phần tề, như dùng lục cảnh nhiếp lục Thức. Sắc nhiếp, tức là Nhục Nhãn, và Thiên

Nhãn. Luận nói: Sắc nhiếp có hai: 1. Pháp quả; 2. Tu quả”: pháp quả tức là Nhục Nhãn, vì nó được cảm bởi nghiệp pháp từ quá khứ. Tu quả tức là Thiên Nhãn, nghĩa là Định quả, do tu mà đắc, cả hai nhãn cùng thấy sắc pháp. Vì sắc pháp là thô nhất, cho nên nói trước. Đệ nhất nghĩa, tức là Chơn Đế Cảnh, nhiếp Huệ Nhãn. Thế Đế tức là Tục Đế cảnh, nhiếp pháp nhãn. “Nhất Thiết nhiếp” là nhiếp Phật Nhãn, tức là hiểu rõ tất cả, đó là Nhất Thiết chủng trí. Luận nói: “Nhất thiết chủng vô công dụng trí, danh là Phật Nhãn”.

“Cổ Đức…” là phần hai: dựa theo Cổ Đức mà kết, có thể biết được. Năm đoạn văn trong phần trí Tịnh, từ hẹp đến rộng, triển chuyển mà số. Nghĩa là số cát, số sông, số giới, số sanh, số tâm. Vì muốn nói rõ Trí của Như Lai, vi diệu năng tri, cho nên dựa theo cảnh sở tri rộng lớn, để hiển rõ. Kinh đều có thể thấy, thảy biết, văn kinh có thể biết.

“Công dục tâm”: là nhiễm. Dục, nghĩa là ngũ dục, tức là năm trần, Sắc,… Tâm hợp với Dục, cho nên gọi đó là “Cộng”. Lại nữa, Dục là tham dục, là tâm sở nhiếp, nêu đầu để nhiếp sau, ý là kiêm luôn cả sân,… tâm tương ưng với tham, sân…. Cho nên nói là “Cộng”. Trước là dựa theo tương ưng với cảnh, đây là dựa theo tương ưng với phiền não, đều là nhiễm.

“Ly Dục”: là tịnh, tức là chẳng tương ưng với cảnh sáu trần phiền não, gọi đó là Tịnh, tâm của nhiễm và tịnh, mỗi thứ đều có vô lượng, cho nên nói là “Nhược can”.

- Giải thích về “thấy biết”:

Kinh trưng ý rằng: Vì nghĩa gì mà có thể “thảy biết”?

Giải thích ý rằng: những tâm đó đều là vọng thức, vọng thức tức không, cho nên nói là “phi tâm”. Bởi vì tức không, thì Chơn tâm bất diệt, cho nên nói là “Thị danh Chơn tâm”. Vì Thể là đồng như nhau, cho nên có thể “thảy biết”.

“Đại Vân…”: Là giải thích nguyên do của năng tri ( nguyên do biết được). Bởi vì chư tâm là pháp được hiển hiện một ít phần trong chơ tâm, nay đã chứng Chơn thể thì sao lại chẳng biết ư!

“Chư tâm…”: là giải thích lại, có thể biết được.

“Khác với ở đây”: Vì thuyết của Đại Vân là kiêm luôn cả Chơn mà nói rằng là “duy vọng”, cho nên là khác. Giải thích của luận là chánh, nếu xét theo phân chia đoạn văn thì giải thích của Đại vân là chánh. Xin xem kỷ.

Câu “chủng chủng điên đảo thức”: là giải thích chữ “chư tâm” ở trong kinh. Bản Ngụy nói: “Như Lai thuyết chư tâm trú đều là phi tâm

trú, đó gọi là tâm trú”. Luận giải thích ý rằng: chữ “chư” tức là chủng chủng trú (trú nhiều thứ khác nhau), nghĩ là điên đảo, bởi vì cả tám thức đều có thể duyên với cảnh, đều có thủ trước, hoặc là dựa theo sáu thức trước, gọi đó là “chủng chúng”, duyên theo những cảnh thô thiển rõ ràng, tương tục nhau chẳng dứt, gọi đó là Trú.

Hai câu từ “dĩ ly…”: Là giải thích, đều là phi âm trú. Chữ “Ly” và chữ “bất trú” đều có cùng một nghiã. “Trí” và “Thật niệm” cũng không có Thể riêng, ý nói: vì chẳng trú vào Tứ niệm xứ của Đại thừa, nếu trú vào đó, tức là thật niệm, thật trí. Đã là trú sáu trần, tức là Thức Điên Đảo. Do vậy mà nói “Điên đảo” là để giải thích câu “thị danh vi tâm”, đây chỉ là kết, quy về Thức Điên Đảo.

- Giải thích “phi tâm”:

Kinh trưng ý rằng: Sở dĩ nói chư tâm là điên đảo thức, là không có thể, nguyên nhân vì sao?

Giải thích ý rằng: là vì quá khứ, hiện tại, vị lai cầu bất đắc.

“Đã diệt…”: là giải thích nguyên do tam thế bất khả đắc. Luận văn, kinh Tịnh Danh, kinh Hoa Nghiêm đều giống nhau, chỉ giải thích về hiện tại có hơi khác mà thôi. Luận nói: Hiện tại là hư vọng phân biệt. kinh Tịnh Danh nói: hiện tại là bất trú. Kinh Hoa Nghiêm nói: Hiện tại là không, tịch nhiên. Văn khác nhưng ý chẳng khác. Mà sớ này chỉ riêng trong hiện tại, nói là đệ nhất nghĩa, vì ngài Vô Trướng giải thích kinh, đều dựa theo hai Đế. Trong văn nói về Năm Nhãn, chẳng nói “Nhãn tức phi nhãn”, lại dùng hai loại kiến và trí, thể của chúng sanh chẳng khác, rồi cuối cùng an lập Đệ Nhất Nghĩa. Đệ Nhất Nghĩa tức là không tịch, không tịch tức là nghĩa của bất khả đắc, ý đều như nhau vậy.

NGHI TÌNH MƯỜI SÁU.

Sớ đầu tiên là nêu chương.

“Luận nói: Phần trên nói...”: Là chỉ chỗ khởi nghi, mối nghi này đến từ trong mối nghi mười lăm.

“Tâm trú”: là chỉ bản kinh Ngụy, như phần trên đã dẫn.

“Điên đảo”: là chỉ cho văn của kệ...

“Đều bất khả đắc”: là chỉ cho văn của kinh.

“Nếu như vậy…”: là kết thành nghi, ý nói: chúng sanh tâm là điên đảo, phước đức y theo tâm mà thành, há chẳng điên đảo? Điên đảo đã đồng nhau, sao lại gọi là Thiện pháp? Đã chẳng phải thiện pháp thì tu phước ích gì?

- Hỏi đáp về phước:

Kinh: có thể biết.

“Vì đây là…”: Là giải thích nguyên do phước nhiều. Vì Như Lai nêu ra nhân duyên để hỏi, ngài không sanh nhắc lại Nhân duyên để đáp. Nhân duyên vô tính, phước cũng vô tính, mới thành vô lậu, vì thế mới nhiều. Văn này chỉ nêu, văn sau giải thích.

- Phản giải thích, thuận giải thích.

Kinh ý nói: Nếu đó là phước (thuộc về) Trú tướng thì ta chẳng nói là nhiều, vì đó là phước vô trú, do vậy mà nói là nhiều.

Sớ: đầu tiên là dẫn luận chánh giải thích.

“Kệ nói…”: là nêu. “Luận nói…”: là giải thích.

Ý nói: vì tâm Thức trú, cho nên thân là điên đỏ. Vì điên đảo, cho nên phước đều là hư vọng, Phật Trí vô trú, y theo đó mà làm phước, tức là chẳng điên đảo, chẳng phải điên đảo, cho nên đều là Chơn thật.

“Thủ tướng”: là phước Hữu lậu, cho nên chẳng nói là nhiều.

“Ly tướng”: là phước vô lậu, cho nên nói là nhiều.

“Hỏi: Bởi tính của phước…”: là phần hai, dùng hỏi và đáp để giải thích ý hỏi có thể biết được.

“Trái và thuận…”: nghĩa là, cùng một pháp giới tâm, vốn xưa nay vô trú, vốn không tịch. Phật trí không mà vô trú, cho nên nói là “thuận”. Vọng thức trú mà bất không, cho nên nói là “trái”. Cái gọi là Bất không là chỉ cho vọng thức bất không, chứ chẳng phải là Chơn Thật bất không. Nếu vọng hoài mà đạt điều đó, thì không có chỗ nào mà chẳng phải Dụ.

NGHI TÌNH MƯỜI BẢY

Sớ: Đầu tiên là nêu chương

“Nếu chư Phật…”: là chỉ chỗ khởi nghi, nghi tình này đến từ trong nghi tình thứ ba.

“ Làm sao…”: là kết. Thành nghi.

“Đây là vì…”: là xuất ra chỗ nương của Nghi, ý nói: Đã nói pháp thân vô tướng là Phật thì sao lại thành tựu tướng hảo cũng gọi là Phật. Đây là dựa theo pháp thân mà nghi sắc thân.

- Hiện thân:

Kinh: hỏi đáp, có thể biết được. Trưng ý hỏi: Vì nghĩa gì mà chẳng dùng sắc thân thấy Phật. Giải thích ý nói: Vì dựa theo Thắng nghĩa, chứ chẳng phải là dựa theo Thế Đế. Do vậy chẳng nên định chắc dùng sắc thân để thấy Phật.

“Tùy hình hảo”: Là tám mươi loại. Pháp số như thường tức là Tiểu tướng, tùy theo thân hình, mỗi mỗi đều hảo, cho nên tám mươi hảo tức là sắc thân.

“Trong gương...”: là dùng dụ để nói. Mới biết rằng trong gương có vật thì lại chẳng thể hiện vật, như phàm phu tuy có pháp thân nhưng chẳng thể hiện (ra) tướng hảo là vì có vật. Cái gọi là vì có vật, là dựa theo Tính và Tướng để phân biệt, thu tóm.

“Tất cánh rốt ráo...”: Là dựa theo thể mà phân biệt.

“Mà tướng hảo…”: Là theo tướng mà thu tóm.

“Vì hai thứ này…”: Là giải thích tướng Hảo là nguyên do ở Phật, như vang rốt ráo chẳng phải là sư tử, cũng chẳng phải không có vàng vì sư tử chẳng lìa khỏi vàng.

“Vì vậy…”: là dựa theo tồn và diệt mà giải thích văn kinh.

“Bói vô”: là dựa theo Thể mà nói, giải thích cân “tức phi sắc thân”.

“ Nói Hữu”: là tùy theo tướng mà nói. Giải thích câu “Thị danh sắc thân”.

“Thành tựu”: bản kinh đời Ngụy tức là nghĩa cụ túc của văn này.

- Hiện tướng:

Kinh: Như phần trên.

“Ba mươi hai tướng”: là pháp số như thường, tức là đại số.

“Mỗi một…”: Phần trước, từ trong gương vô vật trở về sau, nghĩa cà ý đều giống nhau, đã nói ở phần văn trên, nay chẳng giải thích thêm.

NGHI TÌNH MƯỜI TÁM:

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Nếu Như Lai…”: Là chỉ chỗ khởi nghi, nghi tình này và nghi tình trước là đồng một thời, khởi ở trong nghi tình thứ ba. Khởi thì đồng thời, đoạn thì thành trước, sau, chẳng phải đến từ văn của nghi tình kế trước. Nếu nói đến từ đó thì đã ngộ thân của phi thân thì còn nghi gì về thuyết của vô thuyết, suy ngẩm thì sẽ rõ. Vì sao chẳng kết, thành nghi? Ý nói: thanh chẳng tự thanh, y theo sắc mà phát, đã là không có sắc sở y thì làm sao có Thanh năng y, cho nên thành nghi vậy.

Ngăn chặn hiểu sai:

Kinh: Văn có thể biết vậy.

“Trong thung lũng…”: là dùng dụ để nói, ý nói: Vì có tiếng ở bên ngoài mới có tiếng vang đáp trả lại, trong thung lũng thật không có kẻ làm ra tiếng vang. Thuyết pháp cũng vậy, pháp thân thật không có kẻ năng thuyết, vì cơ cảm mới thấy Như Lai có phép sở thuyết. Lại nữa, thung lũng tuy có ứng tiếng nhưng lại không có niệm ứng tiếng. Phật tuy thuyết pháp nhưng không có tâm thuyết pháp, căn cứ theo đây, lại

do vi vô niệm mới có thể thuyết pháp, do vậy mà ngăn chặn rằng: “Vật vị…”

“Đừng cho rằng…”

Giải thích nguyên do:

Kinh trưng ý hỏi rằng: Vì nghĩa gì khiến ta chẳng tác niệm ấy?

Giải thích ý: có thể biết được.

“Thế Tôn…”: Sớ: như văn có thể hiển.

Bày chánh kiến:

Kinh ý: Như Sớ.

Câu “Như Phật pháp cũng vậy”: Phật đã là vô thân (không có thân), cho nên hiện thân, pháp cũng vô thuyết, cho nên gượng thuyết. Lấy Phật để lệ cho pháp, cho nên nói là “cũng vậy”.

“Hai Sai biệt”: Luận nói: 1. Năng thuyên: danh, cú, văn; 2. Sở thuyên nghĩa. Năng thuyên và sở thuyên này nếu nhìn về Phật thì đều là sở thuyên, gọi chung là pháp.

“Chẳng lìa…”: Luận nói: là giải thích câu “Thị danh thuyết pháp”.Giới của pháp tướng. Cho nên gọi là “pháp giới”.

Câu “thuyết pháp vô tự tướng”: Luận nói: là giải thích câu “vô pháp khả thuyết”, nghĩa là tướng tức tính. Vì ngôn thuyết là do duyên mà sinh ra, cho nên ngôn thuyết không có tự tính.

Lại có giải thích: Hai câu từ “chẳng lìa khỏi pháp giới, thuyết pháp vô tự tướng” đều là giải thích câu “vô pháp khả thuyết”. Nghĩa là hai loại này chẳng lìa pháp giới, ngoài pháp giới, không có tự tướng của hai pháp để có thể đắc, bởi vì tự tướng của hai pháp này vốn không, bất khả đắc. Đây tức là lấy câu sau để giải thích câu trước.

“Chơn thuyết...”: Vì thuyết pháp thì thuyết đúng như pháp, gọi là Chơn thuyết pháp, pháp lìa tất cả danh phân biệt, gọi thuyết này là Như pháp thuyết. Văn phần sau nói: “Làm sao vì người diễn thuyết? Bất thủ ở tướng, như như bất động”. Mà nghi tình thứ ba, thứ năm, thứ bảy, và nghi tình này, cả bốn chỗ trên đều tỏ về không có kẻ thuyết. Ý mỗi chỗ đều khác nhau. Vì nghi tình thứ ba là Hóa Thân có thuyết, nghi tình thứ năm là chứng trí có thuyết, nghi tình thứ bảy thì tỏ rằng Phật không có dị thuyết. Văn này thì nghi là không có thân làm sao thuyết. Khác nhau ở đó. Mà các sớ, giữa nghi mười tám và mười chín, đưa theo văn kinh bản ngụy đều xuất một nghi. Long, ngoại đều nói: “Người nào năng tín nghi”. Vân nói: “Năng Tín thâm phép nghi”. Nay kinh Tần đã không có câu văn đó. Sớ cũng chẳng nêu ra giải thích.

Nay thấy những bản gần đây, văn Tần đều có đoạn này, mới chép

ra gọi đó là mối nghi sở thuyết đã là thâm, vô tín.

Luận nói: Nếu nói chư Phật là người thuyết pháp, thì đó là vô sở thuyết vô thuyết bất ly pháp thân, pháp thân vô tướng, có hạng người nào có thể tin được pháp giới thậm thâm như vậy? Đoạn trừ mối nghi này. Kinh nói: “Bấy giờ, Huệ mệnh Tu Bồ-đề bạch Phật rằng: Thế Tôn! Có chúng sanh nào vào vị lai thế, nghe thuyết pháp này, sinh tín tâm hay không? Đây là nghi thậm thâm vô tín để hỏi. Giải không đệ nhất, trí huệ viên thông, lấy Huệ làm Mệnh, nên gọi là Huệ mệnh.

“Sanh tín tâm”: là sinh ra tâm chánh tín của Đại thừa. Chẳng tin tất cả pháp, mới là chánh tín, tín này tương ứng với Thánh tính, cho nên Khởi Tín nói: “Như vậy tín tâm thành tựu”.

“Đắc phát tâm”: Là nhập chánh định tụ, rốt ráo bất thối, gọi là trú trong Như Lai chủng, tương ưng với Chánh Nhân.

Tiếp đó là phân biệt về Thánh tính có người để đáp: “Phật nói: Tu Bồ-đề! Kia phi chúng sanh, phi bất chúng sanh”.

“Tu Bồ-đề!...”: là hợp nói rằng Thật có chúng sanh năng tín pháp này .

“Kia năng tín”: chẳng phải là phàm phu chúng sanh, chẳng phải là không phải Thánh tính chúng sanh. Luận nói: “phi chúng sanh” là chẳng thể phàm phu. “Phi bất chúng sanh” là vì có Thể Thánh, cho nên chẳng không phải chúng sanh Thể Thánh. Kệ nói: “Phi chúng sanh chúng sanh, phi Thánh phi bất Thánh, cái Thể Thánh trong này, là tri kiến của Phật”. Vì đây là căn gốc của Tín.

Tiếp đó là trưng ý bỏ đúng sai, sanh tín để giải thích. Kinh nói: Hà dĩ cố? Tu Bồ-đề! Chúng sanh chúng sanh giả, Như Lai thuyết phi chúng sanh, thị danh chúng sanh”.

Câu “hà dĩ cố”: là trưng. Vì nghĩa gì mà nói phi chúng sanh, lại danh chúng sanh?

Câu “Tu Bồ-đề! Chúng sanh chúng sanh giả”: Đây là điệp lại, ở trong phi chúng sanh, nói đó là chúng sanh.

Câu “Như Lai thuyết phi chúng sanh, thị danh chúng sanh”:

“Phi chúng sanh”, là chẳng phải ngu tiểu, dị sanh. “Thị Danh chúng sanh”: là kết thành người Năng Tín có Thánh Thể. Kệ nói: “Sở thuyết, thuyết già, thâm, phi vô năng tín giả”.

Văn kinh trên đây, Ngụy dịch thì có, bản Tần thì không. Đã là cả hai quyển luận đều giải thích đoạn văn này, người đời sau thêm vào cũng chẳng có gì sai lầm, hơn nữa lại có cái duyên minh báo (minh báo, là cõi âm báo) nên cũng đáng tin!

NGHI TÌNH MƯỜI CHÍN

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Bất đác nhất pháp”: là chỉ chỗ khởi nghi. Nghi tình này đến từ trong nghi tình thứ ba, nghi tình mười hai, mười ba. Vì trong những văn kia đều nói vô pháp bắc Bồ-đề.

“Thì làm sao…”: Là kết thành nghi.

“Ly thượng thượng”: là như Sơ Địa so với Địa tiền thì gọi là Thượng, chưa ly Nhị Địa trở lên, cho đến Đẳng Giác, cũng chưa miễn ở trên Diệu Giác. Duy chỉ có Phật là cực chứng, không có ngôi vị nào ở trên ngội vị Phật. Cho nên nói là Ly Thượng Thượng. Thế thì phàm phu là ly hạ hạ, chư Phật là ly Thượng Thượng. Còn lại Trung lưu, chẳng ly thượng hạ.

“Chuyển chuyển...”: Nghĩa là chuyển xả hai chướng, chuyển đắc hai quả. Chuyển xả, chuyển đắc, cho nên nói là chuyển chuyển. Ý nói: đã nếu chuyển đắc Bồ-đề thì sao lại chẳng đắc một pháp? Cho nên thành nghi.

“Vì để đoạn…”: Là dự sẳn chỉ ra ý Đoạn nghi, chỉ bày hiền hiện, cho nên nói là “thị hiện”

- Vô pháp làm chánh giác:

Kinh túng hỏi: Vô Đắc là Đắc. Đều có thể biết vậy.

“Chỗ kia…”: Đây là tỏ rằng không có một pháp nào để danh là Thượng. Như Tu Di cực lớn, vi trần cực nhỏ, đều cũng chưa được ở trên (thượng) bởi vì chúng đều là Hữu (có), như Hư không là vô, cho nên được gọi là Vô Thượng.

“Nơi Bồ-đề”: Bồ-đề tức là nơi sở chướng.

“Không có một pháp nào…”: Chỉ cần vọng hết tận, giác đầy mãn, gọi danh là Bồ-đề. Lìa khỏi điều đó thì đều có Bồ-đề để đắc.

Bình Đẳng làm chánh giác:

Kinh: cũng có thể biết.

“Chẳng tăng giảm”: Tức là giải thích câu “Không có cao hạ” ở trong kinh, nghĩa là: tại Thánh chẳng tăng, cho nên “vô cao”, ở phàm chẳng giảm, cho nên “vô hạ”. Đây tức là nghĩa của bình đẳng.

“Bình đẳng gọi là vô thượng”: Bởi vì Thượng là nhờ so với hạ mà đắc danh. Hạ đã chẳng đứng vững thì thượng chẳng lẻ lại còn tồn tại được sao!

“Không có gì trên nữa”: Là chuyển giải thích nghĩa của vô thượng.

Mà trong hỏi đáp này có ba loại nghĩa của vô thượng: 1. Trong

phần hỏi, nói Vô Thượng là trên đầu mút, là nói theo tu chứng; 2. Vô pháp là thượng, cho nên danh là vô thượng, là nói theo không tịch; 3. Không có cái Thượng so với Hạ, cho nên gọi là Vô Thượng, là nói theo Phàm và Thánh là đồng Thể. Hai nghĩa sau là ý ở trong phần đáp.

- Tu Chánh giác:

Kinh: Ý nói rằng: Mà tuy vô pháp, mà tuy bình đẳng, nhưng chẳng phải cho rằng chẳng tu mà đắc thành chánh giác, phải dùng tâm vô ngã,... mà tu Chư Thiện pháp, rồi sau đó mới đắc thành, mà những Thiện pháp này theo Thắng nghĩa thì vô (không có), theo Thế Đế thì Hữu. Ngài Thiên Thân thì giải thích khác với đây, xin xem quyển luận trả ngài.

“Liểu Nhân”: chữ Liểu có hai nghĩa: 1. Liểu đoạn: Bởi vì Bát-nhã là năng liểu phiền não không; 2. Hiểu liểu: Vì Bát-nhã là năng hiển pháp thân. Nay Viên mãn,… tức là nghĩa này. Còn gọi là Chánh nhân, chánh do nhờ Huệ này mà trừ vọng, đắc pháp thân cho nên nay nói là “chánh đạo”. Chữ đạo tức là nghĩa của Nhân.

“Duyên Nhân”: là năm Độ, Thí, giới,… làm tư duyên cho Bát-nhã kia (tư duyên, duyên giúp đở).

“Trợ”: tức là Tư (giúp đở), giúp sức cho Chánh Nhân kia để đoạn trừ phiền não, đắc Bồ-đề. Giống như ánh đèn phá ta bóng tối. Muốn hiển tỏ không, ắt phải nhờ dầu tâm làm trợ duyên.

“Là chánh giác”: Tiếng phạm là Tam Bồ-đề, tiếng Hán là chánh giác, tức là quả sở chứng, vô lậu Thiện.

Hỏi: Trong Hữu lậu cũng có Thiện pháp, vì sao chỉ cục hạn ở Vô Lậu? Đáp: Vì tu bởi những tướng vô ngã, nhơn,… nên duy chỉ là vô lậu. lại nữa, vì thiện thuộc hữu lậu chẳng phải là nhân của Bồ-đề. Nay là Bồ-đề nên cần vô lậu.

Hỏi: Trong ba đoạn trên, hai đoạn trước là vô đắc, đoạn sau là hữu chứng, nghĩa đã mâu thuẩn nhau, sao cả hai lại tồn tại?

Đáp: Cái gọi là Tu, chỉ là Đoạn trừ ngã, pháp, hiển tự Chơn lý, rốt không có một pháp để đắc. Do hai nghĩa này phù thuận với nhau.

Hỏi: Nghi tình thứ ba, mười hai,mười ba, kiêm luôn một đoạn này, trước sau bốn chỗ đều nói bất đắc Bồ-đề, làm sao phân biện rõ chỗ khác nhau?

Đáp: Trước và sau, văn tuy tương tựa, nghĩa ý bất đồng, bởi nghi tình thứ ba là nghi Thích Ca đắc quả, thứ mười hai là nghi Thiện Huệ thành Nhân. Nghi thứ mười ba là vô pháp vô Phật, nghi thứ mười chín là Hữu tu hữu chứng, những nghĩa ấy rõ ràng, xin đừng lẫn lộn.

NGHI TÌNH HAI MƯƠI.

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Nếu tu…”: Là chỉ chỗ khởi nghi. Nghi này đến từ trong nghi thứ mười chín.

“Thì pháp sở thuyết…” so sánh mấy đoạn trước, kết thành nghi. Ý nói: Đã nói tu tất cả Thiện pháp đắc Bồ-đề, sao trước nay vẫn nói là trì thuyết đắc Bồ-đề?

“Vì đó...”: Là thành lập cái lẻ trì thuyết chẳng đắc Bồ-đề. Vì danh, cú, văn, cả ba đều thuộc về Tính Vô Ký, trong pháp thuộc tính vô ký không có nhân quả. Chẳng lẻ lại cảm Bồ-đề được sao?

Kinh: So sánh, như văn có thể biết.

“Tuy lời…”: Là chấp nhận ngôn thuyết là vô ký.

“Mà thuyết….”: Là không chấp nhận là phi nhân (chẳng phải Nhân)

“Do vậy….”: Là xuất ra ý kinh, có thể làm Nhân Phật, cho nên thắng hơn tài Bảo Bố Thí.

“Luận nói…”: Là chuyển qua giải thích nguyên do làm Nhân. Vì kinh thuyên giảng Chơn lý, nhân đó mà ngộ giải, y theo giải hiểu mà khởi hành, mới đắc Bồ-đề. Nếu không có giáo môn thì làm sao biết chỗ nhập vào. Cho nên Pháp Hoa nói: Nhờ Phật giáo môn, xuất tam giới khổ.

“Lại nói:…”: Là biệt ý riêng của luận. “Pháp ông là Vô ký” nghĩa là Tiểu Thừa Tát Bà Đa Tông thuyết nói âm thanh thông cả Thiện và ác, danh, cú, văn thân, đều chỉ là vô ký. “Pháp ta là Ký”: Nghĩa la Đại Thừa Tông Địa Thượng Bồ-tát ở trong hậu Đác Trí biến ra danh cú văn thân, duy chỉ là Thiện Tính, chẳng vô ký Tính.

“Do vậy…”: Ngay vô ký còn có thể làm nhân, huống nữa là thuộc về Tính thiện vô lậu mà chẳng đắc Bồ-đề sao?

Hỏi: nghi này có gì khác với nghi thứ chín? Nghi kia là nạn vấn theo Hữu vi vô thể. Nghi này là nạn vấn theo vô ký phi Nhân. Lại nữa, nghi kia chỉ nạn vấn theo trí thuyết, nghi này nạn vạn kiêm luân Thiện pháp. Rõ ràng khác nhau.

NGHI TÌNH HAI MƯƠI MỐT.

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Nếu pháp…”: Là chỉ ra chỗ khởi nghi, nghi này đến từ trong nghi thứ mười chín.

“Thì làm sao…”: Là kết thành nghi. Đã độ chúng sanh, tức là có cao thấp, có cao thấp tức là chẳng bình đắng, cho nên thành nghi.

- Hiểu Sai:

Kinh văn: 1. Chánh ngăn chặn; 2. Răn bảo lại lần nữa. Có thể biết.

Chánh kiến:

Kinh Trung ý rằng: Vì nghĩa gì mà đừng tác niệm ấy?

Giải thích ý rằng: Vì thật không có chúng sanh được Như Lai độ.

“Bình đẳng…”: hai câu là lập tông nghĩa.

“Bởi Danh…”: Hai câu là giải thích nguyên do.

“Luận nói…”: Là chuyển giải thích hai câu sau.

“Giả danh”: Là chỉ có cái Danh chúng sanh, không có cái thể chúng sanh. Cho nên nói là giả.

“Cùng chung với Ngũ ấm”: Nghĩa là ở chỗ Ngũ ấm hòa hợp, thuyết ngôn là chúng sanh, vì bất tức bất ly, cho nên gọi là cùng chung (cộng).

“Chẳng lìa pháp giới”: Phật là người cực chứng, đã toàn là pháp giới, chúng sanh tuy chưa thể chứng duyên sinh vô thể, nhưng cũng đồng là pháp giới, chẳng lẻ đem pháp giới mà độ cho pháp giới sao? Cho nên kệ nói: “Bình đẳng…”.

- Nguyên do:

Kinh: Văn nói ngược, nếu nói thuận thì phải nói: “Vì Phật không có tướng, Ngã, Nhơn,… nên chẳng thấy có chúng sanh được độ”.

“Lỗi thủ tướng…”: Vì vô ( không có) mà cho là Hữu (có), nên chẳng như pháp giới, vì chẳng hiểu rõ Duyên Sinh, bèn thành Hữu Niệm (Niệm có, hoặc là niệm trong phạm trù Hữu).

“Nhĩ Viêm…”: Đây có hai nghĩa: 1. Là Trí Mẫu (mẹ của trí) như nói ở phần trên; 2. Là cảnh giới: mà là cảnh giới ở trong Định nay ở đây lấy nghĩa này. Ý nói: Phật trí xứng với Cảnh mà tri. Chơn Như là Hữu tác Hữu tri, chúng sanh là vô tác vô tri. Nếu giải thích theo nghĩa Trí mẫu thì tức là căn bản trí chứng Bình đẳng Lý. Không có phân biệt, nay quán chúng sanh lại như vậy.

- Phủi tích:

Kinh: ý nói: Phật tuy nói Ngã, nguyên vốn vô ngã, người chấp có ngã, đều là phàm phu. Tuy nói phàm phu, cũng vô phàm phu, cũng như nằm mơ thấy cọp, cọp và người nằm mơ đều bất khả đắc. Trong pháp cũng vậy. Vì người phàm phu chấp Ngã, cho nên nói rằng “Phi ngã”. Vì e chấp phàm phu lại nói là “Phi phàm phu”. Bởi quanh co trừ bỏ chấp tình, cho nên nói rằng “triển chuyển phủi tích”. Mà trong phần chánh đáp câu hỏi ở trên và trong nghi tình mười một, mười bốn, cùng với nghi tình này, trước sau bốn chỗ đều nói rằng Độ sanh vô độ, tuy văn

thì đồng nhưng ý thì khác: nghĩa là đầu tiên là ly ngã mà độ sanh, nghi tình mười một là cái Năng độ là ngã, nghi tình mười bốn là vô ngã thì ai độ. Nghi tình hai mươi mốt là Chơn giới bình đẳng, bất hợp chúng sanh. Chỗ giống nhau và chỗ khác nhau rõ ràng.

NGHI TÌNH HAI MƯƠI HAI.

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Luận nói…”: chỉ chỗ khởi nghi. Nghi này đến từ trong nghi mười bảy.

“Tuy tướng…”: Vì văn ở phần trước nói rằng: “Tức phi cụ túc sắc

thân”, “tức phi chư tướng cụ túc”, cụ tức tức là nghĩa của thành tựu. Kinh Tần, kinh Ngụy khác nhau.

“Nhưng vì…”: Là vì văn trước nói rằng: “Đó là danh cụ túc sắc thân”, “Đó là danh chư tướng cụ túc”. Trong đó ý nói: pháp thân rốt ráo chẳng phải là tướng hảo, tướng hảo cũng chẳng phải là không phải Phật. Do vì Vô tướng mà hiện tướng, tướng đó chẳng lìa pháp thân. Cho nên nghi rằng: Đã là vô tướng mới có thể hiện tướng thì chỉ cầu thấy tướng liền biết là vô tướng. Như ở xa xa thấy khói thì biết chắc rằng là có lửa. Bởi vì lìa khỏi lửa ắt chẳng có khói.

Biểu cho Phật:

Kinh: hỏi ý rằng: Có thể dùng tướng để so sánh quán vô tướng pháp thân Như Lai hay không?

Thức căn:

Kinh: đáp ý rằng: Thật có thể dùng tướng để tỉ quán pháp thân Như Lai.

“Ngộ sắc thân”: Nghĩa là biết ứng thân và Hóa thân chẳng phải là Chơn.

“Mê pháp thân”: là chẳng biết pháp thân rốt cuộc chẳng phải là sắc tướng.

“Ý cho rằng…”: Là xuất ra ý đáp. Ý nói: Chỉ cần thấy tướng hảo của pháp thân thì biết pháp thân tướng hảo, cũng như thấy mầm non của cây cỏ thì ắt biết gố rể của nó. Do vậy chia đoạn văn này là dựa theo dụ mà chia.

- Phàm và thánh bất phân:

Kinh: Ý nói: Luân vương cũng có tướng này thì đúng phải là Như Lai.

“Kệ nói...” Ý nói: chỉ cần dựa theo gốc mà nhìn ngọn thì định,nếu dựa theo ngọn mà nhìn gốc thì bất định. Hơn nữa, như Luân vương và Phật, sắc tướng tuy đồng nhưng chỗ nương của tướng thì khác nhau,

tướng của Phật là do pháp thân hiện ra, tướng của luân vương là nương theo Nhân của nghiệp mà sinh ra. Phàm và Thánh khác nhau, còn có gì làm chuẩn đích, huống nữa nhờ pháp Thân mà có tự tha thọ dụng, lại còn có lớn nhỏ tùy loài mà hóa, mỗi mỗi khác nhau. Cũng như cây non và rể, sự cũng bất định, cây mới gieo thì có mầm không có rể, cây ghép thì mầm và rể mỗi khác.

Ngộ Phật chẳng thấy bằng tướng.

Kinh ý nói: Vì nghe, nhờ Chơn mà hiện giả, giả chẳng lìa Chơn. Rồi thì dựa quả cầu Chơn, Chơn chẳng do giả, thật đức chẳng tại tướng khiến cho sắc tươi vậy, lấy dáng dấp bên ngoài để đánh giá đức độ thì sai lầm lắm vậy. Mà từ nay về sau đâu dám chẳng biết.

Thấy, nghe chẳng đạt đến: (kiến văn bất cập).

Kinh: Văn có thể xem, e ngài không sanh còn dựa theo thuyết pháp mà so biết Như Lai, cho nên nói rằng âm thanh cầu chẳng được. Nghi này thì đến từ trong nghi thứ mười tám. Nay ngăn chặn phòng ngừa trước.

“Kệ của bản dịch đời Ngụy”: là nói về ngyên do thấy và nghe chẳng đạt đến, còn kinh Tần thì chỉ nói thấy nghe chẳng đạt.

“Kệ rằng…”: Là kệ của ngài Di Lặc. Trong đó, nữa bài là giải thích Kinh Tần, nữa bài là giải thích kinh Ngụy. Ý nói: Thấy và nghe là Thức, chỉ có thể duyên với sắc, thanh, Phật chẳng phải sắc, thanh, cho nên chẳng thể biết.

“Pháp kia…”: là pháp thân.

“Chơn Như tướng”: Tức ly tất cả tướng, là Chơn Như tướng.

“Phi như ngôn thuyết tri”, bởi vì Chơn Như pháp lìa ngôn thuyết, Chơn Như chỉ là cảnh của Chơn Trí, chỉ tương ưng với chứng, cho nên nói là tự chứng.

Nghi thứ nhất, nghi thứ bảy, nghi mười bảy và đoạn văn này đều nói rằng chẳng dùng tướng thấy Như Lai, nghĩa và ý đều khác: đầu tiên là vì đối quả mà nghi nhân. Tiếp đó là cảm quả ly tướng, tiếp nữa là y theo Chơn mà hiện giả, sau cùng là dựa theo giả mà cầu Chơn. Cho nên khác nhau.

NGHI TÌNH HAI MƯƠI BA

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Do từ phần trên…”’: Là chỉ chỗ khởi nghi, nghi này đến từ trong nghi hai mươi hai.

“Bèn nghĩ rằng…”: Cho rằng một mực là ly tướng, tức là chỉ ra tông của khởi nghi.

“Nếu vậy…”: là kết thành nghi, Ý nói: phước chỉ thành quả tướng, tướng đã là chẳng phải Phật thì tu phước có ích gì.

“Thế thì quả Phật…”: là kết thành tên của nghi.

“Luận nói…”: là dẫn chứng.

“Mất phước”: Là chẳng phải nhân Bồ-đề.

“Mất quả”: là chẳng phải quả Bồ-đề.

- Ngăn chặn Niệm:

Kinh: Ý nói: Ông nếu cho rằng Như Lai chẳng nhờ cụ túc tướng mà đắc Bồ-đề. Dừng tác niệm ấy”. Văn thế tựa như trùng lặp, nhưng ý thì chẳng trùng lặp. Chỉ là trước là nói ra sau là ngăn chặn. Trong kệ của kinh Hoa Nghiêm, nữa bài kệ trước thuộc đoạn văn trên, nữa bài kệ sau thuộc đoạn văn này. Vì ý của văn liên hoàn với nhau, cho nên ở cùng một chỗ mà dẫn.đã nói chẳng lìa sắc, thanh, há lại một mực hủy tướng sao! Hủy tướng là phi lý, cho nên ở đây ngăn chặn điều đó.

“Triệu nói…”: Cũng là trước và sau đều một nữa mà thôi.

“Chẳng riêng chỉ…”: là vì tướng bất định, như Luân vương chẳng phải Phật.

“Chẳng phải chẳng (phi bất)…”: Vì ứng với cỏ thì hiện, chẳng lìa pháp thân, như Thích Ca là Phật.

“Đoạn Diệt Kiến”: nghĩa ở tại đoạn văn tiếp theo.

Xuất ra lỗi lầm:

Kinh: Văn có thể biết.

“Tổn giảm…”: Nghĩa là chấp Hữu là lỗi tăng ích, chấp Vô là lỗi tổn giảm. Nay đã là một mực ly tướng, tức là đúng vào câu này (chấp vô là lỗi tổn giảm). Đây tức là với quả thì tổn hại phước đức trang nghiêm, với nhân thì tổn hại hành năm Độ, làm hủy hoại Tục Đế.

“Đoạn kiến”: Trung Luận nói: Định Hữu thì trước dính thường, định Vô thì trước dính Đoạn. Nay đã một mực cho là vô tướng thì chính là đúng vào Đoạn kiến.

“Biên kiến”: Không và Hữu, đoạn và thường đều lá trước dính cái kiến biên tà, đều chẳng phải là chánh kiến, cho nên nói là “quá” “lỗi lầm”.

- Phước tướng chẳng thất:

Kinh Trưng ý rằng: Vì nghĩa gì mà chẳng tác niệm ấy?

Giải thích ý rằng: Bởi vì những người phát Bồ-đề tâm đều chẳng tác niệm ấy, cho nên biết rằng người tác niệm ấy là điều sai lầm.

“Như sở trú pháp”: Pháp sở trú tức là đại Bồ-đề tâm, Bồ-đề tâm tức là Bi trí nguyện.

Số 1702 - Kim Cang Kinh Toản Yếu San Định Ký - Quyển 7

KINH KIM CANG TOẢN YẾU SANH ĐỊNH KÝ

QUYỂN 7

Tất cả Bồ-tát đều an trú tâm này, vì có Đại trí, nên chẳng trú sinh tử. Vì có Đại Bi, nên chẳng trú Niết-bàn, nay bảo lìa khỏi hai kiến Đoạn, Thường, tức là bất trú sinh tử, Niết-bàn, cho nên nói là “Như Sở trú pháp”, tức là y chỉ tối thắng trong bảy tối thắng.

“Chẳng đoạn…”: Ý nói: Sinh tử vốn không, giống như bình bóng. Hình bóng chẳng có, còn đoạn gì nữa! Nay nói bất đoạn, chẳng phải cho rằng cứ cố lưu giữ lại, chỉ cần hiểu rằng Tính nó chẳng có, tướng nó chẳng không, tùy thuận theo Tục Đế, cho nên nói là “Bất đoạn”. Đây tức là nghĩa của thông đạt.

“Ở Niết-bàn…”: Nếu bị tịch tỉnh vắng lặng trói buộc thì chẳng tự tại, nay tịch mà thường dụng, dụng mà thường tịch, đó là nghĩa của tự tại.

“Trong đây...”: Đây là thiên về Niết-bàn. Nhưng nếu căn cứ theo bất đoạn sinh tử, lợi ích chúng sanh, chỉ cần thành Đại Bi, bất trú Niết- bàn. Nhưng nêu xét cho đầy đủ thù cũng cần phải bất trú sinh tử mới thành “như sở trú pháp”.

“Một mực…”: Tức là xuất ra ý thiên về Niết-bàn.

“Ngăn chặn tịch tỉnh”: Tức là người Nhị Thừa, thân tro diệt trí, bác táng vô dư, bị Niết-bàn trói buộc, đó là bất tự tại. Nay dùng bất cụ túc tướng mà phát tâm, chính là bị rơi vào điều này, vì để đối trị nên chỉ nói riêng một môn, đoạn văn sau “Bồ-tát bất thọ phước đức”, tức là bất trú sinh tử, thì nghĩa sẽ viên tròn vậy!

“Kệ nói…”: Là dẫn chứng.

“Luận nói…”: là giải thích kệ.

“Tuy chẳng nương…”: Là tung, pháp thân Chơn Phật là Chơn Bồ- đề, chính là do nhờ Trí liểu làm Nhân, cho nên chẳng nương theo phước đức kia.

Báo “Nhưng chẳng mất…”: là đoạt, phước Đức là Nhân, tức là quả báo của năm Độ, quả này tức là ba mươi hai tướng, tướng thì chẳng phải

không phải Phật, cho nên nói là “chẳng mất”. Đã là chẳng mất quả, tức là chẳng mất Nhân.

“Bởi chúng có thể…”: Là nói về nguyên do chẳng mất, nghĩa là: hơn Bồ-đề thì ắt cần phải có đủ cả hai thứ trang nghiêm, trí Huệ tức là Chơn thân, phước đức tức là ứng thân. Cho nên luân nói: pháp thân là trí tướng thân, phước tướng là dị tướng thân. Vì chư Như Lai đều hợp đủ hai loại tướng này. Cho nên Pháp Hoa nói: “Như những Đức pháp kia, lực định Huệ trang nghiêm, dùng chúng độ chúng sanh, tự chứng vô thượng đạo”.

- Đắc Nhẫn:

Kinh: Ý nói: Bồ-tát trong tâm vô ngã mà tu phước Đức thì hơn hẳn trong tâm có ngã mà tu phước đức. Bởi vì những thứ đó sẽ trang nghiêm pháp thân, rốt cuộc chẳng mất.

“Luận nói…”: Là nêu ra ý niệm bị khiển trừ. Nghĩ rằng: Nếu Trí xuất Thế vô phân biệt chính là Nhân thành Phật thì những phước đức mình đã tu đều sẽ bị mất hết. Vì sao? Vì phước đức chẳng phải là Nhân. Vì để ngăn chặn ý niệm này mà dẫn khởi đoạn văn khiển trì này.

“Đắc Thắng nhẫn bất thất”: Là chánh tỏ về nghĩa của bất thất, nghĩa là nếu tâm trú tướng, tu chủ phước đức, rơi vào Hữu lậu, phước này ắt thất. Nếu tâm ly tướng, tu chủ phước đức, thành ở vô lậu, phước này chẳng mất.

“Bởi đắc…”: Là xuất ra nguyên do chẳng mất. Đây là dùng quả để nghiệm nhân, thành nghĩa chẳng mất. “Vô cấu” tức là thanh tịnh, vô lậu, là Phật thân vậy.

“Hai vô ngã”: là Nhơn vô ngã, pháp vô ngã, đắc cái trí của hai không này, gọi đó là Nhẫn.

- Chánh tỏ rõ:

Kinh ý nói: Nhưng trước kia nói những phước đã tu do Vô ngã, cho đó là vượt trội, chỉ do vì Bồ-tát chẳng thọ nhận phước.

“Đáng trách…”: Là nói về nguyên do chẳng thọ nhận, đây cũng là dùng quả để nghiệm Nhân, thành quả của Bất thọ. Ý nói: Quả nếu Hữu lậu thì biết thọ hướng phước, đó là điều đáng chê trách. Quả đã vô lậu thì biết chẳng thọ, làm sao đúng trách!

“Ngài Vô Trướng…”: Là nói đối lại với văn trước bát trú Niết-bàn, trước và sau so nhau mà cùng thành nghĩa của Bi và Trí.

“Nếu trú…”: Là nói ngược.

- Trưng hỏi, giải thích:

Kinh ý nói: Bồ-tát làm phước, nếu sinh tham trước, ắt thành Hữu

Lậu. nhân đã Hữu lậu, quả cũng Hữu lậu. Đắc ba mươi hai tướng, chỉ đồng với luân vương, chẳng gọi là Phật, đây thì Nhân, quả đều thất, thành ra chỗ Nghi. Nay đã làm phước, chẳng sinh tham trước thì Nhân thành vô lậu, Nhân đã vô lậu, quả cũng lại vậy. Đắc ba mươi hai tướng trang nghiêm pháp thân, gọi đó là Phật, sao lại nghi rằng mất Nhân và quả?

NGHI TÌNH HAI MƯƠI BỐN

Sớ: đầu tiên là nêu chương.

“Nếu chư Bồ-tát…”: Là chỉ chỗ khởi nghi, tức là đến từ đoạn văn trên, tức là trong luận nói: “Nếu chư Bồ-tát chẳng thọ quả báu kia…”

“Thì làm sao….”: Là kết thành nghi.

“Chúng sanh dụng”: căn cứ theo Phật thọ lượng, hợp mãn một trăm tuổi, đến tám mươi tuổi bèn nhập Bát-nhã, ý lưu lại hai mươi năm phước cho đệ tử đời sau thọ dụng. Lại nữa, cúng dường thừa sự Phật, có thể khiến cho chúng sanh được phước vô lượng, đây cũng là phước của Phật mà chúng sanh thọ dụng.

Hỏi: Trước nói Bồ-tát chẳng thọ dụng, nay sao lại hỏi về Phật thọ dụng? Lại nữa, trước nói Thọ nghĩa là thủ, ấy nghi thọ nghĩa là Dụng. Văn nghĩa đã khác, sao thể thành nghi?

Đáp: Đây đề là lấy quả mà nghiệm Nhân. Trong Nhân nếu chẳng thọ thủ thì trong quả sao hợp thọ dụng. Trong quả còn tự thọ dụng, trong Nhân hoặc lại không có thọ thủ sao?

- Hiểu sai:

Kinh ý nói: Nếu người nào nói: Như Lai xuất hiện “Lai”, Như Lai nhập diệt “khứ”, Trú thế gian, đều chẳng hiểu nghĩa ta đã thuyết.

“Phước đức…”: là ứng báo của phước vô lậi kia, tức là vô cấu quả. Vì trong quả không có sắc tướng. Luận nói: Phật quả không có sắc tướng để thấy. Lại nữa, Luận nói: Phật quả không có sắc thanh riêng biệt, chỉ là Như Như, luận nói: Phật quả không có sắc thanh riêng biệt, chỉ là Như Như, lại vừa là Như Như Trí độc tốc, cho nên không có lai khứ…

“Là để hóa…”: Hoặc hỏi rằng: Đã là Phật quả không có sắc thanh không biệt lai khứ thì sao lại xuất hiện thọ phước, vì để chúng sanh thọ dụng sao? Vì vậy, ở đây giải thích ý nói: Chúng sanh căn thành thục thì có thể cảm duyên, bởi vì Phật vô duyên đại bi từ vô lượng kiếp đến nay, lợi tha thiện căn, huân tịnh pháp giới để thành thuận tập, có cảm liền ứng, nhậm vận vô tâm, cũng như một mặt trăng chẳng hạ gián xuống trăm dòng sông, trăm dòng sông cũng chẳng thăng lên mặt trăng. Do từ

Thiện căn lực, pháp nhĩ như thị. Đó chính là ý để đoạn nghi. Nếu trong quả có tâm thọ dụng thì trong Nhân cũng có tâm thọ thủ. Trong quả đã là tự nhiên, trong Nhân đủ trõ có trước dính.

- Chánh kiến:

Kinh trưng ý rằng: vì nghĩa gì mà gọi danh là Như Lai, đã gọi là Lai thì cũng biểu tỏ khứ, sao lại nói là hiểu sai.

Giải thích ý rằng: Vì Chơn Phật vốn không có lai, khứ.

“Kệ nói: Là nêu ra sự khác nhau giữa Chơn Phật và Hóa Phật. Như Lai tức là pháp thân, vốn bất động, giống như hư không, cho nên khác với Hóa thân, tùy theo cơ mà lai và khứ, nó chẳng khác nhau mà khác nhau.

“Đại Vân…”: Là giải thích. Đây là dựa theo cơ, tâm nhiễm tịnh bèn thấy Phật có lai, khứ, gọi đó là Hóa thân, “chẳng từ đâu đến, chẳng đi về đâu”, tức là bất động, gọi đó là pháp thân, đây là cơ thấy có Phật lai, khứ, Phật thật bất động… từ kia với Ngã là sao? Trong này lược nêu ra Dụ về Nước: chúng sanh tâm tức tri, mặt trăng dụ cho pháp thân, ảnh dụ cho Hóa thân, Thể trong đục là dụ cho nhiễm và tịnh. Nước trong, mặt trăng hiện, mặt trăng cũng chẳng đến. Nước đục, mặt trăng ẩn, mặt trăng cũng chẳng đi, chỉ là nước có trong có đục, chẳng cho rằng mặt trăng có trăng có trầm. Trong pháp cũng vậy, tâm sạch thì thấy Phật, chẳng phải Phật đến, tâm nhơ thì chẳng thấy, cũng chẳng phải Phật đi. chỉ là chúng sanh Nhơ sạch, chẳng nói rằng chư Phật ẩn, hiển.

“Giải cực…”: Nghĩa là giải cực thì tâm tuyệt, tâm tuyệt thì hội với Như, thể của Như thì châu khắp, cho nên không có phương chốn, đây là tỏ về Chơn của tức ứng.

“Duyên đến…”: Nói về ứng của tức Chơn. Ý giống với Đại Vân, dùng ẩn và hiển để đoạn trừ nghi. Ý là: Có chuyện Phật xuất hiện, huống nữa lại có chuyện thọ phước ư!

NGHI TÌNH THỨ HAI MƯƠI LĂM

Văn của luận về nghi tình này chẳng nói riêng về nghi, nhưng nghĩa và ý hợp lại thì có. Đâu Sớ đầu thân là nêu chương.

“Theo phần trên…”: Là chỉ chỗ khởi nghi. Nghi này đến từ ba chỗ: “Chẳng thể dùng hóa…” là mối nghi thứ hai mươi hai. Vì lẫn lộn với Luân Vương. “Pháp thân không có lai khứ…”: Là nghi tình thứ hai mươi bốn, tránh là hiểu sai. “Căn cứ tho phần ngăn chặn…”: là nghi tình thứ hai mươi ba. “Chẳng mất…”: Là Di Lặc tụng nói: Đắc thắng Nhẫn bất thất. Nhất và Dị tương phản nhau, khó mà tồn giữ hay bỏ đi, cho nên thành nghi vậy. “Đây là dựa theo…”: là ý của đoạn nghi. Kia thì dựa

theo Nhất và Dị song tồn mà nạn vấn. Đây thì dựa theo Nhất và Dị đều phi mà thông.

- Phá thô sắc:

Kinh: Hỏi đáp về nhiều hay ít. Như văn có thể biết.

Sớ: Có ba phần: 1. Dẫn ngài Thiên Thân, theo Đoạn nghi:

“Kệ nói…” là nêu. “Luận nói…” là giải thích. Nhất Chơn pháp giới, số lượng tiêu diệt, phi nhất phi Dị. Chư Phật chứng đây, cũng phi nhất dị, mà nói “trú xứ” là bởi vì chẳng phải hai nghĩa này để có thể trú trước.

“Để tỏ rõ…”: Là chánh hiển về ý trú, ý lấy giới dụ cho Chơn Thân, Trần dụ cho Hóa Thân, trần nhân ở giới bị tan vụn, cho nên là phi dị, dụ cho từ Chơn thân mà khởi ứng thân. Trần thì tế, giới thì thô, cho nên là phi nhất. Dụ cho Chơn thì Thật, Ứng là Giả.

“Ngài Vô Trướng…”: phần 2. Phá pháp chấp, là một nghĩa riêng, chẳng phải là đoạn nghi. “Danh Thân”, tức là bốn uẩn, Thọ, tưởng,… “Sắc thân”, tức là bốn đại, Địa, thủy…”Trong đó…” dùng tế mạc phá sắc thân. Dùng vô sở kiến để phá Danh Thân. Vô sở kiến tức là bất niệm. Đoạn này thuyết Trần rất nhiều, chính là sơ phương tiện.

“Đại Vân…”: phần 3. Tỏ về phá tướng. Nói về tướng của phương tiện. Vì năng phá là Tế Mạc. Sở phá là Thô sắc, Năng và Sở hợp lại mà thành ra tên của phần này. “Vi trần ở đây…” là phân biệt sự khác nhau giữa Đại thừa và Tiểu thừa: Đại thừa dùng quán, giả tưởng phân biệt mà khởi Huệ số của nó. Phá tách chiết sắc kia phân tách đến mức cực vi, Thiên Nhãn của Nhị Thừa chẳng thể thấy được. Đó tức là tế mạc đến mức cùng cực, chẳng thể phá tách chiết ra được nữa, gọi tên là cực Lược sắc. “Chẳng phải Tiểu Thừa…”: Bởi vì Tông Tiểu Thừa mê với Lý của Duy Thức, chẳng thông đạt chư pháp tức không. Kế chấp cho vi trần này là Thật có mà nói rằng tích chứa các vi trần để thành thế giới. Câu Xá Luận nói: “Cực vi vi kim thủy, Thố Dương Ngưu liêu thành, xoa Tâm Mạch chỉ tiết, bỉ hậu tăng thất bội”. Nay ở đây phải bác bỏ, cho nên nói rằng: Chẳng phải là thật trần.

- Phá vi trần:

Kinh: Ý nói: Vì nghĩa gì mà thuyết vi trần?

Giải thích ý rằng: Bởi vì không có thật thể.

Lại trưng ý rằng: Nguyên do gì mà thuyết vi trần là không? Lại nữa, thuyết vi trần là gì?

Giải thích ý rằng: Thứ mà Phật nói, chẳng phải là Thật vi trần, là không vi trần. Sớ: có hai phần: 1. Giải thích theo đoạn nghi:

“Trần Vụn…”: là dùng dụ để nói. Trần là đập vụn thế giới thành ra là bột mạc. Cho nên giới thì thô, mà Trần thì tế, đó là phi Nhất.

“Trần chúng tụ”: vì thế giới là do chúng Trần mà thành. Cho nên Trần và giới là Phi Dị (chẳng khác nhau).

“Cũng như vậy…”: là pháp hợp. Nghĩa là Phật ứng thân hiện ở mười phương, cho nên là phi nhất. Cùng giống nhau nương vào cùng một Thề, cho nên là phi dị. Lại nữa, y theo pháp mà khởi Hóa, cho nên là phi nhất. Lìa pháp thì không có Hóa, cho nên là Phi Dị.

“Lại nữa, nếu…”: là phần hai, dựa theo pháp mà giải thích, cũng là dựa theo Dụ.

“Pháp thuyết”: Nếu Hóa là Thật, cũng chẳng cần Phật thuyết, chỉ vì đó là hư giả, người khác chẳng biết, cho nên Phật thuyết vậy.

“Ngài Vô Trướng…”: là dẫn chứng. Giống với đây.

- Phú Thế giới:

Kinh: Ý nói: chẳng những sở khởi vi trần là không vi trần, ngay cả năng khởi thế giới cũng là không thế giới.

“Bổn luận…”: Như đoạn văn tiếp theo sẽ nói.

“Chúng sanh Thế giới”: là thế gian Hữu tình. Bởi vì tâm pháp vô chất, chẳng thể chia tách, chỉ cần dùng phương tiện bất niệm để phá nó. Niệm nó thì có, bất niệm thì không có. Cho nên khởi tín nói: tâm sinh thì pháp sinh, tâm diệt thì pháp diệt.

- Phá Hòa Hợp:

Kinh: Trưng ý nói: Vì nghĩa gì mà thuyết Thế giới?

Giải thích ý rằng: Thế giới nếu thật thì đó là Nhất Hợp Phật thuyết Nhất Hợp là Nhất Hợp chẳng thật có, đó là nhất Hợp (thuộc) không, vô.

Sớ: Trong văn, dẫn giải thích của ngài Thiên Thân: “Luận nói….”: Là nêu.

“Đại Vân…”: Là giải thích. Ngầm hợp, ngấm ngầm hợp làm một.

Một (Nhất) tức là Hòa hợp, cho nên nói là Nhất Hợp vậy.

“Tam Thiên phá Nhất”: Đã nói ba ngàn thì chẳng phải là nghĩa của một. Đây là nói thông cả Ngũ uẩn không có nghĩa của Nhất Hợp.

“Ngài Vô Trướng…”: Là phần hai. Dẫn giải thích của ngài Vô Trướng.

“Ghép nói….” nói về cả hai, tình và khí.

“Cho nên có hai…”: Là nêu ra hai loại Đoàn Thủ.

“Đại Vân…”: Là tỏ rõ rằng tình và khí đều gọi là Thế giới. Là: Trần chúng tức là thế giới. Chúng sanh thì Hữu Tình Thế giới.

“Đoàn Thủ là nhất…”: Nghĩa là Tình và khí chẳng phân chia, đó là một thế giới. Nhất Hợp này có hai Đàm Thủ: Ở trong Ngũ uẩn chia ra sắc và tâm. Vốn thì hợp hai thành một, nay thì tách một thành hai, nhưng Hòa hợp và Đoàn Thủ vân là nghĩa của một, chỉ vì bản tần và bản ngụy dịch khác nhau mà thôi.

“Nhất Đoàn Thủ”: là Danh thân. Chúng sanh và Thế giới, nghĩa chẳng thể phân chia, chỉ có nghĩa của một.

“Sai Biệt Đàm Thủ”: là khí thế giới tụ nhiều vi trần thành một thế giới. Cho nên luận của ngài Vô Trướng nói: Chúng sanh Thế giới Hữu, đó là Nhất Đoàn Thủ. Vi trần Hữu (có). Đó là sai biệt Đoàn Thủ. Vì hai giới Đoàn Thủ. Vi hai giới Đoàn thủ này không có thật. Cho nên tâm kinh nói: “Thị cố không trung vô sắc vô thọ tưởng hành thức, vô Nhãn Nhĩ tỉ thiệt thân ý, vô sắc thanh hương vị xúc pháp”.

Câu “thị Danh Nhất Hợp Tướng” của kinh, là dựa theo Tục Đế mà nói là có, sẽ nói ở đoạn văn sau.

- Vọng chấp có:

Kinh: Ý nói: Nhất Hợp Tướng này không có Thể để có thể nói, chỉ vì phàm phu vọng sinh tham trước.

“Bởi tụ tập kia…”: là giải thích “bất khả thuyết” ở trong kinh. Ngũ uẩn hòa hợp, không có thật thể, đây tức là giới quy về trần, tức là không có giới để có thể thủ. Trần quy về Duy Thức, tức là không có Trần để có thể thủ. Bốn uẩn ly niệm thì không có tâm để thủ. Chúng sanh thủ trước đều do hư vọng phân biệt. khởi Tín Luận nói: Tất cả cảnh giới duy y theo vọng niệm mà có sai biệt. đây là tỏ về từ câu “chi” vì phàm phu…” Trở về sau.

“Nếu có…”: là nói ngược lại, bởi vì Thể của thế giới nếu là Thật có thì chẳng gọi là hư vọng phân biệt, hợp là chánh kiến.

“Thế Đế thì nói…”: tức là “thị danh” ở trên. Giống với Luận nói: “Tụ tập kia”. Đệ nhất nghĩ thì chẳng thể nói, tức là “Tức phi” ở trên. Giống với “vô vật khả thủ” trên.

“Trẻ con…”: Thế Đế tuy nói, chỉ là giả có, phàm phu chẳng mẫn tuệ, chấp đó là thật, giống như trẻ con kia, như lời mà chấp vật.

“Thấy ngũ uẩn”: chẳng liểu (hiểu) pháp không, đó là chấp pháp. “Thủ hòa hợp”; chẳng thông đạt các pháp, tức là Ngã chấp. Hai chấp chẳng vọng, cho nên nói là “tham trước kỳ sự”. Mê ở sự pháp, sở tri chướng.

- “Phá ngã pháp”: trên kia là phá cảnh sở duyên của ngã pháp, khiến biết là chẳng thật. Nay thì phá chúng khiến vong mất phân biệt,

nhập vào Thánh Đạo. Cho nên kệ nói: “Phi vô nhị đắc đạo. Viễn ly ư ngã pháp”.

Bắc Hiểu sai:

Kinh: Văn hỏi đáp, đều có thể biết vậy! Chỉ bất giải, (chẳng hiểu), ắt chẳng hiểu sai.

Khiển trừ chấp lời:

Kinh: Tương ý rằng: Vì nghĩa gì mà thuyết là bất giải?

Giải thích ý rằng: Phật thuyết kiến, ngã, nhơn… chẳng phải thật kiến, ngã, nhơn… là giả danh Ngã kiến, nhơn kiến,… chúng sanh chẳng hiểu cho đó là thật. Cho nên phân chia trước gọi là Hiểu sai vậy.

“Hư vọng…”: Thấy có ngã, cho nên gọi là Ngã kiến. Thể thật không có, cho nên nói là Hư vọng. Hư vọng không có thật, nguyên là chẳng thấy. Như nơi đây thấy rắn, há lại là thật thấy.

“Như Sở bất phân biệt”: có hai ý: 1. Lấy Chơn Như làm sở, bất phân biệt giống như Chơn Như kia; 2. Lấy ngã pháp làm sở, ngã pháp vốn không có sở tri của Như.

“Vì sao…”: Là trưng.

“Như ngọa đạo…”: Là giải thích.

“Nhơn vô ngã…”: Trong một pháp giới, vô ngã, vô vô ngã. Nay đối lại Hữu ngã mà nói Vô Ngã, giả mượn ngôn thuyết, cho nên nói là đặt ta (an trí).

“Pháp Vô ngã…”: Vì kiến (thấy) là tâm, tâm sở pháp chấp có cái kiến (cái thấy) này, gọi đó là pháp chấp. Tâm pháp chẳng thật, cho nên nói là an trí (đặt ra) đoạn văn này phá pháp vô ngã. Liên đời mà dẫn, chẳng cho đó là ý chính.

“Tương ưng…”: Nhập Địa thì chứng Như. “Bất Phân Biệt”: Là lìa phân biệt chướng.

“Tức ngang…”: Nếu còn tồn ngã và Pháp, tức là phân biệt vô cùng. Chỉ cần liểu cả hai không thì tự vô phân biệt, tức là nhị không quán này làm phương tiện để nhập vào Lý.

- Trừ phân biệt:

Kinh: ý nói: Người phát Bồ-đề tâm, nên như vậy tri kiến, tín giải, chẳng sinh ra pháp tướng.

Sớ: Có hai phần: 1. Chỗ nương của vô phân biệt. có hai phần: 2. Tổng trưng ba pháp:

“Ngài Vô Trướng…”: Mỗi tiết mỗi đoạn dùng giải thích để trung khởi, dùng kinh để đáp.

“Người nào”: tức là câu “người phát Bồ-đề tâm” trong kinh.

“Ở pháp nào”: Tức là câu “Nhất thiết pháp” ở trong kinh. “Phương tiện gì”: Tức là câu “nên như vậy tri kiến tín giải” trong kinh.

Đoạn trừ “Đây là hiển thị…”: là phần hai, giải thích riêng phần thứ

ba. Có hai phần: 1. Nêu chung. “Đây là hiển…”: tâm tăng thượng tức là Định, Trí tăng thượng tức là huệ. Dang là tăng thắng những pháp trên, cho nên nói là Tăng Thượng. “tri kiến thắng giải”: là những ngôi vị sau của Định Huệ đoạn từ “ ở trong ấy…”: là phần hai. Giải thích riêng. Có hai phần: 1. Nói chung về ba nghĩa: “trong ấy” là ở trong ba sự kia.

“Nếu Trí…”: Là tỏ về Thể của ba loại này, tức là Trí y chỉ vào ba phương tiện khác nhau mà đặt ra ba tên gọi. Xa-ma-Tha, tiếng Hán gọi là Chỉ. Chỉ tức là Định. Trí y vào Định này thì dập tắt vạn duyên, duy chỉ có tâm, cho nên gọi là Tri (biết).

“Tỳ Bát…”: Tỳ Bát Xá Na: tiếng Hán gọi là Quán, Quán tức là Huệ, y vào Huệ này, cho nên nói là Quán sát tất cả, ủy tế suy cầu, lịch lịnh phân minh rõ ràng, cho nên gọi đó là kiến (thấy).

“Hai thứ này”: là tri và Kiến.

“Tam Ma Đề: tiếng Hán gọi là Đẳng trì, chỉ do vì Định và Huệ đẳng xứ (chỗ Định và Huệ ngang bằng), gọi là Tam Ma Đề, dựa vào ngĩa này nên gọi là “Thắng Giải.”

“Nói y chỉ”: Là danh y theo nghĩa mà đặt.

“Vì Tam Ma Đề…”: Là phần hai. Chuyển giải thích nghĩa sau. “Tự tại”: là Định Huệ vô ngại.

“Nội Duyên”: đã chưa chứng Chơn, chỉ duyên hình ảnh. Vì pháp Chơn như thì lìa tâm duyên, nay thì đã biến ảnh, duyên với Như, gọi là Thắng giải, từ đó có thể dẩn căn bản chánh Trí, làm phương tiện gần trong vô phân biệt.

“Thế nào là…”: là phần hai. Chánh hiển lý vô phân biệt: tức là luận giải thích câu “bất sinh pháp tướng” trong kinh. Câu đầu là trưng khởi, câu sau là chánh hiển.

“Đại vân nói…”: là dựa theo vị mà giải thích luận.

Tiền phương tiện”: tức là tri, kiến, thắng giải. Đây là đang ở giai vị Tứ Gia Hạnh thuộc Địa Tiền.

“Nay bất phân biệt”: tức là bất sinh pháp tướng, thông tại thập Địa và Phật địa, tuy mãn và phần khác nhau nhưng đều dùng căn bản vô phân biệt trí, chính mình chứng đế lý, như bài tụng về kiến Đạo của Duy thức nói: Khi ấy ở Sở Duyên, Trí đều vô sở đắc, bấy giờ trú Duy Thức, lìa khỏi nhị thủ tướng.

- Hiển Bổn tịch:

Kinh: Ý nói: Cái gọi là pháp tướng là pháp tướng chẳng thật có, đó là pháp tướng bổn vô (vốn không có).

“Bất cộng”. Là phi pháp tướng trong thắng nghĩa Đế chẳng chứa chấp nó, ly tính, ly tướng, phi hòa hợp.

“Tương ưng”: Là “Thị danh pháp tướng”, tính khởi thì thành ra là tướng, tướng chẳng lìa Tính, cũng như dụ về vàng trong phần trước. Đồ vật chẳng lìa vàng.

NGHI TÌNH THỨ HAI MƯƠI SÁU

Văn của luận đến đây chẳng nói rõ là đoạn trừ nghi tình nào, cho nên hai quyển Sớ Vân và ngoại đều thu vào trong đoạn văn trên, hợp những quyển sớ và xem văn của luận thì có, cho nên tách ra phần này. “Nhân vì nghi…”: Là chỉ chỗ khởi nghi, nghi này đến từ trong nghi hai mươi lăm.

“Ý cho rằng…”: Là lập lý.

“Tức hóa thân…”: Là chỉ không có thể của Hóa thân.

“Nếu vậy…”: là kết thành nghi. Ý nói: Phật năng thuyết đã là hư giả thì giáo sở thuyết chẳng lẻ lại thật! Trì thuyết giáo chẳng thật, lại có phước sao?

- Công Đức:

Kinh văn so sánh. Có thể hiểu được. “A Tăng Kỳ”: Tiếng Hán gọi là vô số. “Phát Bồ-đề tâm giả”; là phân biệt với những người khác.

“Kệ nói:….”: Là nêu.

“Luận nói…” Là giải thích. Trước là nhắc lại nghi để túng nó. “Nhưng mà chư Phật kia…”: là căn cứ theo lý mà đoạt nó.

“Vô lượng…”: là phân biệt với Hữu lượng. Đây tức là ba lớp để tỏ rõ sự vượt trội của trì thuyết.

- Bất nhiễm:

Kinh: Trưng ý nói: thuyết pháp như thế nào để gặt hái được công đức như vậy? Văn giải thích có thể hiểu, trước đó nói: Phát Bồ-đề tâm giả là ý ở tại đây. Nếu phi Bồ-tát thì sao được như vậy.

“Ngài Vô Trướng….”: Là dẫn giải thứ nhất. Có hai phần: 1. Nói về ý kinh. Đã là tâm thuyết pháp, cũng giống như Chơn Như kia không có phân biệt, chẳng thủ tướng của năng thuyết, sở thuyết thì sẽ gặt hái công đức lợi ích cực kỳ vậy, cho nên quyết định thuyết.

“Vô sở nhiễm”: tức là vô phân biệt, bất thủ, bất động. Đây chính là ý của Đoạn Nghi. Nghĩa là toàn bộ những điều Phật thuyết đều Như Chơn thật, người tryền thụ phải đều như vậy. Đã như pháp thì phước

mới vô biên, sao lại còn nghi trì thuyết chẳng có phước đức? Lại nữa, như kệ nói: Khi chư Phật thuyết pháp, chẳng nói là Hóa than, vì chẳng nói như vậy nên thuyết kia là chánh. Ý nói: Nếu nói là Hóa nhơn thì người ta không có kính tâm, thì làm sao chịu tin thọ pháp sở thuyết, do chẳng nói nên người ta đều tông phụng, giáo được thuyết, thảy đều thọ trì, phước vô lậu tự nhiên sẽ vô lượng vậy.

“Vân hà…”: là phần hai: tiêu văn kinh.

“Chẳng thể…”: Đây là tỏ rằng lìa khỏi tướng thuyết, chẳng phải hoàn toàn chẳng thuyết. Phần trên nói: “Vô pháp khả thuyết”. Kinh Tịnh Danh nói: “Vô thuyết vô thị”, đó gọi là thuyết pháp. Cho nên bản kinh ngụy nói: “Như bất diễn thuyết”.

“Nếu khác với đó…”: Nói ngược lại; vì thủ tướng mà có phân biệt, chẳng Như Như. Đã là chẳng Như Như, tức thành điên đảo.

“Lại nữa, khi thuyết…”: Là dựa theo sự mà nói về Vô nhiễm. Trước là dựa theo chẳng xứng lý, nay là dựa theo chẳng xứng sự. Bởi thuyết pháp vốn là để lợi ích chúng sanh, nay lại vì danh lợi, há lại chẳng nhiễm thuyết!

“Đại Vân…”: là phần hai, dẫn giải thích của Đại Vân: tâm hành sinh diệt tức là Hữu sở đắc, phân biệt thủ tướng, nay đã chẳng thể, Dùng Tức hợp vời Như, cho nên nói là “Như Như”. Chữ Như trước, tức là nghĩa tựa như. Chữ Như sau, tức là Chơn Như, tựa như Chơn Như, cho nên nói là Như Như.

“Tâm, cảnh Như”: Tức là cả hai đều là Chơn Như, không có nghĩa tựa như.

“Tức Vô Nhiễm”: Nghĩa là tâm nghĩ liền sai, bèn gọi là Nhiễm. Cho nên Luận nói: Động tức hữu khổ, quả bất ly Nhân: Đây tức là niệm lự vi tế đều gọi là Nhiễm, bất tất phải là tham dục.

NGHI TÌNH HAI MƯƠI BẢY

Sớ: Đầu tiên là nêu chướng.

“Nếu chư…”: Là chỉ chỗ khởi nghi. Nghi này đến từ trong nghi hai mươi sáu. Vì hóa thân Như Lai thướng thuyết pháp, phần trước tuy không có văn nhưng có ý này.

“Thì sao lại….”: Là kết thành nghi. “Niết-bàn” tức là nghĩa của Bất động, vô vi, như văn trước nói: “Nếu người nói Như Lai đến, đi, ngồi, nằm, tức chẳng hiểu nghĩa mà Như Lai đã thuyết, Như Lai là chẳng từ đâu đến, chẳng đi về đâu, cho nên gọi là Như Lai”. Đây là Phật Nhập Niết-bàn. Ý nói: Niết-bàn thì tịch tỉnh, thuyết pháp thì huyên động. Đây và tịch tương phản nhau, sao cả hai đều tồn tại.

Kinh: Trưng ý rằng: Vì nghĩa gì mà Phật thường thuyết nhưng chẳng ngại Niết-bàn? Như Luận đã nói.

Giải thích ý rằng: Thường Phật có diệu trí, quán chư pháp không, như mộng huyễn… Tuy hiện thuyết pháp, tựa như là tướng Hữu vi nhưng thường trú Niết-bàn, lý của vô tác, còn nghi gì nữa! Nếu ở ngoài luận thì chẳng giải thích đoạn nghi. Văn này chỉ trách thuyết pháp bất nhiễm. Trưng ý nói: Vì nghĩa gì mà khi thuyết pháp chẳng thủ ở tướng, đắc hợp Chơn Như, bất động bất nhiễm? Giải thích ý nói: Chỉ quán các tướng Hữu vi giống như mộng huyễn… thì tự nhiên thuyết sẽ bất thủ, bất trước, khế hợp Chơn Như, không có lay động, phân biệt,…

Sớ: Văn có hai phần: 1. Chia phần, nêu văn.

“Trong bản đời Ngụy…”: Hai bản kinh đều thuyết thí Dụ, bản kinh kia thì rộng, bản kinh này thì lược, nay thì nêu rộng để giải thích.

“Trong phần…”: Là phần hai. Theo phần giải thích, có ba phần:

1. Dựa theo giải thích hai luận: trong bản Ngụy có chín dụ; 2. Văn thứ nhất: “Kệ nói…”: là nêu. “ Luận nói….”: Là giải thích: Đầu tiên là giải thích hai câu trước của kệ: Chơn thân và hóa thân chẳng cùng một, cho nên là phi Hữu vi. Chơn thân và Hóa thân chẳng khác nhau (Bất dị), cho nên là bất ly Hữu vi. Nói “Chư Phật” là để phân biệt với Niết-bàn của Tiểu Thừa chỉ một mực là tịch diệt, còn Niết-bàn của Như Lai là Bi và trí kiêm vận, gọi là Vô trú xứ.

“Vì sao…”: là men theo phần trên mà trưng hỏi, giải thích hai câu sau của kệ. Ý trưng hỏi có thể biết!

“Do diệu trí…”: Diệu trí là để phân biệt với Thô trí của Nhị Thừa. Chánh quán, là để phân biệt với đảo kiến của phàm phu. Đã dùng Diệu trí, chắng quán Hữu vi các pháp như mộng huyễn... cho nên thiệp Hữu mà chẳng trú Hữu, quán không mà chẳng trú không, dụng mà thường tịch, tịch mà thường dụng. Suốt ngày thuyết pháp, suốt ngày Niết-bàn, như sớ của Hoa Nghiêm nói: “Tịch liêu ở vực vạn hóa, động dụng ở trong nhất hư”. Mới biết rằng nếu chẳng thiệp hữu, há lại gọi là Đại thừa Niết-bàn. Nếu chẳng chứng Như thì sao gọi là Vô nhiễm thuyết pháp. Lời tuy tựa như ngược, nhưng ý lại phù hợp nhau. Ngài Thiện Hiệu dựa theo cực trái để trình bày mối nghi, Như Lai căn cứ theo cực thuận để giải thích thông nghi. Lý thật thâm diệu, sáng cả thiện cuối.

2. “Kiêm Vô Trướng…”, đầu tiên là chia văn.

“Bài kệ này”: là văn của bản kinh đời Ngụy.

“Bốn tướng Hữu vi”: Tức là bốn tướng. tự tính… ở phần sau.

1. Tự tính tướng...”: Theo văn mà giải thích bốn tướng. Hai câu

đều là giải thích ý chương.

“Kiến và tướng này…”: Nghĩa là hai phần kiến và tướng, dùng tự chứng phần làm Thể. Mà ba pháp này là tự tính của sinh tử, tất cả sinh tử từ đó mà sinh ra, cho nên gọi ba pháp này là căn bản vậy, chúng thông cả tám Thức.

1. “Tinh (sao đêm)…”: Là giải thích riêng.

“Kiến phần”: Đại Vân nói: Đó là Đệ-lục-thức. Đo lường tính toàn phân biệt, duyên với cảnh mộng tướng, các trí ở thế gian đều ở trong này. Cho nên dùng tính toán ánh sáng sao đêm để so với thức này. Đây là dựa theo chấp dính toán quá cường thịnh, cho nên riêng chỉ cho thức thứ sáu, chẳng phải là chẳng thông với tám thức.

“Vô trí…”: trong này, pháp và Dụ kiêm nhau, văn còn bị thiếu sót, tóm lược. Nếu phối cho đầy đủ thì pháp và Dụ kiêm nhau, văn còn bị thiếu sót, tóm lược. Nếu phối cho đầy đủ thì pháp và dụ có bốn đôi: Đó là, lấy mặt trời dụ cho Trí. Lấy ánh sáng dụ cho ngộ, lấy bóng tối dụ cho Mê, và như trong dụ, ý nói: Trong bóng tối không có mặt trời, có ánh sao. Trong ánh sáng mặt trời, có Thức dụng. Trong ngộ, có Trí không có phân biêt, chúng cũng giống như đêm tối, ngày sáng. Đêm tối thì chỉ có ánh sáng mà biết hướng nam Bắc, mặt trời vừa hiện, ánh sao tự tồn. Trong pháp cũng vậy, trong mê sinh tử, bổn Trí chưa hiển rõ, Ý thức phân biệt tựa như có soi biết. Nếu Trí hiển rõ, ánh sáng soi khắp thì niệm lự phân biệt chẳng còn tí nào.

“Không có ánh sáng kia”: Đây là dựa theo một phần dụ. Trong dụ đều không có ánh sao nhưng có thể của sao, trong pháp thì đồng cùng một trí, không có riêng tâm thức.

2. “Ế (mắt màng)”: Ý nói: màng nếu ở tại mắt thì mắt chất thấy vòng tơ. Nếu tại ý thì thấy thât ngã pháp. Nếu dụ phối với pháp thì Màng mắt dụ cho Thức Thứ bảy, vòng tơ dụ cho Sở kiến phần. Nay nêu ra rằng: màng mắt là dụ cho Sở kiến phần là vì có ba ý: a. Mật phối với Đệ Thất Thức: nghĩa là nếu chỉ thủ vòng tơ thì chỉ dụ cho sở kiến. Đệ Thất Thức không có Nhân để thủ, cho nên đây là mật phối không bị sót; b. Cũng giao ảnh lược: Vì trên dụ thì nêu ra Năng, trong pháp thì nói Sở, tự nhiên ảnh lược, thuyết thu những thứ khác; c. Hiển thị vòng tơ có Thể Tính, ý tuy tại sở nhưng lại nêu năng, để hiểu rõ, Sở từ năng mà sinh ra, đủ biết là nó không có thể.

“Vì kiến điên đảo”: là chỉ ra nguyên do vô thể, không có mà thấy có, cho nên nói là Điên Đảo.

“Thủ vô nghĩa”: Về tính thì có, về lý thì không có.

Trong phần ba: Đều là dụ cho Thức. Về mặt lý thì tuy thông cả tám thức, nhưng về mặt nghĩa thì chỉ năm thức trước. Vì thức thứ sáu thứ bảy, thứ tám đều có Điên Đảo.

“Thủ vô nghĩa”: Về tình thì có, về lý thì không có.

Trong phần ba: Đều là dụ cho Thức. Về mặt lý thì tuy thông cả tám thức, nhưng về mặt nghĩa thì chỉ năm thức trước. Vì thức thứ sáu thứ bảy, thứ tám đều có phối riêng.

“Đèn dựa theo cao dầu…”: Lấy dầu cao dụ cho Tham ái, lấy ánh đèn dụ cho Thức. Nếu không có dầu cao thì ánh đèn chẳng khởi, nếu không có tham ái thì thức niệm bất sinh. Cho nên luận nói: “Y chỉ tham ái pháp trú”.

Ba dụ trên đều là Năng Huân, là căn bản của Nhiễm ô. Cho nên gọi chung là Tự Tính tướng. Sở huân của chúng là Thức thứ tám trì giữ hạt giống mà dẫn khởi tâm, phối thuộc dụ mây, sẽ nói ở phần sau. Hoặc có thể sao là dụ cho kiến phần. Mắt màng thấy vòng tơ, vòng tơ là dụ cho Tướng phần. Đèn dụ cho tự chứng phần. Tự chứng phần tức là thứ tám. Sau đó dụ mây, mây chỉ dụ cho những chủng tử (hạt giống) trong Thức, những hạt giống này sẽ cho ra những pháp vị lại.

2.“Trước Sở trú vị”: Tức là dính mắc. Đắm dính vào chỗ trú ở. “Huyển là dụ…”: Tức là nói theo Cảnh Sở Huyễn, như kết khăn tay biến ra thành con thỏ, kết có biến ra thành con ngựa, cho đến biến hiện ra nhiều thứ cảnh giới khác nhau.

“Vì những đồ vật…”: Là Pháp sở dụ. Cảnh giới của sáu trần chẳng cùng một, cho nên nói là “chung thủy”.

“Ngài Vô Trướng…”: là giải thích đề mục phần này. Còn về ý giải thích của Đại Vân thì dể có thể biết. Thức Năng biến còn chẳng thật, thì cảnh sở biến há lại có Thể, cho nên Khởi Tín nói: Tất cả cảnh giới chỉ nương vọng niệm mà có sai biệt. nếu lìa tâm niệm thì sẽ không có tướng của tất cả cảnh giới.

3. Tùy Thuận (quá thất tướng): có hai phần:

a. Giải thích ý của chương.

“Tự thân…”: là tỏ rằng Thân và thọ đương thể là quá thất (lỗi lầm).

“Quán chúng …”: Tùy thuận xuất ly.

“Lại có giải thích…”: Chấp trước tự thân và thọ là tùy thuận quá thất. Đó là chấp thân xác này là thường hằng, chấp thụ hưởng là lạc, tức là Điên Đảo. Điên đảo tức là quả thất.

- Lộ (giọt sương)… là phần hai. Chánh giải thích văn, có hai phần:

1. Thời gian ngắn ngủi: “Trú” như giọt sương ở trên ngọn cỏ, mặt trời mọc liền bốc hơi, vọng thân của chúng sanh cũng giống như vậy. Có ba ý: 1. Mệnh ngắn ngủi: Hữu vừa sinh ra liền chết; 2. So với những cõi giới trên thì thời gian cực kỳ ngắn ngủi; 3. Niệm niệm dời đổi rơi rụng, tức sinh tức diệt. Có ba ý này cho nên gọi là thời gian ngắn ngủi.

- Bào (bọt nước):

“Thọ dụng sự”:Thọ là năng lảnh nạp, ngay ở lảnh nạp này là dụng của Thọ, ngay ở thọ dụng này thì gọi là Sự.

“Thọ, Tưởng, Nhân”: Nhân tức là Nhân củ Xúc thọ. Tưởng trợ giúp cho Thọ. Câu Xá nói: Thọ giống như món ăn ẩm thực, tưởng giống như gia vị trợ giúp.

“Ba pháp bất định”: có ba giải thích: 1. Khổ, Lạc, xả ba thọ bất định; 2. Thọ, tưởng, Nhân với ba pháp mà bất định, ba pháp tức là ba cảnh; trái, thuận… 3. Thọ, tưởng, xúc là ba, cả ba đều bất định. Vì một thứ bất định thì những thứ còn lại cũng đều bất định. Mà đây tuy nói tưởng, xúc, ý tỏ về Thọ. Như gió và nước kích nhau thì có bọt nước khởi. Xúc và tường hòa hợp thì có Thọ Sinh ra. Vì vậy mà lấy bọt nước dụ cho Thọ. Cho nên Đại vân nói: bọt ở trên nước, ẩn hiện bất định. Thọ ở trong tâm, khổ lạc bất thường.

“Khổ Thể”: Thọ là thể của khổ, khổ là ba khổ. Trong thân khổ kia có khổ sinh, cho nên là khổ khổ. Phá diệt là Hoại khổ. Chẳng lìa nhau là Hành khổ. Đuổi theo cảnh, trú ở tình, vọng sinh ra Lạc tưởng, cho nên gọi là Tùy thuận.

“Công đức thí…”: Ý nói thọ mệnh, khác với nghĩa trên. Dụ thì có thể biết rõ! Trong pháp thì “Bắt đầu sinh”, gửi chứa trong bụng, gọi là sinh (có người) hình thể chưa thành liền chết. “Hoặc mới vừa sinh” nghĩa là (có người) vừa mới sinh ra liền chất. “hoặc tạm định trú. Cõi trời thứ nhất thấy nhân gian năm mươi năm giống như một ngày đêm, huống nữa là trí của bậc Thánh! Cho nên kinh chánh pháp niệm nói: Có người chết trong thai, có người vừa mới sinh ra mà đã mệnh chung. Có người vừa biết đi thì chết, có người vừa biết chạy thì mất, tuy ngắn ngủi khác nhau, đều về chỗ chết. Cho nên kinh Tịnh Danh nói: “Thân này hư giả”, giả mượn dùng tắm rửa ăn mặc, ắt sẽ quy về môn diệt.

4. Tùy thuận xuất ly tướng: Có ba phần: a. Giải thích ý chương: “Tùy Thuận Nhơn Pháp…”: Chơn Trí của Nhơn không và pháp

không, có thể xuất ra hai tử. Phương tiện quán sát, gọi là tùy thuận; b. Chánh giải thích: Văn có ba phần:

1. Như Mộng: Là Thần du của con người. Vì những việc làm,

những việc nghe thấy thời quá khứ đều là xứ xứ của sở niệm, không có sai biệt gì với những giấc mơ về đêm, nhớ lại thì có thể kể ra nhưng chẳng thấy. Như Kinh nói: Như khi ngũ dậy, kể chuyện trong mộng, tâm buông thả cho tinh minh vì nhân duyên mà thủ lấy vật trong mộng.

“Chỉ là tính nhớ niệm”: Vì niệm nhớ là Thể tính, nhớ lại thì tựa như là có, chẳng nhớ thì hoàn toàn không có.

“Quán sát…”: Nghĩa là ban ngày bị những cảnh giới, thấy, nghe, hun huân, trong mộng thấy lại rõ ràng, tuy không có người tạo tác nhưng cảnh giới vẫn hiện tiền rõ ràng.

“Cũng giống như vậy...”: Là hợp với pháp, bị huân bởi những nghiệp nhân thời quá khứ; cảm chiêu quả báo hiện tại, tuy không có người tạo tác, chẳng khỏi sinh tử luân hồi. Cho nên Tịnh Danh nói: “Vô Ngã, Vô tạo, Vô Thọ giả, Nghiệp của thiện ác cũng chẳng mất:. Khi tỉnh mộng, nhưng việc thấy rong mộng đều chẳng có, khi mê, đã giác thì sinh tử luân hồi, tuyệt hẳn dấu vết. Cho nên Khởi Tín nói: Nên quán các pháp quá khứ mà mình nhớ, mơ màng như mông.

2. Như Điện: “Bất trú sinh diệt”: Văn thì khác mà nghĩa thì đồng. Hể là Hữu vi, tức sinh tức diệt, không có khác thời. Bởi vì không có Tính, cho nên Thể là hư vọng, kinh nói: “Nhân duyên hòa hợp, hư vọng Hữu sinh, Nhân duyên biệt ly, Hư vọng danh diệt”. Kinh Lăng Già nói: “Vừa sinh liền có diệt, chẳng thuyết cho người ngu”. Khởi Tín nói: Nên quán hiện tại, những pháp sở niệm, giống như Điện chớp.

3. Mây: “Tý thời”: Là tại thời vị chủng tử (hạt giống). Giai vị chủng tử, làm chủng tử căn bản cho tất cả pháp”. Bởi vì tất cả chư pháp từ chủng tử mà sinh ra.

“Thô ác chủng”: là Hữu Lậu Chúng. Bởi vì vô lậu chủng tử là tế diệu.

“Tựa không”: là dụ cho nhiều. Hoa Nghiêm nói: Nếu Ác nghiệp này có thể tướng thì cả Hư không giới chẳng thể chứa đựng nổi.

“Như vậy”: Hư không là dụ cho chủng tử. Mây là dụ cho những pháp sẽ khởi sẽ hiện hành thời vị lai. Bởi vì mây nương theo hư không bầu trời, hốt nhiên mà khởi. Cho nên Khởi Tín Luận nói: Nêu quán chư pháp sở hiện ở thời vị lại giống như mây bỗng nhiên mà khởi.

“Ngài Vô Trướng …”: Là nói chung về ba sự, kết giải thích đề mục của phần.

“Đại Vân…”: Tỏ về ý chia văn của ngài Vô Trướng. Ba Đời đã không, dựa vào đâu mà có Ngã chấp. Có Ngã thì đã chẳng thể xuất ly, người Đạt Vô Ngã ắt sẽ xuất ly. Cho nên kệ nói: Quán căn và Thọ

Dụng, quan ở tam thế sự, ở trong Hữu ci pháp, đắc vô cấu tự tại.

Trong phần hai, Chư kinh…: Nghĩa là Như Lai thuyết pháp, đa phần dùng sự huyển mộng, hư giả để so với nghĩa không của chư pháp, hoặc chi tiết hoặc tóm lược ở trong chư kinh và chư luận, tùy theo kinh luận nào, tông thú tuy khác nhưng đại ý đều phá Biến kế tình chấp của chúng sanh, người tình chấp nhiều, người chẳng đạt pháp, theo dụ mà sinh nghi, bệnh đa liên miên, được vẫn chẳng ngừng, cho đến khi ngộ thì thôi. Pháp dụ trùng trùng, nay dựa theo văn sớ chú thích Thập Nhẫn phẩm của kinh Hoa Nghiêm, kiêm cả thế của các luận Đại thừa để nói về ý của các Dụ, khiến đừng bị lẫn lộn.

“Tất cả pháp không”: Đây là tông nghĩa, nếu là người thượng căn, vừa nghe câu này liền hiểu. Người loại trung căn, vừa dụ liền rõ. Người hạ căn, triển chuyển sinh ra mê hoặc, lại càng phải dùng thêm các dụ, như phần sau sẽ nói.

“Hiện thấy…”: chất vấn rằng: Chư pháp nếu chẳng thấy thì còn có thể nói là chư pháp đều không, nay hiện thấy rõ ràng tồn tại, sao lại là không?

“Vì vậy mà thuyết là Như Huyển…”: Dùng dụ để giải thích dụ. Phần sau đều theo vậy.

“Ái trước…”: Chất vấn rằng: Chúng sanh chẳng ái trước thì còn có thể nói là chư pháp như huyển, đã sinh ra tâm ái trước thì làm sao có thể nói là Như huyển?

“Vì vậy mà thuyết như Dương diểm…”: là giải thích, đó là người khát nước chăng được nước. Nạn vấn rằng: Tham cầu nếu chẳng được thì còn có thể nói là Như Dương diểm, người cầu đều toại lòng thì làm sao có hể nói là như Dương diểm, (niệm tưởng ảo ảnh trong sa mạc,…)

“Cho nên nói là như mộng…”: Là giải thích.

“Mộng tạo thiện ác…”: Nạn vấn rằng: Mộng tạo thiện ác, không có quả báo, thì làm sao lại nói là chư pháp như mộng. Sự việc nhân quả rõ ràng thì sao thể nói là như mộng?

“Cho nên nói là như ảnh...”: “nghiêm” là đẹp đẻ. “Suy” là xấu xí, đây là nói về sắc đối với gương.

“Cao thấp” đây là nói về Thanh đối với thung lủng, hang động.

“Mỗi mỗi đều ứng”: không có một hình ảnh nào mà chẳng ứng với sắc, không có âm hưởng, âm vang nào mà chẳng ứng với thanh.” Không có tạp loạn….”: Ắt chẳng đối với đẹp mà hiện ra hình ảnh xấu, đối với âm thanh cao mà ứng ra âm thanh thấp.

“Lợi lạc…”: nạn vấn rằng: Bồ-tát chẳng Hóa sanh thì còn có thể

nói là như ảnh, như hưởng (tiếng vang), Bồ-tát đã hóa sanh thì sao lại như ảnh, như hưởng?

“Cho nên nói là như hóa…”: là giải thích.

“Tác hóa sự”: Đừng cho rằng tác hóa sự bèn nói đó là thật, đừng cho rằng độ chúng sanh bèn nói là chúng sanh thật có. Do vì chúng sanh Tức không. Vì (chúng sanh) mê, chẳng giác, mà thuyết cho (chúng sanh) nay giác. Nếu (chúng sanh) thật có thể thì Hóa (chúng sanh) có ích gì? Cho nên Tịnh Danh nói: Quán chúng sanh như Huyển hóa, như trăng dưới nghiệp, như ảnh trong gương, như lông rùa, sừng thỏ. Văn Thù hỏi rằng: Nếu vậy thì Bồ-tát sao lại hành từ? Duy Ma Cật nói: Thuyết như thị pháp cho chúng sanh, đó là Chơn Thật từ.

Phần trên, năm lớp trưng hỏi và giải thích đều là hiểu tỏ pháp không. Vì nhân ở dụ mà sinh ra mê, bèn triển chuyển dạy dổ cho hiểu rõ. Lấy dụ này để giải thích cho dụ sau, hết dụ rồi thì pháp được tỏ rõ, mối nghi kết sẽ tự cởi mở. Trong chư Kinh, hoặc có khi thuyết dụ làm thành, trăng nước, ghế ma, dây rắn, màng mắt, không hoa, lông rùa, sừng thỏ,… đều là tùy cơ tùy thuyết, dẫn khiến được xuất, ắt chẳng theo thứ tự của năm lớp trên.

- Bản kinh dịch đời Tần:

“Mộng, Huyễn, Bào,…”: Vì bốn sự, mộng, huyển, bào, ảnh, đều không có thể tính. Nếu quán các pháp hữu vi như mộng, huyễn,… thì lý không sẽ để tỏ rõ. Hai sự, sương mai và chớp, tạm có liền không, nếu quán chư pháp như giọt sương mai, như tia sấm chớp thì vô thường tự hiển rõ.

“Ngộ Chơn không….”: là nói về sự ích lợi. “Bất trú tướng”: Phàm phu mê Chơn không, tức là đã trú tướng, mới biết rằng ngộ Chơn không tức là bất trú tướng. Trú tức là nghĩa của chấp thủ nhiễm trước. Lại nữa, phàm phu điên đảo, chẳng liểu hiểu vô thường. Cho nên mê luyến nam thích Thế gian, chẳng để ý gì đến tu tiến. Nên biết đạt tất cả thảy đều vô thường niệm niệm dời đổi trú chẳng lâu dài kia, do vậy mà kinh sợ sinh tử, vui hướng đến Niết-bàn, tranh thủ thời gian, như cứu lửa cháy trên đầu. Cho nên ở trong hội Niết-bàn, Phật chỉ khen ngợi quán vô thường đó là đệ nhất. Trong hai câu này, mỗi câu đều có giải và hành, phối hợp nhau mà giải thích, có thể biết vậy!

“Phù hợp một cách kỳ diệu…”: Là kết, khen ngợi. “Phù hợp với tông phá tướng”: là khen ngợi bốn dụ kể trên, mà giáo môn một đời của Phật, trong Đại Thừa, có ba tông đồ: 1. Pháp tướng Tông: là những kinh giải thân mật,… những luận như, Du Già, Duy Thức…; 2. Phá tướng tông:

là những kinh Bát-nhã những luận, trung Luận, Bách Môn; 3. Pháp Tính Tông: là những kinh pháp Hoa, Niết-bàn,… Khởi Tín luận, Bảo Tính Luận. Bát-nhã Tông đã là phá tướng tông, nay thuyết dụ Hữu Vi, dùng Huyễn, Mộng, Bào, ảnh, thì rất phù hợp với Tông chỉ.

“Bày tỏ vong tình”: Là khen ngợi hai dụ sau. Nếu quán các pháp ở thế gian như tia chớp, như giọt sương thì tự mình sẽ chẳng buộc tình ở thân xác thọ mệnh, tiền bạc mà sinh ra hiển giải Thường. Lại nữa, do nhờ bốn dụ trước mà Huệ giải vong tình, do từ hai dụ sau mà tập Định vong tình. Lại nữa, dụ trước là vong mất cái tình chấp vào Hữu (có), dụ sau là vng mất tình cho là Thường. Nếu chẳng giác không. Vô thường thì sẽ buộc trói tình ở thân mệnh, tiền của, nay đã ngộ cái lý không vô thường này thì tình niệm sẽ tan rả, Chơn trí hiện tiền, thế ắt trên thì sẽ hợp với Tông của kinh, cho nên nói là “Diệu”, dưới thì khế với vật tình, cho nên nói là “Xảo”.

“Bản đời Ngụy dịch….”: là điệp vấn hỏi lại. Hoặc hỏi rằng: bản đời Ngụy dịch chín dụ, bản đời Tần dịch lược bớt ba dụ, là vì sao? Nay ở đây điệp lại. “Vì sao…”: Là giải thích. “Hữu Thể”: Tuy sao đêm chẳng bằng mặt trời. Đèn thì nhờ mượt dầu cao, chưa hoàn toàn là không. Cho nên nói là “Hữu Thể” (có thể, thể thuộc Hữu. “Vân chủng”: là nêu ra cả hai; pháp và dụ” Mây thì ngậm mưa, chủng tử (hạt giống) thì sinh ra mần non, cho nên nói nói là “hàm sanh”.

“Khó khế với…”: Vốn bị chấp tình, kiên cố chẳng hiểu liểu “tức không”, do vậy bày ra dụ để quét sạch phân biệt. Nếu quán vật có thể chất thì sẽ giống như cách phân tách sắc ra thành cực nhỏ, khó mà ngộ “Tức không”, không quán chẳng thành, cho nên nói là “Khó khế với”.

“Tiền tư (ngầm thêm, ngầm làm nhuận ướt thêm)”: Đã chẳng liểu hiểu vô thường, ở nơi cảnh tướng mà sinh ra tưởng thường, chẳng thể xả bỏ lìa khỏi, dù chẳng cố ý nhưng vẫn nhậm vận sinh ra tình, bất giác mà khởi, cho nên nói là “Tiềm”.

“Lấy ý…”: Tiên đức đến nói: So ngang bản tiếng phạm và bản tiếng Hán thì Huyền Trang là có khả năng. Còn lấy ý để dịch kinh thì Ưu Ma La Thập là nhất. Mà ba dụ, Mây,… thì cắt bỏ bớt. Trong sáu dụ còn lại, thay đổi một dụ, đó là dùng dụ ảnh để thay cho dụ màng mắt. Nguyên do đổi là vì ảnh so với màng mắt thì nghĩa không sẽ rõ ràng hơn.

- Lưu Thông phần: Văn kinh có thể xem.

Câu “Phật thuyết kinh này xong”: Vốn vì ngài không sanh hỏi, nên Phật trả lời về hàng phục, trú, tu hành. Đáp câu hỏi đã xong, bèn

tổng hợp kinh. Luôn dùng cách lần theo vết tính mà khởi nghi, liên hoàn hai mươi bảy đoạn, đến đoạn văn này, nghi niệm được giải tỏa. Nếu Thiện Cát (Tu Bồ-đề) chẳng hỏi thì Năng Nhân (Phật) chẳng tuyên (thuyết). Trong cả quyển kinh, tuy kiêm có cả thầy và trò, nhưng vì để tỏ sự vượt trội của kinh này nên chỉ nói là “Phật thuyết”, những nghĩa của chữ Trưởng Lão,… như phần trước đã giải thích.

Sớ: Có hai phần: 1. Theo văn kinh mà giải thích riêng (từng chữ).

“Cận sự nam, nữ”: Là nên và giải thích, có thể biết! Còn gọi là cận trú nam, Thanh Tín Nam…. Cũng có thể biết!

“Phi thiên”: Còn gọi là Phi Nhơn, nghĩa là loài chẳng nằm trong loài Trời, loài người, còn gọi là Vô Tử (không có rượu).

“Như thật”: Là thuyết lý như lý, thuyết sự như sự.

“Quả tịnh”: là y theo giải mà khởi hành, đắc vô lậu.

“Ngài Vô thường…”: Là phần hai, dẫn những lời khen và giải thích của luận, sớ.

“Vá giác”: Là chẳng phát Trí nhị không. Hai chấp cứng rắn kiên cố như đá, đá còn có thể mài, có thể dủa, nghe kinh mà chẳng thể vô ngã mà giải thì chẳng chỉ so với đá. Cho nên nói là “cứng hơn”, “quá hơn”, “nặng hơn”. Thơ nói: “Tâm ta giặc đá chẳng thể chuyển”. Chữ “chuyển” giống với động, mài, dủa đều là nghĩa của động. Lại nữa, luận nói: Con người chẳng thể giác và tin thâm pháp, người đời đa phần là như vậy. Vì vậy mà pháp bị hoang phế.

“Vô Nhân”: vì không có chánh nhân của Đại thừa, chẳng đắc Bồ-đề.

“Tổng trì pháp”: là Bát-nhã Bí Mật.

“Thâm cú nghĩa”: là Bát-nhã Hiểu liễu. Hoặc là: Tổng trì pháp là thâm kinh, thâm cú nghĩa là bổn kệ.

“Từ tôn giả”: Tức là DI Lặc, Vô Trướng. “Quảng thuyết”: Tức là tự chỉ cho văn luận.

“Mẹ Phật”: vì có thể sinh ra chư Phật và Bồ-đề pháp, những văn còn lại đều dể hiểu.