Đại Tập 105 · Bộ Du Già II · Số 1579 (Quyển 43–85)

Luận Du Già Sư Địa - Quyển 64 - Phần Nhiếp Quyết Trạch - Địa Huệ Do Văn Tạo Thành

LUẬN DU GIÀ SƯ ĐỊA

QUYỂN 64

Phần Nhiếp Quyết Trạch

Địa Huệ do Văn tạo Thành

Như thế là đã thuyết minh về Phần Quyết Trạch của địa không Tâm. Phần Quyết Trạch của địa Huệ do Văn thạo thành nay sẽ nói.
Nghĩa là do năm xứ quan sát về chỗ quy hướng mới có thể quy y.

1. Do Thân nghiệp thanh tịnh.
2. Do Ngữ nghiệp thanh tịnh.
3. Do Ý nghiệp thanh tịnh.
4. Do đối với các hữu tình khởi Đại Bi.
5. Do thành tựu pháp Vô thượng.

Hỏi: Quy y có bao nhiêu thứ? Do duyên gì chỉ có từng ấy Quy y? Ngang với duyên nào nên gọi là có thể quy y? Thế nào là tu tập hành quy y? Những gì là công đức do quy y đạt được?
Đáp: Quy y có ba thứ: Nghĩa là Phật Pháp Tăng.
Do bốn duyên nên chỉ có từng ấy Quy y:

1. Do tánh của Như lai là điều thiện tột bậc.
2. Đối với tất cả chủng loại được điều phục, có thể tạo phương tiện để điều phục hướng thiện.
3. Gồm đủ Đại Bi.
4. Dùng tất cả tài sản hưng khởi sự cúng dường, chưa cho là vui, cần dùng chánh hạnh hưng khởi sự cúng dường mới sanh hoan hỷ.

Do như Thế nên pháp kia được lập, các đệ tử đều có thể quy y. Ngang bằng với bốn Duyên nên nói là có thể quy y:

1. Nhận biết về công đức.
2. Nhận biết về sai biệt.
3. Tự thệ nguyện.

4. Lại không nói có bậc đại sư khác.
Nên biết Quy y có bốn hành chánh:

1. Thân cận bậc Thiện tri thức.
2. Lắng nghe chánh pháp.
3. Tác ý như lý.
4. Pháp tùy pháp hành.

Nếu có Hữu tình thành tựu bốn hành chánh ấy mới gọi là Quy y. Nên biết lại có bốn thứ Hành chánh:

1. Các căn không trạo cử.
2. Thọ học Học xứ.
3. Thương xót Hữu tình.
4. Dùng thời gian hợp thời, đến trụ xứ của Tam bảo siêng tu cúng dường.

Thọ nhận quy y đạt được bốn thứ công đức:

1. Đạt được phước rộng lớn.
2. Đạt được hoan hỷ lớn.
3. Đạt được Tam-ma-địa.
4. Đạt được thanh tịnh lớn.

Lại đạt được bốn đức:

1. Được sự hộ trì lớn, viên mãn.
2. nơi chướng ngại của tất cả sự tin hiểu tà vạy đều được nhẹ mỏng hoặc vĩnh viễn diệt hết.
3. Được vào trong chúng của bậc thiện tri thức hành chánh chí chánh, đó là đồng phạm hạnh của bậc đại sư.
4. Được chư thiên tịnh tín đối với Thánh giáo hoan hỉ ái niệm. nghĩa là thiên chúng kia tâm sanh hoan hỷ, xướng lên lời nầy: Chúng tôi đã thành tựu ba quy y. Từ xứ kia mất rồi sanh đến cõi nầy. Những người kia hôm nay đã thành tựu trụ nhiều nơi quy y, đời vị lai cũng ở trong chúng đồng phận của chúng tôi”.

Lại nữa, do sáu thứ Tướng, nên biết Tam bảo Phật Pháp Tăng có sai biệt:

1. Do Tướng.
2. Do nghiệp.
3. Do Tin hiểu.
4. Do Tu hành.
5. Do Tùy niệm.
6. Do Sanh phước.

- Thế nào là do Tướng nên Tam bảo có sai biệt?

Nghĩa là: Tướng tự nhiên giác ngộ là Phật bảo. Tướng của quả Giác ngộ là Pháp bảo. Tướng thuận theo kẻ khác giáo hóa khiến tu hành đúng đắn là Tăng bảo.
- Thế nào là do Nghiệp nên Tam bảo có sai biệt?
Nghĩa là Nghiệp chánh giáo chuyển là Phật bảo. Nghiệp xả bỏ cảnh nơi đối tượng duyên của phiền não khổ, là Pháp bảo. Nghiệp tăng trưởng dũng mãnh là Tăng bảo.
- Thế nào là do Tin hiểu nên Tam bảo có sai biệt?
Nghĩa là đối với Phật bảo nên gieo trồng tin hiểu về thân cận, thừa sự. Đối với trụ xứ của Pháp bảo nên gieo trồng tin hiểu về mong cầu chứng đắc. Nơi trụ xứ của Tăng bảo nên gây tạo tin hiểu về hòa hợp đồng một pháp tánh cùng trụ.
- Thế nào là do Tu hành nên Tam bảo có sai biệt?
Nghĩa là: Đối với Phật bảo nên tu hành chánh là cúng dường, thừa sự. Đối với trụ xứ của Pháp bảo nên tu tập hành chánh là Phương tiện Du Già. Nơi trụ xứ của Tăng bảo nên tu tập hành chánh cung thọ tài pháp.
- Thế nào là do Tùy niệm nên Tam bảo có sai biệt?
Nghĩa là: Nên dùng tướng khác để tùy niệm Phật bảo. Nên dùng tướng khác để tùy niệm Pháp bảo. Nên dùng tướng khác để tùy niệm Tăng bảo. Tức là đức Thế Tôn cho đến nói rộng.
- Thế nào là do Sanh phước nên Tam bảo có sai biệt?
Nghĩa là: Đối với Phật bảo dựa nơi một hữu tình sanh phước tối thắng. Nơi trụ xứ của Pháp bảo tức dựa vào pháp ấy sanh phước tối thắng. Nơi trụ xứ của Tăng bảo dựa vào nhiều hữu tình sanh phước tối thắng. Lại nữa, do năm pháp nên Sa-môn, Bà-la-môn có hơn kém sai biệt. Những gì là năm pháp? Đó là:

1. Pháp được nghe.
2. Pháp của Giới.
3. Pháp của thâu nhận.
4. Pháp thọ dụng.
5. Pháp chứng đắc.

Nghĩa là, pháp được nghe hiện có của Bà-la-môn, về nghĩa thì giả, kém, không chỉ rõ cho kẻ khác, câu văn ẩn giấu, nên là thấp kém. Pháp được nghe của Sa-môn hoàn toàn trái với đây nên là thắng diệu. Lại, pháp về Giới hiện có của Bà-la-môn tùy theo cái gì, tùy theo phần, tùy theo chỗ sai biệt mở nhận điều tổn hại, nên là thấp kém. Pháp về Giới của Sa-môn hoàn toàn trái với đây nên là thắng diệu.

Lại, pháp được thâu nhận của Bà-la-môn thâu nhận các sự ruộng vườn, nhà cửa, tài sản, là chướng ngại đạo. Lại nữa, thâu nhận các loại vợ con, nô tỳ, tôi tớ v.v... nên là thấp kém. Pháp được thâu nhận hiện có của Sa-môn là pháp dứt trừ, lìa khổ, lại không chỗ có, nên là thắng diệu.
Lại, pháp được thọ dụng của Bà-la-môn thọ dụng các thứ hương xoa, tràng hoa, các vật dụng trang sức là chướng ngại đạo. Lại hiện thọ dụng các thứ ca múa, kỹ nhạc, trào lộng vui đùa. Lại hiện thọ dụng các pháp như dâm dục v.v... nên là thấp kém. Pháp được thọ dụng của Sa- môn thọ dụng trí huệ do Văn Tư Tu tạo thành đúng đắn không tội, nên là thắng diệu.
Lại, pháp chứng đắc hiện có của Bà-la-môn chỉ cho Phạm Thế là cứu cánh, lại thối hoàn, là nhiễm ô xen tạp, có khổ não, nên là thấp kém. Pháp chứng đắc của Sa-môn lấy Bát-niết-bàn làm cứu cánh, không thối chuyển, hoàn toàn lìa cấu uế, toàn bộ là an lạc, nên biết là thắng diệu.
Lại nữa, cầu dục có năm thứ:

1. Cầu thâu nhận.
2. Cầu thọ dụng.
3. Cầu vui đùa.
4. Cầu hiểu rõ.
5. Cầu danh tiếng.

Cầu Hữu cũng có năm thứ:

1. Cầu pháp như thế,
2. Cầu mong nguyện.
3. Cầu ngu si.
4. Cầu chán bỏ.
5. Cầu xét chọn.

Cầu phạm hạnh cũng có năm thứ:

1. Cầu chỉ cầu.
2. Cầu hướng đến.
3. Cầu hiện được.
4. Cầu hậu đắc.
5. Cầu xét chọn sẽ được.

Lại có sai biệt: Nghĩa là cầu Giả danh, cầu đệ nhất nghĩa, cầu quan sát hai thứ kia, cầu không phương tiện, cầu có phương tiện, như trong phần Bản địa đã nói.
Xứ Nội minh của năm Xứ minh, đối với các Xứ minh, các Luận nơi các Tông đều cho là tối thắng. Vì sao? Vì do nghĩa thanh tịnh của

bốn thứ thanh tịnh:

1. Thanh tịnh thâu tóm tất cả nghĩa nhiễm tịnh.
2. Tức thanh tịnh của nghĩa nầy không phải là chỗ chế phục của luận khác.
3. Thanh tịnh của nghĩa nầy dễ có thể hội nhập.
4. Thanh tịnh đã được nhập rồi thì hành chân chánh không hoại. Lại nữa, Thánh giáo của chư Phật nếu muốn giải thích tóm lược,
do sáu thứ môn lý, nên tùy thuận quyết định rõ:

1. Môn của Lý chân nghĩa.
2. Môn của Lý chứng đắc.
3. Môn của Lý giáo hóa dẫn dắt.
4. Môn của Lý xa lìa hai biên.
5. Môn của Lý không thể nghĩ bàn.
6. Môn của Lý ý nghĩa sâu xa.

Ở đây, ba môn lý trước do ba môn lý sau, nên tùy thuận quyết định rõ. Tức là, Môn của lý chân nghĩa (1) do Môn của lý xa lìa hai biên (4) nên theo đấy quyết định rõ. Môn của lý chứng đắc (2) do Môn của lý không thể nghĩ bàn (5) nên tùy thao đấy quyết định rõ. Môn của lý chỉ dạy dẫn dắt (3) do Môn của lý ý nghĩa sâu xa (6) nên tùy thuận quyết định rõ. Trong ấy, chân nghĩa tức là môn Lý, do đó gọi là Môn của lý chân nghĩa. Cho đến ý nghĩa sâu xa tức là môn Lý, thế nên gọi là Môn của lý ý nghĩa sâu xa.
Nghĩa của Môn lý: Nghĩa là đối với tánh không điên đảo của các pháp kia, như nơi tánh thật lìa tánh điên đảo.
Lại nữa, nên biết nghĩa chân thật (chân nghĩa) lược có sáu loại: Nghĩa là Chân thật do thế gian tạo thành, cho đến chân thật được hành tác của Trí làm tịnh Sở tri chướng, cùng chân thật an lập và chân thật phi an lập.
Bốn thứ chân thật trước, nên biết như trong địa Bồ tát ở trước đã phân biệt rộng.
- Thế nào là Chân thật an lập?
Nghĩa là bốn Thánh đế. Khổ do Khổ, cho đến đạo do đạo. Vì sao? Vì do lược an lập ba thứ thế tục:

1. Thế tục của thế gian.
2. Thế tục của đạo lý.
3. Thế tục của chứng đắc.

Thế tục của thế gian: đó là an lập về nhà cửa, bình chậu, quân binh, rừng núi. Lại an lập Ngã, hữu tình v.v...

Thế tục của đạo lý: đó là an lập Uẩn, Giới, Xứ v.v...

Thế tục của chứng đắc: đó là an lập quả dự lưu v.v... và nơi chốn nương dựa của chúng.
Lại nữa, An lập lược có bốn loại: Nghĩa là ba thứ thế tục như đã nói ở trước và An lập thế tục của Thắng nghĩa, tức Thắng nghĩa đế. Do nghĩa của đế nầy không thể an lập. Chỗ chứng đắc bên trong chỉ là tùy thuận phát sanh Trí ấy, thế nên là giả lập.
- Thế nào là chân thật phi an lập? Là các pháp chân như.
- Thế nào là chứng đắc?
Nghĩa là nếu lược nói, có bốn thứ chứng đắc:

1. Chứng đắc về quả nghiệp của các hữu tình.
2. Chứng đắc của Thừa Thanh văn.
3. Chứng đắc của Thừa Độc giác.
4. Chứng đắc của Đại Thừa.

Chứng đắc về quả nghiệp của các hữu tình:
Là do nghiệp tạo tác thanh tịnh không thanh tịnh. Nghiệp tự tạo tác là nhân dựa, nên các loài hữu tình ở trong biển sanh tử của năm nẻo, chiêu cảm quả dị thục, thọ nhận quả dị thục.
Chứng đắc của Thừa Thanh văn:
Là trước thọ quy y, cho đến Sa-môn trang nghiêm là nhân dựa, nên có năm thứ chứng đắc:

1. Chứng đắc về Địa.
2. Chứng đắc về Trí.
3. Chứng đắc về Tịnh.
4. Chứng đắc về Quả.
5. Chứng đắc về Công đức.

Chứng đắc về Địa: có ba địa: địa Kiến, địa Tu và địa Cứu cánh.
Chứng đắc về Trí: Tức là chín Trí:

1. Pháp Trí.
2. Chủng loại Trí.
3. Khổ Trí.
4. tập Trí.
5. diệt Trí.
6. Đạo Trí.
7. Trí thế tục hậu sở đắc.
8. Tận Trí.
9. vô sanh Trí.

Chứng đắc về Tịnh: Tức là bốn chứng tịnh.

Chứng đắc về Quả: Là bốn Quả Sa-môn.

Chứng đắc về Công đức: Tức là Vô lượng giải thoát, Thắng xứ, Biến xứ, Nguyện trí vô tránh, Vô ngại giải, Thần thông v.v... Tất cả như thế nên biết như trước đã phân biệt rộng.
Lại, Nhân chứng đắc của Thừa Thanh văn: Nghĩa là đạt được đạo lìa dục của thế gian, các thiện căn hiện có của Phần Thuận Quyết trạch, phần Thuận Giải thoát.
Chứng đắc của Thừa Độc giác: Tức lược có ba thứ:
1. Chứng đắc do trước đã được thiện căn của Phần Thuận Quyết trạch.
2. Chứng đắc do trước đã chứng đắc.
3. Chứng đắc do trước chưa chứng đắc.
Hai chứng đắc trước gọi là độc thắng. Một chứng đắc sau gọi là Lân giác dụ.
Chứng đắc của Đại Thừa: Gồm:

- Chứng đắc về phát tâm.
- Chứng đắc về đại Bi.
- Chứng đắc Ba-la-mật-đa.
- Chứng đắc về Nhiếp sự.
- Chứng đắc về địa.
- Chứng đắc nơi năm vô lượng tùy thuận đến chân như.
- Chứng đắc tin hiểu về uy đức không thể nghĩ bàn.
- Chứng đắc về pháp Phật không chung.

Tất cả các thứ chứng đắc như thế như trong phần Địa Bồ tát ở trước đã phân biệt rộng.
- Thế nào là Giáo hóa dẫn dắt?
Nghĩa là do ba xứ gồm thâu sự giáo hóa, dẫn dắt. Đó là:

1. Do Tạng gồm thâu.
2. Do Ma-đát-lý-ca gồm thâu.
3. Do cả hai thứ gồm thâu.

Do Tạng gồm thâu: Là Tạng Thanh văn và Tạng Đại thừa.
Do Ma-đát-lý-ca gồm thâu: Là mười bảy địa cùng bốn thứ Nhiếp.
Do cả hai gồm thâu: Lược có mười loại:

1. Giáo tướng đế.
2. Giáo biến tri.
3. Giáo vĩnh viễn đoạn trừ.
4. Giáo chứng đắc.

5. Giáo tu tập.
6. Giáo của phẩm loại sai biệt kia.
7. Giáo cùng hệ thuộc của chủ thể nương dựa đối tượng được nương dựa thuộc về pháp kia.
8. Giáo của pháp chướng ngại nơi Biến tri v.v...
9. Giáo của pháp thuận nơi Biến tri v.v...
10. Giáo của công đức cùng lỗi lầm của biến tri, không biến tri.

Như thế là có thể gồm thâu tất cả sự thâu tóm của Tạng và Bản mẫu. Đó gọi là tóm lược chung về Ma-đát-lý-ca.
Lại nữa, Giáo hóa dẫn dắt lược có mười hai thứ:

1. Giáo về Sự.
2. Giáo về Tưởng sai biệt.
3. Giáo về quán Tự tông.
4. Giáo về quán Tha tông.
5. Giáo Không liễu nghĩa.
6. Giáo Liễu nghĩa.
7. Giáo về Thế tục đế.
8. Giáo về Thắng nghĩa đế.
9. Giáo ẩn mật.
10. Giáo hiển bày.
11. Giáo có thể ghi sự
12. Giáo không thể ghi sự.

Giáo về Sự: Là giáo đều nói riêng về Thể của các pháp như Sắc v.v..., Nhãn v.v...
Giáo về Tưởng sai biệt: Là tuyên thuyết rộng về danh tưởng sai biệt của căn, đế nơi Xứ phi Xứ, duyên khởi của các Uẩn, Giới, Xứ. Lại nói rộng về danh tưởng sai biệt của các Niệm trụ v.v... Lại nêu bày rộng về danh tưởng sai biệt của có sắc, có kiến không kiến, có đối không đối. Như thế là vô lượng chư Phật Thế Tôn đã nói rộng về giáo Danh tưởng sai biệt của các pháp.
Giáo quán tự tông: Là mở bày, chỉ rõ, tuyên thuyết, gồm thâu, giải thích chỗ nương dựa của Khế Kinh, Ứng tụng, Ký biệt v.v...
Giáo quán Tha tông: Tức bảy thứ Tướng, nương dựa nơi Nhân minh để hàng phục luận khác, kiến lập luận của mình.
Bảy thứ Tướng: Nghĩa là các thứ luận thể, luận xứ sở, luận cứ, luận trang nghiêm v.v... như trước đã nói rộng.
Giáo không liễu nghĩa: Là Khế Kinh, Ứng tụng, Ký biệt v.v..., do

đức Thế Tôn lược nói,về nghĩa chưa xong nên phải giải thích lại.

Giáo Liễu nghĩa: Là cùng với phần trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng.
Giáo về Thế tục đế: Tức các thứ ngôn thuyết hiện có, có thể nêu bày, tất cả đều thuộc về Thế tục đế. Lại, các danh, tướng, ngôn thuyết hiện có, đã hiện rõ sự tăng thượng, tức tướng, danh được phân biệt. Như vậy đều gọi là thuộc về Thế tục đế.
Giáo về Thắng nghĩa đế: Nghĩa là giáo pháp của bốn Thánh đế, cùng giáo pháp chân như, Thật tế, Pháp giới.
Giáo ẩn mật: Là theo phần nhiều nơi giáo của Tạng Thanh văn.

Giáo hiển bày: Là theo phần nhiều giáo của Tạng Đại thừa.
Giáo có thể ghi sự: Là giáo của bốn thứ pháp nơi Tụng, tức tất cả hành vô thường, cho đến Niết-bàn tịch tĩnh. Các loại như thế là Giáo của ngôn thuyết hiện có.
Giáo không thể ghi sự: Nghĩa là như có kẻ hỏi: Thế gian là Thường chăng? Điều nầy không nên ghi nhận, chỉ nói: “Tôi nói điều nầy không thể ghi nhận”. Cho đến hỏi: Như lai sau khi qua đời là có chăng, là không chăng? Điều nầy không nên ghi nhận, chỉ nói: “Tôi nói điều nầy không thể ghi nhận”. Ở đây, nên biết có bốn Nhân duyên nên nêu rõ như thế là sự không thể ghi nhận. Hoặc có trường hợp vì không nên không thể ký biệt. Nghĩa là như có kẻ hỏi: Ngã đối với các Uẩn là khác hay chẳng khác? Là thường hay vô thường? Hoặc có khi không dẫn đến nghĩa lợi, nên không thể ký biệt.
Nên biết lại có bốn Nhân duyên, đức Như lai nêu rõ là sự không thể ghi nhận:

1. Các ngoại đạo tuyên thuyết sai lạc.
2. Không như lý.
3. Dẫn đến vô nghĩa.
4. Chỉ là chốn nương dựa của Tránh luận.

Có hai nhân duyên có thể dẫn đến vô nghĩa:

1. Xa lìa suy xét về nhân quả.
2. Xa lìa suy xét về nhiễm tịnh.

- Thế nào là xa lìa hai Biên?
Nên biết lược có sáu thứ:

1. Xa lìa Biên tăng ích không thật có.
2. Xa lìa Biên tổn giảm đích thật có.
3. Xa lìa Biên vọng chấp Thường.
4. Xa lìa Biên vọng chấp đoạn.

5. Xa lìa Biên thọ dụng dục lạc.
6. Xa lìa Biên tự thọ dụng khổ.

Như thế nên biết nơi phần trước, nhiều chỗ đã phân biệt rộng.
- Thế nào là không thể nghĩ bàn?
Nên biết lược có sáu thứ không thể nghĩ bàn:

1. Tư nghị của Ngã.
2. Tư nghị của hữu tình.
3. Tư nghị của Thế gian.
4. Tư nghị về Nghiệp quả của hữu tình.
5. Cảnh giới Tĩnh lự của các thứ tu Tĩnh lự.
6. Cảnh giới của chư Phật, Thế Tôn.

Ở đây, ba thứ Tư nghị của Ngã, hữu tình, Thế gian, hoặc dựa nơi tư nghị của Kiến, hoặc không dựa nơi tư nghị của Kiến.
Tư nghị của Ngã: Nghĩa là như có một hữu tình, nương dựa vào Thân kiến, nghĩ bàn như vầy: Ngã nơi quá khứ là từng có chăng? Là lại không chăng? Ở trong ba đời cho đến nói rộng.
Lại nghĩ bàn: Ngã là có sắc, sau sẽ có tưởng, sau sẽ không có tưởng, sau sẽ phi có tưởng phi không có tưởng. Như Ngã có sắc, Ngã không sắc cũng thế. Hoặc nêu bày rộng như nơi kinh Phạm Võng.
Như Luận giả của Thường Kiến là như thế. Luận giả của đoạn kiến, Luận giả của kiến Hiện pháp Niết-bàn, nên biết cũng vậy. Chấp biên của đời trước, chấp biên của đời sau, như chỗ thích hợp đều nên nhận biết rõ.
Lại nghĩ bàn: Mạng tức là Thân, mạng khác thân khác. Lại, Ngã nầy, Ngã hiện hữu khắp tất cả Xứ, là không hai không khác, không có thiếu giảm.
- Tư nghị của hữu tình:
Nghĩa là như có một hữu tình, tức dựa vào Thân kiến, tư nghị như vầy: Hữu tình nay ở đây, từ nơi nào mà sanh đen? Các hữu tình nầy do ai tạo ra, cho đến hữu tình sẽ đi tới nơi nào? Các hữu tình ấy nơi xứ nào diệt tận?
- Tư nghị của Thế gian:
Tức như có một hữu tình, dựa vào Thân kiến tư nghị như vầy: Thế gian là thường, cho đến nói rộng.
Hoặc dựa nơi Pháp tánh, tư nghị như vầy: Pháp tánh của Ngã nầy, của hữu tình, của Thế gian, từ cái gì mà sanh?
Không thể chỉ dựa nơi đạo lý của pháp như thế, do đó nói đấy gọi là “Nghĩ bàn nơi xứ không thể nghĩ bàn.”

- Tư nghị về nghiệp quả của Hữu tình:

Do bốn thứ Tướng không thể nghĩ bàn: Nghĩa là Xứ sở sai biệt, Sự sai biệt, Nhân sai biệt, Quả dị thục sai biệt.
Cảnh giới Tĩnh lự của các thứ Tu Tĩnh lự: do ba thư tướng không thể nghĩ bàn:

- Nghĩa thâm diệu của chân như.
- Tự tại chuyển.
- Chứng đắc Giới vô lậu.

Cảnh giới của chư Phật Thế Tôn: do năm thứ Tướng không thể nghĩ bàn: Tức do ba Tướng đã nói như trước. Lại do hai Tướng:
1. Không chướng ngại.
2. Thành lập sự tạo tác của hữu tình.

Lại nữa, nên biết Ý nghĩa sâu xa lược có mười sáu thứ:

1. Ý nghĩa sâu xa Thị hiện.
2. Ý nghĩa sâu xa Trái lìa.
3. Ý nghĩa sâu xa Khuyên dẫn.
4. Ý nghĩa sâu xa Khen gắng.
5. Ý nghĩa sâu xa Mừng vui
6. Ý nghĩa sâu xa Khiến nhập.
7. Ý nghĩa sâu xa Dứt nghi.
8. Ý nghĩa sâu xa Thành thục.
9. Ý nghĩa sâu xa Đẳng trì.
10. Ý nghĩa sâu xa Giải thoát.
11. Ý nghĩa sâu xa Tương ưng nghĩa riêng.
12. Ý nghĩa sâu xa của những người có thể chứng đắc phát sanh hoan hỷ vô tội.
13. Ý nghĩa sâu xa của những người có thể lắng nghe nơi người thuyết giảng phát sanh tôn trọng.
14. Ý nghĩa sâu xa của Pháp nhãn luôn chuyển.
15. Ý nghĩa sâu xa của Việc tu tập nhiều pháp thiện.
16. Ý nghĩa sâu xa hàng phục các Tướng.

Thế nào là Môn của lý chân nghĩa do môn của lý xa lìa hai Biên nên tùy thuận quyết định rõ?
Nghĩa là đối với sự An lập Khổ đế hiện có cho đến đạo đế, lược có bốn thứ Biên tăng ích sai lạc:

1. Biên tăng ích của Ngã.
2. Biên tăng ích của Thường.
3. Biên tăng ích của Tịnh.

4. Biên tăng ích của Lạc.
Như thế tức là bốn thứ điên đảo. Vì nhằm đối trị chúng nên nói bốn Niệm trụ cùng bốn Trí Định. Do nhân duyên ấy nên Ngã kiến hiện có đều là vọng chấp thuộc Biên tăng ích của Ngã. Nói rộng, nên biết như nơi Địa có Tầm có Tứ ở trước. Do điều ấy nên đã biện biệt rộng về chấp có Ngã là không hợp lý.
Lại nếu lược nói, lìa sự sanh, tướng, nghiệp dụng của các Uẩn kia, riêng có Tánh của Ngã không thể thủ đắc.
Lại, khác với tánh kia, Tánh của Ngã hiện có an trụ nơi các Hành, nên biết nhất định hoàn toàn không thật có.
Lại, Tánh thường kia là không hợp đạo lý, nên biết như trước đã phân biệt rộng.
Lại có sáu thứ Tánh Bất tịnh, như nơi địa Thanh văn đã hiển bày rộng.
Lại có ba thứ Tánh khổ, như nơi địa có Tầm có Tứ đã hiển bày rộng.
Biên Tổn giảm: Nghĩa là tức ở trong các Thánh đế kia, theo chỗ an lập tướng trạng của các đế, chấp là vô tánh, hiển bày là vô tánh. Vì sao? Vì nếu đối với các đế khởi chấp tổn giảm, kẻ kia đối với ba Lượng cũng trụ nơi sự phỉ báng, nghĩa là Hiện Lượng, Tỷ lượng và Thánh giáo lượng. Cũng phỉ báng cả nhiễm tịnh, thế nên nói đấy gọi là Biên Tổn giảm.
Nếu không rơi vào hai Biên như thế, kẻ kia đối với các đế có thể sanh tin hiểu, quyết định thông đạt, lần lượt có thể chứng đắc thanh tịnh rốt ráo.
- Thế nào là Khổ đế?
Nghĩa là Sanh khổ v.v..., nói rộng như trước. Nếu lược nói, như nói tất cả sự sanh tạp nhiễm đều gọi là Khổ đế.
- Thế nào là Tập đế?
Nghĩa là nói tất cả tạp nhiễm của phiền não cùng tạp nhiễm của Nghiệp đều gọi là Tập đế. Đức Thế Tôn căn cứ theo chỗ trội bật nên chỉ hiển bày về Tham ái. Về nhân duyên trội bật kia, nên biết như trước đã nói.
- Thế nào là Diệt đế?
Đó là hết thảy phiền não đã vĩnh viễn đoạn trừ. Lại sự đoạn trừ vĩnh viễn nầy do tám thứ Tướng, như trước đã nêu nên biết.
Ở đây, lìa dục, ái hết: Là hiển bày về cảnh giới Niết-bàn Hữu dư y. Niết-bàn vĩnh viễn vắng lặng: Đây là hiển bày về cảnh giới Niết-bàn

vô dư y.

- Thế nào là Đạo đế?
Nghĩa là đạo tư lương, hoặc đạo phương tiện, hoặc đạo thanh tịnh. Tất cả như thế tóm lược chung làm một gọi là đạo đế. Đức Thế Tôn căn cứ theo chỗ thù thắng, dựa nơi chủ thể thâu nhận chứng đắc quả Sa- môn, nên chỉ lược hiển bày tám chi Thánh đạo, gọi là đạo đế.
Đạo Tư lương: Có mười ba thứ, như nơi địa Thanh văn đã nói.
Đạo Phương tiện: Nếu căn cứ theo chỗ tối thắng, tức ở trong các quả vị Noãn, Đảnh, Nhẫn, Pháp Thí đệ nhất, là tất cả pháp Bồ đề phần hiện có như các Niệm trụ v.v...
Đạo Thanh tịnh: Tức ở trong Kiến đạo, Tu đạo, Đạo cứu cánh, là tất cả pháp Bồ đề phần hiện có thuộc về các đạo kia. Trong đạo Cứu cánh hiện có, có thể dẫn phát các công đức, các đạo ấy cũng đều nhập trong đạo đế.
Lại, đạo Phương tiện của các Bồ tát: Nghĩa là sáu Ba-la-mật-đa gồm thâu. Đạo Thanh tịnh: Là chỗ thâu tóm của Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Đây là căn cứ theo chỗ tối thắng mà nói, chẳng phải là không tu tập đủ khắp hết thảy pháp Bồ đề phần, như đức Thế Tôn nói.
Lược nêu năm Thủ Uẩn đều gọi là Khổ: Năm Thủ Uẩn nầy, nếu phân biệt rộng, như trong phần quyết trạch về “Uẩn Thiện Xảo” nơi địa ý ở trước, nên biết về tướng của chúng.
Lại, Khổ, Tập đế lược có ba thứ: Nghĩa là hệ thuộc cõi dục cõi Sắc cõi Vô sắc có sai biệt.
Lại, nơi vô biên thế giới trong mười phương có sai biệt, nên về lượng của chúng là vô biên. Đối trị chúng, nên biết là diệt đế, đạo đế có sai biệt.
Lại, các đế nầy được kiến lập thứ lớp phân biệt rộng về nghĩa, nên biết như trước đã nói.
Lại nữa, tức các đế nầy làm chỗ dựa, chỗ căn cứ, làm xứ kiến lập để lập mười ba thứ Bổ-đặc-già-la. Những gì là mười ba thứ Bổ-đặc-già- la? Đó là:

1. Phàm phu của cõi Dục.
2. Phàm phu của cõi Sắc.
3. Phàm phu của cõi Vô sắc.
4. Hàng hữu học của cõi Dục.
5. Hàng hữu học của cõi Sắc.
6. Hàng hữu học của cõi Vô sắc.
7. Hàng Vô học của cõi Dục.

8. Hàng Vô học của cõi Sắc.
9. Hàng Vô học của cõi Vô sắc.
10. Bậc Độc giác của cõi Dục.
11. Bậc Bồ tát của cõi Dục.
12. Bậc Bồ tát của cõi Sắc.
13. Bậc Như lai không thể nghĩ bàn.

Lại, các loại Bổ-đặc-già-la như thế, hoặc tạo tác, hoặc bị chướng ngại, hoặc Tâm, hoặc phiền não, hoặc nghiệp, hoặc căn, hoặc Giới, hoặc Tin hiểu, hoặc Ý lạc, hoặc Tùy miên, hoặc sanh, hoặc tập khí, hoặc Tụ, đều nên nhận biết rõ.
Lại nữa, sự tạo tác có mười hai thứ. Đó là:

1. Tạo tác thiện.
2. Tạo tác bất thiện.
3. Tạo tác Vô ký.
4. Tạo tác xuất gia.
5. Tạo tác đẳng lưu của pháp kia.
6. Tạo tác phòng hộ của pháp kia.
7. Tạo tác sanh.
8. Tạo tác lìa dục.
9. Tạo tác giải thoát.
10. Tạo tác luyện căn.
11. Tạo tác dẫn phát thần thông.
12. Tạo tác phát khởi nghĩa khác.

Lại nữa, chướng ngại có mười hai thứ:
1. Chướng ngại của Nghiệp: Nghĩa là tạo năm nghiệp vô gián.
2. Chướng ngại của tập khí: Là trước thường hành tập các nghiệp ác.
3. Chướng ngại của Phóng dật: Là hiện tại thọ dụng các dục hết sức hưng thịnh.
4. Chướng ngại của Cái: Tức là năm thứ Cái, tùy theo một thứ hiện tiền che phủ Tâm.
5. Chướng ngại của biếng trễ: nghĩa là do biếng trễ nên một phần ít phiền não đã trói buộc, nhiễu loạn Tâm.
6. Chướng của chướng ngại: Nghĩa là mười một thứ chướng ngại tùy theo một loại hiện tiền.
7. Chướng ngại của Sanh: nghĩa là sanh vào nơi choán không nhàn rỗi.
8. Chướng ngại của chẳng sanh: Là đức Phật Thế tôn không xuất

hiện ở đời.

9. Chướng ngại của Tin, hiểu: nghĩa là đức Phật Thế tôn tuy xuất hiện ở thế gian, nhưng hữu tình lại sanh tà kiến.
10. Chướng ngại của Phiền não: nghĩa là do chướng ngại của phiền não nên nói Huệ giải thoát, Tâm được giải thoát.
11. Chướng ngại của Định: Tức do chướng ngại ấy nên nói Câu phần giải thoát, tâm được giải thoát.
12. Chướng ngại của đối tượng nhận thức (Sở Tri chướng): Tức do chúng nên nói Tâm của chư Như lai được giải thoát.
Lại nữa, về Tâm lược có hai thứ:

1. Tâm có chướng ngại.
2. Tâm không có chướng ngại.

Về Phiền não, cũng lược có hai thứ:

1. Triền.
2. Tùy miên.

Về Nghiệp, cũng lược có hai thứ:

1. Tư.
2. Tư đã hoàn thành.

Về Căn, cũng lược có hai loại:

1. Thuận phần tịnh.
2. Thuận phần bất tịnh.

Như Căn, Tin hiểu, Ý lạc, Giới, nên biết cũng thế.
Ở đây, có sai biệt: Căn là tánh của Quả. Giới là tánh của Nhân. Tin hiểu là tánh của Nhân. Ý lạc là tánh của Quả.
Về Tùy miên, cũng lược có hai thứ:

1. Có thể hại.
2. Không có thể hại.

Về Sanh, cũng lược có hai thứ:

1. Sanh nơi xứ không nhàn rỗi.
2. Sanh nơi xứ có nhàn rỗi.

Về Tập khí, cũng có hai thứ:

1. Tập khí sanh không gián đoạn.
2. Tập khí sanh trước.

Về Tụ, có ba thứ:

1. Tụ định tánh tà.
2. Tụ định tánh chánh.
3. Tụ Bất định .

Tụ định tánh tà lại có hai loại:

1. Định tánh tà thuộc bản tánh.
2. Định tánh tà thuộc phương tiện.

Tụ định tánh chánh cũng có hai loại:

1. Định tánh chánh thuộc bản tánh.
2. Định tánh chánh thuộc phương tiện.

Tụ Bất định cũng có hai loại:

1. Bất định thuộc bản tánh.
2. Bất định thuộc phương tiện.

Lại nữa, do mười ba thứ pháp tạo tác, nên biết đã nói rộng về mười ba thứ Bổ-đặc-già-la, như chỗ ứng hợp của chúng.
Hỏi: Họ có tạo tác thiện, thì tất cả tạo tác bất thiện kia là không tương ưng chăng? Hoặc là tạo tác bất thiện không tương ưng với tất cả tạo tác thiện chăng?
Đáp: Nên tạo ra bốn trường hợp:
1. hoặc có tạo tác thiện không tương ưng không phải là tạo tác Bất thiện. nghĩa là: Tạo tác thiện hiện có của các chủ thể tạo nghiệp của dị thục đen trắng đen trắng.
2. Hoặc có tạo tác bất thiện không tương ưng, chẳng phải là tạo tác thiện. Nghĩa là tạo tác Vô ký.
3. hoặc có tạo tác thiện, cũng là tạo tác Bất thiện, không tương ưng. nghĩa là: Sự tạo tác hiện có, có thể dứt hết các nghiệp của chủ thể tạo tác nghiệp của dị thục trắng trắng cùng nghiệp của Dị thục chẳng đen chẳng trắng.
4. hoặc có không phải tạo tác thiện, cũng không phải tạo tác Bất thiện, không tương ưng. nghĩa là: Sự tạo tác hiện có, có thể tạo tác nghiệp của dị thục đen đen.
Như tạo tác bất thiện, tạo tác Vô ký, theo chỗ nêu dứt hết, nên biết rõ.
Hỏi: Nếu tạo nên chướng của Nghiệp thì cũng tạo nên chướng của Tập khí chăng? Hoặc nếu tạo nên chướng của Tập khí thì cũng tạo nên chướng của Nghiệp chăng?
Đáp: Nên tạo ra bốn trường hợp:
1. hoặc có trường hợp gây tạo chướng của nghiệp, không phải là chướng của tập khí. nghĩa là như có một hữu tình ở trong hiện pháp, đối với năm nghiệp vô gián cũng tạo tác, cũng khiến tăng trưởng. Ở trong đời trước, đối với chủng loại nghiệp ác Bất thiện ấy , không tạo tác, không khiến tăng trưởng. Kẻ ấy , ở trong hiện pháp có thể gây chướng ngại cho Thánh đạo.

2. Hoặc có trường hợp gây tạo chướng của tập khí, không phải là chướng của Nghiệp. Nghĩa là trái ngược với trường hợp trên.
3. Hoặc có trường hợp cùng gây tạo cả hai. Nghĩa là ở trong hiện pháp, đối với năm nghiệp vô gián cũng tạo tác cũng làm tăng trưởng. Kẻ ấy ở trong hiện pháp có thể gây chướng ngại cho Thánh đạo.
4. Hoặc có trường hợp, cả hai thứ chướng cùng không gây tạo. Nghĩa là trái ngược với trường hợp trên.
- Thế nào là Chân thật phi an lập?
Nghĩa là Tự tánh viên thành thật của các pháp chân như, là đối tượng hành của Thánh trí, là cảnh giới của Thánh Trí, là đối tượng duyên của Thánh Trí.
- Thế nào là Biên Tăng ích?
Nghĩa là Tự tánh của các pháp lược có ba loại:

1. Tự tánh Biến kế sở chấp.
2. Tự tánh Y tha khởi.
3. Tự tánh Viên thành thật.

Tự tánh Biến kế sở chấp: Nghĩa là các danh, ngôn hiện có để an lập tự tánh của các pháp. Dựa vào danh ngôn giả, thường xuyên hiện hữu khắp, xét lường các pháp để kiến lập.
Tự tánh Y tha khởi: Là tha lực của các duyên sanh đã dấy khởi tự tánh của các pháp, không phải tự nhiên có, nên nói là vô tánh.
Tự tánh Viên thành thật: Nghĩa là như trước đã nói. Nếu ở trong Tự tánh Y tha khởi, hoặc Tự tánh Viên thành thật, tự tánh Biến kế sở chấp hiện có vọng chấp, nên biết đó gọi là Biên Tăng ích. Vì sao? Vì trong tự tánh nầy, tự tánh kia có đìeu không hợp lý. Chỗ không hợp lý ấy như trong địa Bồ tát đã lược hiển bày, nơi phần Quyết Trạch sẽ phân biệt rộng.
Lại, nếu lược nói thì do ba nhân duyên nên không hợp với đạo lý:
1. Phẩm loại danh, ngôn được an lập là vô số chẳng phải là một.
2. Nếu lìa danh, ngôn thì sự hiểu biết kia không sanh.
3. Danh ngôn ấy dựa nơi nghĩa mà chuyển.
Biên tổn giảm: Nghĩa là đối với Tự tánh Y tha khởi cùng Tự tánh Viên thành thật, trong các pháp có, hủy báng về tự tướng của chúng, nói là không thật có.
Như thế, môn của lý chân nghĩa do môn của lý xa lìa hai biên nên tùy thuận quyết định rõ. Như chỗ ứng hợp với hai môn của lý chứng đắc và giáo hóa dẫn dắt, do hai thứ sau là môn của lý không thể nghĩ bàn và

ý nghĩa sâu xa, nên tùy thuận quyết định rõ.

Hỏi: Như trước đã nói về ý nghĩa sâu xa tương ưng với Nghĩa riêng thì điều ấy có nghĩa gì?
Đáp: Không phải như ý nghĩa sâu xa tương ưng với nghĩa của ngôn âm nơi Danh thân, Cú thân, Văn thân, đây chỉ là trừ bỏ như ngôn âm v.v... Thắng nghĩa còn lại, đó gọi là ý nghĩa sâu xa tương ưng với nghĩa riêng. Lại nữa, ở đây, đối với môn của lý chân nghĩa, do môn của lý xa lìa hai biên nên tùy thuận quyết định rõ rồi, liền có thể chứng đắc nghĩa nên đạt được. Do có thể chứng đắc nghĩa đã đạt được, nên chứng đắc các môn của Lý còn lại, tức môn của lý không thể nghĩ bàn cũng tùy thuận quyết định rõ.
Lại nữa, môn của lý giáo hóa dẫn dắt nơi tất cả chư Phật Thế Tôn, do môn của lý ý nghĩa sâu xa, nên cũng tùy thuận quyết định rõ. Như vậy, hết thảy đều tùy thuận chỗ ứng hợp.
Lại, nếu đối với môn của lý chân nghĩa kia đã tùy thuận quyết định rõ, nên biết là có thể nhập vào năm thứ Ly sanh:

1. Có thể nhập Ly sanh chưa lìa dục.
2. Có thể nhập Ly sanh lìa dục gấp bội.
3. Có thể nhập Ly sanh đã lìa dục.
4. Có thể nhập Ly sanh của độc giác.
5. Có thể nhập Ly sanh của Bồ tát.

Hỏi: Nếu Đế an lập được kiến lập làm Đế, thì do nhân duyên nào nên lại hiển bày đế phi an lập?
Đáp: Nếu lìa đế Phi an lập thì hai thứ Giải thoát không hợp với đạo lý, tức là sự trói buộc của Tướng và sự trói buộc của Thô trọng được giải thoát. Vì sao? Vì nếu hành có nơi các đế an lập, thì tất cả hành kia đều là tướng của Hành có. Vì là tướng của Hành có nên đối với sự trói buộc của các tướng không được giải thoát. Do không được giải thoát đối với sự trói buộc của các tướng nên đối với sự trói buộc của Thô trọng cũng không được giải thoát. Nếu Hành có nơi đế phi an lập không hành nơi tướng. Vì không hành nơi tướng nên đối với sự trói buộc của các tướng liền được giải thoát. Đối với sự trói buộc của các tướng được giải thoát, nên đối với mọi trói buộc của Thô trọng cũng được giải thoát.
Hỏi: Nếu chỉ do đế phi an lập kia đối với tất cả sự trói buộc đạt được giải thoát thanh tịnh, thì do đâu lại hiển bày về đế an lập?
Đáp: Vì nhằm khiến cho tư lương và đạo phương tiện được thanh tịnh.
Hỏi: Nếu tức do tướng của Hành có kia nên tâm đối với hai thứ

trói buộc được giải thoát thanh tịnh, thì có lỗi lầm gì?
Đáp: Nếu có Tâm định hết sức thiện, dựa nơi Tĩnh lự bốn trong pháp thiện của phần Thuận Quyết trạch chuyển duyên nơi cảnh của các Đế, thì các Hành giả kia, đối với hai thứ trói buộc nên được giải thoát thanh tịnh rốt ráo, nhưng không thanh tịnh nên không hợp lý. Lại, đạo thế gian, đạo xuất thế gian, hai thứ có sai biệt nên không thể lập. Hai đạo kia có tướng, không tướng có sai biệt nên không hợp đạo lý.

- Thế nào là Tướng của Thô trọng?
Nghĩa là nếu lược nói thể tướng không thể gắng nhận, không thuận hợp là tướng của Thô trọng. Ở đây, tướng không thể gắng nhận, không thuận hợp lại có năm tướng:

1. Tướng hiện nặng.
2. Tướng cứng rắn.
3. Tướng chướng ngại.
4. Tướng khiếp nhược.
5. Tướng không thể gắng nhận, không tự tại chuyển.

Do có các tướng ấy thuận với phẩm tạp nhiễm, trái với phẩm thanh tịnh nối tiếp mà trụ, thế nên gọi là Tướng không thể gắng nhận không thuận hợp.
Lại nữa, có năm thứ nuôi lớn các đại chủng gốc:

1. Nuôi lớn do ăn uống.
2. Nuôi lớn mộng.
3. Nuôi lớn sự lìa tránh không bình đẳng.
4. Nuôi lớn phạm hạnh.
5. Nuôi lớn đẳng chí.

Tức sự nuôi lớn nầy lại có hai thứ:

1. Nuôi lớn nhận giữ.
2. Nuôi lớn không tổn hại.

Ở đây, sự nuôi lớn thứ nhất là Nuôi lớn nhận giữ. Bốn thứ sau là Nuôi lớn không tổn hại.
Nuôi lớn Nhận giữ lược có bốn thứ:

1. Nhận giữ biến hoại.
2. Nhận giữ vui thích.
3. Nhận giữ hy vọng.
4. Nhận giữ thâu gồm nắm lấy.

Lại nữa, có năm thứ Hành:

1. Hành của Thân.
2. Hành của Ngữ.

3. Hành của Ý.
4. Hành của Nghiệp.
5. Hành của Thọ mạng.

Lại nữa, có năm thứ không phóng dật:

1. Không phóng dật do dựa nơi phẩm tại gia.
2. Không phóng dật do dựa nơi phẩm xuất gia.
3. Không phóng dật do có thể xa lìa nẻo bất thiện.
4. Không phóng dật do có thể thâu nhận các thiện.
5. Không phóng dật do tu tập tương tục.

Không phóng dật do dựa nơi phẩm tại gia lại có năm thứ, như trước đã nói.
Không phóng dật do dựa nơi phẩm xuất gia lại có mười thứ, như trong phần Quyết trạch về Tỳ-nại-da tương ưng của địa Thanh Văn sẽ nói rộng.
Không phóng dật do có thể xa lìa nẻo bất thiện: Nên biết tức là hai thứ chánh đoạn trước.
Không phóng dật do có thể thâu nhận các thiện: Nên biết tức là hai thứ chánh đoạn sau.
Không phóng dật do tu tập tương tục: Nghĩa là đối với pháp thiện tinh tấn tu tập cẩn trọng không gián đoạn.
Lại nữa, Danh có năm thứ:

1. Tâm.
2. Tâm sở hữu pháp (Pháp hiện có của Tâm).
3. Thiện.
4. Bất thiện.
5. Vô ký.

Sắc có năm thứ:

1. Các đại chủng.
2. Do đại chủng tạo.
3. Có thấy có đối.
4. Không thấy, có đối.
5. Không thấy, không đối.

Lại nữa, có năm thứ Vô minh;

1. Ngu về nghĩa.
2. Ngu của kiến.
3. Ngu của phóng dật.
4. Ngu về nghĩa chân thật.
5. Ngu của Tăng thượng mạn.

Lại nữa, có năm thứ hữu ái:

1. Ái pháp tánh.
2. Ái thệ nguyện.
3. Ái ngu si.
4. Ái chán lìa.
5. Ái xét chọn.

Lại nữa, do năm thứ tướng nên biết đã kiến lập không Hổ không Thẹn.

1. Không có xấu hổ đối với Nhiễm ô hiện hành.
2. Không có xấu hổ đối với pháp thiện không hiện hành.
3. Không có xấu hổ đối với pháp xả, thọ.
4. Không có xấu hổ khi gần gũi với bạn ác.
5. Không có xấu hổ đối với chỗ tạo tác không thể thành tựu.

Nên biết, cùng với năm tướng nầy trái ngược là năm thứ tướng diệu kiến lập Hổ, Thẹn.
Lại nữa, do năm thứ tướng nên biết đã kiến lập tánh thuyết ác:

1. Không hành.
2. Hành tà.
3. Không Nhẫn.
4. Không xấu hổ.
5. không luật nghi.

Do năm thứ Tướng nên kiến lập Bạn ác:

1. Không xấu hổ.
2. Có Tà kiến.
3. Có Biếng nhác.
4. Có Hạnh tà.
5. Tánh khiếp nhược.

Nên biết cùng với năm tướng nầy trái nhau, là năm thứ tướng diệu để kiến lập tánh thuyết thiện cùng bạn thiện.
Lại nữa, do năm thứ Tướng nên kiến lập Xa-ma-tha:

1. Xa-ma-tha thế gian thuộc về định cận phần.
2. Xa-ma-tha Thế gian thuộc về định Sắc căn bản.
3. Xa-ma-tha thế gian thuộc về định Vô sắc căn bản.
4. Xa-ma-tha xuất Thế gian thuộc về Tác ý của hàng Nhị thừa.
5. Xa-ma-tha xuất thế gian thuộc về Tác ý của Bồ tát.

Lại nữa, do năm thứ Tướng nên biết đã kiến lập Tỳ-bát-xá-na:

1. Tỳ-bát-xá-na gồm hết tánh hiện có.
2. Tỳ-bát-xá-na như Tánh hiện có.
3. Tỳ-bát-xá-na có tướng.
4. Tỳ-bát-xá-na xét cầu.
5. Tỳ-bát-xá-na quan sát.

Lại nữa, lược do năm Tướng nên kiến lập Dục lậu:

1. Sự của địa bất định sanh Tùy miên.
2. Thuận theo Hành ác.
3. Trái với Thiện.
4. Tham đắm nơi các dục.
5. Có thể sanh quả của Hoại Khổ, Khổ Khổ.

Do đấy nên các phiền não kia gọi là dục lậu.
Lược do năm Tướng nên kiến lập hữu lậu:

1. Có thể sanh các phiền não của cõi thấp kém.
2. Có thể sanh các phiền não của cõi bậc trung.
3. Có thể sanh các phiền não nơi cõi diệu.
4. Có thể sanh các phiền não của cõi Hữu không dục lạc.
5. Có thể sanh các phiền não của Hữu có dục lạc.

Lược do năm Tướng nên kiến lập Lậu Vô minh dục tà giải thoát:
1. luận giả có tưởng. Do môn luận có tưởng nên sanh khởi vô minh.
2. Luận giả vô tưởng. Do môn luận vô tương nên sanh khởi vô minh.
3. Luận giả phi hữu tưởng phi Vô tưởng. Do môn Luận nầy nên sanh khởi Vô minh.
4. luận giả chấp đoạn. Do môn luận chấp đoạn nên sanh khởi vô minh.
5. luận giả về Niết-bàn hiện pháp. Do môn luận nầy nên sanh khởi Vô minh.
Lại nữa, lược do năm tướng, nên biết về đạo lý sai biệt của các pháp:

1. Do Tướng.
2. Do Thể.
3. Do nghiệp.
4. Do Pháp.
5. Do Nhân quả.

Do Tướng: Là do chỗ dựa cùng Hành trụ.
Do Thể: Là do tướng Tự thể cùng Tướng sai biệt.

Do Nghiệp: Là do tự tác dụng cùng với hành chánh, tà.

Do Pháp: Là do sự nhiễm tịnh cùng với Thế tục Đế, Thắng nghĩa đế.
Do Nhân quả: Là do xa gần cùng với yêu thích không yêu thích.
Lại nữa, có ba thứ Luận:

1. Luận Lắng nghe hoàn toàn.
2. Luận Tranh tụng hoàn toàn.
3. Luận Hành chánh rốt ráo.

- Luận Lắng nghe hoàn toàn: Là các thứ chú thuật ác của Bà-la- môn.
- Luận Tranh tụng hoàn toàn: Là Luận Nhân minh của các Ngoại đạo.
- Luận Hành chánh rốt ráo: Là Thánh giáo của Phật.

Lại có ba thứ Luận:

1. Luận vô nghĩa.
2. Luận nghĩa tà.
3. Luận đệ nhất nghĩa.

Ba thứ Luận nầy, theo chỗ ứng hợp như trước.
Lại có ba thứ Luận:

1. Luận Giả trá.
2. luận Hư dối.
3. Luận xuất ly quả khổ.

Nên biết ba Luận nầy theo chỗ ứng hợp như trước.
Lại nữa, nếu muốn tạo Luận, trước hết phải quy lễ sư của hai chốn
cung kính mới có thể tạo luận:
1. Cung kính pháp: Nên trước phải quy lễ đại sư của Luận bản
2. Cung kính nghĩa: Nên lại phải quy lễ sư khai bày xiển dương nghĩa.

Người muốn tạo Luận cần đủ sáu nhân mới nên tạo Luận:
1. Muốn khiến cho nghĩa của pháp được lưu hành rộng.
2. Nhằm khiến cho vô số hữu tình tin hiểu. Do nhân duyên nầy, tùy theo một sẽ có thể nhập chánh pháp.
3. Vì khiến cho vô số môn nghĩa bị ẩn mất, lại được mở bày hiển hiện.
4. Vì muốn lược thâu tóm nghĩa tản mạn rộng khắp.
5. Vì muốn phát huy làm sáng rõ nghĩa thâm diệu.
6. Vì muốn đem vô số ngôn từ hay đẹp để trang nghiêm cho nghĩa của pháp, sanh khởi tịnh tín.

Lúc sắp tạo luận, cần dùng bốn đức trước tự an trụ mới có thể tạo Luận:

1. Đối với các bậc Sư xưa nên lìa kiêu mạn.
2. Đối với các loài hữu tình nên khởi Đại Bi.
3. Đối với người đồng pháp phải sanh tâm kính ái sâu xa.
4. Không nhằm đề cao kỹ năng thù thắng của mình.

- Thế nào là đối với các bậc Sư xưa nên lìa kiêu mạn?
Nghĩa là lúc tạo luận không có Tâm như vầy: Các Sư thời xa xưa hãy còn có thể tạo luận, huống chi là ta nay lại không tạo được! Nên lìa Tâm kiêu mạn cấu nhiễm như thế mới nên tạo Luận.
- Thế nào là đối với các loài Hữu tình nên khởi Đại Bi?
Nghĩa là lúc tạo luận, nên khởi Quán như vầy: Nếu không tạo luận, thì vô lượng hữu tình đối với các pháp thiện nhất định sẽ thối mất. Lại, các loài hữu tình khác sẽ rơi vào sanh lão bệnh, cho đến nói rộng. Các hữu tình nầy, nhân nơi ta tạo luận, nếu có thể hiểu rõ cho đến diệu nghĩa thuyết thiện của một câu, như thế như thế sẽ phụng hành, thì những hữu tình ấy, ở trong đêm dài sanh tử tất đạt được nghĩa lớn về lợi ích an lạc.
Nên phát tâm tăng thượng như vậy rồi mới nên tạo luận.
- Thế nào là đối với người đồng pháp nên sanh kính ái sâu xa?
Nghĩa là khi tạo luận nên khởi Quán: Nếu không tạo luận vì nhằm để lợi tha, thì các vị đồng pháp đối với sự việc lợi tha nhất định sẽ thối chuyển, mất mát.
- Thế nào là không nhằm đề cao kỹ năng thù thắng của mình?
Tức là lúc tạo luận không có Tâm như vầy: Sẽ khiến cho thế gian cùng đối với ta cho là bậc thông tuệ, minh triết, có thể tạo luận, là người mở bày xiển dương ý nghĩa, sẽ sanh tin tưởng thanh tịnh sâu xa, nhân đấy đạt được nhiều sự cung kính, lợi dưỡng. Chỉ vì nhằm làm tăng trưởng thiện căn của tự tha, do Tâm không nhiễm mới có thể tạo luận.
Lại nữa, ở đây mở bày chỉ rõ đúng như thật về diệu nghĩa của Kinh, do đức Như Lai đã giảng nói, gọi là làm trang nghiêm Kinh. Ví như hoa sen hồng, hoa ấy chưa nở, tuy sanh hoan hỷ nhưng không như hoa nở tươi tốt. Lại như vàng ròng chưa làm các vật dụng trang sức, tuy sanh hoan hỷ nhưng không bằng lúc đã làm xong.

Lại như thức ăn ngon chưa được ăn, tuy sanh vui vẻ nhưng không bằng khi đã ăn.
Lại như thư chúc mừng, chưa rảnh để mở ra xem, tuy sanh vui vẻ nhưng không bằng lúc mở ra đọc.

Lại như các thứ châu báu chưa được hiện tiền, tuy sanh hoan hỷ, nhưng không bằng lúc chúng đã hiện tiền được thọ, dụng.

Như vậy, nghĩa của Kinh do Như lai thuyết giảng nếu chưa hiển phát, tuy sanh hoan hỷ, nhưng không như lúc đã mở bày chỉ rõ. Do đó nói tạo Luận gọi là làm trang nghiêm Kinh.

Lại nữa, lược có bảy thứ thông đạt:

1. Thông đạt về chữ.
2. Thông đạt về nghĩa của chữ.
3. Thông đạt về khả năng giữ lấy.
4. Thông đạt về nghĩa có thể giữ lấy.
5. Thông đạt về sự trói buộc.
6. Thông đạt về sự giải thoát.
7. Thông đạt về pháp tánh.

Thông đạt về chữ: là thông đạt về thường.
Thông đạt về nghĩa của chữ: Là thông đạt về vô thường.
Thông đạt về khả năng giữ lấy: Là thông đạt về Căn, Thức v.v... nơi đế an lập hoặc đế phi an lập.
Như thông đạt về khả năng giữ lấy thì thông đạt về nghĩa có thể giữ lấy nên biết cũng thế.
Thông đạt về sự trói buộc: Là thông đạt về sự trói buộc của Tướng, hoặc sự trói buộc của Thô trọng. Trái với đây, nên biết đó gọi là Thông đạt về sự Giải thoát.
Thông đạt về pháp tánh: Nghĩa là có thể thông đạt về sự an trụ của pháp tánh, sự an trụ của pháp giới không phải từ tự tánh của Tự Tại, sĩ phu trung gian mà có. Lại nữa, do mười Tướng nên gồm đủ đa văn:

1. Nêu bày về người khéo thuyết giảng.
2. Nêu bày làm rõ về Văn, Câu.
3. Nêu bày hết về chỗ hiện có như nghĩa hiện có.
4. Nêu bày về phương tiện gia hạnh an lạc.
5. Nêu bày về nẻo lìa các khổ.

Năm thứ như thế lại có năm thứ:

1. Không tìm kiếm lỗi lầm mà nghe pháp.
2. Chỉ cầu đạt Niết-bàn mà nghe pháp.
3. Khéo lắng nghe pháp.
4. Xét kỹ mà nghe pháp.
5. Dựa nơi nghĩa của Danh Cú Văn thân để quan sát thật kỹ mà nghe pháp.

Trong địa nầy, phần văn Quyết trạch khác không nhắc lại nữa.

Luận Du Già Sư Địa - Quyển 65 - Phần Nhiếp Quyết Trạch Địa Huệ Do Tư Tạo Thành

LUẬN DU GIÀ SƯ ĐỊA

QUYỂN 65

Phần Nhiếp Quyết Trạch.

Địa Huệ Do Tư Tạo Thành

Đoạn 1:

Như thế là đã thuyết minh về Phần Quyết Trạch của địa Huệ do Văn tạo thành. Phần Quyết Trạch của địa Huệ do Tư tạo thành, nay sẽ nói. Nghĩa là nếu lược nói tức có bốn thứ tư nghị (Nghĩ bàn)

1. Nghĩ bàn về Sự.
2. Nghĩ bàn về Có, Không có.
3. Nghĩ bàn về Nhân Quả.
4. Nghĩ bàn về Thừa.

Nghĩ bàn về Sự: Tức lược dựa nơi sáu Sự, là Sự của Uẩn cho đến Sự của Căn.
Nghĩ bàn về Có, Không có: Như nơi Phần Bản Địa đã nói. Nghĩ bàn về Nhân Quả: Như nơi địa có Tầm có Tứ đã nêu bày.
Nghĩ bàn về Thừa: Như nơi địa Thanh văn, Độc giác, Bồ tát đã thuyết minh.
Lại nữa, lược có hai thứ Nghĩ bàn:

1. Nghĩ bàn về tư duy ác.
2. Nghĩ bàn về tư duy Thiện.

Nghĩ bàn về tư duy ác: Như nơi phần bản địa đã nêu. Hoặc dựa nơi phẩm đen. Nghĩa là như có một Hữu tình không xa lánh Vô minh, không nên tư duy v.v... mà dấy khởi nghĩ bàn.
Nghĩ bàn về tư duy thiện: Là trái với trường hợp trên, nên biết về tướng của nó.
như nghĩ bàn về tư duy ác, tư duy thiện, thì phi pháp dẫn dắt, pháp dẫn dắt; phi Tỳ-nại-da dẫn dắt, Tỳ-nại-da dẫn dắt; Phi Thánh-Thánh;

Bất thiện-Thiện; Không nên tu-nên tu; Không ưa thích-ưa thích; Trắng đen; dấy khởi vô nghĩa-dấy khởi có nghĩa; Thấp kém-Vi diệu: có tội- không tội; Nên xa lìa-không nên xa lìa v.v... nên biết cũng thế.

Lại nữa, như đức Thế Tôn nói: “Các Thánh đệ tử, có biết là có, không có biết là không có”.
Ở đây, thế nào là có? Lược do hai Tướng nên biết là có:

1. Nếu là sanh, tức đã sanh nơi hiện tại, nên biết là có.
2. Nếu là vật thật, là sự, là nghĩa, là viên thành thật, nên biết là có.

Làm thế nào để nên biết? Lược nêu về tướng thật có và tướng giả có. Nghĩa là nếu các pháp không đợi các thứ khác, không dựa vào những thứ khác để thiết lập tự tướng, nên biết lược nói là Tướng thật có. Nếu có các pháp phải đợi các thứ khác, dựa vào các thứ khác để thiết lập tự tướng, nên biết lược nói là Tướng giả có, không phải là vật thật có. Tức là do các Uẩn như Sắc, sự tưởng làm chỗ đợi, làm chỗ dựa để thiết lập có Ngã cùng hữu tình v.v... cho đến nói rộng.
Ở đây, các Uẩn như Sắc v.v... sự tưởng là vật thật có. Ngã, Hữu tình, Thọ mạng, Sự sanh, Sổ thủ thú v.v... không phải là vật thật có, chỉ là Giả có. Như đối với các Uẩn như Sắc v.v... sự Tưởng giả lập Ngã v.v... như vậy, tức đối với sự tưởng như Sắc v.v... giả lập Sắc v.v...
Lại, đối với sự tưởng Sắc Hương Vị Xúc, giả lập ăn uống, xe cộ, bình, áo, các vật dụng trang sức, nhà cửa quân binh v.v...
Lại, đối với các pháp Hữu vi sự tưởng giả lập Sanh, Lão, Trụ, Vô thường, Chủng tử, Hữu biểu, Vô biểu, Đắc, Mạng căn, Chúng đồng phận, Danh thân, Cú thân, Văn thân, Tánh dị sanh, Hòa hợp, Không hòa hợp, Lưu chuyển, Định dị, Tương ưng, Thế tốc, Thứ lớp, Thời, Phương và Số.
Lại nữa, chỉ dùng các Sắc không chuyển làm chỗ đợi, chỗ dựa, để giả lập hư không, hư không vô vi.
Lại chỉ dùng Danh trung gian không chuyển làm chỗ đợi, chỗ dựa để giả nêu đặt đẳng chí có tưởng không tưởng, đẳng chí diệt tận v.v... Hỏi: Ở trong đạo lý nhân thành, dựa vào đạo lý nào để có thể quyết định biết Ngã không phải là thật có?
Đáp: Không thể thủ đắc nên không thể thấy.Thế nào là không thể thủ đắc? Nghĩa là hoặc trong hoặc ngoài, hoặc ở giữa, nếu lìa các Uẩn thì không thể thủ đắc.
Thế nào là không thể thấy? Nghĩa là như Mắt v.v... là các Xứ thật có, mỗi mỗi xứ đều có riêng nghiệp dụng có thể thấy. Như vậy, nghiệp

dụng riêng của chỗ chấp Ngã đều không thể thấy, như thế là Tự tướng không thể thấy.

Lại do nghiệp dụng riêng không thể thấy, nên biết chỗ chấp Ngã là không thật có.
Hỏi: Nếu Ngã như thế, đối với trong ngoài v.v... đều không thể thủ đắc, cũng không thể thấy, vậy do đâu các ngoại đạo xuất gia v.v... cũng thủ đắc, cũng thấy. Do nhân duyên ấy nên họ yêu thích, hiển bày để kiến lập là thật có?
Đáp: Không thủ đắc, không thấy, chỉ do Thân kiến cùng với Ngã mạn làm chỗ dựa, nên khởi phân biệt sai lạc, khởi lường tính sai lạc không như chánh lý, yêu thích hiển bày để kiến lập là có. Làm sao nhận biết? Vì Ngã không phải là thật có, không phải là hiện có, mà không thể thủ đắc cũng không thể thấy. Tức các kẻ chấp Ngã là thật có, rất xa bờ kia không quá bốn loại:
1. Chấp Ngã tức là các Uẩn.
2. Chấp Ngã khác với các Uẩn, trụ trong các Uẩn.
3. chấp Ngã không phải tức các Uẩn mà khác với các Uẩn, không trụ trong Uẩn mà trụ khác với Uẩn, lìa trong pháp Uẩn.
4. Chấp Ngã không phải tức các Uẩn mà khác với các Uẩn, không trụ trong Uẩn, cũng không trụ nơi khác đối với các Uẩn lìa trong pháp Uẩn mà không có Uẩn, pháp của một Uẩn đầu đều không tương ưng.
Dựa nơi Ngã phân biệt chấp là có: Đều gồm thâu trong bốn thứ chấp ấy, trừ chúng ra, thì lại không có gì hoặc vượt hơn hoặc tăng thêm. Như vậy, tánh của tất cả Ngã thật có đều không hợp lý. Vì sao? Vì nếu chấp có Ngã tức là các Uẩn, không khác với Uẩn, thế là Ngã nầy chỉ đối với các Uẩn mà giả kiến lập. Lỗi nầy là tự đến. Vì sao? Vì các Uẩn là vô thường, đều cùng với tự tướng mà cùng tương ưng. Ngã tức là Uẩn kia nên tánh không phải thường, không phải một, không phải thật có. Do đó, chấp nầy là không hợp đạo lý.
Nếu chấp có Ngã khác với các Uẩn: Tức chỗ chấp Ngã là thường hay là vô thường? Nếu là vô thường thì chỗ chấp Ngã, nơi từng sát na sát na khởi khác, diệt khác, xứ nầy tử khác, xứ kia sanh khác, tạo tác khác, thọ nhận khác, lỗi ấy tự đến.
Lại, khác với các Uẩn riêng có một Ngã, hoặc trong hoặc ngoài, hoặc ở trung gian, có sanh có diệt đều không thể thủ đắc, thế nên chấp ấy là không hợp đạo lý.
Nếu Ngã là thường: Tức không có biến dị, là tướng thường ấy, thì chỗ chấp Ngã nầy hoặc không có biến dị. Hai nhân duyên biến đổi đều

không hợp lý, không phải đối với vị lai, cũng không phải là hiện pháp. Nếu đối với vị lai Ngã không biến đổi, tức nên không sanh không già không bệnh không chết, không tổn giảm, cũng lại không nên một thời làm Trời, một thời làm người, hoặc làm Bàng sanh, hoặc làm quỷ thú, hoặc có lúc làm Nại-lạc-ca. Ở trong hiện pháp, nếu Ngã không biến đổi, tức nên đối với vô số cảnh giới yêu thích, không yêu thích kia, không lạc không khổ, không ái không giận, cũng không có si, lược nói không phải do chỗ biến dị của khổ vui v.v... Không phải tùy theo một phiền não như Tham v.v... cùng chỗ biến dị của Tùy phiền não. Như thế, Ngã đối với hiện pháp, vị lai nếu không biến dị, thì không phải là chỗ tạo lợi ích của Lạc, cũng không phải là thuộc chỗ nhiễm ô của phiền não kia. Không nên nhân đấy hành pháp- phi pháp, không phải bị khổ làm tổn hại, cũng không phải là thuộc về chỗ nhiễm ô của phiền não kia, không nên nhân đấy hành pháp-phi pháp.
Ngã ấy như thế, ở trong hiện pháp, cùng với pháp, phi pháp không tương ưng. Đối với đời vị lai, thân yêu thích không yêu thích không có nhân duyên nên không được sanh. Do đạo lý ấy, ông nên không chấp Ngã nầy là thường trụ. Do nội thân riêng đã tạo biến dị, nên đối với đời vị lai có vô số biến dị như sanh già chết vv, như thế Ngã nầy tức không đều khác. Nội thân với các thời gian sanh già bệnh chết, thời gian vui, khổ, nhiễm ô, tức nên giải thoát thanh tịnh rốt ráo. Do đó, chấp ấy là không hợp đạo lý.

Lại nữa, nếu chấp có Ngã khác với các Uẩn, trụ khác với các Uẩn, lìa trong pháp Uẩn thì pháp của chỗ chấp kia xa lìa các Uẩn. Tự tướng của có hãy còn không thể thủ đắc, huống hồ là chỗ an trụ của Ngã. Ví như có kẻ nói: Tôi xét kỹ, nhận biết rõ con của Thạch nữ đỉnh đầu buộc toàn là tràng hoa. Nên biết chỗ chấp kia cũng lại như thế. Do vậy chấp ấy là không hợp đạo lý.
Lại nữa, nếu chấp có Ngã không tương ưng với tất cả pháp Uẩn, nên không có Uẩn: Thì chỗ chấp Ngã nầy nếu không có Uẩn tức không có Sắc, không tương ưng với Thân, cũng không tương ưng với khổ thọ, lạc thọ. Cũng không tương ưng với rất nhiều các tưởng có vô số sai biệt. Cũng không tương ưng với tư duy thiện, bất thiện, Vô ký. Cũng không tương ưng với ý phân biệt, thọ dụng cảnh giới như Sắc v.v.... Như thế, Ngã nầy phải là không chỗ dựa, không thọ, không tưởng, không tư duy v.v... cũng không phân biệt. Vậy nên Ngã nầy không do công dụng mà giải thoát rốt ráo không có nhiễm ô! Do đó chấp ấy là không hợp đạo lý.

Lại nữa, do tất cả dựa nơi Ngã phân biệt kia, tức chỗ vọng chấp Ngã không thành tựu, nên biết Ngã v.v... ở trong các Uẩn chỉ là giả kiến lập, không phải là vật thật có. Do Ngã không có, chỉ có Uẩn, nên tất cả đạo lý thanh tịnh tạp nhiễm đều được thành tựu. Nghĩa là có các xứ trong ngoài sanh, nên ở trong hiện phát khởi xúc Vô minh. Do đấy, đối với Thân tức có thọ sanh lợi ích, tổn giảm. Do đấy làm duyên phát khởi ái về hữu hòa hợp hoặc trái lìa. Dựa vào đó, tất cả phiền não, tùy phiền não chuyển. Vì nghĩa nầy, nên Nghiệp tịnh, bất tịnh sanh khởi, có thể đạt được. Nghiệp phiền não sanh khởi như thế, nên nơi Hữu của vị lai, tất cả pháp khổ như sanh, lão, tử v.v... thảy đều được sanh. Như vậy, lại ở trong Uẩn vô thường là Ngã không thật, nên đạo lý tạp nhiễm đều được thành tựu.
Lại do âm thanh của kẻ khác, bên trong tác ý đúng đắn làm nhân duyên, nên xa lìa Vô minh, phát khởi minh. Do không Si nên thấu đạt các thọ thảy đều là khổ, vì đấy nên có thể đoạn trừ tham ái hiện có ở trong các Thọ, cùng đoạn dứt tất cả phiền não hoặc tùy phiền não nương dựa vào đấy. Do nhân duyên nầy, nên khả năng chiêu cảm nghiệp tịnh bất tịnh của hữu sau lại không sanh khởi. Như thế, do Nghiệp phiền não đã đoạn dứt, nên tất cả khổ như sanh v.v... của hữu sau đều vĩnh viễn không sanh nữa. Như vậy, không Ngã, chỉ có Uẩn, nên tất cả đạo lý tạp nhiễm thanh tịnh đều được thành tựu.
Lại nữa, ở đây giả lập tất cả hữu tình. Đó là: hữu tình không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân, có sắc không sắc, có tưởng không tưởng, phi tưởng phi phi tưởng xứ. Nên biết chín loại hữu tình như thế lược do ba thứ nhân duyên để kiến lập, thâu tóm chung tất cả loại hữu tình:
1. Dựa vào thân động qua lại có sai biệt, kiến lập hữu tình không chân cho đến nhiều chân.
2. Dựa vào Thân sai biệt, kiến lập hữu tình có sắc không sắc.
3. Dựa vào Tâm sai biệt, kiến lập hữu tình có tưởng không tưởng, phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Lại có Ngoại đạo xuất gia ly hệ, tạo ra thuyết như vầy:
Hết thảy cây cối v.v... thảy đều có mạng. Thấy các thứ kia cùng với Nội giáo có pháp mạng số cùng tăng trưởng. Nên nói với những vị ấy:
Chỗ mong muốn của ông là gì? Cây cối v.v... tăng trưởng là mạng hay là nhân? Là lại có Nhân tăng trưởng khác chăng?
Nếu họ chỉ dùng mạng làm nhân: Thì sự vật kia chưa xả mạng

nhưng nơi một thời gian không có tăng trưởng, tức không hợp đạo lý. Nếu lại có nhân tăng trưởng khác: Thì sự vật kia tuy không mạng, do tự nhân duyên cũng được tăng trưởng, tức là không hợp lý.
Lại nên nói với họ: Chỗ mong muốn của ông là gì? Các vật không mạng không có tăng trưởng, là có nói nhân hay là không nói nhân? Nếu có nói nhân, thì nói nhân duyên nầy không thể thủ đắc, là không hợp đạo lý. Nếu không nói nhân, thì không mà nói, cho tất cả như thế, tức không hợp đạo lý.

Lại nên nói với họ: Ý của ông muốn gì? Các vật như cây cối v.v... cùng với vật có mạng là hoàn toàn tương tợ, hay là không hoàn toàn tương tợ? Nếu bảo hoàn toàn tương tợ, thì các vật như cây cối, rễ ăn sâu vào đất, phần trên tăng trưởng, không thể tự nhiên thân lay động, tuy cùng với ngôn ngữ nhưng không đáp lại, từng không thấy có nghiệp thiện ác chuyển, chặt cành nhánh rồi, phần còn lại lại sanh, là không hợp đạo lý.
Nếu nói không hoàn toàn tương tợ: Tức là do tương tợ nên có thể có thọ mạng, không tương tợ nên không có thọ mạng, là không hợp đạo lý. Như thế, chỗ chấp xét ấy là không hợp đạo lý.
Hỏi: Do duyên gì, nên biết Sắc Hương Vị Xúc, như thế như thế, trong sự an lập riêng về các sự vật tưởng như ăn uống, xe cộ, bình chậu, y phục v.v... đều là giả có?
Đáp: Do vật tưởng kia, hoặc ở nơi xứ ấy, trong tụ của vật tưởng như Sắc v.v... mà chuyển. Hoặc ở nơi xứ ấy, trong tụ của vật tưởng như Sắc v.v... không chuyển. Hoặc ở nơi xứ ấy, nơi tụ tưởng như Sắc v.v... có tưởng ăn chuyển, không phải ở xứ ấy, có tưởng như uống v.v... chuyển. Hoặc ở nơi xứ ấy có tưởng xe cộ chuyển, không phải ở nơi xứ ấy có tưởng y phục chuyển. Như thế, các thứ còn lại cho đến nói rộng. Các tưởng giả có, hoặc chuyển không chuyển, nên biết cũng thế. Hết thảy sự tưởng Sắc, Hương, Vị, Xúc hiện hữu khắp đối với tất cả sự ăn uống, xe cộ, bình chậu, y phục v.v... trong các sự tưởng chuyển không sai biệt. Do đó nên biết, các thứ ăn uống, xe cộ, y phục v.v... kia đều là giả có, còn Sắc, Hương, Vị, Xúc là vật thật có.
Lại nữa, dựa nơi các pháp có, lập vật của tưởng giả, chẳng phải một mà là rất nhiều, là vô số phẩm loại, nên biết lược nói gồm có hai thứ:

1. Nương dựa nơi một Tụ.
2. Nương dựa không phải một Tụ

Các thứ ăn uống, xe cộ, y phục, vật dụng trang sức v.v... mỗi thứ

đều riêng gọi là nương dựa nơi một Tụ. Những hành tác về vẽ, thêu, điêu khắc, đắp tượng v.v... các vật như nhà cửa, cung điện, quân binh v.v... gọi là nương dựa không phải một Tụ.

Lại nữa, thế nào là các pháp có Sắc?
Nghĩa là nếu lược nói có mười Sắc xứ cùng Sắc thuộc về pháp xứ. Do các Sắc kia có đủ tự tướng của Sắc. Tức do sự nầy trở lại nói về sự nầy, thế nên gọi là các pháp có Sắc. Pháp có Sắc nầy, do năm thứ tướng kiến lập nên có sai biệt:

1. Sự .
2. Tự tướng.
3. Cộng tướng.
4. Giới.
5. nghiệp.

Ở đây, các Sắc hiện có, tất cả chúng hoặc là bốn đại chủng, hoặc do bốn đại chủng tạo nên, nên biết đó gọi là lược thâu tóm về sự Sắc. Trừ điều ấy ra thì lại không có gì hoặc vượt hơn hoặc tăng thêm.
Tự tướng của các Sắc lại có ba thứ:

1. Sắc thanh tịnh.
2. Sắc thanh tịnh được giữ lấy.
3. Sắc do ý giữ lấy.

Sắc do bốn đại chủng tạo nên, năm sắc thanh tịnh là chỗ dựa của năm Thức, Nhãn v.v... thuộc Xứ, gọi là Sắc thanh tịnh.
Năm Cảnh như Sắc v.v... cảnh giới của Sắc thanh tịnh đồng phận gọi là Sắc thanh tịnh được giữ lấy.
Nếu cùng với Thức cùng hiện, các Sắc thanh tịnh cùng với Thức đồng cảnh nên gọi là đồng phận.
Nếu lìa nơi Thức, các Sắc thanh tịnh trước sau theo tự loại nối tiếp mà chuyển, gọi là Sắc bỉ đồng phận.
Sắc như ảnh tượng v.v... là đối tượng hành của Tam-ma-địa, gọi là Sắc do ý giữ lấy.
Cộng tướng của các Sắc cũng có ba thứ:
1. Tất cả Sắc hoặc căn cứ vào phương xứ đều an lập riêng, hoặc có thể nêu bày về phương xứ sai biệt, gọi là Cộng tướng thứ nhất.
2. Tất cả Sắc hoặc thanh tịnh, hoặc thanh tịnh được giữ lấy tướng tăng giảm, nên biết đó gọi là Cộng tướng thứ hai.
3. Tức tất cả Sắc ấy hoặc được tiếp xúc liền biến hoại. Hoặc dùng tay chân, đát, đao, gậy v.v... Hoặc do lạnh nóng đói khát v.v... các xúc như thế tiếp xúc tức liền biến hoại, nên biết đó gọi là Cộng tướng thứ

ba.
Nếu do Sắc của địa định yêu thích chỗ sanh khởi của các nghiệp, gọi là Sắc của hành Sắc. Nếu là Sắc của địa bất định yêu thích chỗ sanh khởi của các nghiệp, gọi là Sắc của Hành dục.

Các Sắc như thế do Giới (cõi) nên sai biệt lược có hai thứ. Trong cõi vô sắc không có Sắc như thế .

Lại, như trước đã nói về Cộng tướng của các Sắc, nghĩa là do được tiếp xúc tức liền biến hoại. Cộng tướng như thế không phải là hiện bày nơi tất cả. Trừ các cõi Trời thuộc dục giới, các xứ còn lại đều hiện hữu khắp. Nơi các cõi Trời thuộc dục giới, các Sắc hiện có, chỉ có sự tiếp xúc của tay chân, đất đá, đao gậy làm biến hoại, không có sự tiếp xúc của nóng lạnh, đói khát v.v... làm biến hoại. Do trong các cõi Trời kia, các vật dụng nuôi sống như thức ăn uống v.v... tùy theo sự mong muốn của chư Thiên sinh khởi liền bày biện đủ. Vì thế nơi các cõi Trời kia tuy có đói khát nhưng không bị tổn hại.
Các Sắc của Sắc giới không có sự tiếp xúc gây tổn hại do tay chân, đất đá, đao gậy v.v... cũng không có sự tổn hại của các thứ xúc khác.
Hoặc thân nghiệp ngữ nghiệp thiện bất thiện, Vô ký, đó gọi là nghiệp nơi Sắc, nên biết đấy gọi là Nghiệp sai biệt của Sắc.
Các pháp không Sắc cũng do năm thứ Tướng kiến lập nên có sai biệt. Cùng với có Sắc trái nhau, nên biết về tướng của chúng.
Lại nữa, lược do hai thứ Tụ sắc để kiến lập các Tụ:

1. Tụ của đại chủng không chung.
2. Tụ của đại chủng phi không chung.

Tụ của đại chủng không chung: Nghĩa là ở trong ấy chỉ có một loại Đại chủng có thể đạt được.
Tụ của đại chủng phi không chung: Tức ở trong ấy có hai đại chủng, hoặc nhiều chủng loại đại chủng có thể đạt được.
Lại ở trong Tụ của đại chủng không chung, các đại chủng từ cực vi trở lên thì hợp, nên biết mới có cùng xen tạp không cùng lìa nhau. Các Sắc của đại chủng không có một xứ nào không cùng lìa với các Sắc của đại chủng. Ở trong Tụ của đại chủng phi không chung là đại chủng cực vi, như Sắc được tạo cùng với đại chủng khác, nên biết cũng có đồng một xứ sở không cùng lìa nhau. Nhưng đại chủng kia không phải là Sắc được tạo, cùng không dựa vào nhau mà được chuyển, nên đều có công năng căn cứ theo xứ riêng.
Lại, một xứ không cùng lìa nhau: Nghĩa là các đại chủng và Sắc

được tạo đồng trụ một xứ. Như đặt vào trong một cái hộp viên ngọc có ánh sáng xanh vàng đỏ trắng, thì vô số ánh sáng không cùng lìa nhau. Cùng xen tạp không cùng lìa nhau, tức thí dụ hiện có như trước đã nêu nên biết.
Lại, như có tụ gồm hoặc mè, đậu v.v... hoặc cát vụn v.v... dùng keo mật và đường cát v.v... để thâu giữ. Nên biết tụ như thế không phải là một xứ không cùng lìa nhau, cũng không phải cùng xen lẫn không cùng lìa nhau, chỉ là hòa hợp không cùng lìa nhau. Nhiều Tụ tụ tập không phải là Tướng của một tụ, nên biết chỗ còn lại là tướng của một tụ.

Lại, cùng xen tạp không cùng lìa nhau, nên biết là nương dựa nơi một xứ không cùng lìa nhau. Ở đây, nếu không như thế thì không hợp đạo lý.
Lại nữa, do năm thứ tướng nên kiến lập các pháp có thấy có sai biệt:

1. Hiển sắc.
2. Hình sắc.
3. Biểu sắc.
4. Cảnh giới của Mắt.
5. Đối tượng duyên của Nhãn Thức.

Cũng do năm thứ Tướng nên kiến lập các pháp không thấy có sai biệt: Cùng với năm tướng trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng.
Lại nữa, do năm thứ tướng nên kiến lập các pháp có đối có sai biệt:
1. Đều dựa vào xứ riêng mà an trụ.
2. nơi Tụ sắc khác, dung nạp các hành tác qua lại v.v... làm chướng ngại.
3. Bị sự tiếp xúc của tay chân, đất đá, đao gậy v.v... làm biến hoại.
4. Tất cả đều là các Sắc thanh tịnh được giữ lấy.
5. tất cả đều dựa nơi sắc thanh tịnh, là đối tượng duyên của Thức.
Cũng do năm thứ Tướng nên kiến lập các pháp không đối có sai biệt. Tức cùng với năm tướng trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng.
Lại nữa, tức do năm thứ Tướng nên kiến lập các pháp không thấy không đối có sai biệt:

1. nhân duyên.

2. Căn cứ vào xứ sở.
3. Hiển hiện,
4. Không biến dị.
5. Đối tượng duyên.

Tam-ma-địa đủ uy đức cùng các Sắc thắng giải, nên biết đó gọi là Nhân duyên sanh Sắc không thấy không đối.
Sắc kia đã sanh rồi, nơi chốn có thể đạt được, thế nên gọi là Sắc.

Tuy không cùng với tự tướng của mười xứ có Sắc kia tương ưng, nhưng được giống với tự tánh của Sắc kia hiển hiện.
Đối với Tụ của Sắc khác dung nạp các hành tác qua lại v.v... trụ không chướng ngại. Lại không phải tất cả Sắc thanh tịnh cùng dựa nơi thức kia, cảnh giới được giữ lấy, cũng không phải là đối tượng duyên, thế nên gọi là không thấy không đối. Sự tiếp xúc của tay chân v.v... không thể gây tổn hoại, do đó gọi là không có Biến dị.
Lại, định căn bản gọi là Tam-ma-địa đủ uy đức. Sắc này là đối tượng duyên của định kia, không phải là thứ khác.
Ví như không phải tất cả Tâm đều có thể biến hóa. Nếu Tâm hiện có gồm đủ uy đức lớn thì mới có thể thành tựu trọn vẹn, không phải là các Tâm khác. Ở đây cũng như thế. Tâm định cần đầy đủ uy đức cực tĩnh mới có thể làm duyên sanh các Sắc không thấy không đối ấy. Như Sắc hóa nầy cũng không phải không gồm đủ tâm có uy đức lớn cùng cảnh giới nơi đối tượng duyên của Tâm bất định, chỉ là cảnh giới nơi đối tượng duyên của Tâm kia. Đó gọi là cùng với năm tướng trên trái nhau, nên biết là đã kiến lập các pháp không thấy không đối có sai biệt.
Lại nữa, do năm thứ Tướng nên kiến lập các pháp Hữu lậu có sai biệt:

1. Do Sự.
2. Tùy miên.
3. Tương ưng.
4. Đối tượng duyên.
5. Sanh khởi.

- Thế nào là Sự của pháp Hữu lậu?
Nghĩa là nội Sắc thanh tịnh và ngoại Sắc cùng nương dựa không cùng nương dựa với nội Sắc kia. Nếu các Tâm Tâm sở nhiễm ô, hoặc Tâm Tâm sở thiện Vô ký, thì đây là sự Hữu lậu, theo chỗ ứng hợp, do trừ bốn tướng nên gọi là Hữu lậu. Nghĩa là Tùy miên, Tương ưng, Đối tượng duyên và Sanh khởi.
Nếu đối với các Sắc thanh tịnh, cùng ở trong tất cả Tâm Tâm sở

như trước đã nói, chủng tử của phiền não chưa đoạn chưa dứt thì gọi là Tùy miên, cũng gọi là Thô trọng.

Nếu chúng, cho đến chưa đoạn dứt trọn vẹn, nên biết tất cả do Tùy miên nên gọi là Hữu lậu.
Hoặc các Tâm Tâm sở nhiễm ô, do tương ưng nên gọi là Hữu lậu. Hoặc sự của các Hữu, hoặc hiện lượng đã hành, hoặc Hữu lậu đã sanh khởi tăng thượng, đối tượng duyên của tất cả Lậu như thế gọi là Hữu lậu.
Ở đây, hiện tại gọi là sự Hữu, quá khứ vị lai gọi là sự phi Hữu. Nếu dựa vào đối tượng hành của Thức nơi Sắc thanh tịnh thì gọi là chốn hành của Hiện lượng. Nếu là đối tượng hành còn lại, nên biết gọi là chốn hành của Phi Hiện lượng.
Nếu các xứ nội sinh tăng thượng khởi tất cả xứ ngoại, gọi là Hữu lậu đã sanh, đã khởi tăng thượng, chỉ là đối tượng duyên kia, nên biết là Hữu lậu. Vì sao? Vì nếu duyên nơi khứ, lai, dấy khởi các phiền não, thì quá khứ, vị lai không phải là sự có, không do đối tượng duyên nên gọi là Hữu lậu. Nếu sự hiện tại không phải là đối tượng hành của Hiện lượng. Như Sắc thanh tịnh cùng với tất cả Tâm Tâm sở nhiễm ô, thiện, Vô ký, chúng cũng không phải là đối tượng duyên của phiền não, nên gọi là Hữu lậu. Song so tự phân biệt đã khởi cùng khởi các phiền não, không phải là các pháp kia. Vì cảnh nơi đối tượng hành này rõ ràng. Do sanh khởi nên thành Hữu lậu: Nghĩa là các Tùy miên chưa đoạn trừ vĩnh viễn, thuận theo cảnh của phiền não để hiện tiền, nên đối với các phiền não hiện khởi kia tác ý không như lý. Do nhân duyên ấy, nên các pháp hiện có đang sanh, đã sanh, hoặc lại sẽ sanh. Như thế, tất cả do sanh khởi nên gọi là Hữu lậu. Lại từ tất cả phiền não bất thiện với các quả dị thục và quả dị thục tăng thượng đã dẫn phát sự vật bên ngoài sanh khởi. Như vậy, hết thảy cũng là sanh khởi nên gọi là Hữu lậu.
Lại do tất cả phiền não hệ thuộc Sắc, Vô sắc, Vô ký, đối với các cõi kia tiếp tục sanh. Sự tiếp tục sanh ấy cũng là sanh khởi nên gọi là Hữu lậu. Như thế gọi là do năm thứ tướng nên kiến lập các pháp Hữu lậu có sai biệt, tức do Sự, Tùy miên, Tương ưng, Đối tượng duyên và Sanh khởi.
Lại nữa, do năm thứ tướng nên kiến lập các pháp Vô lậu có sai biệt. Những gì là năm?
1. Có các pháp lìa các Triền, nên gọi là Vô lậu. Nghĩa là các Sắc là đối tượng duyên, là chỗ dựa của tất cả tâm tâm sở thiện, vô ký, cùng với các Tâm Tâm sở thiện, Vô ký.

2. Có các pháp đã đoạn dứt Tùy miên, nên gọi là vô lậu. Đó là các thiện hiện có nơi kiến đạo, Tu đạo đã vĩnh viễn dứt trừ hết thảy phiền não, cùng một phần sắc được tạo vô ký, hoặc các vô ký, hoặc các Tâm Tâm sở thiện của thế gian.
3. Có các pháp do đoạn dứt nên gọi là Vô lậu. Nghĩa là tất cả Tâm Tâm sở nhiễm ô không chuyển nên gọi là Vô lậu. Do chúng không chuyển nên hiển bày về Niết-bàn, tức Niết-bàn nầy gọi là Vô lậu.
4. Có các pháp là đối trị đoạn của kiến đạo đoạn, là tự tánh giải thoát nên gọi là Vô lậu: Nghĩa là hết thảy Kiến đạo.
5. Có các pháp là đối trị đoạn của Tu đạo đoạn, tự tánh nối tiếp giải thoát. Nghĩa là hết thảy Tu đạo xuất thế gian cùng đạo Vô học.
Nên biết đó gọi là năm thứ tướng nên kiến lập các pháp Vô lậu có sai biệt.
Lại nữa, do năm thứ tướng nên kiến lập các pháp có tranh chấp có sai biệt:

1. Do Sự.
2. Do nhân duyên.
3. Do Tự tánh.
4. Do Trợ bạn.
5. Do Đẳng khởi.

Ở đây, năm Thủ Uẩn gọi là Sự của pháp có tranh chấp.
Nếu Nhiễm chấp về Ái vị, đam mê về Ái vị, gọi là Nhân duyên của pháp có tranh chấp.
Nếu là tánh vô thường, tánh khổ, tánh của pháp biến hoại, gọi là Tự tánh của pháp có tranh chấp.
Tức đối với pháp có tranh chấp nầy ngu si không Trí, gọi là Trợ bạn của pháp có tranh chấp.
Do nhân duyên ấy, nên năm phẩm đen chuyển gọi là Đẳng khởi của pháp có tranh chấp.
Tham đắm, chấp trước nơi các dục các kiến sanh khởi, hoặc các chủng loại khác là phẩm Đen thứ nhất.
Hoặc tùy theo các phiền não triền hiện có, không có xấu hổ, tánh an trụ nhiều ở đấy, là phẩm Đen thứ hai.
Hoặc có Sa-môn, hoặc Bà-la-môn trái nghịch với đạo chánh, mong muốn hành khổ cùng các thứ tin hiểu khác, tự nhị đói, nhảy vào lửa, rơi từ nơi sườn núi cao xuống v.v..., là phẩm Đen thứ ba.
Hoặc có kẻ thân ngữ ý hiện hành tất cả Hành ác, là phẩm Đen thứ tư.

Vui thích đối với Hữu sau, là phẩm Đen thứ năm.

Ở đây, loại thứ nhất do sanh tâm oán hận phát khởi phẫn nộ, nên trụ không an ổn. Loại thứ hai, do các phiền não thiêu đốt bên trong nên trụ không an ổn. Loại thứ ba, do tự nguyện thọ nhận hư dối các thứ khổ khó nhọc vô nghĩa, nên trụ không an ổn. Loại thứ tư, do sanh nơi nẻo Ác nên trụ không an ổn. Loại thứ năm, do các khổ như sanh lão bệnh kết hợp, nên trụ không an ổn.
Trong ấy, năm Thủ Uẩn là Sự của pháp có tranh chấp, cùng với Tự tánh, Nhân duyên, Trợ bạn, Đẳng khởi, là chỗ dựa của Cộng tướng nên gọi là pháp có tranh chấp.
Lại do năm thứ tướng nên kiến lập pháp không tranh chấp có sai biệt. Tức cùng năm pháp trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng. Ở đây, năm Thủ Uẩn là Sự của pháp không tranh.
Do tự tánh cùng nhân duyên, Trợ bạn, Đẳng khởi của tranh chấp ở trong pháp ấy không thể đạt được, nên gọi là pháp không tranh chấp.
Lại nữa, do năm thứ Tướng, nên kiến lập các pháp có nhiễm có sai biệt.
Những gì là năm Tướng? Nghĩa là Sự, Nhân duyên v.v... nói rộng như trước. Ở đây, Sự: Tức năm Hữu Thủ uẩn. Nhân duyên: Tức các pháp nhân duyên vui thích tham ái vị. Tự tánh: Tức là duyên sanh khởi vui thích thuộc về tham ái vị. Trợ bạn: Là những tham chấp hiện có đối với Ái vị. Đẳng khởi: Tức năm phẩm Đen như trước đã nói, nên biết.
Năm Thủ Uẩn là Sự, do cùng với có nhiễm và nhân duyên ấy cho đến Đẳng khởi cùng nương dựa nhau nên gọi là có nhiễm.
Lại do năm Tướng nên kiến lập các pháp không nhiễm có sai biệt. Tức cùng với các tướng trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng. Như trước đã nói về các pháp không tranh chấp, theo chỗ ứng hợp, nên nói.
Lại nữa, do năm Tướng nên kiến lập các pháp nương dựa tham đắm có sai biệt. Những gì là năm tướng? Nghĩa là Sự, Nhân duyên, Tự tánh, Trợ bạn, Đẳng khởi.
Ở đây, Sự: Là năm Thủ Uẩn hệ thuộc cõi dục.
Nhân duyên: Là thuận theo năm thứ Dục diệu của dục tham.
Tự tánh: Là dục tham hiện có của kẻ tham đắm do đấy làm duyên, do đấy làm cảnh giới.
Trợ bạn: là tác ý không như lý tương ưng với các dục phân biệt của nguyện tà vạy. Do cùng với đấy kết hợp nên gọi là tham phân biệt.
Đẳng khởi: Là năm thứ phẩm Đen như trước đã nói rộng.

Năm thủ Uẩn hệ thuộc cõi dục kia là Sự, do nhân duyên, Trợ bạn, tham đắm kia cùng với chỗ thâu nhận của Đẳng khởi, nên gọi là các pháp nương dựa tham đắm.
Lại do năm tướng nên biết đã kiến lập các pháp nương dựa xuất ly có sai biệt. Tức cùng với trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng.
Lại nữa, do năm thứ Tướng nên kiến lập các pháp thế gian có sai biệt:
1. Thế gian của tất cả sắc thanh tịnh cùng sắc thanh tịnh được giữ lấy.
2. Thế gian của tất cả Tâm Tâm sở nhiễm ô.
3. Thế gian của tất cả Tâm Tâm sở Vô ký.
4. Thế gian của tất cả Tâm Tâm sở thiện, hoặc sẽ đoạn hoặc đã đoạn.
5. Thế gian của Sắc không thấy không đối thuộc tất cả Tam-ma- địa thế gian đã hành trì.
Lại do năm Tướng nên kiến lập các pháp xuất thế gian có sai biệt. Đó là:
1. Đối trị do Kiến đạo đoạn trừ.
2. Đối trị do Tu đạo đoạn trừ.
3. Đối tượng giải thoát của giải thoát do Tưởng. Nghĩa là các Thanh văn, Độc giác, Bồ tát đã hội nhập nơi Huệ lý dứt hết hý luận, cùng các Tâm Tâm sở tương ưng với pháp kia.
4. Sắc không thấy, không đối của đối tượng duyên kia.
5. Đối tượng giải thoát của một phần giải thoát được đối trị. Nghĩa là các bậc hữu học. Nếu đối tượng giải thoát của sự giải thoát đã được đối trị tất cả, nghĩa là các bậc Vô học.
Lại nữa, dựa vào năm thứ thế gian, tức các thế gian kia gọi là “Các pháp đọa”. Nghĩa là:

- Thế gian Hữu tình.
- Thế gian Khí (vật chất).
- Thế gian Dục.
- Thế gian sắc.
- Thế gian vô sắc.

Nên biết đó gọi là năm thứ Thế gian.
Lại, pháp xuất thế gian không rời vào năm thứ thế gian như thế, do đó gọi là “Các pháp không đọa”.
Lại nữa, do năm Tướng nên kiến lập các pháp Hữu vi có sai biệt:

1. Đời sau chưa sanh.

2. Đời trước đã diệt.
3. Khoảng giữa các loại cùng an trụ.
4. Nhân duyên nối tiếp .
5. Quả tương tục.

Lại do năm tướng nên kiến lập các pháp Vô vi có sai biệt. Những gì là năm? Tức cùng với năm tướng trên trái nhau, nên biết về tướng của chúng. Năm tướng trong ấy, diệt nơi pháp Hữu vi là chứng đắc Niết-bàn. Nếu cho Niết-bàn là có khác: Nên biết đây là hỏi không như lý, đáp không như lý, tư duy không như lý. Như vậy, nếu cho là không khác, có không khác, không phải có không phải không khác, nên biết đấy đều là Hỏi, Đáp, Tư duy không như lý. Vì sao? Vì do Niết-bàn kia chỉ là chỗ hiển bày của Hữu vi diệt, nên cùng với pháp Hữu vi về tướng là khác.
Chỉ là chỗ hiển bày của Hữu vi diệt, nếu cho là có khác: Hoặc hỏi hoặc đáp hoặc tư duy tức là Hý luận, không phải là đối tượng được Hý luận cùng với pháp Hữu vi về tướng có khác. Nếu cho là không khác: Như trước đã nói rộng, liền là Hý luận, không phải là đối tượng được Hý luận. Nói chung, như trước đã nêu về hai thứ nhân, cũng khác cũng không khác là không hợp đạo lý. Do Hữu vi diệt là chứng Niết-bàn. Nếu cho tất cả đều không thật có, nên nói không phải có không phải không khác là không hợp đạo lý.
Về nghĩa của Niết bàn: Là chỗ hiển phá của tất cả pháp Bạch Tướng của Niết-bàn: Là tướng tịch diệt, tướng không Hý luận, nên biết chỉ là tướng được chứng đắc từ bên trong.
Lại nữa, do năm tướng nên kiến lập các pháp của đối tượng duyên có sai biệt:

1. Pháp của đối tượng duyên nơi tác ý có thiện.
2. Pháp của đối tượng duyên nơi tác ý có bất thiện.
3. Pháp của đối tượng duyên nơi tác ý có Vô ký.
4. Pháp của đối tượng duyên nơi tác ý có rơi vào Giới.
5.Pháp của đối tượng duyên nơi tác ý của du già có hệ thuộc.

Ở đây, nếu tác ý thiện, là duyên nơi các pháp thiện, bất thiện, Vô ký. Như tác ý thiện, tác ý bất thiện, Vô ký nên biết cũng vậy.
Tác ý thiện, nhiễm ô Vô ký thuộc cõi dục, tức duyên nơi tất cả các pháp của ba cõi. Tác ý thiện thuộc cõi Sắc cũng duyên nơi tất cả các pháp của ba cõi.
Tác ý thiện thuộc cõi Vô sắc của phàm phu, ngoại đạo hoặc sanh

hoặc định trong cõi Vô sắc, chỉ duyên nơi tất cả pháp của Tự dị, không phải là địa dưới.
Nếu Bồ tát hành Tỳ-bát-xá-na chưa được tự tại, cùng hàng Thanh Văn có Huệ rộng, hoặc các vị hữu học hoặc A-la-hán, nếu tác ý thiện thuộc cõi Vô sắc, thì cũng duyên nơi tất cả pháp của địa dưới. Nếu các Bồ tát đã được tự tại, quyết định không sanh nơi cõi Vô sắc, do quán xét cõi ấy không thể hiện khởi các sự việc tạo lợi ích cho chúng sanh, nhân đấy thành tựu đầy đủ pháp Phật rộng lớn. Cùng có thể thành thục Hành đem lại lợi ích cho hữu tình. Nên biết đó gọi là các pháp của đối tượng duyên nơi tác ý gắn liền với cõi.

Lại nữa, nhân nơi đối tượng duyên của Tư, như nói:

Danh sáng tỏ tất cả,
Không có vượt hơn danh.

Do Danh một pháp nầy.
Đều tùy hành tự tại.

Những lời nầy có nghĩa gì?
Nghĩa là nếu lược nói là quan sát về nhân thanh tịnh, quán xét về tự tướng, quan sát về nhân tạp nhiễm. Lại là hiển bày, chỉ rõ về Bổ-đặc- già-la vô ngã cùng pháp Vô ngã.
Ở đây, hiển bày Bổ-đặc-già-la Vô ngã: Tức là khéo nhận biết rõ về bốn Uẩn Vô sắc, có thể đoạn trừ tất cả tướng nơi cảnh giới của chính mình, thế nên gọi là có thể làm sáng tỏ tất cả.
Hiển bày, chỉ rõ về pháp Vô ngã: Là khéo nhận biết rõ về tự tánh của Biến kế sở chấp. Khéo nhận biết rõ về ngôn thuyết danh tự của thế tục, có thể dứt trừ tất cả tướng được nương dựa kia. Thế nên gọi là có thể làm sáng tỏ tất cả. Nếu vượt quá các sự tướng của Ngã thuộc bốn Uẩn Vô sắc như thế, nhất định không thể thủ đắc. Nếu vượt quá sự tướng nơi tự tánh của Biến kế sở chấp thuộc danh tự ngôn thuyết của thế tục, cũng không thể thủ đắc. Nếu đối với hai thứ ấy không khéo nhận biết rõ tức trở thành tất cả tướng nơi cảnh giới của chính mình, cùng các thứ tạp nhiễm sanh khởi tùy chuyển nơi tướng của tất cả cảnh, và những tạp nhiễm, đều là sức tăng thượng của chúng đã sanh. Lại, đức Thế Tôn đã dựa vào mật ý ấy, nói như vầy:

Chấp tự tánh của pháp.
Chấp tánh Ngã mà chuyển.

Biết đây nên biết kia.
Do biết nên hoàn diệt.

Tác ý của Du-già hệ thuộc lược có bốn thứ đối tượng duyên:

1. Đối tượng duyên hiện bày khắp.
2. Đối tượng duyên của Hành tịnh.
3. Đối tượng duyên thiện xảo.
4. Đối tượng duyên của phiền não đã tịnh.

Các đối tượng duyên nầy, nên biết như nơi địa Thanh-văn đã biện giải rộng. Ở đây, đối tượng duyên của phiền não đã tịnh: Nghĩa là đức Thế Tôn nói về bốn Thánh đế và chân như.