Đại Tập 105 · Bộ Du Già II · Số 1579 (Quyển 43–85)

Luận Du Già Sư Địa - Quyển 83 - Phần Gồm Thâu Dị Môn 1

LUẬN DU GIÀ SƯ ĐỊA

QUYỂN 83

Phần Gồm Thâu Dị Môn 1

Như vậy là đã nói về phần Gồm thâu giải thích:
Thế nào là Gồm thâu dị môn? Tụng tổng quát nêu:

Phẩm trắng cùng phẩm đen.

Tuyên thuyết về dị môn

Là khia ngộ nghĩa giác

Tụng lược, chung nên biết.
Tụng riêng nêu:

Sư, đệ nhất nhị Huệ

Bốn thứ cùng khéo nói

Cũng có cả nhân duyên

Đạo Thí, Giới nói rộng.
Ở đây, đại sư, đó là đức Như lai. Sư nối tiếp tức là đệ tử thứ nhất, như Tôn giả Xá-lợi-tử kia v.v...
Nói Tập sư: Tức là Quỹ-phạm-sư, hoặc Thân-giáo-sư, hoặc người đồng pháp, là người có thể khai ngộ, người khiến nhớ nghĩ. Đại sư tức là người lập Thánh giáo. Thiện sư tức là người truyền Thánh giáo. Tập sư tức là người tùy thuận Thánh giáo, “khai, hứa, chế, chỉ” (mở ra, cho phép, chế lập, ngăn cấm) tất cả nên làm không nên làm, thường xuyên chỉ dạy, khuyên bảo, trao truyền, chuyển đổi. Nên biết tức là người có thể nêu bày, truyền nói cùng tùy thuyết.
Trừ đuổi tạo tác không nên làm, gọi là “Năng tưởng”.
Vui mừng, an ủi tạo tác sự việc nên làm, gọi là “Thắng tưởng”.

Đối với hai sự trước có thể mở bày, chỉ rõ, gọi là “Chí tưởng”.
Theo chỗ sanh khởi tất cả nghi hoặc đều có thể loại trừ, gọi là “Năng đạo”. Ố tác ưu hối đều có thể loại bỏ, gọi là “Thắng đạo”. Hết

thảy phiền não cùng Tùy phiền não đều có thể diệt tận, gọi là “Chí đạo”.

Đối với các nghi hoặc có thể đoạn trừ: Tức là nghĩa chưa hiển bày có thể làm cho hiển phát. Nghĩa đã hiển phát thì khiến cho sáng, tịnh. Câu nghĩa sâu xa dùng Huệ thông tỏ, nên khai thị rộng. Thệ, hứa là làm quỹ phạm, tôn trọng chỗ nương dựa nên gọi là Bạn thứ hai. Bạn tùy chuyển, gọi là thiện hữu. Xưa trước đồng ở nơi nhà, an vui, gọi là tri thức. Cha mẹ, tông thân hệ thuộc cùng nhau gọi là thương xót. Nếu không phải quyến thuộc mà thí ân huệ, gọi là người có ân.
Nói Nghĩa lợi: Tức sự việc được cầu đạt có thể dẫn đến nghĩa lơi. Vui thích vì điều ấy nên gọi là vui thích nghĩa lợi.
Nói Lợi ích: Tức là hành thiện, vui thích vì điều ấy nên gọi là vui thích lợi ích.
Nói An lạc: Tức là an ổn trụ nơi nghĩa của thân tâm, tăng ích, vui thích vì điều ấy nên gọi là vui thích an lạc.
Dựa nơi lạc của hiện pháp, gọi là vui thích an ổn. Dựa nơi an lạc của hậu pháp, gọi là vui thích an ổn tương ưng.
Nơi tất cả sự hiện bày tùy tùng đúng đắn, nên gọi là tin thuận. Hoặc tức đối với nơi chốn của hữu tình kia mà phát khởi, nên gọi là Tin. Mở bày công đức ấy, cùng với uy lực nơi Huệ thù thắng rồi, tức đối với xứ sở của pháp kia mà khởi thuận theo môn lý, nên gọi là tịnh tín. Tức do sức tăng thượng như thế, nên lông thân như dựng lên, thường khóc rơi lệ. Các sự việc như vậy là tướng của Tịnh tín.
Nghe rõ uy lực của công đức kia xong, ở trong các oai nghi như hành, trụ, thường xuyên tin chúng thật có công đức, nên gọi là tin thuật.
Chỗ gọi là dục: Tức hoặc ở xứ sở ấy vui thích tạo tác, vui thích đạt được.
Nói Tinh tấn: Là phát khởi Gia hạnh với tâm dũng mãnh. Nói thúc đẩy khuyên gắng: Tức đã dũng mãnh rồi, đối với gia hạnh kia chánh cần tu tập.
Nói Cương quyết: Là phát khởi tinh tấn rồi, trọn không biếng nhác bỏ bê, không hoại không thối.
Nói Vượt hơn: Là tinh tấn cẩn trọng.
Nói Uy lực: Là quá phần đêm, hoặc trước đó một canh, mặc áo giáp, nên phát khởi tinh tấn.
Nói phấn phát: Như chỗ mặc áo giáp phát khởi siêng năng tinh tấn, hoặc lại thăng tiến uy lực dũng mãnh. Phát khởi siêng năng tinh tấn thấy rõ thắng lợi hiện có nơi quả kia nên gọi là dũng mãnh. Vào lúc

siêng năng tu tập có thể gắng nhẫn thọ mọi thứ lạnh lẽo của mưa gió, nên gọi là dũng cảm. Do khéo nhận biết rõ về trước sau có sai biệt, nên ở trong chỗ chứng đắc thắng thượng sai biệt kia, sanh tin thuận sâu xa đối với tinh tấn hiện có, gọi là khó chế phục. Ở trong chỗ chứng đắc ít ỏi, thấp kém có sai biệt, tiến tu điều thiện, không khiếp sợ, nên gọi là không biết đủ.

Nói Tâm gắng sức: Nghĩa là đối với tinh tấn, các nơi chốn chướng ngại hiện có, với tất cả phiền não cùng tùy phiền não nơi các sự việc của Ma, tâm luôn luôn xét biết để tĩnh dứt.
Nói thường hằng: Tức ở trong sự Gia hạnh chân chánh ấy, có thể thường tu tạo, không xả bỏ trọng trách.
Nói chánh tín: Nghĩa là đối với lúc đại sư thuyết giảng chánh pháp, nơi chánh pháp ấy đã lắng nghe rồi, đạt được tịnh tín.
Không phóng dật: Là được tin rồi, ở trong việc vui thích xuất ly pháp chướng ngại, luôn phòng hộ nơi Tâm, thường xuyên phát khởi tu tập pháp thiện.
Nói du Già: Là thọ trì đọc tụng, hỏi bàn, quyết trạch, tu tập Gia hạnh đúng đắn.
Nói tư duy: Là theo chỗ thọ trì nghĩa pháp cứu cánh, quan sát xétkỹ.
Nói nhớ nghĩ: Là đối với tất cả nghĩa pháp của chỗ quan sát đều có thể không quên mất. Ở trong chỗ tạo tác, nêu giảng đã lâu xa, có thể tùy niệm đúng đắn.
Nói Tầm Tư: Tức dựa nơi nghĩa của pháp thuận hợp như thế, khởi tầm tư hiện có như xuất ly v.v...
Chỗ gọi là Trí: Tức là Diệu Huệ của gia hạnh xuất thế gian.

Gọi là Giải: Tức diệu huệ của chánh thể xuất thế gian.
Gọi là Huệ: Là Huệ xuất thế gian đã chứng đắc, thời gian sau đạt diệu Huệ thế gian.
Nói quan sát: Là do tác ý quan sát không điên đảo. Quan sát xét kỹ đã đoạn, chưa đoạn, hữu dư vô dư.
Nói phạm hạnh: Nghĩa là tám chi Thánh đạo, cùng với sự xa lìa pháp hành tập dâm dục không phải là chánh phạm hạnh.
Lại nói an trụ nơi phạm hạnh khác: Là ba mươi bảy pháp Bồ đề phần. Các pháp ấy do ba xứ thâu nhận. Nghĩa là do:
- Xa-ma-tha.
- Tỳ-bát-xá-na.
- Tu thân niệm.

Như chỗ ứng hợp về tự tánh, về phẩm loại. Ở đây, tín niệm cùng chung với hai phẩm.

Lại nữa, tức bậc đại sư nầy cũng gọi là thứ nhất. Hành Tự nghĩa nên cũng gọi là Tôn quý. Hành tha nghĩa nên cũng gọi là Thắng. Hành cả hai nghĩa nên cũng gọi là Thượng. Ngăn cho tất cả các ngoại đạo, nên cũng gọi là vô thượng. Che trùm tất cả Thừa hạ, trung của Thanh văn, Độc giác.
Lại có sai biệt:
- Nói bậc nhất: Là cùng với các thế gian khéo viên mãn.
- Nói là Tôn: Là cùng với các Thanh Văn khéo viên mãn.
- Nói là Thắng: Là cùng với các độc giác khéo viên mãn.
- Nói là Thượng: Là đối với phiền não chướng đã được thanh tịnh.
- Nói vô thượng: Là đối với sở tri chướng đã được thanh tịnh.
Lại có sai biệt:
- Nói bậc nhất: Là đối với Hành dục khéo được viên mãn.
- Nói là Tôn: Là đối với Hành sắc khéo đạt được viên mãn.
- Nói là Thắng: Là đối với Hành vô sắc khéo đạt được viên mãn.
- Nói là Thượng: Là vượt quá tất cả ba cõi Thế gian, khéo viên mãn.
- Nói vô thượng: Là đối với xuất Thế gian khéo đạt được viên mãn.
- Hữu tình không chân: Như Rắn v.v...
- Hữu tình hai chân: Như Người v.v...
- Hữu tình bốn chân: Như Bò v.v...
- Hữu tình nhiều chân: Như loài có trăm chân v.v...
- Hữu tình có Sắc: Là từ cõi dục cho đến Tĩnh lự thứ tư.
- Hữu tình không sắc: Là từ xứ không vô biên cho đến xứ phi tưởng phi phi tưởng.
- Hữu tình có tưởng: Là từ cõi dục cho đến xứ vô sở hữu, trừ cõi Trời vô tưởng.
- Hữu tình vô tưởng: Là cõi Trời vô tưởng.
- Hữu tình Phi hữu tưởng, Phi vô tưởng: Là sanh thiên hiện có của xứ phi tưởng phi phi tưởng.
Như thế là lược nói về phẩm loại sai biệt, hiển thị ba thứ bậc nhất của Như lai. Nghĩa là do cử động, do nương dựa và do Tâm. Lại nữa, có thể đạt được Huệ: Nghĩa là gồm thâu chung tất cả thiện huệ hiện có, có thể dẫn đến nghĩa lợi.

Sanh trưởng, tăng ích Huệ rộng lớn: Là phẩm hạ trung thượng tăng tiến có sai biệt.

Huệ thanh tịnh: Là Huệ đã thành thục do trải qua nhiều thời gian thường xuyên hành tập từ đời trước.
Huệ thành biện: Là đối với các phiền não đã nhận biết khắp cùng đoạn trừ vĩnh viễn.
Huệ viên mãn: Tức Huệ thiện nầy đã đạt đến cứu cánh.
Huệ không thối chuyển: Tức Huệ thiện nầy thành pháp không thối chuyển, xuất ly rốt ráo.
Nói Huệ mẫn tiệp: Là mau chóng nhận biết rõ.
Nói Huệ nhanh nhạy: Là Huệ không bị vướng mắc, trở ngại.
Nói Huệ thông lợi: Là toàn bộ chỗ hiện có, như chỗ hiện có đều khéo nhận biết rõ.
Nói Huệ xuất ly: Là đối với pháp xuất ly, lìa dục thế gian có thể khéo nhận biết rõ.
Huệ quyết trạch: Là đối với các pháp lìa dục xuất thế gian có thể nhận biết rõ.
Huệ thâm diệu: Là đối với các pháp tùy thuận duyên khởi, tương ưng với nẻo không sâu xa, đều có thể nhận biết rõ. Lại đối với hết thảy câu nghĩa thâm diệu đều có thể khéo thông đạt như thật.
Ở đây, Huệ của Như lai có thể chế lập Huệ của Thanh văn v.v..., đối với chỗ chế lập có thể tùy thuận biết rõ.
Lại, đại Huệ: Tức Huệ nầy, trong thời gian dài thường xuyên hành tập.
Huệ rộng lớn: Tức cảnh giới nơi đối tượng hành của Huệ ấy là vô lượng vô biên.
Huệ không gì sánh bằng: Là các thứ Huệ khác không thể so sánh. Mạt-ni hiển phát nơi báu Tỳ-lưu-ly của Luân vương khiến sáng tịnh. Cùng với điều kia tương ưng, nên gọi là Huệ báu, đều được thành tựu.
Lại, Huệ nhãn: Là Huệ câu sanh.
Nói Huệ minh: Là chỗ dẫn của kẻ khác, tức chỗ dẫn của kẻ khác về Huệ gia hạnh thiện.
Nói Huệ quang: Tức Huệ do Văn Tư gia hạnh tạo thành.

Nói Huệ diệu: Tức Huệ nầy do Tu tạo thành.
Nói Huệ đăng (đèn Huệ): Tức đối với kinh điển thâm diệu do Như lai thuyết giảng đã được khai thị để kiến lập v.v...
Nói Huệ cự (đuốc Huệ): Là đối với giáo pháp, theo lượng, theo thời có thể tùy chuyển.

Nói Huệ chiếu: Tức đối với các thứ pháp hiện có kia, dùng diệu Huệ ấy có thể khéo nhận biết rõ. Tuy đã khéo nhận biết rõ, nhưng tùy theo tha chuyển, chưa Thân chứng.

Huệ không tối tăm: Tức là Thân tác chứng.
Huệ căn kia: Là các Huệ hiện có của sức tăng thượng, đối với chỗ chứng đắc của kẻ khác, có thể nhận biết rõ khắp.
Nói Huệ lực: Là sức tăng thượng, đối với chỗ chứng đắc sau trước có sai biệt của mình đều có thể nhận biết rõ khắp, do đạo lý của pháp nơi Huệ không thối khuất.
Nói Huệ tài: Là có thể chiêu cảm, dẫn phát mọi sự giàu sang tối thắng tự tại, theo đấy, tự tâm đạt được tùy chuyển.
Lại, Huệ báu nầy, đối với tất cả tài sản là thù thắng bậc nhất, có thể làm nhân căn bản cho hết thảy của cải, châu báu nơi thế gian.
Như nói Huệ kiếm cùng Huệ đao: Nghĩa là có thể đoạn trừ vĩnh viễn tất cả kiết.
Nói Huệ trượng (Huệ như chiếc gậy): Tức có thể phòng giữ từ xa tất cả phiền não nơi Thiên Ma ác.
Nói Huệ bí (Huệ như dây cương ngựa): Tức ý căn buông thả như ngựa nơi đất của hành thiện mà dong ruổi. Huệ không rơi mất, khiến các phần thân không bị tan hoại.
Huệ như bờ tường: Tức đối khắp tất cả, chỉ một môn chuyển. Huệ như bậc thềm: Là đạo Gia hạnh.
Huệ như cung điện: Là đạt đến cứu cánh.
Vì muốn hiển thị ba thứ như bờ tường v.v... lại nói ba thứ, đó là Giới Trí, vô số Giới Trí, không phải một Giới Trí.
Lại, chánh kiến: Là lại có thể thông đạt pháp chân thật.
Huệ Hữu học: Là tác ý như lý, lại có thể dẫn phát Tâm khéo giải thoát, Huệ khéo giải thoát.
Lại nơi thời gian sau, các Huệ hữu học, nghĩa là thuộc quả Dự lưu, quả Nhất lai, quả Bất hoàn.
Các Huệ vô học, tức thuộc về Bồ đề của A-la-hán. Hoặc thuộc về Bồ đề của các Độc giác. Hoặc thuộc về Bồ đề vô thượng tối thắng của chư Như lai.
Thế nào là Giới Trí?
Nghĩa là có thể nhận biết rõ về vô số Giới. Nếu có thể nhận biết rõ về mười tám Giới, gọi là không phải một Giới Trí. Nhận biết rõ về vô số phẩm loại của Giới kia, gọi là vô số Giới Trí, thông đạt nhận biết về phẩm loại có sai biệt của hữu tình hướng địa nơi Giới kia.

Lại vi tế: Là có thể nhập nơi nghĩa sâu xa, chân thật.

Nói đều xét kỹ: Là gồm đủ khả năng chứng nhập tất cả nghĩa. Nói thông sáng: Là cùng với Huệ dẫn phát tương ưng.
Nói Duệ triết (thông tỏ sáng suốt): Là cùng với Huệ câu sanh tương ưng.
Hoặc lại có thể chuyển đổi mắt nầy: Là có thể giữ lấy sự việc hiện thấy.
Trí: Là có thể giữ lấy sự việc không hiện. Minh: Là ngộ nhập tận cùng sự việc hiện có. Giác: Là ngộ nhập sự việc như hiện có.
Nói hành Nghĩa: Là thuộc về pháp thiện do Tư tạo thành.

Nói hành Pháp: Là thuộc về pháp thiện do Văn tạo thành.
Nói hành Thiện: Là thuộc về pháp thiện do thí giới tạo thành.
Hành điều nhu: Là thuộc về pháp thiện do Tu tạo thành.
Lại nữa, nói thiện thuyết: Là các Văn, Cú khéo viên mãn.

Nói thiện giác: Là có thể khéo hiện bày nghĩa đẳng giác.
Nói xuất ly: Là đạo thế gian đoạn trừ các khổ, được xuất ly.
Hướng đẳng giác: Là đạo xuất thế vì vượt khỏi các khổ, nên có thể hiện bày đẳng giác chân thật.
Không sai biệt: Là thầy và đệ tử thuyết giảng về văn nghĩa cùng thấm nhuần nên không trái nhau.
Có Tốt đổ ba (Tháp): Là tất cả ngoại đạo, Thiên ma cùng thế gian khác đều không thể làm cho nghiêng động.
Nói có chỗ dựa: Là gồm đủ bốn y (bốn sự nương dựa) không tan hoại.
Đại sư Như lai ứng Chánh đẳng giác: Là giáo pháp thiện thanh tịnh đã được thuyết giảng.
Các câu ở đây lược hiển bày bốn thứ thiện thuyết pháp. Luật viên mãn tột cùng: Tức hai câu đầu hiển bày Văn nghĩa viên mãn. Hai câu tiếp hiển bày Quả viên mãn. Ba câu tiếp sau hiển bày về Hành viên mãn. Một câu sau cùng hiển bày về Sư viên mãn.
Lại nữa, Pháp của đức Phật Thế Tôn có nhân duyên: Nghĩa là có Duyên khởi, chế lập tất cả Học xứ.
Có xuất ly: Là có phạm rồi, chế lập trở lại như pháp xuất ly.
Nói có chỗ dựa: Là do bốn thứ nương dựa để chế lập, vượt quá tất cả các thứ hủy phạm của Giới ác.
Có siêu vượt: Là chế lập xa lìa hai biên thọ dụng dục lạc và tự Hành khổ, thuận theo sĩ dụng khiến thành tựu.

Có thần biến: Là do ba thứ thần biến đã hiện. Vì khiến mau chóng đạt được thần thông, chế lập không gián đoạn chánh giáo trao truyền.
Lại nữa, Giải thoát xả bỏ: Là hồi hướng Niết-bàn, nên ở trong Quả thí không có chấp, buộc.
Thường buông tay: Là cẩn trọng thí rộng.
Vui thích dứt bỏ: Là trước thí, đang thí, sau khi thí, ý vui vẻ thanh tịnh, không hối tiếc.
Thí cúng tế: Là hoàn toàn như pháp, không dùng sự hung bạo để tích tập của cải, vật dụng. Nơi mọi thời gian, thường xuyên xả thí đủ khắp chốn các vật dụng được thí.
Xả viên mãn: Là đối với phước điền mà phụng hiến.
Ở trong Huệ thí vui thích phân chia khắp: Nghĩa là đối với cha mẹ, vợ con, luôn bình đẳng phân bố.
Như thế, tất cả gồm có sáu Thí:

1. Thí không chỗ dựa.
2. Thí rộng lớn.
3. Thí hoan hỷ.
4. Thí thường xuyên.
5. Thí điền khí.
6. Thí thâu nhận quyên thuộc.

Ở đây là dựa nơi phẩm loại, thời xứ bố thí mà nói.
Lại nữa, nói rộng về Giới, Tụng nêu:

Pháp Thi la giáo sanh
Đủ Giới luật nói rộng.

- Nói Thi-la: Nghĩa là có thể đạt tịch tĩnh. Vì tội hủy phạm tịnh giới là phiền não nóng bức. Lại cùng với nghĩa trong lành mát mẻ tương ưng.
- Nói Luật nghi: Là xa lìa tướng của Tự thể.
- Nói Cụ túc: Là thâu nhận chính đáng, không hoái.
- Nói Thanh tịnh: Là thâu nhận Tam-ma-địa hiện hành.
Lại nói Thiện: Là có thể thâu nhận quả đáng yêu thích.
- Nói không Tội: Là có thể thâu nhận lợi ích tự tha.
- Nói không Hại: Nghĩa là có thể chống trái các sự việc nắm giữ đao gậy, tranh chấp, đánh nhau.
- Nói Tùy thuận: Là tùy thuận chứng đắc các Quả Sa-môn cùng các thứ công đức thù thắng hiện có khác.
- Nói Ẩn giấu: Là thường ẩn giấu pháp thiện của mình.
- Nói Hiển phát: Là thường phát lồ pháp ác của mình.

- Nói Đoan nghiêm: Là thâu nhận đủ các vật dụng trang nghiêm của Sa-môn hiện có như các thứ thiểu dục v.v...

- Nói Phước điền: Là thâu nhận đức viên mãn của tịnh mạng phép tắc thuộc chánh kiến.
- Nói không nóng bức: Là chính thức xa lìa biên tự hành khổ.
- Nói không não hại: Là xa lìa biên thọ dụng dục lạc.
- Nói không hoái: Là chính thức xa lìa các sự việc nhiễm oâ, lo buồn không vui.
Lại nữa, thiện thuyết pháp: Là thuộc về đạo lý, nên nhận giữ thắng đức.
Tỳ-nại-da: Là thuận theo tất cả phiền não đã vắng lặng.
Gọi là Thánh giả: Là xa lìa hết thảy pháp nhiễm ô xen tạp, khiến chúng không sanh.
- Lại nói Thiện: Là có thể đem đến quả đáng yêu thích, vô tội.
- Nói nên hành tập: Là nên tập gần.
- Nói Lành thay: Là sự xưng tán của các Thánh Hiền.
Lại nữa, nói Giáo sanh: Nghĩa là như có một Hữu tình, cho đến nói rộng về phẩm đen phẩm trắng, nên biết như trong địa có Tầm có Tứ đã quảng diễn.
Lại nữa, nói đủ giới v.v... đều là nói rộng: Nghĩa là an trụ nơi đủ giới, cũng có thể giữ gìn Luật nghi Biệt giải thoát, cho đến nói rộng. Hộ trì kín đáo các căn môn. Hoặc giữ gìn niệm, hoặc thường nhờ vào Niệm, cho đến nói rộng.
Đối với việc ăn uống biết lượng. Đối với các thức ăn uống xét chọn mà ăn. Không vì quá vui thích, không vì kiêu dật, cho đến nói rộng. Tiến dừng, qua lại, chánh tri mà trụ, cho đến nói rộng. Tất cả phần nói rộng như thế, nên biết như nơi địa Thanh Văn.
Lại nữa, nói rộng về đạo, Tụng nêu:

Niệm trụ, Chánh đoạn
Thần túc, Căn lực

Giác chi, Đạo chi
Vô lượng là sau.

Vì nhằm siêng tu bốn Niệm Trụ, nên phát khởi mãnh liệt phẩm thượng.
Dục: Nghĩa là nhằm đoạn trừ các lỗi lầm của tác ý bất chánh.
- Nói Tinh tấn: Là vì đoạn trừ các thứ lỗi lầm của chậm trễ.
- Nói Sách cần: Là vì đoạn trừ các lỗi lầm của hai thứ Tùy phiền não là Hôn trầm, Trạo cử.

- Nói dũng mãnh: Là không tự xem thường.

- Nói dũng cảm: Là có thể kháng cự kẻ địch bên ngoài.
Không thể chế phục: Là đối với phần thiếu sót, thấp kém không sanh biết đủ.
- Nói Chánh niệm: Là không quên chỉ dạy, trao truyền.
- Nói Chánh tri: Là có thể không hủy phạm chỗ đã hủy phạm.
- Không phóng dật: Là không xả bỏ gánh nặng thiện.
- Trụ nơi nóng sáng: Là có thể tu tập pháp đối trị biếng nhác.
- Nói Chánh giải: Là có thể tu tập pháp đối trị hủy phạm.
- niệm thành tựu đầy đủ: Là có thể tu tập pháp đối trị quên niệm.
- Điều phục Thế gian: Là có thể tu tập đối trị đúng tất cả pháp Thế gian như Tham, Öu. Ở đây, hiển thị các Bí-sô siêng tu niệm trụ phải nên tu tập bốn thứ đối trị.
Lại nữa, ở trong các Chánh đoạn, các Thần túc, các tên gọi của sợ hãi hiện có, nói rộng nên biết như nơi địa Thanh văn.
Lại nữa, đối với Như lai, an lập chánh tín, nói rộng nên biết như trong Phần Nhiếp Quyết Trạch. An trụ có uy lực có tinh tấn có dũng mãnh, nói rộng nên biết như nơi địa Bồ tát.
Lại nữa, xét chọn các pháp, xét chọn tột cùng, tầm tứ đủ khắp, quan sát đủ khắp, nói rộng nên biết như nơi địa Thanh văn.
Đã được tác ý chân thật, vô lậu, nên duyên nơi cảnh của Thánh đế, tương ưng với tất cả tác ý vô lậu, gọi là Trạch pháp.
Nói xét chọn: Là giữ lấy chung tất cả chủng loại pháp khổ là Khổ Thánh đế.
Xét chọn tột cùng: Là đều phân biệt riêng nhận lấy các khổ, nghĩa là sanh khổ, già khổ v.v...
Hết sức xét chọn pháp: Là dựa nơi xứ nầy, xét chọn các pháp như khế kinh v.v... Vì sao? Vì nương dựa nơi đấy, nên biết trước tu tập, tạo tác.
Lại xét chọn: Là thẩm định, hiểu rõ.
Xét chọn tột cùng: Nghĩa là thẩm định cùng hiểu rõ.

Hết sức xét chọn pháp: Là thẩm định gần hiểu rõ.
Trước là tìm cầu đạo. Nay là quyết định đạo. Lại có sai biệt:

Nói Hiểu rõ: Là đối với sự được nhận biết, tác ý phát ngộ.
Cùng Hiểu rõ: Là đã phát ngộ rồi, theo phương tiện tìm cầu.

Gần Hiểu rõ: Là cầu rồi quyết định.
Lại nữa, Huệ sáng rõ: Là phân biệt, nhận biết rõ về Thể.

Thông đạt: Là thông tỏ sự việc được nhận biết. Lại có sai biệt:
Huệ sáng rõ: Là nhận biết rõ về tự tướng.
Thông đạt: Là nhận biết rõ về cộng tướng.
Xét kỹ: Là có thể định giữ lấy. Hết thảy chỗ hiện có, như chỗ hiện có, trước sau lần lượt tăng bội rộng lớn.
Giác: Là Huệ câu sanh có thể xét chọn.

Minh: Là Huệ do tu tập đạt được.
Huệ hạnh: Là có thể phân biệt tăng thượng, như thọ trì đọc tụng, hỏi bàn, quyết trạch thù thắng. Tức đối với nghĩa kia chuyển tăng sáng rõ, siêng tu tập Huệ.
Tỳ-bát-xá-na: Tức đối với nghĩa đã phân biệt rõ ở trước, quán xét kỹ
Hội nhập: Là trước tầm tư nơi cảnh của đối tượng duyên, tác ý tư duy, tâm hội nhập.
Nạp thọ: Là đối với khả năng thâu nhận kia.
Suy tầm: Là giữ lấy các tướng ấy.
Hết sức suy tầm: Nghĩa là giữ lấy các thứ tùy hảo kia.
Lại có sai biệt:
Suy tầm: Nghĩa là Tâm tìm cầu.
Hết sức suy tầm: Nghĩa là Tâm dò xét.
Suy tầm tột cùng: Tức đối với chỗ được mất, suy tạo tầm tư, hết sức đối chiếu, tính toán.
Thánh giáo làm chỗ dựa, để khởi tìm cầu, gọi là tầm tư.
Hiện lượng làm chỗ dựa, gọi là tư duy. Tỷ lượng làm chỗ dựa gọi là phân biệt.
Chán lìa: Là ý lạc tăng thượng, ở trong sự xa lìa khởi quyết định.
Xa lìa: Là từ nơi biên khác nhận xa lìa.
Tùy lìa: Nghĩa là thọ nhận rồi, sau có thể theo đấy giữ gìn Thi-la kia.
Hoàn lìa: Là lầm phạm rồi, tức có thể như pháp mà sám hối dứt trừ. Từ đấy về sau, Luật nghi lặng dứt, tùy hộ Thi-la.
Lặng dứt: Là do gồm đủ sự nhẫn nhục, nhu hòa.
Luật nghi: Là do gồm đủ thiểu dục, Tâm từ v.v...
Giữ kín căn môn: Là tự nhiên không tạo tác.
Không tạo tác: Do kẻ khác không tạo tác.
Không hành: Do đang nhận biết rõ không hiện hành.
Không phạm: Là không do mất niệm mà hiện hành.
Cầu cống: Do đấy làm chỗ dựa để vượt qua pháp Ác.

Thuyền bè: Là dựa nơi sự đối trị, thệ nguyện có thể chuyên chở kẻ si cuồng mất đạo kia, khiến vượt qua pháp chướng ngại, chống trái.
Không vui thích: Là đối với việc xa lìa ý lạc tăng thượng là hết sức đầy đủ.
Không trái vượt: Nghĩa là ở trong tất cả chúng đã học, không hủy phạm, không từ bỏ.
Không khác với trái vượt: Là đối với một phần, không phá hủy, không từ bỏ.
Chỗ gọi là Niệm: Là trụ nơi Tâm.
Nói cùng niệm: Là cùng trụ nơi Tâm kia.
Như thế nói rộng, nên tùy theo chín thứ Tâm trụ sai biệt. Như nơi địa Thanh văn, nên biết về Tướng.
Lại nữa, Tụng nêu:

Trí tuyên thuyết thiện dục
Sáng rõ riêng xa trần

Giải thích như các bệnh
Ngã đoạn hết các sanh

Cùng thiên, chúng sanh đời
Nương nơi Ngã tạo tác.

- Trí: Là Huệ nghe ngôn thuyết là trước hết.
- Kiến: Là Huệ thấy ngôn thuyết là trước hết.
- Giác: Là Huệ biết ngôn thuyết là trước hết.
- Tri: Là Huệ nhận rõ ngôn thuyết là trước hết.
- Trí: Là nhận biết cảnh không hiện thấy.
- Kiến: Là thấy cảnh trước hiện tại hiện thấy.
- Minh: Là hiểu trái với Vô minh.
- Giác: Là Trí của nghĩa thật có.
- Giác: Là Trí không tăng ích, không phải thật có.
- Huệ: Là Huệ câu sanh, sanh đắc.
- Minh: Là Huệ do hành tập gia hạnh tạo thành.
Hiện quán: Là đối với pháp hiện quán bên trong rồi, ở trong các pháp thảy đều hiện thấy, không duyên nơi Trí kẻ khác.
Lại nữa, tuyên thuyết: Là nhân kẻ khác thưa hỏi, vì họ ký biệt.
- Thiết lập: Là do lời nói và dục, thứ lớp nêu ra khắp về danh cú văn thân.
- An lập: Là thứ lớp nêu ra khắp, rồi tóm lược vì kẻ khác giảng nói.
- Phân biệt: Là lược nói rồi phân biệt, khai thị, giải thích nghĩa lý

sâu xa.

- Khai thị: Là kẻ khác lần lượt sanh nghi hoặc, đều có thể trừ bỏ.
- Hiển phát: Là tự thông đạt về câu nghĩa sâu xa, vì kẻ khác hiển bày chỉ rõ.
- Giáo: Là không nhân kẻ khác phát khởi thỉnh vấn, do thương xót nên thuyết pháp, khai thị.
- Khai thị khắp: Là diễn nói không gián đoạn, không tạo nên vị thầy nhỏ bé, không chỗ ẩn giấu.
Lại nữa, phần đầu thiện: Là lúc lắng nghe sanh hoan hỷ.
Phần giữa thiện: Là lúc tu hành không có gian khổ, xa lìa hai Biên, dựa nơi trung đạo hành trì.
Phần sau thiện: Là lìa các thứ cấu uế, hết sức rốt ráo. Cùng tất cả lìa dục rốt ráo là Biên sau.
Nghĩa diệu: Là có thể dẫn phát lợi ích an lạc.
Văn khéo léo: Là khéo nối kết Danh thân v.v... cùng ngữ đầy đủ viên mãn.
Thuần nhất: Là không cùng chung với tất cả ngoại đạo.
Viên mãn: Là không hạn lượng, hết sức tôn thắng.
Thanh tịnh: Là tự tánh Giải thoát.
Trắng sạch: Là Giải thoát tương tục.
Phạm hạnh: Là tám Thánh đạo chi. Nên biết đạo nầy do thuần nhất cùng chỗ nêu rõ của bốn thứ diệu tướng.
Lắng nghe rõ: Nghĩa là đối với pháp của tướng như thế, khuyên khiến nghe kỹ.
Nên khéo khẩn khoản: Là khuyên khiến tư duy như lý, cẩn trọng, không điên đảo, không gián đoạn.
Lại nữa, mong muốn mãnh liệt: Nghĩa là ta do đâu, ở nơi xứ sở kia, cho đến nói rộng.
Ái mãnh liệt: Là ở trong chỗ tu gia hạnh đúng đắn.
Vui thích mãnh liệt: Là đối với vị thuyết giảng cùng với đại sư luôn tôn trọng.
Tin mãnh liệt: Là đối với sự chỉ dạy, trao truyền giáo pháp.
Lại nữa, có thể sáng rõ: Là vì mau chóng chứng đắc Thông Huệ, trọn không tự vô sự, kéo dài, sau mới phát khởi siêng năng tinh tấn. Thuận-du-già: Là tùy theo giáo pháp tôn quý hoặc bằng hoặc hơn mà tu Gia hạnh, trọn không giảm, kém.
Có thể vĩnh viễn đoạn trừ: Tức có thể tu tập đối trị phiền não.

Có thể ở nơi vắng lặng: Là dựa vào biên vực ngọa cụ hiện có, xa

lìa mà ở, tu Tam-ma-địa khiến hiện tiền. Dựa nơi Tam-ma-địa tu tập đối trị.

Lại nữa, Riêng một mình: Là hành xử xa lìa biên vực ngọa cụ, không có loại thứ hai, nhưng an trụ.
Nói xa lìa: Tức là các tác ý nhiễm ô, Vô ký không hiện hành.
Không buông thả: Nghĩa là đối với các Tầm Tư về pháp Ác như dục v.v..., luôn phòng hộ Tâm, lại ở trong pháp thiện, tự an xử.
Nói sáng rõ: Tức như trước đã nói.
Nói phát khiển: Là dứt trừ năm thứ ngăn che (Cái), bên trong giữ lấy Tâm. Lại do đấy nên phát khởi, thúc đẩy khiến Tâm hướng tới xứ an ổn vô thượng.
Lại nữa, xa lìa phiền não cấu uế: Bụi bặm (phiền não): Là ngã mạn có gián đoạn, không gián đoạn hiện chuyển, có thể gây chướng ngại nơi hiện quán của Trí đã sanh, chưa đạt cứu cánh.
Cấu uế: Là phẩm kia cùng những thô trọng hiện có của phẩm do kiến đạo đoạn, đều khiến chúng vĩnh viễn không còn nên gọi là xa lìa phiền não cấu uế.
Lại nữa, bụi bặm: Đó là Ngã mạn cùng tất cả phiền não do kiến đạo đoạn.
Cấu uế: Là hai thứ thô trọng hiện có.
Ở trong các pháp: Tức ở trong tự tướng, cộng tướng nơi pháp đã trụ
Nói Pháp nhãn: Là hiện chứng như thật chỉ có pháp Huệ.
Nói thấy pháp: Là đối với khổ vv, thấy đúng như thật.
Nói đắc pháp: Là theo đấy chứng đắc quả Sa-môn.
Nói biết pháp: Nghĩa là chứng đắc rồi, đối với chỗ chứng đắc ấy có thể tự nhận biết rõ ta là dự lưu, ta đã chứng đắc pháp không thối đọa.
Pháp chí thành: Là lực tăng thượng của Hiện quán về đế nên đạt được chứng tịnh. Đối với Phật Pháp Tăng cùng Giới do tự mình đạt được, được bậc Thánh yêu thích, dùng chánh tín, hành chí thành như thật.
Vượt qua Hoặc: Là đối với chỗ tự chứng đắc.
Vượt qua Nghi: Là đối với chỗ chứng đắc của kẻ khác.
Không phải Duyên nơi kẻ khác:
Là đối với chỗ tự chứng đắc trong pháp nầy, không phải chỉ tùy theo kẻ khác để lắng nghe.
Không phải chỗ dẫn dắt khác: Là đối với Thánh giáo hiện có của Đại Sư, không bị dị luận của tất cả ngoại đạo dẫn đoạt.

Ở trong các pháp đạt vô sở úy: Là đối với chỗ tự chứng đắc, nếu có kẻ khác cật vấn, không hề sợ hãi.

Nói Nghịch lưu: Là đã lên Thánh đạo.
Nói Hướng tới: Nghĩa là ghi nhận thần thông cứu cánh, đi đến, hướng tới, không còn thối chuyển.
Lại có sai biệt, nên biết kiến lập hai thứ pháp thế tục và thắng nghĩa.
Lại nữa, như nói có bệnh, cho đến nói rộng.
Thế nào là hiển thị pháp kia như bệnh v.v...? Không phải chỉ nói pháp kia giống như bệnh nặng, cho đến nói rộng.
Nhưng người tu hành, trước dùng hành như thật như vô thường v.v... ở trong sự việc kia, chê trách đúng như thật, khởi tư duy: Đây như là bệnh, rất đáng chán lìa. Vì muốn cùng với pháp kia không hòa hợp, thế nên tiếp theo nói Hành vô thường v.v..., hiển thị đúng như thật, quan sát về Quả kia.
Nói vô thường: Là hiển hiện sanh thân cùng với sát-na đều lần lượt thay nhau.
Sát-na lần lượt thay nhau: Do các sự tiếp xúc, dấy khởi kia đều hết, nên các thứ thọ nhận dấy khởi kia đều thấy sự tương tục nầy. Do chẳng phải là không hiện thấy, không phải duyên nơi Trí khác. Chỗ gọi là khổ: Có hai thứ khổ. Nghĩa là các khổ như sanh v.v... cùng các Thọ hiện có đều nói là khổ. Hai thứ khổ nầy, như chỗ ứng hợp, do thấy sanh thân lần lượt có, nên được ngộ nhập. Nghĩa là Tử không gián đoạn có sanh thân sinh, sinh rồi lại có các khổ như Già v.v..., do đó nói là vô thường. Nên khổ do thấy sanh thân lần lượt có, nên ngộ nhập tánh khổ.
Thế nào là các Thọ hiện có đều nói là khổ?
Nghĩa là các Lạc thọ biên hoại nên khổ. Tất cả khổ thọ sanh trụ nên khổ. Phi khổ lạc thọ. Thể là pháp vô thường diệt hoại, nên nói là khổ.
Ở đây, Lạc thọ do vô thường nên tất có biến hoại. Hết thảy khổ thọ do vô thường nên sanh trụ nối tiếp đều khởi khổ. Phi khổ lạc thọ đã diệt hoại do vô thường nên nói đó là khổ.
Pháp diệt hoại đã sanh khởi cũng gọi là khổ. Pháp diệt hoại nầy với hai chỗ theo đuổi kia, cùng với hai tương ưng, nên cũng gọi là khổ. Thế nào là nên quán Lạc thọ là khổ? Nghĩa là do thọ nầy là Tùy miên Tham. Do Tùy miên nên phải nhận lấy khổ nơi vị lai. Ở trong hiện pháp có thể sanh Hoại khổ. Như vậy, nên quán Lạc thọ là khổ.

Thế nào là nên quán khổ thọ như mũi tên? Nghĩa là như mũi tên độc, cho đến hiện tiền thường não hoại.

Phi khổ lạc thọ, Thể là pháp vô thường, diệt hoại: Nghĩa là đã diệt tức là vô thường, chưa diệt là pháp diệt hoại. Nếu vô thường, từ đấy lại sanh hoặc lạc hoặc khổ. Pháp diệt hoại thì trọn không giải thoát hai thứ khổ, lạc.
Chỗ gọi là Không: Là pháp chân thật, không thường không hằng, không gì là không biến dịch.
Nói Vô ngã: Là xa lìa ngã, là các duyên sanh, là không tự tại

Lại nữa, Giải thích: Là có thể hiển thị tự tánh kia.
Khai thị: Tức là hiển thị điều nầy nên nhận biết khắp, điều nầy nên vĩnh viễn đoạn trừ vv có sai biệt.
Hiển bày rõ: Nghĩa là có thể hiển thị chỗ thành lỗi lầm do hoặc không đoạn trừ vĩnh viễn, hoặc không nhận biết khắp.
Liễu: Là Tác ý liễu tướng.
Giải: Tức là Tác ý thắng giải.
Tri: Nghĩa là Tác ý xa lìa v.v...
Cùng hiểu rõ: Là hiểu rõ về Tự tướng.
Gần hiểu rõ: Là hiểu rõ về Cộng tướng.
Trí sáng hiểu rõ: Là hiểu rõ về chỗ hiện có.
Thông đạt: Là hiểu rõ như chỗ hiện có.
Tiếp xúc: Nghĩa là đối với tám Thánh đạo chi, thuộc về phạm hạnh.
Tác chứng: Là đối với Niết-bàn của Quả kia.
Lại nữa, Ngã: Là đối với Ngã, Ngã sở của năm Thủ uẩn, thấy hành hiện tiền.
Nói Hữu tình: Nghĩa là các Hiền thánh nhận biết rõ như thật chỉ có pháp nầy, lại không có khác. Lại đối với pháp kia có tham ái, chấp trước.
Nói Ý sanh: Tức đây là Tánh chủng loại của Ý.
Ma-nạp-phược-ca: Nghĩa là nương dựa nơi Ý, hoặc cao hoặc thấp.
Nói nuôi dưỡng: Là có thể tăng trưởng nghiệp của Hữu sau. Có thể tạo tác tất cả dụng của sĩ phu.
Bổ-đặc-già-la: Là có thể thường xuyên đi đến nhận lấy các nẻo sanh tử không chán đủ.
Nói Mạng: Là thọ mạng hòa hợp hiện sống còn.
Nói Sanh: Là pháp hiện có như Sanh tử v.v...

Lại nữa, nên đoạn trừ các Ái, dứt bỏ các Kiết: Nghĩa là, lúc vừa đối với Thánh đế đạt được Hiện quán, liền có thể đoạn trừ vĩnh viễn ba Kiết, đối với Ái của Hữu sau nơi tất cả xứ không còn hiện hành nữa. Hành giả kia, vào thời gian sau thường xuyên siêng tu tùy quán sanh diệt. Lại có thể đoạn trừ vĩnh viễn rốt ráo các Mạn, do đó nói là “Có thể tu tập đúng đắn, đoạn trừ hoàn toàn các Mạn”. Là hiện quán chân chánh, nên Tùy miên Ái kia, hết thảy đều đoạn dứt hẳn. Do nhân duyên nầy, các khổ của vị lai, các pháp của Hữu sau, không còn hiện trở lại nữa. Lại có thể hoàn toàn tạo được biên vực tận cùng của khổ.
Lại nữa, sự sanh của ta đã hết: Tức là Hữu thứ tám.
Phạm hạnh đã lập: Là đối với Thánh đạo, tu tập rốt ráo nên không còn thối mất.
Việc làm đã hoàn thành: Nghĩa là hết thảy Kiết đã hoàn toàn trừ bỏ sạch, tất cả đạo quả đã chứng đắc.
Không thọ Hữu sau: Là đối với bảy Hữu cũng vĩnh viễn dứt hết. Lại, sự sanh của ta đã hết: Có hai thứ sanh;

1. Sanh của Sanh thân. Đây như trước đã nói.
2. Sanh của Phiền não. Đây thì mỏng, nhỏ nên cũng gọi là hết.

Đây tức “Ký biệt” về hai quả đầu.
Phạm hạnh đã lập: Tức là Quả Bất hoàn. Phi phạm hạnh như Tham thì đây đã vĩnh viễn đoạn dứt.
Việc làm đã hoàn thành, không thọ Hữu sau: Là quả A-la-hán. Nên biết ở đây là “Ký biệt” về bốn thứ Hành tướng hiểu rõ.
Lại nữa, cùng Thiên thế gian: Là câu nêu chung. Ở đây có hai thứ:

1. Cùng với Ma.
2. Cùng với Phạm. Cùng với Sa-môn, Bà-la-môn.

Chúng sanh: Nghĩa là các Sa-môn, hoặc Bà-la-môn, sanh trong cõi người, mong cầu Ma, Phạm mà tu hành.
Cùng chư Thiên, nhân, chúng sanh: Là ở trong cõi Trời, trừ Ma cùng Phạm. Ở trong cõi người, trừ Sa-môn, Bà-la-môn.
Như Thế là tổng kết về giải thoát ba buộc, xuất ly dục tham.
Lại, Tỳ-nại-da đoạn siêu vượt: Là Tỳ-nại-da, do tác ý liễu tướng thắng giải, đoạn trừ do tác ý xa lìa v.v... siêu vượt do tác ý phương tiện Quả cứu cánh.
Nói Ly hệ: Là lìa chín Kiết.
Nói Giải thoát: Là Giải thoát tất cả sanh, lão v.v...

Lìa điên đảo: Là do Kiến đạo.

Chỗ gọi là nhiều: Là do Tu đạo. Do tu tập nhiều tu đạo kia nên gọi là nhiều.
Nói Lợi ích: Là các Hành thiện. Nói An lạc: Là hành không tổn não.
Nói Thương xót: Là như có một hữu tình, do các Hành thiện, hành không tổn não, thương xót đối với kẻ khác, là sự việc được cầu mong, có thể dẫn đến nghĩa lợi, nên gọi đó là Nghĩa. Đáng yêu thích, không có tội.
Vì lợi ích an lạc:
Nghĩa là đối với sự việc kia, dấy khởi hành thiện hiện có, hành không tổn não.
Chỗ gọi là người: Nghĩa là hàng Sát-đế-lợi v.v... Hoặc có khi nhân Phật xuất hiện thế gian, khéo thuyết giảng chánh pháp, Tăng khéo tu hành, có thể tạo nhiều lợi ích, có thể đem lại nhiều an lạc. Hoặc chỉ tạo lợi ích an lạc, vì thương xót thế gian. Hoặc chỉ vì kẻ khác tạo lợi ích an lạc. Hoặc vì cả hai thứ. Do đó nói là nghĩa lợi kia tạo lợi ích an lạc.
Ở đây chỉ nói Trời và Người: Vì hai loại ấy có uy lực, có thể hiểu rõ về nghĩa kia, tu tập hành chánh.
Lại nữa, nương dựa: Nghĩa là năm Thủ Uẩn cùng với sự thọ nhận thuộc về bảy thứ, tức là cha mẹ cùng vợ con v.v...
Chỗ gọi là Thủ: Nghĩa là các dục tham cũng gọi là Thủ.

Do không an lập cùng an lập nên nói có bốn Thủ tâm.
Xứ dựa: Nghĩa là bốn Thức trụ.
Nói Thức Trụ: Tức là các phiền não có thể hướng tới chỗ dựa, tức gọi là Triền. Phẩm thô trọng kia gọi là Tùy miên. Như thế gọi là nương dựa. Xứ nương dựa của Thủ tâm, chấp trước Tùy miên ở trong Hữu Thức thân nầy cùng tất cả tướng bên ngoài: Nghĩa là ở trong tướng nơi cảnh giới thuộc nhân duyên của Ngã, Ngã sở, Ngã mạn chấp trước tùy miên.
Lại nữa, Hành của Ngã, Ngã sở: Tức là Tát-ca-da-kiến.
Nói Ngã mạn: Tức Mạn nầy, tức các Triền kia gọi là chấp trước. Tức thô trọng kia gọi là Tùy miên. Chấp trước phần nhiều là các ngoại đạo. Tùy miên thì chung cả hai.
Lại nữa, Tụng nêu:

Như lai, tưởng vô thường
Để sa sợ vô vi

Không có, không tương tục

Không vô thường, vô dư.
Như lai Ứng đẳng chánh giác v.v... Như kinh đã phân biệt.
Chỗ gọi là Ứng: Là Ứng cúng dường. Minh hành viên mãn: Đó là ba Minh bao trùm Hành, Hành hành thảy đều viên mãn. Lại, bốn thứ pháp của Tâm tăng thượng nơi hiện pháp lạc trụ thảy đều viên mãn. Trước là Hành hành, sau là Hành trụ
Ở đây, nghiệp thân ngữ ý thanh tịnh hiện hành. Chánh mạng là hành viên mãn. Giữ kín căn môn, là ngăn chận viên mãn. Do hai thứ nầy hiển thị ba thứ Bất hộ, pháp không quên mất của Như lai. Do không tạo lỗi lầm, nên Tĩnh lự thế gian ngăn chận tự hành khổ.
Nói Thiện Thệ: Nghĩa là ở trong đêm dài sanh tử luôn gồm đủ tất cả thứ nơi hai công đức tự lợi lợi tha.
Thế gian giải: Nghĩa là đối với tất cả chủng loại hữu tình nơi thế gian cùng khí thế gian đều khéo thông đạt. Do khéo ngộ nhập hữu tình thế gian làm chỗ dựa. Biên vực trước sau, Túc trụ, Sanh tử làm chỗ dựa, tất cả thời có tám vạn bốn ngàn hành sai biệt. Đối với khí thế gian, nghĩa là mười phương thế giới như phương Đông v.v... với vô biên thành hoại đều khéo nhận biết rõ.
Lại đối với các pháp của thế gian, tự tánh, nhân duyên, Ái vị, lỗi lầm tai họa, nẻo xuất ly, hành có thể hướng tới v.v... đều khéo nhận biết.
Vô thượng trượng phu, điều Ngự sĩ: Là Trí không gì sánh bằng, không gì vượt hơn. Ở trong hiện pháp là đại trượng phu, đa phần điều phục vô lượng trượng phu, là tối đệ nhất, là tôn thắng tột cùng.
Thiên nhân sư: Do thiên nhân kia hiểu rõ nghĩa thâm diệu, siêng tu hành chánh đáng, có năng lực.
Nói Phật đà: Nghĩa là đoạn trừ rốt ráo tất cả phiền não cùng các tập khí, hiện đẳng chánh Giác là đạo quả Bồ đề vô thượng.
Bạc-Già-Phạm: Là thản nhiên an tọa nơi tòa Bồ đề vi diệu, tự nhiên có uy lực lớn, trừ diệt hết thảy quân Ma.
Ở đây, Như lai là nêu bày chung, đầu tiên. Ứng chánh đẳng giác, nghĩa là vĩnh viễn giải thoát tất cả Phiền não chướng cùng Sở tri chướng. Ở trong chỗ riêng, lược có hai thứ, đó là đức chung và đức không chung. Nơi đức chung lại nói giải thoát các Phiền não chướng và Sở tri chướng. Từ câu Minh Hành viên mãn v.v... còn lại là đức không chung.
Lại nữa, ở trong tưởng vô thường nơi Tố-đát-lãm tu trì, nghĩa là hoặc tu hoặc tập, cho đến nói rộng. Tu quả nghĩa là tất cả dục tham, cho đến nói rộng. Tu sai biệt nghĩa là thí dụ sai biệt. Tu phương tiện, nghĩa

là hoặc trụ nơi A-luyện-nhã cho đến nói rộng.

Ở đây, hoặc Tu: Nghĩa là do Tác ý liễu tướng.
Hoặc Tập: Nghĩa là do Tác ý Thắng giải.
Nhiều tu tập: Nghĩa là do các Tác ý còn lại.
Lại, hoặc Tu: Nghĩa là đối với sự việc của đối tượng nhận biết, phát khởi hướng tới.
Hoặc Tập: Là tu Gia hạnh cẩn trọng không gián đoạn.

Nhiều tu tập: Là ở trong thời gian dài tu tập thành thục.
Là xứ: Là tạo chỗ dựa.
Là sự: Là tạo đối tượng duyên.
Tùy thuận: Là do tác ý tư duy.
Thường xuyên tập: Là được theo chỗ mong muốn, không gian khó.
Khéo thâu nhận: Là lắng nghe chánh pháp.
Khéo phát khởi: Là đối với bên trong, tác ý tư duy như lý.
Lại khéo thâu nhận: Là tác ý cẩn trọng.
Khéo phát khởi: Là tác ý không gián đoạn.
Lại, khéo thâu nhận: Là đạt đến cứu cánh.
Khéo phát khởi: Là gia hạnh chánh đáng.
Tùy thuận dục tham, nên nói về Trạo cử.
Tùy thuận sắc tham, nên nói về Mạn.
Thuận vô sắc tham, nên nói Vô minh.
Dứt trừ cội rễ: Là diệt trừ Tùy miên.
Bẻ gãy cành nhánh: Là pháp thiện của địa dưới, do tùy miên kia đã đoạn dứt, không tăng trưởng. Dùng Tưởng vô thường làm đối tượng duyên, hiển thị tưởng vô thường. Tự tâm tác ý quán vô thường.
Đài gác: Là giải thoát cùng hành với tưởng vô thường.
Rường cột: Là dựa nơi nhân kia.
Dấu chân voi: Là đối với các tưởng như Bất tịnh là bậc nhất, vì đối tượng duyên rộng lớn.
Lưu chú: Là nhân giải thoát cùng hành với Tưởng vô thường, có thể hướng đến Niết bàn.
Mặt trời xuất hiện: Nghĩa là có thể đối trị Vô minh tối tăm.

Như Luân vương: Là tưởng vô thường của bậc vô học.
Như Thành vương: Là các tưởng còn lại.
Lại, hoặc ở nơi A-luyện-nhã, hoặc ở nơi cội cây, hoặc ở nơi nhà trống vắng, hoặc ở nơi khoảng đất trống. Do chọn lấy cội cây là để ngăn che v.v... Tức gồm thâu việc xa lìa tất cả ngọa cụ.

Chỉ có tánh của Sắc là vô thường: Tức là chỉ có Sắc, hoàn toàn không có Ngã. Như thế là tu Gia hạnh đúng đắn.

Lại nữa, lược có bốn thứ chướng ngại đi đến đạo, hai thứ đạo. Nghĩa là do nghi nên không thể phát khởi, hướng tới. Tuy lại phát khởi, hướng tới, nhưng do Tầm Tư tà vạy nên đi đến xứ khác. Do tầm tư của phần tà thấy hành, nên tuy không có sự việc nầy, nhưng không thể gắng nhận sự chỉ dạy, khuyên bảo trao truyền.
Chỗ gọi là Phẫn: Là kẻ khác can ngăn lúc tranh chấp.
Nói khổ não: Nghĩa là người xuất gia không được tự tại, nơi các hành thô xấu, khó khăn, cấm đoán.
Nói không vui thích: Là các sự giận dữ xen tạp. Hai thứ nầy cũng như hầm, khe.
Lại, hai thứ ấy có thể tạo chướng ngại nơi đường đi. Tuy không có sự việc ấy, nhưng do lợi dưỡng cùng sự cung kính, nên vào nơi “sơn lâm” có thể bị chướng ngại.
Nói Mãnh liệt: Là ở nơi rừng rậm sâu. Vì sao? Vì tuy xả bỏ sự việc đã thâu nhận, nhưng không thể xả bỏ chốn ấy.
Lại nữa, nói có sợ hãi: Nghĩa là có giặc trộm cùng kẻ gian trá.
Nói có lo sợ: Nghĩa là đi vào chốn rừng rậm, có các thứ khủng bố của thú dữ cùng phi nhân.
Nói có đâm, chích: Là tất cả xứ có nhiều độc hại đâm, chích.
Nói lạc đường: Là đi đến xứ khác.
Nói đường xấu: Là không bằng phẳng.
Năm thứ như thế là hiển bày lỗi lầm của đường đi.
Gian dối hướng đến nẻo Ác: Là hiển thị lỗi lầm của nẻo, cõi.
Lạc đường, đường xấu mà đi, cùng thân cận không phải bậc thiến sĩ: Là hiển thị lỗi lầm hiện có của hữu tình có thể đi đường. Các thứ giặc trộm v.v... gọi là không phải bậc thiện sĩ.
Lại nữa, không động: Nghĩa là tất cả tướng đều xa lìa.
Không chuyển: Là tham ái đã dứt hết, nơi các cảnh giới không còn chuyển biến.
Khó thấy: Là sâu xa.
Cam lồ: Là sanh lão bệnh tử đều vĩnh viễn dứt hết.
An ổn: Là vượt qua các tai họa, sợ hãi của tất cả người cùng phi nhân.
Trong lành mát mẻ: Là tất cả khổ não đều vắng lặng, nên hết sức trong mát.
S ự việc thiện: Là cảnh nơi đối tượng duyên của hiện pháp lạc

trụ.

Hướng đến an lành: Là đoạn trừ tất cả phiền não nơi cảnh của đối tượng duyên.
Không sầu lo: Là vượt quá tất cả Ái, phi Ái. Lại, chứng đắc rồi không hoại mất.
Không chết mất: Là thường trụ nên không thối chuyển.
Không bùng cháy: Là thanh tịnh.
Không nhiệt não: Là chỗ mong muốn bị thiếu thốn vĩnh viễn dừng dứt,
Không bệnh: Là tất cả bệnh, các ung nhọt đều hoàn toàn vắng lặng.
Không động loạn: Nghĩa là mọi thứ động loạn đều dứt hết.
Niết-bàn: Nghĩa là tất cả sự nương dựa đều vắng lặng.
Lại nữa, Ngã do đâu không có? Ngã sở do đâu không có?
Nghĩa là căn cứ nơi đời vị lai, đối với pháp thuộc về tánh của Ngã, Ngã sở, thuộc về nội xứ ngoại xứ, Thể tánh của tự nội cùng sự việc được thâu nhận, mong cầu không sanh. Lại hiển thị chỗ mong cầu nương dựa không sanh, cùng mong cầu dựa nơi thọ kia không sanh.
Ngã sẽ không có, Ngã sở sẽ không có: Nghĩa là căn cứ nơi đời hiện tại mà nói. Đây là quán vô thường diệt. Trước là quán nơi Trạch diệt. Lại, trước chỉ có hy vọng. Sau, nơi nhân hiện tại, quán tánh vô thường.
Lại nữa, không tương tục: Là chết mất rồi, sau thì Thức khác không sanh.
Nói không Thủ: Nghĩa là Thức không chỗ trụ, không có hướng nhập nơi sự danh sắc, nên Tự thể vĩnh viễn không sanh.
Không sanh trưởng: Là không có danh sắc, lại tăng rộng.
Nói tất cả Hành đều dừng lặng: Nghĩa là năm Uẩn đều dừng dứt.
Lại nữa, chỗ gọi là không: Là lìa tất cả phiền não.
Không chỗ thủ đắc: Là lìa hết thảy tướng hiện có.
Nói Ái dứt hết: Là không mong cầu sự việc vị lai.
Nói lìa dục: Là hiện tại không thọ dụng Hỷ lạc.
Chỗ gọi là diệt: Là các phiền não còn lại đều đoạn dứt.
Nói Niết-bàn: Là vô dư y.
Lại nữa, nói vô thường: Là pháp hư bại của tánh hủy hoại.
Nói Hữu vi: Là chỗ tầm tư dựa nơi biên vực trước.
Nói tạo tác: Là chỗ hy vọng dựa nơi biên vực sau.
Nói Duyên sanh: Là dựa nơi sức của các nhân duyên của hiện thế

đã sanh khởi.
Pháp có tận: Nghĩa là một phần tận.
Pháp có mất: Là toàn phần diệt tận.
Lại, Pháp có tận: Nghĩa là toàn phần diệt tận.
Pháp có mất: Nghĩa là biên hoại tương tục.
Pháp có lìa dục: Là tương ưng với lỗi lầm, tai họa.
Pháp có diệt: Là tất cả pháp hữu vi đều có xuất ly.
Lại nữa, đoạn vô dư: Là câu nêu chung.
Vĩnh viễn trừ bỏ: Là các Triền được đoạn trừ.
Vĩnh viễn biến đổi, loại bỏ: Là Tùy miên được đoạn dứt.
Nói Vĩnh viễn dứt sạch: Là quá khứ giải thoát.
Vĩnh viễn lìa dục: Là hiện tại giải thoát.
Nói Vĩnh viễn diệt: Là vị lai giải thoát.
Vĩnh viễn tịch tĩnh: Là do kiến đạo.
Vĩnh viễn diệt mất: Là do tu đạo.
Nên biết ở đây do hai thứ đạo đoạn trừ sự phiền não, là hiển bày việc đoạn trừ rốt ráo.

Luận Du Già Sư Địa - Quyển 84 - Phần Gồm Thâu Dị Môn 2

LUẬN DU GIÀ SƯ ĐỊA

QUYỂN 84

Phần Gồm Thâu Dị Môn 2

Lại nữa, Tụng nêu:

Dục, ba thứ mời thỉnh

Pháp Tăng cùng Huệ thí

Chán, Phạm chí, vô thường

Tụ mạt là ở sau.
Các dục vô thường, hư giả không thật:
Là nơi các dục nêu bày điên đảo. Do bốn thứ sự điên đảo ấy, nên biết ở đây hư dối nên vô ngã. Giả nên Bất tịnh. Không thật nên khổ. Do nơi xứ nầy, Lạc là không thật. Nhưng các dục kia giống như thường cùng hiện, gọi là pháp vọng, là sự điên đảo.
Vì sao các dục gọi là pháp vọng? Vì hiển bày nghĩa nầy đã nói về dụ sự huyễn, tuy vô thường nhưng giống như hiển hiện.
Đồng với pháp kia là dối hoặc kẻ ngu tối:
Nghĩa là kẻ ngu si không hiểu biết, đối với các dục kia không nhận biết đúng như thật, nên ở trong đêm dài sanh tử luôn bị lừa dối, sanh nhiễm chấp sâu xa, bị khổ biến hoại bức bách. Các bậc thông tuệ thì không như thế vì đều nhận biết đúng như thật.
Lại, các dục kia dụ cho xương khô: Khiến không ăn no. dụ cho cục thịt: Vì có nhiều chỗ chung. Dụ cho đuốc cỏ: Là nhân của hành ác, hành phi pháp. Dụ cho một phần than lửa: Là tăng trưởng đại nhiệt não của dục Ái. Dụ cho Rắn độc lớn: Vì là chỗ xa lìa của các bậc Thánh Hiền. Dụ cho điều có được trong mộng: Vì mau chóng tan hoại. Dụ cho các vật trang sức được nhờ mượn: Vì nhờ vào các duyên. Dụ cho quả chín muồi nơi đầu ngọn cây: Là nơi chốn nguy vong. Lại bất tịnh: Là câu nêu chung.

Nói xú uế: Thọ dụng ăn uống là thành biến hoại. Phân, nước tiểu bất tịnh là chỗ được tạo thành của biến hoại, nên gọi là xú uế. Các thứ biến hoại được tạo thành như máu thịt v.v... nên gọi là sanh xú.

Đáng chán, trái: Là thọ dụng dâm dục biến hoại được thành đáng ghét bỏ.
Lại nữa, nên mời gọi: Căn cứ nơi sự xả bỏ tài sản thế gian.
Nên phụng thỉnh: Là căn cứ nơi sự dứt hết tham ái, muốn cầu quả báo thế nên mời gọi. Muốn cầu giải thoát, thế nên phụng thỉnh.
Nên chấp tay: Tức là hai sự lúc mới thỉnh.
Nên hòa kính: Nên hành lễ bái, hỏi thăm v.v... Nên có thể cùng với Giới kia thấy đồng.
Phước điền vô thượng nơi thế gian nên phụng thí: Là đối với quả của Huệ thí kia là vô lượng.
Lại nữa, khéo thuyết giảng: Là văn nghĩa xảo diệu.
Hiện thấy: Là ở trong hiện pháp có thể chứng đắc.
Không nóng bức: Là lìa phiền não.
Không thời: Là ra khỏi ba đời.
Khó dẫn phát: Là lão bệnh tử không thể dẫn dắt.
Khó thấy: Là trong các nẻo như cõi Trời v.v... không thể thấy.
Bên trong tự chứng đắc: Là chỉ tin nơi kẻ khác, là không thể chứng đắc.
Các bậc có Trí: Là bậc hữu học, vô học.
Là nhà, là châu, là sự cứu giúp, là nơi quay về, là nẻo, cõi: Do các câu về sau giải thích câu lùi về trước, hiển bày nghĩa xuất ly. Lại có thể nhận biết rõ về bốn Thánh đế, nên gọi là Chánh kiến.
Nói sanh khởi: Là nơi tất cả thời đều có thể sanh.
Đã sanh khởi: Là đối với đời quá khứ, trụ nơi quả vị vô học.
Nay sanh khởi: Là đối với đời hiện tại, hoặc đã chứng đắc, hoặc tu viên mãn.
Sẽ sanh khởi: Là hoặc chưa chứng đắc, hoặc siêng năng tu tập, nên tu nên tập.
Nên tu tập nhiều: Là theo chỗ ứng hợp, như trước nên biết. Nên tùy hộ: Là xa lìa việc thuận theo pháp thối đọa.
Nói nên tiếp xúc: Là do thể của thân.
Nên tác chứng: Hoặc Quả, hoặc Thắng trí, như nói: “Ta đã chứng đạo”
Hợp thời mà thuyết giảng: Hoặc nhận biết rõ kẻ kia nguyện vui thích muốn nghe, cùng gắng sức lãnh hội, mới có thể vì họ giảng nói.

an tọa nơi tòa thấp v.v... đó gọi là thời gian ứng hợp, nên nêu bày việc làm lúc trước.
Nếu nhận biết rõ những kẻ kia là hạng tăng thượng rồi, tức liền cẩn trọng theo khả năng, đem hết những gì mình hiện có. Vì họ thuyết pháp. Vì muốn khai thị các thứ nghĩa chưa từng có với những sai biệt kia, không phải chỉ nêu những lời đẹp đẽ tạo sự vui thích thuyết giảng mà thôi.

Thứ lớp: Là mở bày, chỉ rõ về nghĩa.
Theo chỗ kín đáo: Là nêu ra phần khó khăn trở ngại.
Tùy hợp: Là hiển bày việc giải thích phần kia.
Khiến hoan hỷ: Là sự hóa độ, thọ nhận giáo pháp.
Khiến yêu thích: Là nêu trong nơi chốn hóa độ.
Khiến vui vẻ thích thú: Là giáo hóa kẻ phỉ báng.
Khen ngợi, khuyên gắng: Là cầu đạt đức thật ký. Do xứng thuận tâm phát khởi ngôn âm của mình, đề cao, khen ngợi.
Trách cứ, trừ bỏ: Quán xét lỗi lầm thật kia. Do Tâm không giận dữ phát khởi ngôn âm của mình nêu bày, chỉ rõ sự quở trách.
Đạo lý: Là gồm đủ bốn đạo lý. Tức là đạo lý quán đãi, đạo lý tác dụng, đạo lý pháp nhĩ và đạo lý chứng thành.
Có ích: Là đối với nơi chốn tạo tác, không dứt bỏ.
Không lẫn lộn: Là không tạp loạn, có quan hệ.
Có pháp: Là có thể dẫn đến nghĩa. Dựa nơi khổ v.v... có vô lượng thứ xuất ly, xa lìa pháp đã sanh.
Như chúng hội: Là tùy theo bốn thứ hội chúng như Sát-đế-lợi v.v... có thể đạt được.
Do Tâm Từ: Là muốn khiến cho kẻ kia đạt được nghĩa an lạc.
Tâm lợi ích: Là làm thế nào sẽ khiến, nếu có người cẩn trọng lắng nghe chánh pháp, đều được tỏ ngộ, hiểu rõ, đạt được lợi ích lớn.
Tâm thương xót: Là nhằm khiến cho kẻ kia tu pháp, tùy pháp hành.
Không chỗ dựa: Là không vì lợi dưỡng, sự cung kính, tiếng tăm. Nghĩa là không dựa vào các sự việc như y phục, sự kính lễ v.v... chỉ muốn khiến cho kẻ khác ngộ nhập chánh pháp. Lại không đối với kẻ khác có sự khinh miệt, cho đến nói rộng.
Không tự cao: Là không vì lợi dưỡng, sự cung kính mà nói như vầy: Chỉ ta là có thể nhận biết về pháp, luật như thế, không phải là các ông! Cho đến nói rộng, khen ngợi công đức của mình, nói bàn về lỗi lầm của kẻ khác.

Nơi các thời gian, nên lắng nghe pháp: Đến lúc như thế nên tự quán xét. Ta nay nói pháp, có nhiều chỗ tạo tác. Lúc kẻ khác nói pháp, nên nhận biết rõ, đúng, chớ khiến ta ở trong ấy sẽ là chướng ngại. Tức liền cẩn trọng, đem tâm khiêm tốn, an tọa nơi tòa thấp, đầy đủ oai nghi, theo chỗ thích hợp, lắng nghe chánh pháp, khởi tướng cung kính. Vì muốn tỏ ngộ nghĩa trước chưa hiểu, nên khởi sự thưa hỏi. Nếu không hiểu, ngộ, hoặc lại chìm trong nghi hoặc thì trọn không chê trách. Đối với kẻ hơn thì cung kính, tùy thuận. Đối với kẻ ngang hoặc kém, do cung kính pháp nên cũng không xem thường. Đối với Pháp sư thuyết giảng, sanh khởi sự tôn trọng sâu xa.
Như vị thuyết pháp: Là sẽ đạt được lợi ích của quả lớn vô thượng.
Không khinh thường pháp: Là không nên nói: Đây không phải là văn tự chương câu hay đẹp. Mọi văn cú hiện có thảy đều thô thiển.
Không khinh pháp sư: Là không nói: Vị ấy đối với ta là thuộc về tộc họ thấp kém.
Không tự khinh: Là không nói lời: Ta đối với việc lãnh hội pháp là không có năng lực! Đối với sự chứng đắc, không nên có sự khiếp sợ.
Tâm phụng giáo: Là Tâm không não loạn, chỉ muốn cầu hiểu biết .
Tâm nhất hướng: Là nhằm nhận, hiểu về văn cú có sai biệt.
Nghiêng tai lắng nghe: Vì muốn nhận biết rõ về âm vận sai biệt.
Tu trị ý: Vì muốn ngộ nhập nghĩa thâm diệu.
Nơi tất cả Tâm, không lúc nào là không giữ niệm: Vì muốn nhận hiểu không gián đoạn về nghĩa của âm vận văn cú, không gì là không nhận biết rõ. Không gì là không thông đạt, mà không lỗi lầm.
Lại nữa, nói Hành đúng đắn: Là câu nêu tổng quát.
Hành hợp lý: Là trụ nơi quả hữu học.
Hành chất trực: Là trụ nơi hướng đạo.
Hành hòa kính: Là bậc vô học kia, do chỉ đối với chánh pháp cùng các học xứ của Đại sư luôn cung kính sâu xa.
Hành tùy pháp: Là vào lúc nhân chuyển pháp, hành theo pháp, do nghe âm thanh khác, nên bên trong tư duy đúng như lý.
Lại, Hành hợp lý: Là chánh đạo kia cùng Hành của quả diệt.

Hành chất trực: Là như Thánh giáo kia, tu tập hành trì đúng đắn,
không dua nịnh, không dối gạt, hiển hiện như thật.
Hành hòa kính: Là cùng với sáu kiên pháp cùng tương ưng.

Hành tùy pháp: Là Hành pháp theo pháp nơi các bậc A-la-hán các

Lậu đã vĩnh viễn dứt hết, cho đến nói rộng. Rốt ráo tột cùng, cho đến nói rộng. Cũng gọi là xuất ly, vượt ra khỏi hầm, hào. Vượt qua hầm, hào, cho đến nói rộng. Vĩnh viễn đoạn dứt năm chi, thành tựu sáu chi, cho đến nói rộng, đạt được pháp dự lưu, không điên đảo rơi rớt, quyết định hướng đến ba Quả Bồ đề, cho đến nói rộng. Như thế, tất cả ở trong Phần Nhiếp sự thuộc Tự xứ sẽ nói rộng. Lại, con của Đại sư: Là câu nêu chung.

Sanh từ bụng: Là xét chọn, loại trừ con của hàng phàm phu thấp kém.
Sanh từ miệng: Là theo âm thanh thuyết pháp mà sanh ra.
Sanh từ Pháp: Là chỗ sanh của Pháp tùy pháp hành, tác ý như lý.
Hóa từ Pháp: Là từ đường Pháp thân mà được thành lập pháp tương tợ.
Pháp đẳng phần: Là thọ dụng pháp tương tợ nơi tài sản, vật báu của pháp vô lậu... các câu như thế là hiển thị sanh tăng thượng viên mãn, cùng pháp tương tợ của bậc cha mẹ, sanh viên mãn. Nghĩa là câu đầu tức ở trong sự tăng thượng kia, sanh viên mãn, ngăn chận lỗi lầm của vật chứa đựng. Câu thứ hai, ngăn chận sự sanh từ tinh huyết bất tịnh kia. Câu thứ ba ngăn chận sự sanh của dục tham phi chánh pháp. Ba câu như vậy, là hiển thị sanh tăng thượng, viên mãn. Câu thứ tư, hiển thị pháp tương tợ của Tự thể. Câu thứ năm hiển thị việc thọ dụng pháp tương tợ. Hai câu như vậy là hiển thị pháp tương tợ của cha, sinh viên mãn.
Lại, nêu bày: Là duyên.

Tích tập: Là nhân.
Duyên tăng thượng nên gọi là chủng loại kia. Nhân tăng thượng nên gọi là sự sanh kia. Tuy chỗ sanh của Nhân phải nhờ vào uy lực của duyên mới được sanh khởi, vì sự nương dựa kia. Lại ở trong ấy, câu sau giải thích câu trước.
Lại khéo thấy: Là câu nêu chung.
Nói khéo nhận biết: Là nhận biết về pháp, nghĩa.
Khéo tư duy: Là như nơi chánh lý mà tư duy.
Khéo hành Huệ sáng: Là nhận biết toàn phần.
Khéo thông đạt: Là nhận biết như thật.
Do hai câu sau hiển bày Tánh khéo thấy. Do hai câu trước hiển bày về Gia hạnh kia.
Lại nói bậc Thánh: Là vô lậu.
Cùng tại Thánh giả: Là trong sự nối tiếp.

Nói xuất ly: Là xuất ly tất cả khổ của ba cõi.

Nói quyết đạt: Là xuất ly rốt ráo không thối chuyển.
Lại nữa, các pháp đều lấy đức Thế Tôn làm gốc: do đức Phật Thế Tôn là bậc đầu tiên hiện đẳng giác.
Đức Thế Tôn là Mắt: Là hiện đẳng giác rồi, vì chư Thiên, người v.v... mở bày, chỉ rõ.
Đức Thế Tôn là chỗ dựa: Là trong pháp đã nêu giảng, theo chỗ sanh khởi tất cả nghi hoặc đều có thể loại trừ.
Lại, đức Phật Thế Tôn có thể làm mắt: Tức là có thể dẫn phát Huệ câu sanh.
Có thể làm Trí: Là có thể dẫn phát Huệ Gia hạnh.
Có thể làm Nghĩa: Tức có thể dẫn phát Huệ do Tư tạo thành.

Có thể làm Pháp: Tức có thể dẫn phát Huệ do Văn tạo thành.
Nghĩa không hiển bày rõ, có thể quyết đoán: Tất cả nghi hoặc đều có thể đoạn trừ.
Có thể làm chỗ dựa cho tất cả Nghĩa: Là có thể dẫn phát tất cả sự hưng thạnh của thế gian cùng xuất thế gian.
Lại nữa, chán: Nghĩa là ở nơi Kiến đạo.
Nói lìa dục: Tức ở nơi Tu đạo, lìa dục rốt ráo.
Chỗ gọi là diệt: Nghĩa là đối với bậc vô học, tất cả chỗ dựa đều diệt hết. Hai thứ trước là ở nơi vị Gia hạnh tu tập hành chán bỏ cùng Hành lìa dục. Một thứ sau là ở nơi vị vô học, Hành nơi Hành diệt trừ.
Lại nói chán: Là do kiến đế, nên đối với tất cả Hành thảy đều chán trái.
Nói lìa dục: Là do nơi Tu đạo vĩnh viễn đoạn trừ Tham.
Nói Giải thoát: Là do lìa Tham, nên hoàn toàn an ổn. Đối với các phiền não khác, Tâm được giải thoát.
Giải thoát khắp: Là phiền não được đoạn trừ, đối với các khổ như sanh v.v... đều được giải thoát khắp.
Lại nữa, đó là Bà-la-môn, rốt ráo đến bờ kia. Dứt trừ các Ác, đó là về tướng.
Không do dự: Là đối với chỗ tự chứng đắc lìa mọi nghi hoặc.
Đoạn các thứ tạo ác: Đối với việc nên làm, không gì là không làm. Việc không nên làm thì không có làm.
Lìa những tham ái: Là không có Ái của lợi dưỡng, cung kính. Nơi Hữu, phi Hữu vướng mắc, không có Tùy miên: Là Tùy miên đã vĩnh viễn dứt trừ. Nên biết ở đây, hoặc là đời hiện tại, hoặc là đời vị lai, gọi đó là Hữu. Nơi đời quá khứ gọi là phi Hữu. Do các câu ấy, quan sát

thuận hợp về tướng của Bà-la-môn. Do ba câu trước hiển thị về đa văn cùng với chánh tri, quan sát về tướng. Hoặc cho là tu tập phẩm thiện không đúng đắn.
Lại hiển thị một câu thứ tư, quan sát về tướng. Ở đây, chấp trước, tức là tám thứ chấp trước. Ở trong phi Hữu tạo chấp trước nơi sầu lo. Ở trong Hữu thuộc về đời hiện tại, có năm thứ chấp trước:

1. Tạo tu trị.
2. Tạo cứu hộ.
3. Tạo Ngã sở.
4. Tạo cao thắng.
5. Hành thấp kém.

Ở trong Hữu thuộc đời vị lai, tạo hành tạo động chung nơi ba Xứ.
Tạo dày nặng hết mực. Tạo vị ngọt hết mực.
Tạo sầu lo: Là chỗ yêu thích bị biến hoại.
Tạo Tu trị: Là nuôi dưỡng , thâu chứa.
Tạo cứu hộ: Là đối với Xứ bức não cầu tạo cứu giúp.
Tạo Ngã sở: Là chấp làm Ngã sở.
Tạo cao thắng: Cho ta là hơn mà khởi kiêu mạn. Như đức Thế Tôn nói: Chúng sanh nơi thế gian, mạn là ngọn cờ cao.
Hành thấp kém: Tức cho ta là kém mà khởi kiêu mạn.
Nói tạo hành: Là mong cầu Ái nơi đời vị lai.
Nói tạo động: Là đã hy vọng rồi, tạo phương tiện để truy cầu.
Tạo dày nặng hết mực: Là chỗ yêu thích không thể ăn dùng.
Tức các thứ vàng bạc v.v... có thể giữ lấy, trao đổi.
Tạo vị ngọt hết mực: Là có thể ăn dùng.
Lại có sai biệt: Nghĩa là năm câu nầy lược hiển bày về được đạo, quả đạo, tác chứng.
Đó là Bà-la-môn: Là lược hiển bày về được đạo.
Không do dự cùng đoạn trừ các thứ tạo ác, lìa các tham ái, đối với hữu, phi hữu chấp trước, không có Tùy miên: Các câu như thế là lược hiển bày về tác chứng đạt được quả đạo. Nơi ghi nhận chỗ hiểu rõ, các nghi hoặc đã đoạn. Ở trong chỗ Hành, hành tất cả pháp quên mất đều dứt. Đối với đời vị lai, nhân khổ đã đoạn. Nhân khổ của hiện tại là thô trọng cũng đoạn.
Chỗ gọi là Hữu: Tức ở trong nghĩa nầy, nên biết đối với Tác ý các tướng là thuộc về ba cõi.
Nói phi Hữu: Là tác ý tư duy đối với cõi vô tướng.
Chỗ gọi là chấp trước: Tức trong nghĩa ấy là tham sân si.

Như nơi định vô tướng, các bậc Hữu học cũng có Tùy miên. Không phải A-la-hán có được Tầm Tư hý luận vướng mắc nơi tưởng. Bốn thứ tạp nhiễm: Hai thứ trước là phẩm xuất gia. Hai thứ sau là phẩm tại gia. Do có Tùy miên chấp trước nên chúng được sanh khởi. Các người xuất gia do truy cầu nhớ nghĩ về cảnh đã từng trải qua, nên có Tầm Tư hiện hành động loạn, có Hý luận.
Các người tại gia trụ nơi cảnh hiện tiền, có vướng có tưởng, do có nhiễm chấp giữ lấy các Tướng.
Lại có hai thứ nhân duyên tạp nhiễm. Nghĩa là tác ý không như lý cùng thuận theo pháp của xứ kia. Do nhân duyên nầy, nên pháp kia được sanh khởi. Thế nên nói đây là nhân duyên kia. Lại nữa, vô thường hiện có đều là khổ. Nghĩa như thế nào? Như có chúng đồng phận vô thường: Có các khổ như sanh, già v.v... sinh khởi. Hoặc dựa nơi các xúc có các thọ: Các pháp kia đều biến hoại, sanh rồi liền diệt, nên nói các thọ thảy đều là khổ. hoặc có pháp khổ như sanh v.v... cùng có pháp khổ như Hoại v.v... chúng đều vô ngã, tự không phải là Ngã. Ở nơi xứ sở nầy cũng không có Ngã. Do đấy thâu nhận Hành không, vô ngã.
Lại hiểu rõ: Là Huệ do Văn tạo thành. Các Trí luận đã nói như Thế .
Cùng hiểu rõ: Là Huệ do Tư tạo thành.
Hiểu rõ kỹ lưỡng: Là Huệ do Tu tạo thành. Tức ở trong Hành của ba Huệ như thế, các Nhẫn hiện có gọi là vui thích. Hoặc cùng vui thích, hoặc vui thích khắp.
Lại có Tùy quán vô thường, Tùy quán đoạn, Tùy quán lìa dục, Tùy quán diệt: Như nơi địa Thanh văn đã phân biệt rộng.
Lại, chỗ tổn hại của sức vô thường, cho đến nói rộng. Nên biết văn lược tăng một là hiển bày về vô thường v.v... có sai biệt. Chướng ngại có sai biệt là sau, như chỗ ứng hợp.
Vì muốn đạt được chỗ chưa được: Là đầu tiên được. Hoặc trước là chỗ chứng đắc có thấp kém, nên đối với phần trên tác chứng có sai biệt: Nghĩa là đối với chỗ đoạn trừ mà tác chứng.
Nói quán xét: Đây là nói về Huệ.
Nói Thẩm lự: Là nói về Tam-ma-địa.
Quan sát như lý: Đây là nói về hai pháp chuyển không điên đảo.
Tuy thật không có mà hiển hiện: Là ở trong ấy thật không có Lạc.
Hư: Là không, vô ngã.

Ngụy: Là Bất tịnh.

Không chắc chắn: Là vô thường.

Đây tức hiển thị không có bốn điên đảo.
Lại nữa, Sắc như bọt nước tụ lại: Là mau chóng tăng giảm. Sanh từ thủy giới. Suy xét về vị ăn uống sanh từ nước, không thể bóp nặn, mài xát không phải như nắm bùn đất có thể khiến chuyển biến, tạo tác vật khác. Thế nên nói là không thể nặn, bóp.
Lại, thật không phải tích tụ, mà hiển hiện tợ như tích tụ. Có thể phát khởi sự hiểu biết các một hữu tình.
Thọ nhận dụ về bọt nổi: Là do ba hòa hợp sanh, không trụ lâu, chắc, là pháp tương tợ.
Nói như đất: Đó là chỗ sanh dựa của các căn.
Nói như mây: Nghĩa là các cảnh giới.
Nói như mưa: Đó là các Thức.
Như mưa tạt mạnh: Đó là các Xúc.
Như bọt nước nổi: Đó là các Thọ, mau chóng khởi, tàn, không trụ chắc bền.
Tưởng đồng dợn nắng: Là tánh động của Gió táp, vô lượng thứ cùng biến đổi sanh, khiến nơi đối tượng duyên phát khởi điên đảo, khiến nơi cảnh giới hiển bày rõ hết mực. Do sự phân biệt về tướng như nam nữ v.v... nên thành sai biệt.
Thế nào là Hành giống như cây chuối? Như người mắt sáng: Là các Thánh đệ tử.
Nói nhọn bén: Là Huệ diệu như đao.
Nói đi vào Rừng: Là đối với năm nẻo khởi ý duyên dựa nơi vô số tự tánh thuộc các khổ sai biệt, đồng gây trồng pháp.
Vì Thủ là trụ cây chuối thẳng đứng: Là Ngã kiên của người tạo tác, người thọ nhận.
Chặt đứt từ gốc: Là đoạn trừ Ngã kiến.
Bẻ phá cành lá: Là xét chọn thật vi tế, chỉ có vô số các Hành như Tư v.v... là pháp sai biệt.
Trong ấy đều không chỗ đạt được: Nghĩa là pháp kia trải qua thời gian không trụ chắc chắn.
Huống chi là chắc thật: Tức huống chi có Thật ngã thường hằng khác nơi kẻ tạo tác, người thọ nhận mà có thể thấy được.
Thế nào là Thức như sự huyễn?
Nói kẻ huyễn: Là tùy nơi hành phước, phi phước, bất động.
Thức trụ nơi ngã tư đường: Là trụ nơi bốn Thức trụ.
Tạo tác bốn thứ sự Huyễn hóa: Nghĩa là voi, ngựa v.v...

Như thân voi v.v... tuy hiện có thể thấy, nhưng không phải là các sự của thân voi chân thật. Như thế nên biết, tùy theo hành phước, phi phước, bất động, Thức trụ nơi bốn Thức trụ, tuy có tướng Ngã có thể thấy của kẻ tạo tác cùng kẻ thọ nhận, nhưng không phải là Tánh ngã chân thật có thể đạt được.
Lại, Thức, nơi bên trong ẩn giấu tánh thật, bên ngoài hiện tướng khác, cũng như hình tượng huyễn.
Lại nữa, đã nói về dị môn của phẩm Bạch. Dị môn của phẩm Hắc, nay sẽ nói. Tụng nêu:

Sanh Lão Tử cùng Tạng
Đáng vui cùng Phiền não

Nói rộng Tham Sân Si
Thiếu cùng với sai biệt.

Chỗ gọi là Sanh: Là đầu tiền kiết sanh, tức vị danh Sắc cùng sanh. Tức là Thai tạng viên mãn. Xuất nghĩa là ra khỏi thai. Hiện nghĩa là trẻ con cho đến phần vị thiếu niên, trung niên.
Khởi: Là cho đến phần vị Lão niên tột cùng,
Lại Uẩn đạt được: Là Giới đạt được của phần vị danh sắc.
Tức ở trong phần vị nầy có được chủng tử kia.
Nói xứ đắc: Là danh sắc tăng trưởng nơi sáu xứ viên mãn.
Các Uẩn hiện: Là từ khi ra khỏi Thai cho đến phần vị Già.
Mạng căn khởi: Là xả bỏ chúng đồng phận cũ, nhận lấy chúng đồng phận mới.
Lại nữa, nói té ngã: Là lúc tuổi tác già suy đi đứng, lui tới phần nhiều bị vấp ngã.
Nói đầu bạc: Là tóc lông biến đổi thành màu bạc trắng.
Nói nhiều nếp nhăn: Là da lần lượt nhăn nheo.
Nói suy kém cùng cực: Là lúc tuổi tác già nua, suy yếu, không còn tươi tắn như trước.
Nói hư hoại: Là mọi sức lực khỏe khoắn đều không có.
Lưng còng khòm: Là thân hình cúi thấp về trước, phải dựa vào gậy mà đi.
Có nhiều chấm đen hiện nơi thân: Là những nốt ruồi xanh đen xen lẫn khắp chi thể.
Nói Già cả tối tăm: Là đối với các việc làm, đi đứng v.v... đều không có nhiều năng lực.
Nói suy yếu: Là các căn đối với cảnh đều không thể hành tác.
Nói suy thoái: Là Trí huệ nhớ nghĩ đều hết khả năng.

Suy thoái khắp: Là các căn cùng trải qua những niệm kia, chỉ trong nháy mắt đều tổn giảm dần.

Các căn chín muồi: Tức các căn suy phế, không còn có thể hoạt động.
Các Hành hư hoại: Là chỗ dựa của căn trải qua thời gian lâu.
Thể hủ bại: Tức nói về Tánh kia suy biến.
Lại nữa, chết mất: Là xả bỏ thân hình.
Chung cuộc: Là lúc sắp qua đời.
Táng: Là vào lúc ấy thi hài vẫn còn.
Chết mất: Là hoặc vào lúc ấy thi hài đã diệt hẳn.
Lại, Táng: Là căn cứ nơi Sắc thân.
Chết mất: Là căn cứ nơi danh thân.
Thọ mạng thối lui, hơi ấm thối lui: Là thời gian sắp sửa mạng chung, Tâm khác vẫn còn.
Mạng căn diệt: Là tất cả thọ lượng đều cùng tận.
Tử: Là Thức kia đã từ bỏ trái tim nơi ngực.
Tồ-lạc (Người chết): Là từ khi chết trở về sau, hoặc bảy ngày, hoặc lại trải qua hai ba lần bảy ngày.
Lại nữa, hết thảy hàng phàm phu ngu tối, đối với sáu xứ kia, do chấp Ngã nên gọi là Tạng. Chấp Ngã sở nên gọi là Hộ. Do Tát-ca-da dùng làm căn bản, đều khác với “kiến thú” thế gian, có sai biệt. Ngã mạn nơi Ái tăng thượng hiện hành, nên gọi là Phú. Sáu xứ hiện có, thuận nơi Lạc thọ, có tham dục nên gọi là Vị. Sáu xứ hiện có, thuận nơi Khổ thọ, có giận dữ nên gọi là Kiết. Sáu xứ hiện có, thuận nơi không khổ không lạc thọ, có ngu si nên gọi là Hợp.
Sáu xứ hiện có, đối với đời quá khứ, có lưu luyến, nên gọi là Tùy miên. Sáu xứ hiện có, đối với đời vị lai, có trông mong nên gọi là hệ thuộc. Sáu xứ hiện có, đối với đời hiện tại, có tham đắm cấu nhiễm nên gọi là chấp trước.

Sáu xứ, đối với tự thâu nhận thân khác, chấp làm Ngã sở. Sáu xứ ở trong chỗ hơn kém không tự thâu nhận khác, dựa nơi chủng loại mạn, phát khởi mạn. Nơi địa bất định hệ thuộc cõi dục, phát khởi mong cầu càng về sau hiện có. Nơi địa định thuộc cõi Sắc, vô sắc, như chỗ ứng hợp, do rộng lớn, vi diệu, nên phát khởi dày nặng.
Dựa nơi Sắc thanh hương vị xúc của phẩm tại gia, do ái vị quyến thuộc đã theo đuổi gắn chặt, nên phát khởi vị ngọt.
Dựa nơi sáu xứ của phẩm xuất gia, do phiền não như biếng nhác, phóng dật, nên đối khắp tất cả, không thể lìa bỏ.

Lại nữa, đáng vui, đáng thích, đáng yêu, hợp ý: Nên biết bốn câu nầy lược hiển bày sự việc khả ái. Sự việc khả ái ấy lược có ba thứ:

1. Sự việc có thể mong cầu.
2. Sự việc có thể tầm tư.
3. Sự việc có thể tham đắm, chấp trước.

Sự việc khả ái của vị lai có thể mong cầu, nên gọi là đáng vui.
Sự việc khả ái của quá khứ chỉ đáng mong muốn, nên chỉ có thể ưa thích, gọi là đáng thích.
Sự việc khả ái của hiện tại lược có hai loại:

1. Sự của cảnh giới.
2. Sự lãnh nhận.

Nếu sự của cảnh giới đáng yêu thích nên gọi là đáng yêu. Hoặc sự lãnh nhận đáng yêu thích, gọi là hợp ý.
Như vậy, chỗ nói về các sự đáng yêu, hoặc quá khứ hoặc vị lai hoặc hiện tại, hoặc cảnh giới hoặc lãnh nhận, có sai biệt. Hoặc gọi là sự việc có thể mong cầu. Hoặc gọi là sự việc có thể Tầm Tư. Hoặc gọi là sự việc có thể tham đắm chấp trước. Thế nên nêu bày tất cả các câu sai biệt như vậy.
Lại đáng vui: Là căn cứ nơi đời vị lai, có thể mong cầu.
Đáng thích: Là căn cứ nơi đời hiện tại, hiện có thể mong muốn vui thích không chán đủ.
Hợp ý: Là căn cứ nơi đời quá khứ, theo niệm vừa ý mà truy tìm nhớ nghĩ.
Đáng yêu: Là căn cứ nơi Tướng của Sắc diệu, thâu tóm chung ba đời đều đáng yêu.
Lại, đáng mong muốn: Là ghi nhớ niệm vừa ý.
Dục dẫn khởi: Là hệ thuộc cõi dục.
Hoặc lại tùy thuận hai thứ thọ dụng dục sai biệt.
Có thể nhiễm chấp: Là xứ sở của Tham.
Lại nữa, đối với năm thứ Sự có thể hòa hợp, nên gọi là Kiết. Năm thứ Sự là:

1. Sự của đối tượng Kiết.
2. Sự của chủ thể Kiết.
3. Sự của tội lỗi.
4. Sự đẳng lưu.
5. Sự hướng đến.

Đối tượng duyên của các Kiết gọi là Sự của đối tượng Kiết. Vì sao? Vì do Ái, giận, đều ở nơi đối tượng duyên, theo tướng sai biệt mà

hòa hợp. Tức các Kiết kia lần lượt cùng dẫn phát mà hòa hợp, nên gọi là Sự của chủ thể Kiết.
Nhân duyên của các Kiết, ở trong hiện pháp có thể sinh tội lỗi, cho đến lãnh nhận. Từ chỗ sanh tâm pháp ưu khổ kia, do nhân duyên nầy, có thể hòa hợp, nên gọi là Sự của tội lỗi. Là nhân sinh thành của Tham v.v... mãnh liệt nơi đời vị lai, mà hòa hợp, nên gọi là sự đẳng lưu. Có thể sinh nơi năm nẻo, ở trong các nẻo có thể hòa hợp, nên gọi là sự hướng đến. Do nhân duyên ấy, tự hành hành ác, gặp phải vô số các khổ như bị đánh đập, trói buộc, trách mắng, xua đuổi, mà sanh khởi, nên gọi là có thể tự tổn hại. Nếu không tự gặp, mà khiến kẻ khác gặp, gọi là có thể tổn hại kẻ khác. Hoặc do kẻ kia nên tự tha cùng gặp, gọi là có thể cùng tổn hại.
Có thể sanh tội của hiện pháp: Nghĩa là do kẻ kia cố gặp, như chỗ nói về vô số sự khổ, nhưng không quyết định đi đến các nẻo Ác.

Có thể sanh tội của hậu pháp: Tức là do kẻ kia, nên tuy ở nơi hiện pháp, kẻ khác không biết, nhưng có thể làm nhân đi đến các nẻo Ác.
Có thể sanh tội của hiện pháp, hậu pháp: Nghĩa là gồm đủ hai thứ. Ở trong hiện pháp mang giữ nhiều nhiễm chấp, chỗ mong muốn không thành, sanh ra vô số tâm pháp sầu khổ, lại, nơi đời vị lai đi đến các nẻo Ác. Kiết tuy vô lượng, căn cứ theo chỗ nổi bật mà nói, lược có chín Kiết. Lại căn cứ nơi nghĩa không thuận theo chỗ mong muốn, nên nói có ba thứ trói buộc, tức là tham sân si dựa vào ba thọ. Do nhân duyên kia, tức tuy muốn thoát khỏi chúng, nhưng không thể thoát, nên gọi là trói buộc.
Lại, phần thô trọng của phẩm phiền não, với chỗ theo đuổi của chủng tử gọi là Tùy miên, là nghĩa tùy buộc, là nghĩa vi tế, chọn lấy phần căn bản chỉ có bảy thứ.
Lại từ phiền não sanh, gần gũi với phiền não, theo đấy não loạn Tâm, nên gọi là Tùy phiền não. Trừ bảy Tùy miên, tất cả pháp nhiễm ô Tâm còn lại đều là Tùy phiền não.
Lại, là nghĩa hiện khởi nối tiếp không đoạn dứt, nên gọi là Triền. Triền có tám thứ, tức như không hổ v.v...
Lại, chúng có thể khiến chuyển thành phẩm thượng, tương tục khởi, có thể khiến cho thân tâm không còn năng lực, nên gọi là “Chu ngột”. Như ruộng đất bị ngập mặn, không thể gieo cấy trồng trọt.
Lại, xứ sở khác, nên chỗ sanh nghi kia có sai biệt, tức nói năm gốc Tâm. Sai biệt như Tham v.v... nên nói có ba thứ.
Lại, chúng có thể khiến không thanh tịnh nên gọi là cấu uế.

Lại, nơi các môn xứ luôn đầy dẫy, nên gọi là “Nhĩ già”. Luôn có thể não hại nên cũng gọi là “Nhĩ già”.

Lại, chúng có thể khiến cho không tịch tĩnh, nên gọi là mũi tên. Như bị tên độc găm vào người, nếu khi chưa nhổ ra thì phần nhiều không tịch tĩnh.
Lại có thể gây chướng ngại cho Xả, có Hý luận, nên gọi là Sở hữu.
Lại, hành phi pháp, hành không bình đẳng hiện tiền, nên gọi là Hành ác.
Lại có thể cùng dấy khởi các Hành ác của tất cả phiền não, nên gọi là Căn. Lại có thể xuất sanh sự sanh của vị lai nên gọi là Lậu. Lại, đã sanh rồi, do già, chết v.v... khiến bị thiếu thốn, nên gọi là hết sạch.
Lại, không yêu thích thì gặp gỡ, chỗ yêu thích thì trái lìa, tham cầu lợi dưỡng bị thiêu đốt, nên gọi là đốt cháy. Lại có thể khiến sầu than khổ não, nên gọi là Não. Lại có thể khiến thuận theo dòng chảy mà chìm nổi nên gọi là Bộc lưu. Lại dựa vào biên vực trước, có thể làm phương tiện thuận lợi cho sự lưu chuyển của sanh tử nơi hiện pháp, nên gọi là Ách. Lại dựa vào hiện tại, có thể làm phương tiện thuận lợi cho vị lai, nên gọi là Thủ.
Lại khó lãnh hội nên gọi là hệ thuộc. Lại, đối với sự việc nơi đối tượng nhận thức, có thể gây trở ngại cho Trí, nên gọi là Ái. Lại, so với cõi Sắc, vô sắc thì cõi dục là phần dưới. So với Tu đạo thì Kiến đạo là phần dưới. Do căn cứ nơi hai phần dưới nầy có sai biệt, theo chỗ thích hợp, gọi là năm chướng phần dưới, cũng gọi là năm Kiết phần dưới. Cùng với đây trái nhau, nên biết gọi là năm Kiết phần trên.
Lại nói là Rừng: Là có sinh vô số khổ uẩn. Thể tánh do gần với Ái nên chúng được tăng trưởng, gọi là “Trù lâm”.
Lại có thể phát khởi vô số thứ phẫn nộ gay gắt như tranh chấp, kiện tụng v.v..., nên gọi là Tránh.
Là chỗ đối trị của Minh, nên gọi là Hắc. Có thể dẫn đến khổ nên gọi là vô nghĩa. Không có chỗ dụng, nên gọi là Tệ. Tánh thấp kém, nhiễm ô nên gọi là có tội. Không nên quen gần, nên gọi là nên xa lìa. Hủy phạm Giới thanh tịnh đã thọ, nên gọi là phạm Thi-la.
Lại, pháp Ác: Nghĩa là không hổ không thẹn rất mãnh liệt, không tin Phật cùng hủy báng Hiền Thánh, tương ưng với Tà kiến. Hoặc lại có vô số pháp Ác hiện hành. Lại có Tâm tham dục, giận dữ v.v... cho đến nói rộng.
Nên biết ở đây, bên trong hư hoại, bên ngoài mang tướng Sa-môn,

nên bên trong không có pháp Sa-môn. Cũng như cây to, vỏ bên ngoài còn chắc đẹp, nhưng bên trong bị trùng ăn ruỗng cả.

Sanh sản thấp: Đã nói rộng như trong Pháp môn Hạ sản và không Hạ sản. Loài ốc sanh nơi nước: Là chỗ nghe nhận cùng với nước tương tợ, trừ khát ái. Hoặc các Bí-sô phạm Giới cấm v.v..., như loài ốc kia làm uế đục nước trong. Thế nên, cũng như có loài ốc thì nước không thể dùng uống, nên xa lìa.
Tiếng ốc, chó đi: Nghĩa là các Bí-sô hành tập hành Ác, lúc thọ nhận các thứ lợi dưỡng, ngọa cụ v.v... tự xưng niên lạp là bậc nhất.
Thật không phải Sa-môn, xưng là Sa-môn: Đã mất phần Sa-môn xưng là có phần Sa-môn. Thật sự mang giữ dục Ác, mà tự xưng nói ta là Sa-môn đích thật bậc nhất.
Phi phạm hạnh: Thật không phải là xa lìa pháp dâm dục cấu uế, mà tự xưng nói là ta đã xa lìa.
Lại, mất tánh Bí-sô, mà tự xưng có tánh Bí-sô. Do đó gọi là vọng xưng phạm hạnh. Thật không phải là Sa-môn, mà tự xưng nói ta là Sa- môn chân thật bậc nhất. Thế nên gọi là vọng xưng Sa-môn.
Lại, xả bỏ chỗ đã thọ nhận, nên gọi là phạm Thi-la. Trước bỏ pháp Ác, lại nhận lấy trở lại, nên gọi là pháp ác.
Hình tướng, ý lạc cùng không tương xứng. Do nhân duyên nầy nên gọi là bên trong hư hoại. Theo chỗ mong muốn mà hành, trụ nên gọi là sản sinh thấp kém. Hủy nhục chỗ đã nghe hiểu nên gọi là loài ốc sanh nơi nước. Do thọ dụng sai lạc các thứ tín thí, nên gọi là “tiếng ốc, chó đi”. Ngôn thuyết tà vạy, nên gọi là vọng xưng Sa-môn, phạm hạnh.
Lại có tham-sân-si phẫn hận v.v..., cho đến nói rộng về các thứ sự chi li, vụn vặt, trong phần nhiếp sự sẽ nói rộng.
Lại có pháp vô thường, khổ, không, vô ngã, sanh, lão, cho đến thiêu đốt. Theo nơi xứ sở, tức ở trong phần kia sẽ nói rộng.
Lại nữa, Nhiễm: Là vui thích chấp trước nơi thọ dụng.

Chấp trước: Tức đối với pháp kia không chỗ luyến tiếc.
Tham ăn uống: Là trông mong các sự thọ dụng đạt được nơi vị lai.
Nuốt vào: Là chỗ nuốt thâu của các thứ phiền não trợ bạn còn lại.
Mê muội: Tức tiếp sao sẽ nói.
Tham đắm vướng mắc: Là chấp chặt điều đã đạt được, không hề có sự suy tính.
Tham cầu: Là siêng gia hạnh để truy cầu điều chưa được.

Dục: Là đối với pháp đã đạt được, chưa đạt được, đều mong cầu đạt được cùng thọ dụng.

Tham: Là đối với sự thọ dụng, vui thích chấp chặt.
Thân thuộc cùng yêu thích: Như trong chỗ thân thuộc, chỗ yêu thích nên biết về tướng của chúng.
Tạng: Là ở trong tự thể thuộc về bên trong, đã yêu thích.
Hộ: Là yêu thích ở trong sự nối tiếp của kẻ khác.
Chấp: Là yêu thích ở trong Ngã sở.
Khát: Là mong cầu tăng gấp bội.
Chỗ nhiễm: Là ở nơi xứ Tham.
Chỗ kiêu mạn: Là nơi chốn trú ngụ của bảy thứ kiêu mạn.
Chỗ dục: Là nơi chốn cư ngụ của vô số phẩm loại thọ dụng tham dục.
Chỗ thân thuộc: Là nơi chốn tùy thuộc của các sự yêu thích luyến tiếc về quá khứ.
Chỗ yêu thích: Là nơi chốn tùy thuộc của các thứ yêu thích, vui mừng nơi hiện tại.
Lại, trong hiện pháp, thường xuyên quen gần với Ái, gọi là thân thuộc. Chỗ phát sanh Ái do thường hành tập nơi đời trước gọi là yêu thích.
Chỗ mê muội: Là không thể ở trong ấy quán xét về công đức cùng lỗi lầm.
Chỗ tham chấp: Là nơi chốn trú ngụ của Tâm tham đắm dục lạc.
Chỗ trói buộc vướng mắc: Là nơi chốn cư ngụ của tham sân si.
Chỗ mong cầu: Là khả năng sinh khởi Ái.
Chỗ trói buộc, lệ thuộc: Là nơi chốn cư trú của tất cả Kiết,
Là kẻ Ác tạo tác: Là có thể hòa hợp với pháp bất thiện.
Vì khiến hiện tiền mà vui thích: Nghĩa là dùng ngôn ngữ mà truy cầu.
Vì khiến chứng đắc mà vội vàng, chăm chú: Là sanh tham đắm nơi thân nên truy cầu.
Tham đắm chấp trước mà trụ: Là được rồi thì ôm giữ không bỏ.
Cùng nhiễm: Là đối với Lạc thọ, khởi tham dục.
Cùng ghét: Là đối với Khổ thọ, dấy khởi giận dữ.
Cùng ngu tối: Là đối với ba Thọ, dấy khởi ngu si.
Luyến tiếc: Là đối với quá khứ.
Buộc giữ Tâm: Là đối với vị lai.
Khó nhọc: Tức là do nhân duyên kia nên đang khởi truy cầu.

Đốt cháy: Là quả của dục đạt được nên khởi Tâm nhiễm ô.

Thiêu đốt: Là chỗ mong muốn bị suy tổn, khởi Tâm nhiễm ô.
Não: Là chỗ đạt được bị biến hoại.
Vì cầu đảo: Là hiển thị chỗ chấp giữ Ái an lành.
Vì xúc đối: Là hiển thị sự chấp giữ Ái va chạm, nắm cầm.
Vì mong cầu: Là hiển thị sự chấp giữ Ái tạo lợi lạc.
Vì vui mừng: Là hiển thị chỗ chấp giữ Ái hiện có của tư duy như ý.
Lại, đối với các dục, Tâm kia hướng nhập thanh tịnh, cho đến nói rộng. Đối với năm thứ xuất ly Giới, nên biết như nơi địa Tam-ma-hí-đa ở trước đã nói.

Nói Kiêu căng: Tức cùng với ba thứ kiêu tương ưng.
Hết sức kiêu căng: Là nương dựa nơi kiêu, ở trong khắp các pháp Ác bất thiện, có thể hiến tâm không phòng hộ.
Hướng tới kiêu căng: Là đối với nhân duyên hiện có của kiêu căng, thọ học chuyển.
Ở trong các dục, sanh các kiêu: Là không quán xét lỗi lầm nơi dục được thọ dụng.
Bình an: Là tự tướng của Lạc thọ.
Lãnh nhận: Là cộng tướng của các thọ.
Hướng tới thọ: Là tướng nhân của thọ còn lại.
Lại, các Tham như dục tham, chấp chặt, trở ngại, tham ăn uống v.v..., như nơi địa do Văn tạo thành đã nêu.
Lại nữa, nói bên trong cấu uế:
Nghĩa là đối với phần oán, ý lạc giữ chặt không bỏ.
Bên trong có lo sợ: Là đối với chỗ yêu thích phải trụ nơi chướng ngại.
Bên trong có đối địch: Là có thể dẫn phát nơi chốn không yêu thích.
Bên trong có oán địch: Là có thể dẫn phát nơi chốn không thích hợp.
Lại, không thể mừng, không thể vui, không thể yêu thích. Chuyển ngược lại là có thể mừng v.v..., như trước nên biết.
Lại nói khổ: Nghĩa là tự tánh kia là khổ. cũng tùy theo nhớ nghĩ khổ.
Tổn hại: Nghĩa là khổ hiện tiền.
Trái nghịch: Là đối với ba đời, tư duy về khổ.
Không thuận ý: Là khổ hiện có, có thể tổn hại.
Lại, khổ mãnh liệt, buộc chặt, cay đắng, không vừa ý v.v..., như

nơi phần nhiếp sự sẽ nói rộng.

Lại, bạo ác: Là câu nêu chung.
Loại trùng độc cắn chích: Là lời nói thô ác bức bách.
Chữ, lời oán đối: Là tạo văn tự không có chỗ dựa trái với ngôn ngữ thô ác.
Oán giận: Là hủy nhục chỗ dựa.
Phát giận dữ: Là nói ra lời hiển phát ý lạc xấu ác.
Sân hại: Là dùng tay v.v... mà gia hại.
Nhăn nhó mà trụ: Là giận hại rồi, sau đấy mặt mày cau có, im lặng mà trụ.
Sanh giận dữ khắp: Là thường xuyên nhớ nghĩ về tướng không lợi ích, ôm oán hận sâu, não loạn tâm. Hoặc sanh phiền não, não loạn tâm kia. Do nhân duyên ấy nên trụ nơi khổ. Như nói Bí-sô biếng nhác, xen lẫn các ác, nên trụ nơi các khổ.
Có khổ: Là kẻ kia thâu nhận khổ của vị lai.
Có thiếu thốn: Là kẻ kia xa lìa các phẩm thiện.
Có tai họa: Là kẻ kia có thể bị nhân của sự mê lầm khác.
Có nóng bức: Là vào thời gian sau phát khởi nhiệt não.
Lại, nói khổ: Là câu nêu tổng quát.
Có khổ: Là sầu khổ tương ưng.
Có thiếu thốn: Là lạc thọ bị biến hoại.
Có tai họa: Là ở trong thọ không khổ không lạc, đối với hai thứ không được giải thoát.
Có nóng bức: Là đối với Lạc v.v..., như chỗ thích hợp, có lửa tham sân si. Lại, đối với quá khứ có khổ, đối với vị lai có thiếu thốn.
Lại, Hại: Là hiển thị việc thâu nhận hiềm oán phẩm thượng.
Địch, oán: Như trước đã nói.
Lại, hàng phục, diệt trừ: Là cùng với sĩ dụng chưa sanh, sanh khởi trái nhau.
Hủy hoại: Là cùng với sĩ dụng sanh rồi, trụ nơi trái nhau.
Bị kẻ khác thắng vượt: Là cùng với công năng chưa sanh, sanh khởi trái nhau.
Rơi rớt sau kẻ khác: Là cùng với công năng đã sanh, trụ nơi trái ngược.
Lại, không hàng phục, trừ diệt, không hủy hoại, không phải chỗ thắng vượt, có chỗ thắng vượt, các câu như thế, do các câu trước, về nghĩa nên biết.
Lại nữa, ở nơi đời trước không Trí: Nghĩa là không nhận biết rõ về

tánh của pháp vô thường nơi các Hành quá khứ.

Nơi đời sau không Trí: Là không nhận biết rõ về tánh của pháp tận diệt nơi các Hành hiện tại.
Nơi đời trước sau không Trí: Là không nhận biết rõ về tánh của pháp sẽ sanh cùng tánh của pháp sẽ sanh rồi sẽ diệt nơi các Hành vị lai.
Kẻ kia, đối với việc không nhận biết rõ như thế: Tức dựa nơi đời trước v.v..., khởi tư duy không như lý: Ta, ở nơi đời quá khứ là từng có chăng? Cho đến nói rộng. Ta là ai, ai sẽ là ta? Nay, hữu tình nầy từ đâu mà đến? Ở đây, chết rồi sẽ đi tới chốn nào? Như thế là dựa nơi đời trước sau, tác ý không như lý. Đối với tánh của pháp vô thường như vậy, ngu si không rõ. Ở trong các Hành gắn chặt với Ngã kiến. Ở trong ở ngoài, cùng nơi hai thứ, chỉ có pháp tánh là không thể nhận biết rõ.
Trong, nghĩa là nội xứ. Ngoài nghĩa là ngoại tích. Trong ngoài tức là trụ xứ của căn cùng với pháp xứ. Do các pháp kia, ở bên trong có thể đạt được. Lại là thuộc về ngoại xứ.
Đối với Nghiệp, không Trí: Là đối với các Nghiệp, chỉ có Tánh của Hành không thể nhận biết rõ, mà suy tính sai lạc ta là kẻ tạo tác.
Đối với dị thục, không Trí: Là đối với hữu tình thế gian và Khí thế gian, hoặc nơi cảnh giới khác, là nhân của nghiệp dấy khởi, vọng chấp Tự tại là kẻ tạo tác, kẻ sanh khởi.
Đối với dị thục của Nghiệp, không Trí: Nghĩa là ngu tối đối khắp tất cả, theo nẻo tà kiến phỉ báng nghiệp quả. Đây tức nêu rõ phàm phu, ngoại đạo, ở trong các pháp hiện có không Trí.
Đối với Phật, không Trí: Là không nhận biết rõ về Pháp thân cùng các Hình tướng của Như lai.
Đối với Pháp, không Trí: Là không nhận biết rõ về tướng như khéo thuyết giảng v.v...
Đối với Tăng, không Trí: Là không nhận biết rõ về tướng như hành thiện v.v...
Đối với Khổ v.v..., không Trí: Là như các Kinh đã phân biệt về Tướng cùng trong mười sáu Hành đều không nhận biết rõ.
Đối với Nhân, không Trí: Nghĩa là ở trong các chi Hữu như Vô minh, có thể làm Tánh của nhân hiện có cho Hành, đã không nhận biết rõ.
Đối với Nhân đã sanh, không Trí: Là ở trong các chi Hữu như Hành v.v..., từ nhân như Vô minh v.v... đã sanh tánh, không nhận biết rõ.

Lại, đối với pháp của phẩm tạp nhiễm, thanh tịnh, nghĩa là thiện, bất thiện, có tội, không tội, lỗi lầm, công đức. Tương ưng nên tùy thuận đen trắng: Nghĩa là Vô minh, phần minh. Đen, dị thục của đen. Trắng, dị thục của Trắng. Cùng phần có đối: Nghĩa là đen trắng, dị thục của đen trắng. Tất cả như thế đều từ nhân duyên sanh, nên gọi là Duyên sanh. Đối với tất cả điều ấy đều không nhận biết rõ, nên gọi là Không Trí.
Hoặc đối với sáu xúc xứ không thể thông tỏ khắp đúng như thật: Nghĩa là ở trong sáu xứ, thuận theo các xúc đã sanh như lạc thọ v.v..., chúng đã diệt, vắng lặng, mà không thể nhận biết rõ khắp như thật.
Lại, Gia hạnh nầy, Trí kiến hiện quán không thể thông đạt đúng như thật đối với pháp: Nghĩa là đối với pháp kia không nhận biết như thật.
Ở đây, đối với pháp kia: Là đối với như chỗ đã thuyết giảng, hoặc chỗ chưa thuyết giảng.
Không nhận biết: Là đối với điều không hiện thấy.
Không thấy: Là đối với điều hiện thấy, hiện tiền.
Không hiện quán: Là đối với chỗ chứng đắc như thật không do duyên khác.
Đen tối: Là đối với sự thật kia không nhận biết đúng đắn.
Ngu si: Là đối với sự không thật, vọng sanh tăng ích.
Vô minh: Là đối với sự việc nơi đối tượng nhận thức, không thể thiện xảo. Nơi các xứ kia không nhận biết rõ, đúng đắn. Tức ở trong nghĩa đã nêu giảng kia, cùng với danh cú văn thân, đều không thể hiểu rõ.
Hôn ám: Là Tà kiến hành tác phỉ báng tất cả. Lại, không mất nên bị chướng ngại, ngăn che, nói rộng như nơi Phần Nhiếp Sự. Lại, che phủ, ẩn mất, tối tăm, tối tăm khắp v.v..., nói rộng như nơi khế kinh nói về Ái.
Không cung kính: Là không tu tập cung kính.
Không tôn trọng: Là không tin nơi đức kia.
Không quý chuộng: Là khiến cho chỗ mong muốn kia có thiếu thốn.
Không cúng dường: Là không hành thí các thứ lợi dưỡng.
Lại, không cung kính cho đến không cúng dường: Nên biết là câu sau lần lượt giải thích câu trước.
Lại, không cung kính, không tôn trọng, không tin là có mà lắng nghe pháp v.v..., nói rộng như nơi Phần Nhiếp Quyết Trạch.

Lại, không vâng nghe: Là không muốn nghe.

Không nghe kỹ: Là Tâm tán loạn.
Tâm không trụ nơi phụng giáo: Là không muốn tu hành.
Không tu tập hành chánh: Là đối với pháp tùy pháp hành, không như ý lạc tu hành chánh đáng.
Lại không thọ học chuyển: Là đối với Thánh giáo của đại sư không thể chứng đắc.
Lại ưa thích ngủ nghỉ, sanh mạng luống qua: Là câu nêu chung.
Đường quyên (không thật): Là không thể tu tập nhân đi đến nẻo thiện.
Không Quả: Là không thể đạt được quả của nẻo thiện kia.
Không nghĩa: Là không thể tu tập đạt được nhân của Niết-bàn.
Không lợi: Là không thể đạt được quả của Niết-bàn.
Lại hỏi: Ít bệnh, ít não chăng? Là cảnh giới, thảy đều bình đẳng. Ít hành nghiệp chăng? Là hành nghiệp Gia hạnh không gì là không bình đẳng.
Đi đứng nhẹ nhàng, thuận lợi chăng: Là mong cần ăn uống, đã ăn uống rồi thì tiêu hóa dễ dàng.
Lại dốc sức, vui thích cùng không tội, như nơi địa Thanh văn, phần nói về ăn uống biết lượng đã nêu rõ tướng.
Lại, không xét chọn, không hết sức xét chọn, nói rộng như nơi địa Thanh văn.
Lại, không tư duy, không nêu xét vv, nói rộng cũng như nơi địa Thanh văn.
Lại nữa, thiếu: Là không tương ưng với lượng cao rộng.
Nhỏ: Là tương ưng với lượng thấp, hẹp.
Ít: Là chỉ thọ nhận lượng ngôn thuyết của thế gian.
Lại nữa, hoặc nơi dị môn: Là tự tướng có sai biệt.
Hoặc ý nghĩa sâu xa: Là tướng tục có sai biệt.
Hoặc thù dị: Là tướng nhân có sai biệt.
Như thế gọi là Phần Gồm Thâu dị môn: Dị môn như vậy, ở trong các kinh, theo chỗ hiển bày rõ lớn, nói nhiều dụng: Là tóm lược rồi chọn tập, chỉ rõ nghĩa sai biệt. Ngoài ra, vô lượng chư Phật, Thế Tôn đã nói về dị môn cùng nghĩa có sai biệt. Do nơi lãnh vực nầy, do sở học nầy, do ngôn giáo nầy, phải nên siêng năng tinh tấn xét chọn riêng biệt về dị môn, dị nghĩa, an lập, hiển thị.