Đại Tập 146 · Bộ Luận Sớ I · Số 1816–1820 (Quyển Thượng–Trung–Hạ)

Thủ là tự thể huân tu, quả là hiện hành, diệt rồi chỉ có sự huân tu hạt giống tự thể, nghĩa là quả do nhân hiện hành sinh ra. Hai lu- ận không khác hoặc trong luận kia lại nói lời đây. Nhưng ý trong khi tượng pháp sắp diệt, có nhân giữ giới đồng với chúng sinh, sinh vào lúc kia, năng sinh thật tướng ngay theo trong đời vẫn đục, có chúng sinh ác, không nói nguyện sinh năng sinh thật tướng. Trong Kinh Pháp Hoa chép: trong thời vẫn đục, thực hành mười pháp hạnh, thực hành đối với pháp, phải biết nhân này là Đại Bồ-tát phát nguyện độ sinh, đây đâu phải kinh Pháp Hoa hơn Bát-nhã nầy. Bồ-tát nguyện sinh trì, đây là thật là sinh trì hay không? Đáp đây là về cuối thời Tượng pháp, luận kia là thời Mạt pháp, lại đây đồng với nguyện sinh kia, kia đồng với đây thật làm ra hai thời mạt pháp và tượng pháp vì xen nhau nói lên , hai kinh không khác, vì đều sâu mầu. Lại đây nói một niệm tịnh tín, kia nói rộng năng thọ trì, nếu trì một câu, cả hai đều thật sinh. Nếu rộng trì, cả hai đều nguyện sinh, lại kinh này phải thực hành thật sâu xa. Kinh điển kia sâu xa nguyện sinh, cũng không trái nhau.

Kinh chép các Bồ-tát nầy v.v... ở sau có giải thích nên sinh tưởng thật. Văn chia làm ba:

Phối hợp chung với kinh.

Giải thích riêng văn kinh.

Giải thích lại ngã chấp.

Giải thích thích riêng trong kinh. Do kinh có hai, vì sao?

Luận cũng chia làm hai.

Vì sao gạn hỏi, nói lên trước có Ba học, v.v... lý do là năng sinh thật tướng.

Vì sao nói có pháp chấp ngã chấp theo sau. Văn đầu lại có hai.

Nói đối trị năm món sở thủ, riêng thuộc về văn kinh.

Trong đây nói có giới, v.v... giải thích ý văn đầu có ba.

1. Nêu; 2. bày; 3. Kết.

Đây là nói năm món sở thủ.

Ba món đầu tiên y theo nhân nói về thủ, hai thứ sau y theo cảnh nói về thủ, cho nên hợp thành năm chấp.

Nhân tuy có bốn, nói chung có một, nên ở đây hợp lại mà nói, trong luận do ngài Thiên Thân dịch y theo thủ hành tướng, để nói khác nhau, nên thành tám nghĩa, ngã chấp pháp chấp mỗi pháp có bốn. Ngoại đạo dị sinh phần nhiều khởi phân biệt, chấp ba đời, chấp thật có ngã, nên bốn ngã chấp đều gọi là ngoại đạo. Chuyển là khởi, vì chấp tưởng sinh, nội đạo phàm phu còn ở giai vị dưới và Thinh Văn, v.v... phần nhiều chấp pháp. Có một loại Bồ-tát đốn ngộ và Bất Định tánh Hồi hướng Đại thừa, phần nhiều chấp pháp không, gọi là tăng thượng mạn, ba chấp nầy y theo nhân để nói về chấp thủ.

-Ngã chấp.

-Pháp chấp.

Pháp chấp có không gồm nhiếp tất cả chấp, chấp cái sở chấp là hữu chấp, vì hai tánh không, chấp thủ nhất định là tướng chung của thế gian, gọi là hữu tướng chuyển. Tĩnh lự ở sau có ba thứ vô sắc hoàn toàn, tĩnh lự thứ tư và một ít Phi tưởng Phi phi tưởng, gọi là định Hữu tưởng, hữu tưởng, cõi Dục, không sinh chấp thấy là Niết-bàn, cao siêu cho nên không nói, chỉ nói định cộng tưởng, không nói định Vô tưởng.

Tĩnh lự thứ tư là phần ít phi tưởng, Phi phi tưởng, gọi là Vô tưởng. Ngoại đạo Hai Thừa tùy chấp lấy, cho là quả cao quý, cõi dục tuy có ngũ nghĩ, chết giấc vô tâm, do không có định vị, không có cao quý không có chấp, nên ở đây không nói, chỉ nói định Vô Tưởng, đối với pháp chấp, phân biệt khởi, phần nhiều duyên theo đây có hai , để khởi duyên chấp, nên ở đây nói riêng, so sánh nên biết, kết đối trị, nói là các Bồ-tát ở giai vị đều không chuyển, giải thích có hai chấp, đều là nói không nói, tùy chấp người pháp, nói đều là nghĩa, trong luận của ngài Thiên Thân có giải thích bốn pháp chấp, có khác với đây, đầu tiên có hai cái có không, giống như ở đây, hai cái sau là Kim cương. Bài tụng rằng:

“Tất cả không, vô vật”.

Giải thích: Có sở thủ, năng thủ, tất cả pháp không, nên nói không có tướng pháp. Vì không có vật, riêng chấp sở chấp chấp có năng thủ sở thủ thể tánh, gọi là Pháp tướng. Nay nói không vô, gọi là pháp tướng, bài tụng nói thật có. giải thích rằng pháp kia vô ngã không, thật có cho nên nói, cũng chẳng phải vô pháp tướng, chân như viên thành thể tánh thật có, pháp kia bác bỏ là không, gọi là pháp Vô tướng. Nay nói có vì, tánh chẳng phải hoàn toàn không, nên nói chẳng phải không có Pháp tướng. Bài tụng nói, không thể nói, giải thích rằng: Không kia chẳng có vật, mà ở đây chẳng thể nói có không, nên nói là vô tướng, tức là Thắng

Nghĩa Đế, tánh lìa nói năng, chẳng phải không bất không, chấp là có không, gọi là Tướng, nay đều chẳng phải kia, nên nói Vô tướng, nói về chân lý này chẳng thể nói là có không tướng. Bài tụng chép: ngôn từ nói theo, là bốn món pháp tướng, giải thích ngôn từ mà nói, nên nói cũng chẳng phải vô tướng, nói về Thắng Nghĩa Đế, người không đã nói lên, cũng gọi là không, bản thể thật có, cùng gọi là Bất không, chẳng phải hoàn toàn vô thể. Tổng kết bốn câu, nói về dứt bốn chê bai. Câu đầu trừ tăng ích chê bai. Câu thứ hai trừ tổn diệt chê bai. Câu thứ ba dứt trái nhau chê bai. Câu thứ tư trừ diệt hý luận chê bai, chỉ y theo hành tướng, thông suốt mà nương theo nhân khởi, nên khác với ở đây. Do văn nầy, các Sư Long Mãnh Vô Trước khác nhau, đều nên y theo mà lặp. Trong đây nói về các giới giải thích ý văn, nói không có hai chấp người pháp kia, hiển rõ trước nói vào đời vẫn đục có các nhân trì giới nên sinh chấp Phước, nếu hồi tâm vô học ngã chấp đắm không, pháp chấp nay tiềm phục, nếu ngoài tất cả hữu học dị sinh có trì giới đồng, làm sao người chấp pháp chấp đều không.

Trong kinh chép vì sao trong, v.v...: Là nói có pháp chấp ngã chấp, chia làm hai.

Giải thích ý.

- Thuộc về kinh.

Chấp pháp tướng chuyển, là chấp có.

Chấp chẳng phải pháp tướng chuyển, là chấp không. Ý kinh này nói. Ở vào đời vẫn đục kia, các dị sinh, v.v... tuy tu hành chánh hạnh mà khởi tâm lành. Nếu khởi pháp chấp, khi chấp có không, do hạt giống ngã chấp chưa dứt nên có chỗ theo của ngã chấp, lặp ở giai vị nầy. Trong tâm pháp chấp, không có hiện hành ngã chấp, cũng không có hạt giống ngã chấp theo , về sau mới hiện khởi, gọi là có chấp ngã, nên luận giải thích rằng: Nhưng khi khởi pháp chấp có không hai, chẳng phải đều khởi các tưởng phiền não ngã chấp, do chấp ngã tưởng và chỗ si nương lúc này không chuyển, vì thô dễ hàng phục, nên ở đây đối với ngã tưởng, do có hạt giống phiền não không dứt, vì tùy pháp chấp, cũng được gọi là có chấp ngã. Nên ngài Thiên Thân nói: Chỉ có vô minh, không thể hiện hành phiền não thô. Chỉ bày theo chấp vô ngã, Chấp vô ngã thì hiện hành không khởi. Tướng đã không chuyển, đồng thời chỗ nương. Của Si cũng không hiện hành, nên luận này nói: Do tưởng và nương ở không chuyển, có hạt giống kia, gọi là có phiền não, cũng gọi là sử, gọi là có các chấp ngã. Hoặc lúc này cũng khởi ngã chấp, vì ngã chấp theo pháp chấp mà khởi, thoạt có thể khởi pháp riêng mà không

có ngã chấp. Như Hai Thừa, v.v... hạt giống ngã chấp được tu dứt trước, trong đây không nói các bậc Thánh nói hữu học, vì lúc ấy không có, cho nên nói: Nếu chấp pháp chấp, v.v... tức là chấp ngã, v.v… chỉ y theo theo các nói dị sinh thời ác, nên biết phiền não chướng do pháp chấp làm gốc, nếu dứt pháp chấp, thì phiền não không hiện hành, đây là ý sâu, thuộc về kinh nên biết. Nhưng luận nầy giải thích kinh Năng Đoạn

, Chân đế đối với pháp chấp, nói là pháp chẳng phải pháp, không có điều nêu bày. Trong bản ngài Lưu Chi, dịch tuy có hai văn, nhưng nói chấp pháp tướng và hữu pháp tướng, hai văn đâu có khác. Trong bản của ngài La-thập có ba. Vì sao?

Đầu tiên vì sao v.v... đồng với ở đây, nghĩa là vì sao có theo đủ bốn nhân lại sinh thật tướng?

Thứ hai là vì sao v.v...trở xuống là, nói nếu tâm chấp tướng, nói chung về chấp pháp, sẽ sinh chấp nhất định. Nếu chấp pháp tướng, với ngài Lưu-chi đồng chấp có.

Thứ ba. Vì sao trở xuống, mới nói nếu chấp chẳng phải pháp tướng, nói về chấp không, nghi chấp thuận lý, còn có chấp kia, huống chi là chấp có, chấp bất sinh, vì sao gạn nghĩa rất dễ hiểu, không nên chấp ở trên, lại không có vì sao? Và nương theo văn. Nếu tâm chấp tướng, là do như thế?

Trong các ngã tướng chuyển, các nghĩa còn lại chưa nói, v.v... ở sau. giải thích lại ngã chấp, chia làm hai.

Nêu lên, chưa nói nên muốn nói lại.

Chính là nói lên , do trong pháp chấp, đã phối hợp riêng, bốn món ngã chấp vẫn chưa hiểu, nên nêu lên giải thích lại, chính là nói bốn món ngã chấp, có hai giải thích thích khác nhau.

1-Khác với luận do ngài Thiên Thân dịch, ngã của tự thể, từ đời trước, nối nhau không dứt, chấp danh ngã tướng, thân khác hữu tình, là sở thủ của tự ngã thể, nên gọi là tưởng chúng sinh. Nếu chấp tự ngã hiện tại cho đến thọ trụ, gọi là thọ giả tướng. Nếu chấp thì nay thân chết lại sinh vào các đường gọi là tưởng người .

2-Nói lên ngã khác là thật có, ba chấp tự ngã ba đời cũng thật có, nên thành bốn chấp, đều là phân biệt chấp, nên ngoại đạo khởi. Ngài Thiên Thân có bài tụng rằng:

“Thể sai khác nối nhau

Không dứt đến mạng trụ.

Sau đến các đường khác,

Là bốn món ngã tướng”.

1/.Câu đầu là ngã tướng, chỉ chấp năm uẩn, vì ngã không dứt là câu thứ hai, chấp thể đời trước, cho đến nay, đến mạng trụ là câu thứ ba, hiện vẫn còn sống, sau ở trong các đường dị sinh là câu thứ tư, chấp vị lai, các pháp kia nương vào ba đời chung riêng chấp lấy, để chia thành bốn chấp, khác với ở đây.

2/. Nói rằng: Đây đồng với kia, trong đây thứ lớp thể nối nhau là ngã tướng, tức chấp năm uẩn là ngã tướng, chấp ngã hiện tại từ ngã đời trước chuyển đến đời nay. Ngã đời trước là chỗ chấp của ngã hiện tại, gọi là sinh tướng chúng, chẳng phải chấp ngã khác mà là ngã sở thủ, hai thứ còn hai nên biết, nên biết luận này đồng với luận kia, văn dịch hơi khác mà ý nghĩa không khác. Đây y theo chấp gọi với ngoại đạo chung, kia y theo hình tướng, nên chia bốn món, các kinh hai luận đều có bốn ngã, chỉ có trong Kinh Năng Đoạn . đầu tiên đối với bốn y theo pháp để nói vô ngã, nên có phi niệm, sau nói chấp pháp, hoặc không hoặc có, ngã chấp tùy , nhưng có bốn món ngã, nên hai luận này đều chỉ chấp bốn. Chung riêng ba đời tự tha có khác. Riêng y theo hành tướng cao quý làm dụng. đầu tiên chỉ có chín, như cốt yếu phải nói, trên đây hai chấp nói lên thường tiềm phục. Hoặc nhân có trí tuệ, nên sinh ra lòng tin. Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Cho rằng lìa nhân pháp tướng, cho nên nói có trí tuệ, có trí tuệ đầy theo đủ, vì sao lại nói công đức trì giới, là chỉ bày theo nghĩa sinh thật tướng khác nhau. Bài tụng chép:

“Nhân kia nương lòng tin

Cung kinh sinh thật tướng.

Nói lên chúng sinh ấy, chỉ không có trí tuệ, không có hai chấp kia”.

Nhưng giữ giới, v.v... cho đến tâm cung kính cũng sinh thật tướng cho nên thực hành nói nầy.

Trong lời nói phải sinh thật tướng là ở sau phối hợp với năm món nghĩa. Tu hành phát sinh thật tướng nói là y theo nghĩa, tức trong đây Tu-Đa-la nói câu là nói tướng, tức trước phải sinh thật tướng là nhiếp trì, hai vô ngã là an lặp không nên chấp các pháp, v.v... là hiển bày theo . Ngài Thiên Thân giải thích rằng: Không nên chấp pháp, không nên như tiếng mà chấp pháp, vì trừ sở chấp. Chẳng phải không chấp pháp: là tùy thuận theo đệ nhất nghĩa trí, chánh nói chấp như vậy. Lại chẳng phải lìa lời nói có thể cầu đệ nhất nghĩa trí, đệ nhất nghĩa trí thuận theo giáo mà sinh, ý luận này nói: Không nên chấp pháp, nếu chấp hữu pháp và pháp vô ngã, đều không phân biệt, như lời nói chấp đắm, đều không nên chấp, không nên chấp chẳng phải pháp. Luận tuy

không thích giải, mà nói về lìa lời nói, ngoài nói cũng không thể cầu thuận giáo lại sinh ra Đệ nhất nghĩa trí chứng chân nghĩa, chính là với kia đồng, lại giải thích không nên chấp pháp, gọi là chấp pháp thể. Như lời nói chấp thật, vì không nên chấp, không nên chấp chẳng phải pháp. Nghĩa là giáo này nói pháp tánh vô ngã, thuân giáo lại sinh Đệ nhất nghĩa trí, không nên lìa giáo để cầu chân nghĩa chứng pháp vô ngã, không nên y theo giáo mà sinh chấp đắm pháp thể phân biệt, không nên lìa giáo mà tìm pháp vô ngã chấp chặt phân biệt, cũng đồng với kia, văn kinh lăp lại, tuy lược nhưng lặp lại không nên chấp pháp, trong lời giải thích lại đủ không nên chấp chẳng phải pháp.

Lại nói nghĩa Pháp thân là ở sau, là Phật đáp riêng có trong nghĩa.

Thứ hai: giải thích lại nghĩa cốt yếu của Pháp thân, chia làm ba.

-Lặp lại kinh.

-Giải thích nghĩa.

-Kết thành.

Pháp còn phải xả: đầu tiên sinh thật tướng duyên theo giáo mà sinh, y theo đó tiệm tu, lại được chứng trí, khi được chứng trí rồi, trước xả tạm hiểu giáo sở duyên. Giáo sở duyên ở đây, gọi là Pháp. Như muốn qua biển, mượn thuyền bè mà qua, khi qua rồi thì bỏ thuyền, chưa sinh chứng trí, nhờ giáo mà sinh hiểu, khi đước chứng trí rồi, lại bỏ giáo môn, mượn giải thích cũng bỏ, huống chi là giáo tích, ví dụ được cá quên nôm, được thỏ bỏ lưới, đều đồng với ở đây. Pháp là tích thuận lý, chứng lý còn phải bỏ, chẳng phải pháp là hạnh trái chân, là chưa chứng lý, trước phải bỏ, nên nói pháp còn phải bỏ huống chi chẳng phải pháp, từ đây không nên như lời nói chấp pháp, lại cũng không nên lìa giáo chấp chẳng phải pháp, pháp còn phải bỏ, vì thật tướng sinh, do y theo giáo pháp Thật tướng sinh, thật tưởng chứng chân rồi, thì không cần giáo, giáo nữa pháp chứng chân này còn bỏ, huống chi là chẳng phải pháp, việc chẳng phải pháp, lý không nên để giáo mà tìm cầu bên ngoài, vì trái với chân lý, lý nên dứt bỏ. Ngài Thiên Thân giải thích đồng với văn kinh Năng Đoạn. Pháp còn phải dứt bỏ, dứt là nghĩa là trừ bỏ, tên khác mà nghĩa đồng, y theo trước nên bỏ giáo và tạm hiểu. Nay chính là bỏ giáo, nên ở sau giải thích muốn được Pháp thân, cũng gọi là chứng Pháp thân, Pháp thân có nhân có quả, nhân quả vị trí khác nhau. Quả Phật chứng chân, quả thân tròn đầy , cũng là phần chứng Bồ-tát Địa Tiền kia, huân tập hạt giống vẫn chưa hiện hành, chưa chứng chân lý, năng khởi năng hiển địa vị Phật, Mười địa chân Pháp thân, cũng gọi

là Pháp thân. Lời nói trước gần là nhân trong nhân của Pháp thân, xa là nhân của quả Phật Pháp thân, cũng gọi là Pháp thân. Địa tiền dị sinh và giai vị Mười địa, do nghe bốn câu cho nhân nói, ruộng Phước cao quý lại sinh, gọi là Phước Pháp thân tướng, đáng ưa thích nên gọi là Phước , tuệ kém nên không gọi là Trí. Nếu đến địa vị Phật, gọi là: Pháp thân Trí Tướng, tùy lý mạnh chẳng phải không Phước . Nên luận ở trước chép: Chứng được Pháp thân, thân là trí Phước , trước Sơ địa Phước cao quý, vì chứng được nhân sinh. Mười địa trở lên, vì chánh chứng được, do đây v.v... trở xuống văn chia làm hai. nói trí tướng nói về địa vị Phật.

Nói Phước tướng nói về ở giai vị nhân .

Ngài Thiên Thân nói rằng: Dưới đây là ngăn dị nghi, trước nói Như lai chẳng phải có tướng. Nếu vậy theo Đức Thích-ca vì sao xưng là Phật mà được Bồ-đề, vì chúng sinh mà nói pháp, nói pháp là gạn hữu tướng, chứng giác chẳng phải nói của vô tướng, tức là trong đây muốn được trí tướng. Đức Như lai chẳng phải tướng hữu vi, nay khuyến khích mình tu, mong có chứng nói , chứng nói trí tướng, làm sao đạt được, sinh tâm ưa thích kia, nên nói là muốn được thân trí tướng. Thân trí tướng có hai:

1. Trí tự lợi, tức Bồ-đề.

2. Trí lợi tha, tức nói pháp.

Bồ-đề có hai:

1. Đạo năng chứng, đây gọi là Đắc, là có khả năng chứng được thể của Đạo đế.

2. Sở chứng diệt, đây gọi là Bồ-đề, là chỗ chứng đắc thể đế của diệt, không có Bồ-đề, hai cái chứng thể vô tướng không thành, đã có nói pháp, hai lợi có tướng đầu tiên đã nói. Hành là ham cầu trí chứng. Sở dĩ khuyến khích tu, nghe chứng thân vô tướng, nghi chúng sinh nương thân ấy muốn được phá nghi, thuận với điều ham muốn kia, nên nêu ra ở sau văn kinh.

Chia làm hai:

Hỏi.

Đáp:

Giải thích trong câu hỏi có hai.

1-Y theo nghĩa. 2- nói về tướng.

Bồ-đề nội chứng, mà không chấp bên ngoài, nay đã dịch năng chứng Chánh giác, sở chứng Bồ-đề, ngoài chấp thật có, năng chấp sở chấp, cho nên chỗ đối trị là y theo nghĩa, do nội chứng, nầy nên không thiếu pháp Như lai để nói, có thể nói có thể chứng là sở chấp, năng chấp

sở chấp đều là sở đối trị. A-nậu-Bồ-đề, đây là nói tướng, năng đắc sở đắc cùng tột chân giác, đều thuộc ở đây, đến quyển sau giải thích , là trong Chánh giác nói lên đầy theo đủ.

Không có pháp nhất định ở sau sẽ giải thích đáp, văn chia làm ba.

Là giải thích đáp chung văn là nhiếp trì, giải thích đầu tiên , vì sao an lặp, giải thích thứ hai vì sao ở sau là hiển bày theo văn đầu tiên có ba.

Giải thích vì sao có văn Thượng tọa Thiện Hiện nói về Phật tâm. Nói rõ nguyện mong muốn Bồ-đề là sở chứng, diệt được chứng đạo.

Luận Trí Độ chép: Nói trí và trí xứ, đều gọi là Bát-nhã. Trong

kinh giải thích Thâm Mật nói: Bồ-đe, Bồ-đề dứt đều gọi là Bồ-đề, do thế tục đế phương tiện dẫn dắt, nói có giai vị đế, nên nói Bồ-đề. Cho nên Du-già chép , nếu Thắng Nghĩa Đế đã lặp thành đế, thì cần gì nói an lặp làm Đế ư? Vì làm phương tiện sau khi chứng đắc, chính là đồng với ở đây. Nếu như lời Phật, trong Thắng nghĩa đế, thì cả hai đều chẳng thật có, luận ấy lại hỏi. Nếu an lặp đế đã lặp là đế, thì cần gì lại nói phi an lặp đế, nếu không như vậy, đã được tịnh lự thứ tư của thế gian, nên dứt hai chấp, thời gian sau lẽ ra hai chấp không khởi, rộng như ở trên nói, chính đồng với ở đây.

Chỉ cho kinh thành, kinh chép . Vì sao Đức Như lai nói pháp, v.v... ở sau giải thích đầu tiên vì sao, đây là an lặp chia làm ba.

Đều thuộc về kinh.

Kế là giải thích phòng nạn.

Giải thích nạn văn đầu tiên rất dễ hiểu.

Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Ứng hóa chẳng phải chân Phật thật, v.v... Phật có ba loại là pháp, Báo và Hóa. Đức Thích-ca Như lai là hóa thân, Phật không chứng Bồ-đề, cũng không nói pháp, cho nên không có thật pháp để chấp, để nói. Trong Thắng Nghĩa Đế không có chấp để nói, như ngài Vô Cấu Xưng hỏi ngài Di-lặc rằng: Do nói pháp cho nên ở sau giải thích phòng nạn, nghĩa là có vấn hỏi rằng. Vì sao kinh chép pháp do phật nói không thể chấp nói, không thể nói chỗ chứng hiểu biết các pháp của Phật đều không thể chấp nói?

Nay giải thích rằng: Từ bên ngoài nói pháp sâu mầu khó lường, biết bên trong được giác, chỉ đối với việc nói pháp, an lặp đệ nhất ng- hĩa, y theo kinh Năng Đoạn . Bèn nói pháp sở chứng, sở nói pháp suy nghĩ theo của Như lai, không hề có ngăn ngại, các bản chỉ nói “Pháp

mà Phật nói” không có gì khác. Nếu theo kinh Năng Đoạn , các nghĩa đầy theo đủ, thân sở chứng, lời sở nói , ý sở tư duy, pháp mà ba nghiệp noi theo , đều không thể chấp nói. Văn luận trong đây, nên nói do nói pháp, v.v... ngoài ba nghiệp cao quý biết bên trong được Bồ-đề, do đối với ba nghiệp nói pháp lợi sinh rất cao quý, trong luận có nói riêng, luận của ngài Thiên Thân nói vì sao chỉ có lời nói mà không nói chứng. Có lời nói, thì thành chứng nghĩa. Nếu không chứng, thì không thể nói, do ngoài nói pháp thì phải, biết nội chứng, như nhập tam-muội Vô Lượng Nghĩa Xứ mới nói kinh Pháp Hoa. Tức trong có chứng, bên ngoài có thể nói pháp, xen nhau nêu bày, chánh đồng với ở đây, ở trong không khả năng chấp. Là chính lúc nghe, đây là ở tiếng. Không thể nói, là lúc giảng nói, ở đây nói, hễ nói pháp, thì không nói không chỉ bày, hễ nghe pháp, thì không nghe không đắc, pháp đều không thể như chấp như nói, chẳng phải pháp là tánh phân biệt, tánh phân biệt là chấp khắp sở chấp, thể tánh đều không, luống dối sở chấp, pháp là chân lý, kia chẳng phải chân lý, nên gọi là chẳng phải pháp, nên nói là chẳng phải pháp, gọi là phân biệt tánh, chẳng phải chẳng phải pháp, vì pháp vô ngã, pháp vô ngã tánh, đạo lý là có, tức chẳng phải luống dối có, gọi là chẳng phải chẳng phải pháp, luống dối sở chấp gọi là Chẳng phải pháp. Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: pháp không hai, chấp không, lìa tướng nói năng, nhân nghe không chấp pháp, không chấp chẳng phải pháp. Nói pháp: cũng là không nói pháp chẳng phải pháp. Vì sao? Pháp ấy chẳng phải pháp chẳng phải chẳng phải pháp, nói theo nghĩa chân như thì, đây gọi là an lặp. Chẳng phải pháp: Vì tất cả pháp không có tự thể, khắp chấp, sở chấp đều không có tự thể, chẳng phải chẳng phải pháp, chân như kia không có tướng ngã thật có.

Trong kinh chép : Vì sao dùng vô vi, v.v... trở xuống là , giải thích vì sao thứ hai; do là hiển bày theo chia làm hai.

Giải thích kinh.

Phát sinh trở xuống các văn kinh đều giải thích lý do vô vi được gọi là bậc Thánh.

Trong văn đầu tiên . giải thích tích nghĩa vô vi.

Sau giải thích tất cả nghĩa bậc Thánh. Vô vi: Là nghĩa vô phân biệt, gọi là bật sinh bất diệt trạch diệt chân như, gọi là nghĩa vô phân biệt. Nghĩa là nghĩa lý, đây là giải thích nghĩa vô vi, cho nên Bồ-tát Hữu học được tên gọi, phần chứng chân như vì còn có tu, trong cái không khởi không tạo tác. Như lai chuyển y, gọi là thanh tịnh, cho nên Như lai Vô học có tên, đây là chân như lý thể vô sinh của nên không

khởi, không tạo tác. Đối với lý này Như lai đã bỏ pháp hữu cấu chướng, gọi là chuyển y, lìa nhơ thanh tịnh, cho nên Như lai Vô học đặt tên. Vì không có chỗ tu. Đây là giải thích tất cả bậc Thánh.

Kinh Năng Đoạn chép: Do các bậc Thánh Hiền đều là sở hiển của vô vi, do chứng vô vi có phần đầy theo đủ. Luận do ngài Thiên Thân chép: Câu này nói về nghĩa gì? pháp ấy là nói nhân , do các bậc Thánh đều nội chứng chân như, chân như lý mầu không thể chấp nói, vì thuận theo chân như. Nói là Như lai không nói, không chỉ bày theo nghe: Bồ- tát không nghe không chấp, đây là sở nhân vừa nói lên bậc Thánh như sở chứng kia còn không thể nói, huống chi nhân nghe mà được chấp. Do chân như kia lìa sự nói năng, không thể nói sự. Vì sao? Không nói mà Đức Phật nói tất cả bậc Thánh, vì các bậc Thánh, đều y theo chân như thanh tịnh mà được tên gọi. Đức Như lai đầy theo đủ thanh tịnh, Bồ-tát như phần thanh tịnh, ở đây đồng với ở trước, nói Bồ-tát được gọi là Hữu học, đối với chân như, là phân thanh tịnh, y Luận này mà nói đây, ban đầu là nghĩa vô vi. Tam Ma Bát Đề tương ưng hiển rõ. Ở đây phối hợp với năm nghĩa, do ở giai vị nhân còn có định tán phát sinh lỗi lầm. Do tu định trên để chứng vô vi chiết phục tán vị. Cho nên vô vi đầu tiên gọi là Đẳng thức nhiếp phục lúc tán.

Thứ hai Đức Như lai vô học được tên, ở trong chân như, đầy theo đủ thanh tịnh, chỉ ở trong thắng nghĩa quả Phật Vô Thượng Giác, chẳng phải tu Đẳng chí là nhiếp phục tâm, Đẳng chí nhiếp tâm, đều ở giai đoạn nhân , vì chẳng phải địa vị cực quả.

Từ đây về sau tất cảbình đẳng trong trụ xứ: Phát sinh ở văn kinh. Các văn kinh sau đều giải thích vô vi, được gọi là lý do của bậc Thánh. Các trụ xứ tên tuy nói vô vi, nhưng chưa nói bậc Thánh, là vô vi đặt tên, vì ở đây mà nói. Ở địa vị Phật, đặt tên vô vi, là nói ý ở đây, nhân còn chưa rõ, ở sau sẽ nói lên , ở sau giải thích muốn được tướng Pháp thân. Trước nói các pháp không thể nói tất cả bậc Thánh có tên là vô vi, trì kinh và nói pháp lẽ ra không có Phước , vì ưa thích Phước kia, gọi là muốn được.

Ngài Thiên Thân giải thích nhiếp phục nghi rằng, tuy không thể lấy nói mà bất không. Tuy ở giai đoạn nhân giữ giới nói pháp, có công năng thể sinh ra thân Phước tướng, ở Địa tiền mới sinh giai vị .

Văn chia làm hai:

Hỏi chung, đáp giải thích vì sao có văn.

Giải thích riêng.

Trong phần đầu trước là hỏi sau là đáp, do ở nhân vị và thọ trì

pháp và nói một bài kệ bốn câu, Phước sinh rất nhiều, huống chi ở quả vị, đã đến được, được nhiều Phước tướng Pháp thân, trong nhân có trí, trí kém Phước mạnh, có Phước quả Phật, do trì đặt tên, Phật chỉ gọi là trí tướng, nhân chỉ gọi là Phước tướng, chẳng phải nhân quả không có Phước trí. giải thích Riêng trong văn kinh chia làm ba:

Hỏi

Đáp.

Kết.

Trong luận cũng có ba:

Trong phần giải thích kết, đưa ra các lời nói.

Phối hợp với năm nghĩa.

Giải thích nghĩa khó.

Trong giải kiết có hai:

Hỏi.

Đáp:

Pháp của nói năng , thinh gọi là thể, thật chẳng phải Pháp thân. Vì sao ở đây chẳng phải trong Pháp thân. Nói sinh ra Phước , đây là ý hỏi, một bài kệ bốn câu có nhiều giải thích khác nhau, ở trên nói các chấp sẽ là chánh tông mà kinh nói, nghĩa nói về đầy theo đủ, gọi là câu, nói nghĩa bốn câu không nhất định chữ số, đều thành một bài kệ, một câu ngắn ba bốn chữ, một câu dài bảy đến chín chữ câu, không dài không ngắn là, năm chữ, Phạn bản, không dài ngắn là A-Nậu-sắt-Đà- Thế-đa tức sáu chữ, nhiều nhất là ba mươi hai chữ, ít nhất là tám chữ, trở xuống gọi là một câu, vì Hán văn không nhất định. Trong lời đáp thì A-Nậu-Bồ-đề xuất xứ từ đây. Nhưng nói chân như gọi là Vô Thượng Giác, trong kinh đây đều gom nhóm mười pháp hạnh, hạnh A-hàm là ? mười hạnh, có nói trong luận Biện luận trung Biên:

1. Biên chép.

2. Cúng dường

3. Chỉ bày theo cho người khác.

4. Lắng nghe.

5. Mở đọc.

6. Thọ trì.

7. Giảng nói.

8. Phúng tụng.

9. Suy theo nghĩ.

10. Tu tập.

Tám hạnh đầu là văn tuệ, một hạnh kế là tư tuệ. pháp còn lại là

tu tuệ. trong kinh nầy, khắp đều chứa nhóm. Lại có mườihạnh tự lợi, kinh chép thọ trì, vì đều đủ chứa nhóm mười hạnh lợi tha, trong kinh trình bày theo giảng nói, cũng đã chứa nhóm, đã trợ giúp nhau không đâu chẳng cùng tận, nhưng chỉ nêu giữ giới và nói pháp. A-hàm: là A- Cập-ma. Kinh giáo này là do Chư Phật mười phương ba đời cùng nhau truyền nói, tức kinh này nói về mười phương ba đời Chư Phật truyền nói mười hạnh có công năng ra Pháp thân của Chư Phật, đây là nương theo Đệ Nhất Nghĩa Đế, nói về Pháp thân, Chư Phật Thế tôn từ đây phát sinh, đối với thân báo thân hóa Bồ-đề Chánh Giác, đây là y theo Thế Đế phát sinh Báo Hóa, nói về lý mầu, sinh ra chân trì, Báo thân Pháp thân đã thành. Ngoài Báo Hóa này đầy theo đủ, nhưng hỏi là ba món nhân của Pháp thân, đầy theo đủ quả ba lần đáp nói ba lần hỏi, tùy thứ lớp để nói về Pháp thân, nên nói kinh nầy, là mẹ của Chư Phật, do hai việc nầy, nên gọi là Phật pháp Phật pháp, vô vi Bồ-đề, chấp Phật hữu vi vì, hai pháp khác nhau, nêu nói hai lần chữ phật pháp.

Luận do ngài Thiên Thân dịch chép rằng: Đối với thật là liểu nhân , cũng là nhân sinh ra thứ khác, vì Duy nhất là Chư Phật. Nói Phật pháp tức là Phật pháp nầy, người khác thì không được, vì không cùng nghĩa, nói tức là phi Phật pháp, cho nên chẳng phải Đệ nhất. Lại kế ở sau phối hợp với năm nghĩa trong kinh.

Vô Lượng A Tăng-Kỳ: Trong kinh Hoa Nghiêm phẩm Tâm Vương Bồ-tát Vấn-A-Tăng-Kỳ thứ bốn mươi lăm, nói có một trăm hai mươi hai số, không có năm số, một, mười, trăm, ngàn, muôn, lấy trăm ngàn làm đầu, trăm ngàn, trăm ngàn gọi là một Câu-lê, như vậy theo tính gấp bội đến thứ một trăm lẻ hai lần, gọi là A-Tăng-Kỳ, thứ một trăm mười sáu gọi là vô lượng. Vô lượng a-tăng-kỳ, tức là do vô lượng số a-tăng-kỳ, trong phần kết nói lại nhóm Phước, do giữ giới nói pháp đối với kinh, là một nhóm Phước, bố thí bảy theo báu đầy khắp Đại thiên thế giới, là một nhóm Phước vì đều là hai Phước. Nói lại nhóm Phước đức, tức chẳng phải nhóm Phước.

Ngài Thiên Thân nói: Phước bất thú Bồ-đề, hai thứ năng thú Bồ- đề, Phước bố thí bất thú Bồ-đề, đều là quả thế gian. Giữ giới nói pháp Phước nhóm. Năng thú Bồ-đề, là Phước giữ giới nói pháp, bố thí kia cao quý chẳng phải Phước thú hướng Bồ-đề, nên nói lặp lại, Phước đức bố thí, tức chẳng phải Phước đức thú hướng Bồ-đề, sau lại đều kết Phước đức nhóm Phước đức .

Trong kinh Năng Đoạn đầu tiên lặp lại hai Phước, kế là chẳng phải riêng một Phước bố thí, sau đều kết hai Phước, Phật pháp cũng vậy,

nhưng thế tục nói Phước đức Phước đức , Phật cũng như vậy, trong các kinh, thường giảng nói Phước đức Phước đức , nay lặp lại nhóm Phước đức thường nói, cũng kết như vậy, nhưng chẳng phải an lặp riêng nghĩa cao quý. Phước bố thí, bất thú hướng Bồ-đề, gọi là đệ nhất nghĩa, đây chẳng phải Hồi hướng bố thí, không tạo ra nhân Bồ-đề.

Ngài Thiên Thân lại nói: nhóm có hai thứ:

Chứa nhóm, như gánh nặng 2/tiếu thú, như gồm thâu tính chất, bố thí như gánh nặng, nên gọi là nhóm. Không có nghĩa gồm thâu tính chất, giữ giới giảng nói như gồm thâu tính chất, đặt tên là nhóm Phước. Như ở đời gồm thâu tính chất thường đem đến lợi ích.

Cho nên trong luận Câu Xá chép: -mật uẩn của ông trở lại ta sẽ cho ông, là nghĩa thâu chất, nói về dễ hiểu, cho nên không giải thích lại, bỏ tâm phân biệt, gọi là định tương ưng, và nhiếp tán. Ở dưới giải thích nghĩa khó rất nhiều, Bà-già Bà tức là A kinh chép pháp. Lại nói rất nhiều Tu-già-tha, đầu tiên Đức Thế tôn nói rất nhiều, vì nói nhiếp tâm, để nhiếp tự tâm không tán loạn, tức nói về tự lợi, nên nói thọ trì một bài kệ bốn câu, sau nói rất nhiều thiện thệ, là nói giữ tâm, giúp giữ tâm họ không tán loạn theo bên ngoài, nên nói giảng nói cho họ nghe, giải thích câu vị, tức là văn nói về danh cú, như hợp với lời nói cốt yếu, muốn nói về giữ giới nói pháp hai nhóm Phước cao quý, từ nay giúp họ đối với kinh, nhiếp tâm giữ tâm, chuyên ý cầu học, không có tán loạn. Do hai luận này và ba kinh của ngài Chân đế, Lưu-chi, La-thập chỉ thọ trì giảng nói, nên ở đây thuộc về phải giữ tâm, nhiếp tâm.

Kinh Năng Đoạn chép: Có năm thứ pháp, nếu có nhân thiện nam hoặc thiện nữ đối với pháp môn nầy, dù chỉ bốn câu già- đà mà.

1. Thọ trì.

2. Đọc.

3. tụng.

4. Giảng npói cho nhân nghe.

5. Đúng như lý tác ý, khác với các bản.

Ba cái đầu là tự lợi hai cái sau là lợi tha, giúp cho họ đối với kinh này đúng như lý mà tác ý, chấp có mười hạnh lược nói hai năm các kinh bản tụng, các kinh khác nhau, không nên hòa hợp. Cũng còn các bản nói bốn ngã chấp kinh, Năng Đoạn nói chín, luận chỉ giải thích một bản sơ lược, không giải thích rộng. Nói Vô Lượng A-Tăng-Kỳ như trước đã giải thích .

Luận Kim cương Bát-nhã hội thích , quyển thượng hết.

Số 1816 - Kim Cang Bát Nhã Hội Thích - Quyển Trung

KIM CANG BÁT LUẬN HỘI THÍCH

QUYỂN TRUNG

Nói rộng trong sáu trụ xứ, trên đã nói ba, dưới đâygiải thích trụ xứ thứ tư, hợp với bốn trụ xứ ở trước, là Tín Hành Địa, trước một Đại A-Tăng-Kỳ kiếp, là giai đoạn dị sinh.Đại văn chia làm ba:

- Kết trước sinh sau, để phát sinh đầu mối của luận.

Gạn lại nêu tên.

Tùy nêu giải thích.

Trong đây nói tuy có hạnh khác lìa chướng làm đầu, từ cao quý mà gọi tên. Như nói phát tâm và tu hạnh sáu độ, tuy đều lìa chướng, chỉ do giai vị cao quý mà đặt tên. Tâm đại Bồ-đề, gốc lành tự thể là , hàng phục sở tri chướng, nên nói là Ba-la-mật, nêu ra san tham cho đến ngu si, nên đều phát tâm dứt chướng nhiếp thọ quả đại Bồ-đề. Sáu pháp Ba-la-mật, tịnh tu các hạnh, mỗi pháp cao siêu nên đặt tên, ở đây cũng vậy, ẩn các hạnh khác không nói, mười hai chướng này thứ lớp sinh khởi, nhiếp bốn và hai hạnh nhân quả, trước và sau, cho đến ở sau nên biết, là lìa không có phương tiện khéo léo, dưới đây đều không có giáo thọ, ở sau hợp lại giải thích , văn đầu tiên nên biết.

Trong phần nêu tên, chỉ nêu tên chướng, ở đây đối vối hai chướng, thuộc về chướng nào, đến sau sẽ biết.

Dứt thứ ba tuỳ theo nêu bày theo trong phần giải thích chia làm mười hai.

Trong phần đầu tiên lìa mạn có hai thứ.

1- Ngã mạn.

2. Tà mạn.

Cũng ở văn sau sẽ biết. Văn đầu có hai.

Đầu tiên phối hợp với bốn nghĩa, thượng tọa trở v.v...xuống, là giải thích nghĩa khó. Văn kinh có hai: đầu tiên hỏi đáp bốn quả, để giải thích lìa mạn, sau dẫn ra rồi thành hiểu biết, bốn quả là bến, mỗi quả có hai. hỏi, và đáp, đây là hỏi bốn quả, đương lúc nhập quán, lại

Năng Đoạn , sơ quả, hậu quả, đều nói ta có khả năng đắc quả, tức là chấp có, trong hai quả không có, lược nêu đầu và sau. Vì trong phần nêu để hỏi, bản khác đều chỉ cho quả thứ tư là, nêu theo ba quả trước, nếu vậy theo Vô học còn nói chấp sinh, vì sao nhân hữu học không nói chấp khởi, cho nên chính là trong kinh Năng Đoạn . Ngài Thiên Thân nghi rằng: Nói về bậc Thánh vô vi được gọi tên, pháp ấy không thể chấp nói, như vậy, thế nào là quả Dự Lưu, có thể tự biết ta được quả kia, như vậy theo chứng cho người nghe nói, tức là bốn quả có thể chấp có thể nói, vì thành ý nghi. Luận này quyển trước chép, vì tu đạo đắc quả cao siêu trong không có mạn, các lời trong kinh tức nghi kia đồng với. Nếu nói vô vi không nên chấp lấy thì, làm sao có bốn quả. Nói có thể nói , kia đã có nghi, đối với không đắc không nói nghĩa có đắc có nói, ngã là ngã mạn, vì tánh kiêu ngạo, hoặc là ta có chứng đắc, trong cái không có sở đắc, nghĩa là không có công đức sở đắc, đây là tà mạn nói , cũng là sở nói như vậy, đều là sở nói lợi trong ích chúng sinh, vì ngã kiến ngã mạn là cội gốc, tà mạn v.v... sinh, nên luận nầy chép. Nếu có tướng ngã thì có ngã mạn, cái mà Bồ-tát nên dứt chính là pháp chấp, nêu tên phiền não, để nói lên pháp chấp, ở sau đềuy theo ý theo nên biết. Nay ở đây nói chung là lìa mạn này cho nên trong kinh chép , v.v... Ý nói lúc chứng nhập vô vi, bốn quả đều không nói ta đắc ta nói, đưa ra pháp quán rồi mới nói, ta có khả năng chứng đắc quả nầy. Lại sau được trí quán sở chứng ở trước, sở chứng sâu mầu, quán đó không chấp đắm vào chứng, hành tướng gia hạnh ở trước, bèn y theo hành tướng, mà giảng nói, ta có chứng đắc, chánh chứng vô vi. Nói có đắc chứng là nếu nói đắc chứng, ba quả trước thì do có hạt giống phiền não theo . Lúc này tuy không có phiền não hiện hành, do có hạt giống, nên hai chấp theo sinh, nên nói tức vi, có các ngã chấp. Quả thứ tư nếu có người chứng đắc, chỉ có hạt giống sở tri chướng theo , chánh khởi ra bốn trí, ngã chấp hết rồi, phạm hạnh đã lặp, tuy chẳng phải hiện báo, do chấp hạt giống theo . Nói Ngã, v.v...: lẽ ra pháp chấp khởi, nên ngài Thiên Thân nói: Do có kiết sử phiền não, chẳng phải hành phiền não. Vì sao khi đối với chứng kia, lìa các phiền não như chấp ngã,v.v... cho nên không có tâm như vậy, ta có khả năng đắc quả v.v... Đây là nói lúc chứng, nếu nói ta đã chứng có các thứ tùy , nên khởi hiện hành phiền não v.v... như khi các thứ phiền não khởi, luận chép kiết sử ấy, là hạt giống, khi chứng bốn quả, không nói chấp nói , rõ biết mạn có chấp, đều phải lìa, nay vì lìa đây, nên văn đây sinh. Tu-Đà-hoàn, v.v... văn

của ngài La-thập khác, các kinh khác phần nhiều đồng, giải thích từ ngữ dứt hoặc, đều đúng như lý nên biết.

Phối hợp trong với bốn nghĩa chia làm ba.

-Đầu tiên giải thích theo nghĩa nương tựa.

-Giải thích tướng và nhiếp trì.

-Giải thích Đệ nhất nghĩa.

Trong giải thích nghĩa khó, có ba:

-Đầu tiên giải thích văn kinh, do căn bản ngã tướng mới sinh tà mạn v.v....

-Giải thích thượng tọa Tu Bồ-đề tự nói về ly theo do.

-Giải thích hai hạnh không tranh chấp lý do.

Trong phần tự hiển giải thích kinh. Vì sao Tu Bồ-đề tự hiển, được Tam-muội vô tránh bậc nhất A-la-hán có chung công đức, nói là lìa dục, lìa dục. A-la-hán, A-la-hán: được công đức vô vi, vì lìa dục mà được, do lìa tham dục, nội chứng vô vi, ngoài thực hành vô tránh, cho nên vô tránh là thực hành bên ngoài, chứng vô vi là đức bên trong. Nhưng ngài La-thập, ngài Lưu-chi đều nói, Đức Phật Thế Tôn nói được vô tránh và lìa dục, ngài chân Đế dịch kinh Năng Đoạn đều chép; Thế tôn và ba hiệu đầu, nói được Vô Tránh, tự hiển lìa dục. Lại các bản đều nói Tam- muội Vô Tránh, chỉ có trong kinh Năng Đoạn nói Vô Tránh trụ. Như trong tám pháp giải thích thoát thì pháp thứ ba và thứ tám nói riêng thân tác chứng cụ túc trụ, sáu pháp còn lại không nói, ở đây cũng như vậy, nói các tam-muội này là trên hết, Đức Thế tôn thường tự trụ, nên nêu tên là trụ, hoặc định nghĩa xứ, do bao gồm hai nghĩa, nên dịch là Trụvì sở chứng. Của mình Vì giúp cho họ tin, nên dẫn điều này làm chứng. Ngài Thiên Thân cũng nói: Tự khen được thọ ký, do tự thân chứng quả, là vì đối với nghĩa kia sinh tín tâm. Vì sao chỉ nói hạnh vô tránh. Phật thường trụ trong công đức, Luận của ngài Thiên Thân dịch có hai nói .

1- Nói công đức cao siêu, giúp sinh tâm ưa thích mong cầu.

2- Sinh lòng tâm tín sâu.

Luận này chỉ có một giải thích là giúp cho tin, sau là giải thích hai hạnh vô tránh, cho nên nội chứng chân lý, lìa ngã sở chấp, trụ lý vô tránh, không có chút pháp, để đắc A-la-hán, ngoại trụ vô tránh, đều không có sở hành, thực hành hạnh nên có vô tránh, do hai món vô tránh, lý và hạnh, kinh chép lại vô tránh hạnh vô tránh, do không có chút pháp và không có sở hành, nên gọi là an lặp nhất nghĩa bậc.

Ngài Thiên Thân nói: y theo nào Thiện cắt kia, nói lìa hai môn

chướng:

1- Phiền não chướng.

2- Tam muội chướng.

Vì lìa hai chướng ấy nên, nói không có sở hành, hai chướng hiện tiền, vì có sở hành, do lìa phiền não chướng, nội chứng chân lý, được lý vô tránh, các công đức nầy, các bậc A-la-hán đều có, nên luận này nói, cho đến các bậc A La Hán cùng có công đức, gọi là sơ vô tránh. chướng Lìa Tam-muội, và ngoại trụ mà thực hành định kia, gọi là hậu vô tránh, luận y theo lìa hai chướng nói có hai, luận nầy y theo được lý sự hai món vô tránh, mà nói lại hai định nên, không trái nhau.

Thứ hai là lìa ít nghe, trong chia làm hai.Thuộc về kinh lìa chướng, sau chỉ nên quán biết, văn kinh chia làm hai.hỏi, và đáp.

Luận của ngài Thiên Thân chép: Trong đây có thắc mắc rằng Đức Thích-ca Như lai xưa trụ Địa thứ tám, gặp Đức Phật Nhiên Đăng, thọ ký cho Đức Thích-ca. Đức Phật Nhiên Đăng nói: Đây là Đức Phật có thọ ký, tại sao nói pháp không nên chấp. Nay ý của luận nầy, nói có chấp nói. Do không gặp bạn lành lìa pháp Phật xuất thế, không nghe hiểu rộng, vì ít học, nên nói lúc ấy Đức Phật này Đức Phật kia có chấp có nói, nay vì trừ chướng ít nghe, nên có trụ cõi dưới quyển trước, vì bên ngoài không gặp bạn lành, nên có ở dưới kinh giúp cho gặp bạn lành. Quyển này là bên trong có sở trì chướng, vì thiếu học rộng, có chướng ít học , nên nói ở sau, giúp phải học rộng, nên trong kinh chép , học rông có công Năng Đoạn hoặc, học rộng có thể dẫn đến hỷ lạc, học rộng xả bỏ vô nghĩa, học rộng được Niết-bàn. Lại luận chép : Học rộng huân tập, là hạt giống của tâm xuất thế, do ít học nầy, là sở tri chướng, sinh nghi có cả hai chướng, lặp lại luận nghi, khởi lên từ trước. Luận nầy nương vào theo tự mình nghe ít không gặp bạn lành, đều trông mong một nghĩa, cũng không trái nhau. Nếu gặp bạn lành, được gặp Chư Phật, học rộng nghe nhiều. Lại biết Đức Thích-ca ở chỗ Phật Nhiên Đăng, đối với nghĩa chân thật không chút pháp nào thật có, không sinh phân biệt, nói vào lúc ấy có chấp có nói, khởi phân biệt nầy, vì không gặp Phật, có chướng ít họ, vì giúp cho gặp bạn lành lìa chướng phân biệt, mà học rộng, nên trong văn kinh nêu ra. Trong thế tục đế có đắc có nói . Trong Nghĩa Đế cao siêu lại không có việc nầy hai luận ba văn đều hướng về một nói , các bản đều đồng, chỉ có bản của ngài Lưu-chi nói: Xưa ở chỗ Đức Phật Nhiên Đăng, được pháp Vô thượng Bồ-đề, không có ý nầy đối với nghĩa Đế cao siêu, có sở đắc không nói bản duyên nầy, như trải qua quá khứ hiện tại, có vị tiên Thiện Tuệ thấy năm giấc mộng, trong

luận Bà-Sa ít có khác nhau, trong sớ sẽ giải thích .

Thứ ba là lìa phan duyên nhỏ khởi niệm đối với tu đạo. Ngài Thiên Thân nghi rằng: bậc Thánh đã vô vi đặt tên, nói không thể chấp vì sao các Bồ-tát chấp trang nghiêm tịnh độ, được Phật giảng nói cho nghe. Tức là quyển trước vì nguyện Tịnh Độ Phật, nên Tiểu Bồ-tát sự tu hành của là , nguyện Tịnh Độ Phật nầy, là phan duyên khởi chút ít niệm tu đạo, để cầu sinh Tịnh Độ, làm tướng tịnh để mong cầu, giúp cho chúng sinh muốn về Tây theo phương, đều khởi nguyện nầy, nay vì lìa tiểu niệm tu đạo nầy, nên có văn kinh ở sau, thật nguyện sinh Tịnh Độ, nên tu vô tướng nghiêm tịnh tự tâm. Rộng như trong kinh Vô Cấu xưng có nói rộng Nghiêm về sự trang Tịnh Độ Tướng. Ngài Thiên Thân nghi, từ trước đưa ra quyển nầy, loại và hình sắc quyển trước nói nguyện sinh sự trang nghiêm của, cũng không trái nhau. Phan duyên, nhỏ là chấp có sắc tướng mà tu Tịnh độ, cũng là pháp chấp tham ái sinh, cũng là phiền não, là ý của luận nầy. Luận nghĩa kia vô vi nghi khởi, nên không trái nhau.

Văn kinh chia làm hai, đầu tiên là nói trang nghiêm Tịnh độ, khuyên bỏ hữu tướng quả trang nghiêm, sau khuyên sinh tâm, giúp cho tô điểm tu nhân vô tướng. Văn luận chia làm hai.

Phối hợp với kinh, khuyên bỏ hữu tướng.

- Nêu bày theo phân biệt.

Trong kinh Phật Địa chép: Xuất thế gian cao quí do gốc lành sanh khởi, rộng lớn tự tại, tịnh thức tướng là. Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Trì Tập Duy Thức, chấp chung cõi Phật như vậy, chẳng phải hình thể bậc nhất, chẳng phải ý nghiêm trang nghiêm. Nữa bài kệ trên là giải thích văn thứ hai giúp tu vô tướng, nữa bài kệ sau là giải thích văn khuyên bỏ hữu tướng, học trì vô phân biệt, gốc lành làm nhân , nội chứng Pháp thân pháp tánh chân độ vô tướng lý độ, đã vô tròn đầy tướng, báo độ lại mãn, không thể trì biết, không thể nói năng, ngoài vì lợi ich1 chúng sanh, mới hiện cõi tha thọ dụng, và cõi biến hóa, các tịnh độ tịnh thức làm tướng, gốc lành cao quý làm nhân , nên khi thành Phật, chúng sinh có nghiệp thanh tịnh lại chiêu cảm cõi tịnh. Nên trong kinh Duy-ma chép: Muốn trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, trước phải trang nghiêm tự tâm, người mới học không biết lấy năm trần làm thể của cõi, phát nguyện mong cầu, tiểu niệm tu đạo, mà thực hành hữu tướng. Nay vì dứt trừ các hữu tướng ấy, người mới học sinh nghi văn đầu tiên

, khởi chẳng phải hình trang nghiêm là bậc nhất thể trang nghiêm, chân thật tu tập vô tướng thức, chân thật trì tuệ lại có cả tướng thanh tịnh

cõi Phật vô , Phật y theo vô tướng làm nhà, nói trang nghiêm tịnh độ, là lời không thật, luận của ngài Thiên Thân giải thích , dùng vô tướng hữu tướng trang nghiêm, nên nêu lại trong kinh Năng Đoạn nhắc lại cả hai kết luận cả hai, ngài Lưu-chi đều nhắc lại riêng kết. Ngài chân Đế, ngài La-thập đều riêng nhắc lại hết, chỗ nói tức chẳng phải trang ng- hiêm, tịnh độvì trang nghiêm hữu tướng,chẳng phải trang nghiêm chân thật khác nhau có ba, có bốn, như trong chương có nói.

Giải thích văn thứ hai có ba.

Nêu giúp tu vô tướng, nên không có chỗ trụ sinh tâm.

Nói không có chỗ trụ, năm trần tâm tức lìa tiểu niệm tu đạo.

Ứng với vô sở trụ kết thành chân tâm, bản khác đều đồng, chỉ có trong kinh Năng Đoạn , ở trong chỗ vô trụ, nói vô trụ ở sắc, vô trụ ở phi sắc, ý của bản khác nói, do năm trần thô, là thể của tịnh độ, mà nhân tu cầu, chẳng phải trang nghiêm, cho nên chỉ cõi tịnh chân thật giúp pháp ấy không trụ năm trần trong kinh Năng Đoạn có nói đủ. Trụ ở năm trần và trụ chẳng phải năm trần, năm uẩn khác đồng, chỉ sinh trụ chấp mà cầu tịnh độ, đều chẳng phải trang nghiêm, chân thật phải là không trụ chấp. Nhân tu tập chân trí thật là trang nghiêm chân thật. (744) Do đồng với hữu tình bên trong và khí thế giới bên ngoài nên phát ra thể độ, không trụ ở hai thân, không trụ trong cụ túc, đây là trang ng- hiêm cõi Tịnh . Nghĩa môn rộng lớn, không thể nói lược, rộng như trong chương Tịnh độ, sớ Vô Cấu co giải thích , công đức trang nghiêm cõi Phật, thẳng chỉ bày theo trang nghiêm, bèn tăng thêm công đức, trang nghiêm cõi Phật.

Thứ tư là trong lìa bỏ chúng sinh, ngài Thiên Thân nói. Nếu các bậc Thánh đặt tên là vô vi, làm sao thọ lạc báo Phật, giữ gìn tự thân Pháp Vương, làm sao ngoài các thế gian giữ gìn thân Pháp Vương kia? Đây là nghi báo thân có thể giữ gìn tự thể thân tốt đẹp thân cao lớn người khác cũng chấp là cao lớn tốt đẹp, có khả năng giáo hóa chúng sinh, có phi bậc Thánh gọi là vô vi. Nếu vô vi đặt tên, không chấp thân tốt đẹp cao lớn, lại không có việc Chư Phật lợi ích chúng sinh, thì thành các pháp dứt diệt. Đã không có thân cao lớn, bỏ lợi ích chúng sinh, nay vì giải thích lý do nầy, văn sau từ đây nêu rằng, vì lìa bỏ chúng sinh nên trong kinh chép v.v.... Nhưng Phật phương tiện khéo léo. Có mười hai thứ:

1. Bi tâm.

2. Rõ biết các hạnh.

3. Ham cầu trí mầu của Phật.

4-Không bỏ vòng sinh tử.

5- Trở về bất nhiễm.

6-Tinh tấn mạnh mẽ.

7-Nhờ chút ít điều lành mà thành vô lượng quả.

8-dùng năng lực chút nhiếp, hóa nhân có gốc lành lớn.

9- Nhân ghét Thánh giáo thì dứt bỏ xúc não cho họ.

10- Nhân ở trong các trụ giúp họ thú nhập.

11- Nhân đã thú nhập giúp họ thành tựu.

12- Nhân đã thành tựu giúp họ giải thích thoát.

Nên Phật Bồ-tát không bỏ chúng sinh, bỏ tức là chướng. Lại trong bốn chướng, thì Duyên Giác xả tâm, lấy chính làm chướng, các pháp ấy do bậc Thánh đặt tên vô vi, lại không có thân báo Phật cao lớn cao tốt đẹp. Nayvì lìa phân biệt chấp đắm nầy, nên ở kinh, quyển trước ở dưới nói thẳng rằng: Vì thành tựu chúng sinh, nên trong kinh chép v.v...: Tuy do vô vi bậc Thánh đặt tên, do không phân biệt như núi chúa, v.v... mà Phật cũng có khả năng thành tựu chúng sinh.

Luận do ngài Thiên Thân dịch nghi ngờ từ trước mà sanh quyển trước có nói về hạnh ấy, trong đâyvì phá chấp kia, đều y theo một nói , nên không trái nhau, chấp có thân cao lớn, đây là chướng chấp pháp, xa lìa chúng sinh nói không có đại bi.

Văn kinh chia làm hai. Hỏi và đáp.

Luận cũng chia làm hai.nêu phối hợp với kinh và. giải thích hỏi đáp.

Văn sau có hai.

- Đầu tiên giải thích văn hỏi, kinh nói v.v... trở xuống mới giải

thích đáp văn, ở đây làm sao nói lên câu hỏi , ý hỏi trong đâylà báo Phật mà Bồ-tát Sơ địa thấy, ngồi trên đài sen trăm cánh, thân xứng với tòa hoa, hóa thân không nhất định. Trong đây nói ví dụ, làm sao nói lên

, ở đây nói báo thân, để phá các nghi của họ, nêu ra thân cao lớn mà nói, dụ không có chỗ nói về lại nêu một lượng nhỏ của báo thân để dụ, vì thành tựu chúng sinh ở cõi Dục, lại nêu báo thân, như La-hầu vua A-tu-la v.v... đồng chấp v.v...Tỳ-Ma-Chất-Đa-la. Bài kệ trong quyển năm mươi kinh Hoa Nghiêm chép: A-tu-la hóa thành thân. Bồ tát Kim cương Địa thượng an định đầy theo đủ, nước biển chỉ sâu đến nửa thân, thân ấy cao lớn, như núi Tu-di, Báo thân Phật vì giáo hóa chúng sinh ở cõi dục, hiện như lượng ở núi Tu-di kia, do không phân biệt, còn không nên thấy tự thể kia, huống chi là các thân khác, vì giáo hóa người Mười địa mà hiện thân lớn, dứt sinh phân biệt mà sinh tự thể. Nay trong luận

giải thích rằng: Kinh Phật nói chỉ như núi Tu-di, vì là ai, mà La-hầu ma A-tu-la hóa thân kia, thật bằng lượng núi Tu-di, cho nên Phật chỉ dụ như hóa thân, lượng biến hóa tuy lớn, nhưng trời nhân được hóa độ thì ít, không thể thấylớn, nên thân như Tu-di, chỉ là báo thân, trong đây tạm nói vì giáo hóa trời nhân cõi Dục đã hiện báo thân, từ đây y theo thân Phật A-Di-Đà cao sáu mươi muôn ức na-do-tha-do-tuần, phàm phu Địa tiền chẳng thấy hóa thân Phật.

Trong văn giải thích đáp chia làm ba.

-Giải thích Phật nói chẳng phải thân nói.

-Giải thích thân kia chẳng phải thân nói.

-Nói về pháp được hiển bày.

Văn đầu tiên là Đức Như lai nói rằng chẳng phải thân, là nói lên pháp vô ngã. Cho nên ngài Thiên Thân nói: Đây là nói thọ vui thể báo Phật, đồng với núi chúa Tu-di kia, vì nghĩa hình tượng trong gương, đây nên ở nói báo thân Phật, như núi chúa Tu-di, thế lực cao xa, nên gọi là lớn, như hình tượng trong gương, vì hiểu biết rõ ràng, mà không chấp ngã tự thể của núi chúa kia là núi chúa, vì không phân biệt, báo Phật cũng vậy. Do được thể của Pháp Vương vô thượng, nên gọi là Đại, mà không chấp ngã tự thể của Pháp Vương kia là Pháp Vương, vì không phân biệt. Có phân biệt: Các tâm ngang trái như phiền não.v.v.. này là hữu lậu, Pháp Vương lìa lậu, pháp chứng vô ngã, cho nên không phân biệt, Luận ấy chép: Nếu vậy theo thì không có vật, không có vật, vì không phân biệt, ý nói Phật nói Pháp Vương hiện thân lớn, chẳng phải thân hữu lậu phân biệt, đó gọi là thân lớn, vì thân kia không lợi ích chúng sinh. Pháp Vương hiện thân lớn do chứng pháp vô vi không có lý ngã, vì không phân biệt, mà không xả bỏ việc lợi ích chúng sinh. Vì thể kia chẳng phải thể nói lên vô sinh vô tác. Ngài Thiên Thân nói: Nếu vậy theo thí gọi là hữu vật, vì chỉ có thân thanh tịnh, để xa lìa pháp hữu vì. Do nghĩa này nên, thật có ngã thể. Vì không nương duyên khác mà trụ: ý của luận ấy nói thể của báo Phật thọ lạc chỉ có thân thanh tịnh, vì như vậy, nên gọi là có vật. Cái gọi là chẳng phải thân, có hai thứ thân.

1.Chẳng phải nương thân hữu lậu của nhân gọi là chẳng phải thân của báo thân.

2.Chẳng phải nghiệp ác tạo ra thân đó, nên gọi là chẳng phải.

Trước chẳng phải thân, là chẳng bị phiền não ràng buộc, sau chẳng phải thân là , chẳng phải thân do nghiệp ác tạo ra, nên luận chép xa lìa hữu vi. Xa lìa hữu vi: là nói về báo thân Phật, chẳng phải xa lìa thân nhân duyên, vì nhân duyên khởi, nên thân này là vô vi, như nói

theo pháp thì, chẳng phải việc làm của nghiệp ác, lại tức do đây chẳng phải nghiệp ác làm, đã xa lìa biến kế chấp, thật có ngã thể không nương duyên khác vì tự nhiên trụ. Báo Thân Pháp Vương cũng như hình tượng trong gương, chẳng phải thân, nên làm thân lớn, thể đã chẳng phải thật, sao lại có sinh và thật tạo ra. Nhưng nay luận này và trong kinh Năng Đoạn nói thân là thể, thể nương vào nghĩa nhóm, gọi chung là thân, thể đồng mà tên khác. Nhưng kinh Năng Đoạn nói: Như có sĩ phu có thân cao lớn. Bản do ngài Chân đế dịch chép: Thì như có nhân thể tướng cao lớn, hai bản không khác. Thân đầy theo đủ là tốt đẹp nghĩa, đầy theo đủ tướng trượng phu. Đại phu: là chiều cao lớn to, bản khác đều thiếu, có thắng nghĩa không gì lớn bằng. Lại bản do ngài Chân đế dịch chép: Đức Như lai nói chẳng phải có tên gọi là có thân, ở đây chẳng phải có. Thân đầu tiên chẳng phải có, nên nói hữu thân. Đầu tiên chẳng phải có: là chẳng phải hữu lậu phân biệt. Sau chẳng phải hữu vi chẳng phải có là phân biệt, tên khác mà nghĩa đồng, nói lược là nói trong pháp đây nói về thân tự tánh, là lý Pháp thân vô ngã sở chứng pháp vô ngã. Cùng với tướng là hình ảnh trong gương của báo thân. Sai khác biệt: Nghĩa là chỉ có thân hữu lậu hữu vi, chấp khắp sở chấp thật có ngã, thân chỉ có chỗ, không phải chỉ y theo tha sở chấp hai ngã khác nhau. (745)Vì ba thân khác, nên có ba thứ nầy. Vì trong sở chứng pháp lý vô ngã, nên hiện báo thân hiện ra không có phân biệt, chẳng phải thân hữu lậu hữu vi, cũng chẳng phải sở thân thật ngã chấp, nên gọi là thân lớn.

Địa thứ năm là lìa vui bên ngoài mà nói về tán loạn bên trong, quyển trước có lời thuận, theo do thuận Luận bên ngoài, liền sinh tán loạn. Ở đây Đây có vui, là theo thuận cũng không trái nhau. Y theo Luận do ngài Thiên Thân dịch ở sau trong cái So sánh thứ hai chia làm hai.

So sánh hơn kém.

Nói lên lý do hơn kém. Lý do hơn kém có bốn:

Nói về chỗ ở của Bát-nhã thì nhân ở chỗ cao quý tức nhân là bố thí tôn quý bố thí Phước phải chăng?

2. Nói Bát-nhã Chư Phật đồng nói, chẳng phải chỉ một Đức Phật nói bố thí Phước là không đúng .

3. Các dụ như thế giới nói về bố thí Phước nhân nhiễm phiền não Bát-nhã không phải như vậy.

4. Nói Bát-nhã sẽ được Pháp thân cũng thành tướng bố thí Phước là không đúng. Tức xét luận này có ba văn, hợp quán hạnh thứ sáu cúng

dường Địa thứ bảy theo và Địa thứ năm này thành một văn. Do pháp So sánh hơn kém kia đồng, hợp thành một, đây là do quán hạnh lưu chuyển khác nhau, nên chia làm ba, luận này trong văn đầu của văn kinh có chín, như hỏi đáp v.v...

Có năm câu hỏi đáp So sánh hơn kém, chánh phá thuận theo bên ngoài nói về tán loạn.

Có bốn câu hỏi đáp bác bỏ như lời nói chấp nghĩa, nhưng luận chỉ giải thích Địa thứ năm văn nói về Phật bảo, trong phần đầu.đồng thời giải thích văn sau như lời nói chấp nghĩa. Bản do ngài Chân Đế dịch vốn tên sông Hằng, do dịch ở phía nam, nhân Phía Nam lấy chữ Hà làm chữ Giang, như Hà về phía Bắc, gói sông là Hà, như Hà về Phía Nam, nói Hà là sông, nói Giang cũng vậy. Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Vì sao trước không nói So sánh ví dụ đây, vì lần lần giáo hóa chúng sinh giúp họ phát sinh lòng tin, vì nghĩa mầu nhiệm trên hết, lại trước chưa hiển vì sao các công đức cao quý có công năng chứng được đại Bồ-đề, vì thế do vì dụ này thành tựu công đức kia, cho nên nói lại dụ cao quý.

Trong luận chia làm hai.

Giải thích văn bác bỏ thuận theo bên ngoài nói về tán loạn.

Nói lên dưới đây là giải thích bác bỏ y theo lời nói chấp nghĩa, văn ở đầu chia làm ba:

Nêu bày.

Giải thích .tuỳ theo

Giải thích .vở bên ngoài luận của thế tục cho là sâu kín, nên bị tán loạn không học tập nội điển. Nay nhân bác bỏ nói rằng: Bảy theo báu đầy theo đủ như cát sông hằng, để bố thí, còn không bằng đối với kinh này dùng một bài kệ thọ trì bốn câu, nói cho nhân nghe. Luận bên ngoài mà sinh tán loạn, lại ít học nhân thường tu Phước bố thí , gọi là Luận ngoài mà tán loạn, không tu trì kinh này mà làm nhân trí tuệ, nay vì dứt tán loạn nầy, nên dùng tài vật ở các thế giới nhiều như cát sông Hằng để bố thí cũng không bằng công đức trì một câu rồi nói cho nhân nghe Nên trong kinh khác chép : Nếu Hằng sa thế giới châu báu đầy theo trong dâng lên, cúng dường các Đức Như lai, không bằng cúng dường pháp, bố thí vật báu tuy vô lượng, nhưng không bằng bố thí pháp một bài kệ Phước còn hơn, huống chi nhiều như trong kinh nói, nay vì dứt tán loạn nầy, có văn sau nói về bên ngoài tán loạn, tức phẩm An Lạc Hạnh trong kinh Pháp Hoa đã ngăn, không cho tập học, sách luận bên ngoài, trong sáu món tán loạn là tùy ứng.

1. Nhiếp chung sở tri và phiền não chướng, có bốn nhân duyên, cho thấybên trong pháp hơn sách luận khác và thuộc về bố thí Phước.

2. Giải thích trong thích cúng dường, ngài Chân Đế, ngài Lưu-chi, ngài La-thập chỉ có trì nói. Trong kinh Năng Đoạn có năm. Đó là: đọc, tụng, thọ trì, giảng nói và tác ý, luận này chỉ có ba:là. Giảng nói.Thọ trì giải thích.

Là nói mà không thọ trì, y theo ở trước chỉ nên Trì, và nói. Hoặc mười pháp hạnh nói năm và ba. Tụng thì khác.

Chi Đề: Tức kinh Năng Đoạn nói là linh miếu, bản khác là tháp miếu. Tiếng Pham nói là Chế-đa, có nói nói là Chi-Đề, Tột-Đỗ Ba là nghĩa Cao Hiển. Chi-Đề là linh miếu, đây là nói lên chỗ ở, là chỗ tôn quý. Khó làm, là nói về hạnh kia tương ưng với lý, nên là khó làm. Khởi niệm là có Pháp thân Phật, hoặc báo hóa thân Phật không tồn tại, thân tương tự báo thân hóa ở đây cũng nói, đây cho nên đáng tôn nặng. Đệ tử cũng như vậy. Trong kinh Năng Đoạn có ba:

1- Chỗ ở của Đại Sư.

2- Tôn nặng nơi chốn.

Có chỗ kinh nầy, tức là tinh Xá Kỳ-hoàn.

3- Đồng phạm hạnh. Bồ-tát Thinh Văn ở trong đó nói, v.v..điều khi giải thích kinh đã nói, nói thọ khác nhau, bản khác chỉ nói, mà không trao nghĩa.

Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Nghĩa này thế nào, tôn nặng hai chỗ, nhân tập chứng đại thể.

1-Chỗ đã nói là theo chỗ nào? Kinh này giúp sinh tâm tôn nặng tướng đặc biệt.

2-Nhân năng nói tùy nhân nào, năng trì nói cùng với Phật chứng các pháp, vì là nhân tác chứng.có ba

Lấy cúng dường các tầng trời làm chỗ tôn nặng.

Thành ít có, là nhân cao quý.

Sau trong khởi niệm đều nói hai thứ cao quý.

Phần Phá trong lời nói chấp nghĩa. Y theo có hai

Kết trước hiển pháp khác lạ về trước.

Sau sinh lại văn sau chia làm hai:

Nói Chư Phật cùng nói Bát-nhã nầy, không chỉ một Đức Thích-ca Như lai nói Bát-nhã nầy, tức gọi là tu riêng nói, mà nói riêng không đáng tôn nặng, cùng nói thì đáng tôn nặng.

Nói không chỉ Bát-nhã là Chư Phật cùng nói, chẳng những có một nói , mà còn không có một Phật pháp, chỉ có một Đức Thích-ca

nói. Chư Phật không cùng nói, dịch rõ tất cả Phật nói Chư Phật cùng nói, chẳng phải chỉ một Đức Thích-ca nói, nên ngài Thiên Thân nói: Nghĩa này thế nào, không có một pháp chỉ có Đức Như lai nói Phật khác không nói. Lại xét luận nầy, phá chấp y theo lời nói chấp nghĩa giúp cho kia hiểu. Riêng tên gọi Kim cương Bát-nhã, giả đặt tên gọi là. Phật nói Bát-nhã, không thể như lời nói lại sinh chấp thật, nên nói tức là trái, còn tất cả pháp không nói mà nói, cũng như vậy, do trước lý là hơn, nên không có văn kết, đây gọi là Bát-nhã, sau giải thích nên có văn kết, trong kinh Năng Đoạn có văn kết, có thể giải thích chung sau kết, văn nói này nói về tự tướng, kết chung Bát-nhã tức phi Bát-nhã, và giải thích tướng bình đẳng Như-lai không phải có sở nói , nói lên tất cả pháp không chỉ có Đức Thích Ca nói. Đã nói là quấy, phá y theo lời nói chấp nghĩa, nên thuộc pháp môn Đệ nhất nghĩa.

Thứ sáu là trong phần nói về lìa tướng ảnh tượng trong tự tại thì không có khéo léo, thân do tâm biến ra và năm trần đồng với cảnh tướng năm uẩn, là tướng mạo ảnh tượng của tâm thức, cho nên tướng ảnh tượng do chấp thân uẩn và năm sắc trần, cho là thật có, pháp chấp liền khởi, phiền não sinh theo , nghiệp ác đã khởi, các khổ khởi theo , việc làm suy theo nghĩ đều không tự tại, gọi là không khéo léo. Không khéo léo là không thuận theo nghĩa lý, không có nghĩa trí tuệ phương tiện, chứng thần thông v.v...đều không thật có, cho nên không được tự tại, nếu quán thân cảnh, chẳng thật giả hợp. Biết là tướng ảnh tượng của thức tâm, không sinh chấp hoặc, sở duyên sở tác đều được tự tại, thuận theo chánh lý, tuệ này có công năng, gọi là phương tiện khéo léo. Cho nên trong luận Du-già quyển năm mươi bốn chép: Nói cực vi có năm thắng lợi, tức giải thích kinh nầy, v.v... nói các nghĩa cực vi. Nay vì lìa các chấp nầy, đối với tướng ảnh tượng, thân cảnh được tự tại trong đó, không có phương tiện khéo léo, nên có ở kinh sau. Quyển trước nói, vì sắc và thân chúng sinh ràng buộc trong đó quán sắc phá tướng cho nên thực hành. Sắc là nói nói về năm cảnh sắc v.v... bên ngoài, cũng là sở quán, vì có cả trong ngoài, thân chúng sinh tuy có cả năm uẩn, nay nói bốn uẩn để làm chúng sinh, vì đã nói sắc. Bác: Là nghĩa một hợp tướng, năm uẩn hòa hợp thành một nhóm thân, họp như chứa nhóm. Thủ: là chấp đắm, nhân ngu không rõ, đây là chấp nhóm họp thân, chấp là thật ngã thường tịnh lạc, vì chấp chặt nhóm thân họp, nay nói thế giới cực vi, dụ cho đạo lý sâu mầu, giúp các học giả quán thân và cảnh là cực vi, biết ngã vô thường pháp không sanh khởi, bình đẳng với tương ưng với hạnh của lý nầy, tức là người không pháp không, giúp các chấp hoặc

đều bất sinh, là quán phá cảnh thật có các chấp, giúp khởi tưởng nên thực hành văn tư tu, nên có ở kinh sau. Tương ưng là khế hợp với đương nghĩa, tướng là nghĩa thuận, theo tâm khế hợp với lý, mầu thuận với lý, quyển trước nêu sở quán để phá, hiển bày hạnh năng phá, để phát sinh văn kinh. Quyển này nêu cảnh sở quán, không bất sinh phương tiện khéo léo thực hành dứt bỏ không được tự tại, để sinh văn kinh. Nên quyển đầu nêu mười hai thứ, đều gọi là chướng ngại, vì không sinh phương tiện khéo léo các pháp chấp và các phiền não, có cả hai chướng, đều y theo theo một nghĩa, thật không trái nhau. Bồ-tát tu hành tuy là vô biên, ở đây bàn luận sơ lược, không ngoài bốn pháp.

1- Phần hạnh Bồ-đề.

2- Hạnh Ba-la-mật.

3-Hạnh các thần thông.

4-Hạnh thành tựu chúng sinh.

Ba-la-mật, tức Ba-la-mật tịnh trụ xứ ở trước, là phần hạnh Bồ-đề, tức muốn được thân Phật lìa kiêu mạn ít học, lìa tiểu phan duyên tu đạo, v.v.. là hạnh thành tựu chúng sinh, tức không theo tán loạn, là các hạnh thần thông, ở đây là bác bỏ không phương có tiện khéo léo, là nếu có các sắc chướng ngại bên ngoài, vì không tự tại, không được thần thông, cúng dường lợi ích chúng sinh. Tuy nhân không pháp không, do đây thành đầy theo đủ, tăng thêm nói cao siêu, cũng không trái nhau. Lại, Bồ-tát tu hai món tư lương Phước đức trí tuệ, lả thuộc về phước hạnh. Ba pháp kế là lìa chướng, nghĩa là không có Phước tư lương, ưa biếng nhác và, không thể chịu khổ, ở đây có công năng đối trị là thuộc về trí hạnh. Ba món kế lìa chướng: là không có trí tư lương, mà không tự nhiếp, và không dạy theo bảo, ở đây có thể đối trị là thuộc về trí hạnh. Trong mười hai thứ lìa chướng, bốn hạnh đầu hai hạnh cuối, đều do phát tâm. Nếu không có sơ phát tâm, kế là tiến đến làm lành dứt ác, chung riêng hai hành đều không thành lặp. Cho nên đầu tiên nói phát tâm trụ xứ, kế là Ba-la-mật dục trụ xứ, mới lìa chướng, v.v... Tuy là Địa tiền riêng tu, các sở tu của Mười địa, phần nhiều cũng đồng với trước, nên lược qua không nói. Như Bồ-tát địa v.v...cùng nói địa đầu tiên đồng chứng đạo phát tâm thực hành bố thí và lìa chướng ít học, đều như nói ấy. Trong đây là nói theo tướng thô, thậm chí không có giáo thọ, ở sau sẽ riêng xét phân biệt.

Trong đây văn kinh có ba:

Hỏi.

Đáp.

Kết.

Văn luận chia làm hai:

Nêu tên phối hợp.

Chính là giải thích kinh.

* Chánh giải thích trong kinh chia làm ba.

Giải thích kinh chép nghĩa thế giới Tam thiên.

Kế là giải thích nghĩa cực vi.

Giải thích nghĩa thế giới.

giải thích thích nói nghĩa thế giớii Tam thiên, vì sao không nói một thân một cảnh, mà nói thế giới. Tam thiên ,nay giải thích rằng: Lúc có chấp thân cảnh, gặp cảnh liền duyên, gặp trần liền chấp, xúc chạm hoặc khởi, không nhất định phạm vi, nên trong luận chép : Kia không hạn lượng, phan duyên tác ý. Nhưng các Bồ-tát từ mới phát tâm, thường đối với thế giới phan duyên tác ý, tu tập Duy thức, thương xót chúng sinh, cho nên trong kinh đều nói thế giới Tam thiên không bớt không thêm.

Giải thích trong cực vi.

Ban đầu là nêu, sau giải thích .

Có các nhân ngu đều chấp tướng sắc thân, ảnh tượng là thật có.

1- Hợp tướng.

2-Chấp liền sinh.

Nay vì phá đây, nói lên hai phương tiện, tiện là nhân , đồng hợp thân thô dùng tế làm nhân , nên không nghĩ nhân là thật có, gọi là bất niệm phương tiện. Lại phương tiện là dụng của tuệ trong sáng, quán thô hợp thân, cực vi là nhân , thô đã là chẳng phải thật và hợp, không nghĩ cực vi thật có, vì có tuệ dụng, tức Duy Thức chép: Vì chấp sắc trần là thật có. Phật nói cực vi, giúp họ dứt bỏ, chính là nghĩa nầy. Nên xét làm phương tiện tức là cực vi, hợp bụi cát của thế giới cực vi làm nhân

. Lại dùng tuệ phân tích trần giới làm vi, tuệ dụng khéo léo, tức Duy Thức chép: Các sư du-già mượn tuệ tưởng lần lần dứt bỏ chiết phục, thậm chí không thể phân tích, tạm nói cực vi. Bất niệm phương tiện: Là không chấp cái vi của nhân , là thật có. Niệm: Là quán sát nghĩa chấp đắm, cực vi ở đây Phật tuy tạm ví dụ, e có nhân chấp cho là thật có, nói chẳng phải cát bụi, gọi là bất niệm.

Lại Bồ-tát mượn dụ quán sát không sinh chấp đắm, là tuệ có công năng khéo léo. Cho nên trong Duy Thức chép: Chẳng phải cho rằng các sắc thật có, cực vi phá chấp kia.

Giải thích trong thế giới, có hai:

Phối hợp với văn kinh.

Giải thích chỗ khó.

Vì phá tướng ảnh tượng của thân chúng sinh, trước quán phá bóng dáng của sắc uẩn sắc thân,có ở cả tình phi tình, không gọi là Chúng sinh. Nay phá bốn uẩn không có ở phi tình, nên gọi là Chúng sinh. Tuy nêu tên gọi chung của năm uẩn chúng sinh, tức là chỉ giải thích tên riêng của bốn uẩn. Ở trong thế giới, nói lên thế giới chúng sinh, nhưng do gọi tên thân là chúng sinh thế. Y nói thế giới có ở cả tình phi tình. Nay nói hữu tình, chẳng phải phi hữu tình, cho nên như vậy. Trước nói cực vi quán sát phá sắc, tức sắc trong ngoài đều ở trong đó, nay văn lại nói có cả thế giới phi hữu tình. Quán sắc lại thành nặng nề, các nghĩa hữu tình có ở cả sắc, phi sắc, chỉ có thủ bốn uẩn gọi là thân, gọi là thế giới hữu tình, ở đây quán phá, tức là lựa chọn nội sắc, không ở trong đây, không như vậy theo thì thành nói hệ nặng. Trước nói Tam thiên Đại thiên thế giới, tức sắc thô, tất cả cát bụi là sắc tế. Cực vi đã nhiều, rõ trần sắc không thật, tức chẳng phải cát bụi, rõ sắc tế cũng không có thật, phá bỏ thô tế đều đã xong, cho nên biết trước nói Tam thiên Đại thiên thế giới tuy cũng đã nói bốn uẩn chúng sinh thế gian, nhưng vẫn chưa nói quán phá bốn uẩn, nay nói quán phá, cho nên trong phần lặp lại kinh này nói riêng bốn uẩn gọi là Thân, gọi chúng sinh thế bất niệm là Thân phương tiện. Nhưng do sắc uẩn có thô có tế, trước nói tất cả cát bụi của thế giới, tức là nói lên thế giới thô sắc không chân thật, lại nói chẳng phải cát bụi, mới nói tề sắc cũng không thật, bốn uẩn gọi là thân đã không có thô tế, trước nói thế giới đã nói bao gồm, nhưng chưa nói về quán phá. Nay vì quán phá, nên văn sau của kinh chép chẳng phải thế giới. Bất niệm phương tiện tuy không có nhân tế, là thô phương tiện mà có thể dứt trừ, gọi là Bất niệm, quán sát bốn uẩn, hiện tại không trụ, quá khứ đã diệt, vị lai bất sinh, cũng chẳng phải thật có, khởi trí tuệ dụng, không hề chấp đắm cũng gọi là nghĩa bất niệm danh thân phương tiện, đây là kinh chép chẳng phải thế giới, ý ở đây chỉ nói, phá cả bốn uẩn, tánh chẳng thật có, do không có bốn cái tế nên thành bốn cái thô, cho nên luận chép , không còn nói tế làm phương tiện. Trong đây văn khó, có thể nương vào đây để cầu lý sâu mầu, y Luận của ngài Thiên Thân, suy theo lường lý do hơn kém có bốn, trong đây dụ thứ ba do bố thí Phước mà sinh phiền não, như có cát bụi của giới, Bát-nhã không phải như vậy, cho nên luận chép : Các Phước đức châu báu kia, là nhân phiền não, nhưng có công năng thành tựu việc phiền não, đây là nhân trì nói, xa lìa nhân phiền não, cho nên nói dụ đất như cát bụi, văn này

ý nói. Bố thí thì vị lai đời và đời hiện tại được Phước , thế gian thành tự thể cao quý, như thế giới kia. Do Phước thế gian ấy sinh ra phiền não cũng rất nhiều, như do thế giới mà có cát bụi, do tự thể Phước thế gian này mà, thành tựu việc phiền não, cho nên có công năng sinh ra phiền não, tương ưng sở duyên, hai thứ ấy tùy đó chuyển, gọi là sự phiền não trì thuyết nầy gần thì lìa bỏ phiền não, xa thì đắc Bồ-đề, nên nói giới địa cát bụi làm dụ. Phước thể của trì nói , chẳng thành tựu việc phiền não, cho nên không sinh phiền não, chẳng phải hai phược tăng thêm, không thuận hoặc, đã vậy theo thì vì sao trong kinh lại nói, tức chẳng phải cát bụi, tức chẳng phải thế giới? Luận ấy tự chép: Vì sao nói cát bụi ấy như vậy, không tham v.v... là thể của phiền não, nên gọi là địa cát bụi, thế cõi kia chẳng phải cõi nhân ô nhiễm phiền não, nên nói là thế giới, ý nói, các Vệ-thế sư của ngoại đạo, nói lúc thế giới hình thành, cực vi có thật, hòa hợp sinh theo một hột bụi, cả ba đều thật có, cho đến xoay theo chuyển, hai đại địa hợp thành một thế giới, một thế giới thầm hợp thành, cũng là thật có thế giới, lúc hoại một phần thành nhiều, đều là thật có, khi kiếp không tan rã khắp nơi, bất sinh bất diệt, không hòa hợp nhau sinh ra cát bụi, cho nên không thấy được. Do tà chấp nầy dứt thường phiền não, tất cả sinh. Nay mượn tông kia lúc thế giới hoại sinh ra để làm ví dụ. Lại các sư Kinh bộ chấp trần thế giới chẳng phải thật, nói các bộ kia, v.v... là chấp cực vi chân thật, trong luận Tát-Bà-Đa thô tế đều thật, vì chấp đây, tranh luận liền xảy ra, tạm muợn làm ví dụ. Như cõi kia hoại cát bụi rất nhiều, nhân chấp cõi trần, sinh mê hoặc không ít, nay mượn tiểu tà, để dụ cho Đại thừa. Do bố thí Phước mà sinh phiền não, như thế giới kia mà có cát bụi, chẳng cái ngã như các thế giới có thật nhiều như cát bụi, các thế giới trong Đại thừa hòa hợp lại thành tuệ để phân tích, thì đều chẳng phải thật có, vì giả hòa hợp, tức do Phật dụ nói các thê giới nhiều như, như nói lại chấp có thật thì cát thế nhiều như cát bụi giới thành, đồng với tiểu tà kia, cho nên đều sai , luận ấy cũng chép Ở đây nói nghĩa ấy thế nào, Phước đức ấy là nhân nhiễm phiền não ô, cho nên nói cát bụi, Phước đức gốc lành kia là cận, huống chi là Phước đức nầy, thành Phật Bồ-đề, có công năng và thành tướng trượng phu, trong Phước đức cao quý. Ý nói Phước bố thí tài phát sinh, gần là nhân phiền não, giống như cõi có bụi, Phước trì nầy thuyết xa thì thành Chánh Giác và tướng trượng phu, cho nên Phước đức kia đã lặp bày theo như Hằng sa, không bằng trì một câu kinh mà nói cho người nghe, nhưng bản khác đều đồng, chỉ có trong kinh Năng Đoạn và luận nầy, nói đại địa cực vi, do thế giới Đại thiên có cả giả và thật, cho

đến có cả một và nhiều. Nay nói một và nhiều làm ví dụ nên nói đại địa, Trần mới dụ cho nhiều.

Hỏi vì sao ngài Thiên Thân giải thích So sánh Phước đức của các cõi nhiều như bụi, ngài Vô Trước giải thích các cõi nhiều như bụi gọi là phá uẩn thân chứa nhóm.

Đáp, lý có trăm đường, nhọc gì một dấu vết. Ngài Thiên Thân y theo giải thích nghi để rõ nghĩa, thành Phước đức để nói văn. Ngài Vô Trước y theo thứ lớp trình bày theo tông, nói quán kia mà trình bày theo lý.

Đầu tiên quán có khác, lại xét không trái, lại có hai thứ không khác nhau, ngài Thiên Thân chỉ chung, ngài Vô Trước giải thích riêng, ý ngài Vô Trước nói, vì sao Phước tài thí là nhân phiền não? Nghĩa kinh trình bày theo đủ, nên có nói nầy: Nghĩa là do tài thí cảm chiêu quả năm uẩn, sắc có cả tình phi tình, bốn uẩn chỉ có ở tình, phàm phu không đạt được, cũng quán giả tướng đồng chấp hợp lại trong đó, chấp là thật có, khởi ngã thường, v.v... các thứ phiền não như, do đây mà sinh tử trôi lăn không cùng, cho nên chẳng có phương tiện khéo léo không được tự tại. Nay nói giới trần dùng làm thí dụ, giúp quán sát do Phước bố thí mà được quả thể, là phương tiện không được tự tại, hợp lại mà nói là giới trần, dùng làm thí dụ, giúp cho quán sát Phước bố thí, tất cả bóng dáng của tánh trong ngoài sắc thô tế và bốn uẩn trong thân, đều chẳng thật có. Không nên đối với đó chấp chặt sinh mê hoặc, vào ra lên xuống trong sinh tử, nên được phương tiện khéo léo, được tự tại, ở đây trình bày giải thích riêng, khuyên nên khởi lý mầu tương ưng nầy, văn tư tu thực hành quán sát, thế giới chẳng đúng phải nương theo tu học, cho nên luận ấy nói không trái với đây, lại có hai thứ không phân biệt, tâm ngài Thiên Thân nói chung, Phước do bố thí sinh v.v...là hữu lậu, là nhân phiền não, Phước trì nói là vô lậu, chẳng phải nhân phiền não. Ngài Vô Trước ý nói, bố thí sinh Phước do tự thể năm uẩn, còn chẳng thật có, huống chi làm nhân cho các phiền não, trì nói không phải như vậy, trì nói sinh Phước là quả của pháp thân, đã là thật có, huống chi có thể diệt tất cả phiền não, chẳng phải nhân phiền não, cho nên phước trì thuyết, hơn cả quả tài thí.

Địa thứ bảy theo là lìa không đủ Phước tư lương, hễ tu chánh đạo, Phước tuệ đều tu. Luận Trang Nghiêm nói Phước đức trí tuệ hai món tư lương, Bồ-tát khéo tu mé vô biên , đối với pháp tư lương khéo quyết định, mau chóng giải thích ý nghĩa như lời nói, nên thiếu Phước đức , chẳng phải chân thật tư lương, do có các pháp chấp san tham, không

thích bạn lành, không thực hành cúng dường, lại không gặp Chư Phật, nhân của thiếu Phước đức là lìa chướng nầy, nên có kinh ở sau. Ở đây nói do ngu si san tham, thiếu thực hành nhân Phước đức , quyển trước nói do tuệ ngộ không, tham, sân v.v..., vì thế ưa gặp bạn lành, gần gũi cúng dường, thực hành chánh hạnh, có văn kinh ở sau, cho nên cúng dường hầu gần Đức Như lai, cũng không trái nhau, ở đây nhiếp cả hai hạnh.

Đầu tiên gần gũi bạn lành, tức là hầu hạ Đức Như lai.

Cúng dường Chư Phật tức cúng dường Đức Như lai, gần gũi cúng dường gieo trồng các gốc lành, gieo trồng Phước đức .

Thế nào gọi là gần gũi bạn lành.. Trong kinh Thiện Giới chép: Giới không có thiếu kém, học rộng tu chứng, buồn thương không sợ, chịu đựng không mỏi mệt, lời lẽ nói, gọi là tướng bạn lành, cầu lặp bày theo lợi lạc, đối với đây chánh trí có công năng, khéo léo phương tiện lợi ích không bỏ đại bi, không nghiêng lệch, không bè đảng, gọi là bạn lành, việc làm không luống uổng, oai nghi đầy theo đủ, lời nói hành vị nghiêm túc, không mỏi mệt, không ganh ghét, cần kiệm chứa để làm được việc gì đều xả, khuyên can nêu ra giúp cho nhớ nghĩ, dạy theo trao chỉ bảo, có thể cho họ nói pháp nghe, đây gọi là bạn lành, có thể làm chỗ nương. Đáng kính tin Đủ ba tướng trên, nên gọi là bạn lành, huống chi Đức Như lai, có bịnh vô bịnh, kính mến hầu hạ, đưa ra câu hỏi kính lễ, tu nghiệp hòa kính, bốn việc giao vật đúng thời không thiếu, lại nương vào việc để hỏi, theo câu hỏi mà không dao theo động, gọi là gần gũi, do vì nghĩa này nên, kinh gọi là cung cấp.

Thế nào là cúng dường Như lai, có mười việc cúng dường:

1- Hiện tiền.

2-Không hiện tiền.

3-Hiện tiền không hiện tiền.

4- Tự

5-Tha.

6-Cả tự lẫn tha

7- Tài kính.

8-Rộng lớn.

9-vô nhiễm.

10. Chánh hạnh cúng dường.

Đều rộng như chín nhân cúng dường tu Phước của Địa tiền Bồ-tát, thứ mười một là tu nhân tu trí, làm nhân tu Phước , lúc gần gũi cúng dường Như lai, chớ chấp các tướng cho là Như lai gần gũi cúng dường,

vì pháp thân Như lai là chân Phật thật, trong kinh Vô Cấu Xưng chép: Đức Phật hỏi ngài Vô Cấu.

Thế nào là quán Đức Như Lai?

Như kia nói rộng quán Đức Như lai, ở đây cũng nên như vậy.

Luận do ngài Thiên Thân soạn, có bốn nhân duyên, So sánh hơn kém, đây là trì nói đắc Bồ-đề thứ tư, cho đến các tướng bố thí Phước không phải như vậy. Trong luận chép: Vì sao nói Phước đức của trì thuyết kinh này sẽ được thành Phật Bồ-đề, và thành tứơng trượng phu, vì trong Phước đức cao quý, thí Phước không phải như vậy, lại Phước này hàng phục thí Phước, cho nên Phước của kinh trì thuyết, là gần gũi nhất, cao quý nhất, ý nói trì thuyết tuy được các tướng, các tướng tuy chẳng phải thế của Bồ-đề chân thật, không nên chấp làm tướng Như lai chân thật, cũng đồng với luận này vì ngoài gặp duyên lành, gần gũi cúng dừơng Như lai, cho nên lúc trì nói kinh, không nên chấp các tướng cho là chân thân của Phật, thân ba mươi hai tướng cõi, chẳng phải thể tướng pháp thân, tức là nói trì nói được ngoài hiện các tướng chân thật pháp thân Bồ-đề và trì nói, sẽ được Thánh đạo Năng Đoạn trì Phước, thì Phước bố không như vậy, cho nên trì nói cao quý còn Phước bố thí là kém.

Văn kinh chia làm hai: là hỏi và đáp:

Văn luận chia làm hai.

Nêu tên phối hợp với giai vị.

Giải thích ý nên biết, diệu thể của Phật là pháp thân, không nên chấp tướng cho là chân Phật thật.

Thứ tám là lìa biếng nhác, ưa lợi dưỡng: Nếu tu tư lương, phước kế là nên tu nhân Phước, nếu đời đương lai gần gũi cúng dường Như lai thì đầy theo đủ Phước tư lương, cho nên khi giữ giới nói kinh nên lìa biếng nhác buông lung và các lợi dưỡng cung kính mà phải thường siêng năng thực hành không buông lung, không nên chấp các lợi dưỡng cung kính, cho nên trì nói kinh nầy, để tu nhân Phước. Nếu đối với biếng nhác và các lợi dưỡng mà sinh ưa thích và vị ham muốn, thì không thể thực hành trì nói cao quý, đời đương lai không được gần gũi cúng dường Như lai, trí tư lương kia lại không đầy theo đủ. Đây là nói các lợi dưỡng, tức quyển trước nói. Vì xa lìa lợi dưỡng mệt mỏi nóng bức, đối với tinh tấn hoặc lui sụt hoặc không tiến tu, cho nên trong kinh chép . đây là nêu biếng nhác, các chấp đối với tinh tấn hoặc lui sụt, hoặc không nhác chướng, và nêu trong lợi dưỡng sinh duyên ưa vị, đồng chấp với duyên mệt mỏi và nóng bức, đâu là do ưa vị cúng dường, và lúc siêng năng,

thân có mệt mỏi nóng bức làm duyên, bèn lui sụt tinh tấn, đâu chẳng ở không lui sụt, rồi không phát khởi tâm tinh tấn. Nếu Luận đều có buông lung, buông lung là không phát tâm tinh tấn, hợp lại có ba duyên bốn chướng. Ba duyên là

1- Lợi dưỡng thuộc cung kính.

2- Thân mỏi mệt.

3- Tâm nóng bức.

Bốn chướng là:

1-Biếng nhác.

2-Lui sụt. Tức chẳng được.

3- Buông lung.

4- Ưa vị tức tham ái.

Lại có bốn hạnh.

1-Tinh tấn.

2-Không lui sụt liền được.

3- Không buông lung.

4- Không tham chấp đắm.

Luận thì, lại có tâm hổ thẹn thành năm. Sáu do phá chướng kia, vì nói hạnh kia, có văn kinh. Ở sau luận của ngài Thiên Thân chép: Dưới đây văn kinh chép trong Phước nầy đức kia, Phước càng cao quý, dứt bỏ thân mạng, quý nặng ở chỗ xả bỏ của cải châu báu So sánh hơn kém, giúp bố thi tài vật cao quý, tâm xả bỏ vô lượng quả Phước báo của thân mạng như vậy, đây là Phước trì kinh hơn Phước kia, nhưng vì xả bỏ thân mạng thân tâm khổ, Phước còn vô lượng, huống chi vì pháp bỏ nhiều thân mạng, mà Phước không nhiều? Phước kia tuy nhiều, cũng không bằng Phước trì kinh chép kinh, Nhân của Vô Thượng Bồ-đề, giúp cho Phước kia, vì thế muốn vì đời đương lai gần gũi cúng dường Đức Như lai gieo trồng Phước tư lương. Đối với kinh nầy, thọ trì giảng nói, chớ sinh biếng nhác, do Phước thọ trì giảng nói, còn hơn bỏ nhiều thân mạng, vì nhân Bồ-đề, vì nói đủ tư lương cầu Phước , vì nghĩa này nên có ở kinh sau.

Văn chia làm ba:

Hỏi để So sánh.

Buồn khóc để đáp.

Sau ấn khả để nói .

Văn luận chia làm hai.

Nêu tên phối hợp.

Giải thích văn kinh

Giải thích kinh cũng có ba, ở đây nói về chỗ nào. Văn giải thích câu hỏi nên biết, vì sao trong đây ở sau giải thích hai văn khác, hợp lại có năm:

1. Giải thích ý rơi lệ.

2. Phá tưởng như nghĩa.

3.Phá đắm vị lợi dưỡng có lỗi biếng nhác, sinh tâm hổ thẹn và lìa lui sụt để tinh tấn.

4.Vì lìa không phát khởi tinh tấn.

5.Khuyên không buông lung sinh hổ thẹn thứ hai.

Ba thứ đầu ở trong lời đáp, hai thứ sau trong nói lên .

1-Trong giải thích rơi lệ, vì nghe pháp công đức còn hơn bỏ nhiều thân mạng, cho nên thành rơi lệ.

Ngài Thiên Thân nói: Nghĩa thân khổ, nên sinh buồn khóc, tức nói bỏ nhiều thân khổ không bằng nghe pháp nghe kinh sâu mầu, cảm kích sinh tâm buồn thương, không nghĩ đến khổ kia, mượn làm ví dụ. Văn luận thiếu ít, lý phải như vậy, không nên đối với việc đó vọng sinh xuyên tạc. Ngài Thiên Thân nói: Ngài Thiện Hiện tuy có mắt trí, thuở xưa chưa được nghe, cho nên ít có. Nói Thinh Văn có mắt trí v.v... vì sao lại ít có. Vì pháp môn này là bậc nhất, vì thành Đệ nhất nghĩa ít có nầy, nên dẫn ở trên đã nói thắng nghĩa thành tựu. Nói Phật nói Bát-nhã v.v... Vì sao? Vì nói Bát-nhã, trong năm thứ bở kia là bờ kia trí, Chư Phật cùng nói. Chẳng phải Phật thì không ai có khả năng So sánh với bờ kia trí, cho nên sai. Chứng minh kinh là trên hết, giúp sinh siêng năng tu học, bản khác phần nhiều đồng, chỉ có kinh Năng Đoạn , khen Phật như đã nói: Đức Như Lai Ngày nay phát khởi thừa tối thượng tốt đẹp, làm các nghĩa lợi. Bản khác đến sau vì lìa vắng lặng mới có văn nầy, cũng là nhân tụng khác nhau, ở sau tự giải thích . Ngài Chân Đế và Lưu-chi, cho đến luận này đều có nói lại ở đây. Phật đồng với Bát-nhã, luận do ngài La-thập dịch và kinh Năng Đoạn hai bản đều không, có do nhân tụng giản lược.

2-Phá tưởng như nghĩa trong đó có hai.

Phối hợp giải thích văn ở đầu lìa lỗi.

Giải thích phá chấp tướng thật, trí tưởng thật chứng là pháp lìa lời nói, như lời nói lại chấp có thật nghĩa, chẳng phải tướng thật, phá nghe trước nói sinh chấp thật luận nầy, kinh Năng Đoạn , ngài Chân Đế đều nói tưởng thật, ngài La Thập, ngài Lưu-chi đều nói thật tướng. Thật tướng là sở thuyên của kinh, thật tướng mới chứng được chân trí thật, nhân tụng có khác sau giải thích phá chấp thật tướng, tức thật tướng

nầy, vì chẳng phải thật tướng. Nói chẳng phải thật v.v... là phá chấp đắm. Ngài Thiên Thân giải thích Pháp môn này khác nhau. Trong đây có thật tướng, giải thích này trước nói Phật nói Bát-nhã, chẳng phải nghĩa Bát-nhã của nhân. Khác: Là chẳng phải thật tướng, ngoài Phật pháp, các chỗ khác không có thật tướng. Vì chỗ kia không hề có thật tướng, không hề sinh lòng tin. Phật đã nói nơi chỗ là do có thật tướng, thật tướng lại sinh, chẳng phải Phật nói chỗ. Đã không có thật tướng, thật tướng lại bất sinh. Nếu vì tụng kinh nầy, có tướng tướng khác. Ngài La Thập nói: Thật tướng là thế nào? lại có thể nói sinh, nên xét kỹ.

3-Phá đắm vị lợi dưỡng có lỗi biếng nhác trong, sinh tâm hổ thẹn là lìa lui sụt tinh tấn chia làm bốn.

Lặp lại kinh, giải thích ý.

Hiển bày tướng sinh hổ thẹn, giải thích không có hai chấp, sau giải thích thành lìa lui sụt tinh tấn, ý văn dễ hiểu. Đây ở lặp lại kinh rằng: Hoặc phân biệt hoặc tin hiểu trong văn sau, giải thích kinh khác đều không có, chỉ một bản này có. Ngài Thiên Thân nói: Lại pháp môn này chắc thật sâu mầu. Vì sao? vì thọ trì kinh nầy, suy theo lường tu tập, không khởi các ngã tướng, do kinh sâu mầu, đời đương lai có thọ trì, lại không có ngã tướng. Trong đây, phối hợp riêng với văn kinh không có hai ngã tướng, luận kia khácít, không khởi các ngã tướng, chỉ bày theo cảnh giới sở chấp không có tướng điên đảo. Các tướng như ngã v.v...tức là phi tướng: Là chỉ bày theo cảnh giới năng chấp không có tướng điên đảo, hai pháp này là nói chung ngã không, pháp không, không có ngã trí, đời đương lai trì kinh sẽ sinh hai trì nầy, cho nên hội hai luân.

Giải thích nghĩa kinh, do Phật chứng thành nghĩa này rằng: Vì sao? Vì lìa tất cả tướng, thì gọi là Chư Phật, nên hợp thành một văn, nay ở đây chia làm hai. Trong kinh Năng Đoạn chép: Nếu đời đương lai sau này thời gian sau chia ra sau năm trăm năm chánh pháp sắp diệt, thời phần chuyển. Ngài La-thập dịch đồng, tức là lúc hành pháp sắp diệt. Vì sao hai giải thích trước trì kinh và giảng nói, đều là hạnh. Mười món pháp hạnh đều nhiếp hết, đến thời Mạt pháp, không có hạnh nầy, không cần làm câu hỏi, khi chánh chứng có hạnh không nghi. Hành pháp mới hưng thạnh có hạnh không mê hoặc, cho nên nói hành pháp khi sắp diệt, bản khác đều sơ lược, nói chưng là đời đương lai, chép rằng luận nầy, đời đương lai một khi thọ trì. Ngài Lưu-chi, ngài La-thập nói có hai: Tín hiểu và thọ trì. Tín hiểu là trong mười pháp hạnh hạnh lắng nghe. Bản của ngài Chân đế có ba: Cung kính, thọ trì, giảng nói cho nhân nhge. Cung kính tức thân cúng dường. Trong kinh Năng Đoạn cũng chép:

1- Lãnh ngộ, tin hiểu lắng nghe.

2- Thọ trì.

3-Đọc tụng.

4-Tụng rồi nghiên cứu thông suốt.

5- Giảng nói cho nhân nghe.

6- Đúng như lý suy nghĩ.

Tụng có lược và rộng, giải thích là lìa lui sụt để tinh tấn, trong chia làm ba.

Giải thích kinh phật chép : Lìa tất cả tướng giúp cho Bồ-tát học tướng gọi là chấp tượng, vì nhân của lời nói, nhân của phân biệt, là một tướng đảo trong bảy theo thứ đảo, tương đương với tướng đảo. Tưởng này phân biệt thành rộng.

Giải thích sinh khởi.

Giải thích văn thứ ba ở trước trong đó kinh chép hoặc phân biệt hoặc tin hiểu, v.v... Ngài La-thập, ngài Lưu-chi nói: Tin hiểu thọ trì, ngài Chân Đế chỉ nói tin hiểu. Trong kinh Năng Đoạn chép: Lãnh ngộ và cũng không phải thọ trì. Ở đây nhắc lại kinh không có trong giải thích

, đã giải thích nghĩa thọ trì, cho nên nhiếp tức trì, lẽ ra nói trì nghĩa là nhiếp, văn truyền viết lầm. Tín hiểu tức là phân biệt, câu sau giải thích câu trước, bốn câu vì lìa không phát khởi tinh tấn. Một khi đã lui sụt rồi không phát nữa , cả hai cũng không bao gồm chưa phát chia làm hai.

Phối hợp kinh giải thích ý nên biết.

Sau đối với Thinh Văn Thừa ở dưới giải thích các nghĩa như kinh sợ,.v.v.., kinh này chỉ nói hai thời pháp luân. Là Tiểu và Đại

Đại: là xe của vua chúa.

Tiểu: Là xe lừa, nên nói không hữu đều là Thinh Văn Thừa, trong không vô ngã thể có pháp ngã thể, nên biến hóa hồi tâm mà nói kinh đây, nên kia đối với nầy, nghe mà không kinh sợ, v.v... hai giải thích nên phân biệt biết, xem văn kinh nầy, không phá hai tánh y tha và Viên thành. Ngài Long Thọ thì không như vậy, cho nên ngài Thiên Thân nói: Nghĩa chẳng phải chỗ sinh sợ sệt, nên gọi là Kinh sợ , do tâm đáng quở trách, nên chẳng phải như hạnh chánh đạo. Nghĩa là thể tánh Bát-nhã nầy, là ác chẳng phải chỗ đạo ly, chỗ đó đáng quở trách chẳng phải ha- nh chánh đạo. Cho nên kinh sợ kia mà nói rằng. Bố: Là tâm thể sợ sệt, đều do không thể dứt tâm nghi. Nghĩa là nghe kinh này tuy chẳng phải rốt ráo, nên không thể dứt nghi. Nghi chẳng phải tốt đẹp nên sợ kia nói rằng: Chữ úy theo là một bề sợ sệt, tâm ấy hoàn toàn rơi vào nghi ngờ sợ sệt. Nghĩa là nghe kinh này hoàn toàn sinh sợ, e rằng theo tu học

sẽ đọa lạc, lìa ba việc ấy, gọi là không kinh không sợ không lo, các bản khác đều đồng. Trong kinh Năng Đoạn chia kinh sợ làm ba:

Hợp bố úy theo thành một cũng chỉ nói ba.

5- Khuyên không buông lung, sinh hổ thẹn thứ hai, trong ấy chia làm ba.

Nêu lên phối hợp với kinh.

Nói về khuyến tướng.

Giải thích văn kinh.

Trước trong điều thứ ba đã khuyên lỗi đắm vị lợi dưỡng biếng nhác các Bồ-tát sinh tâm hổ thẹn. Nay điều Địa thứ năm lại khuyên không khởi tinh tấn, nên Bồ-tát sinh tâm hổ thẹn, vì vậy theo gọi là thứ hai sinh chổ hổ thẹn , phối hợp với văn nầy, nói Ngày nay Bồ-tát hổ thẹn ở tâm. Trong khuyến tướng nói: Pháp này cao siêu như vậy, các thầy theo không nên buông lung mà không học. giải thích khuyên hành tướng hổ thẹn, giải thích trong văn kinh, là nói lên sáu Ba-la-mật và Ba Tạng giáo cao siêu đều là hạnh sở thuyên, đều đến bờ kia, kinh này tuệ độ là hành vô tướng, là đạo cao quý, sẽ đến Bồ-tát, các độ khác không bằng là, pháp bậc nhất của Phật nên gọi là bậc nhất, chẳng phải mà người khác biết bậc nhất. Hai nghĩa của ngài Thiên Thân giải thích nghĩa bậc nhất, pháp đây hơn Tu-Đa-La, lại là nhân lớn nên gọi là bậc nhất, do chánh đồng với ở đây, chẳng những Phật Thích-ca của ta bậc nhất, vô lượng Phật kia cùng nói đệ nhất, vì đồng nói, nên đáng tôn đáng nặng, tối thắng bậc nhất nên ngài Thiên Thân nói, Pháp môn này gọi là Thanh tịnh. Do vô lương Đức Phật nói. Thanh tịnh là nghĩa lìa lỗi, nghĩa tự tánh tịnh, thuận theo lìa lỗi vì chứng tánh tịnh. Do đây bỏ các thứ châu báu v.v..., cho nên đây là cao quý, đây đồng với ngài Lưu-chi hai bản của. Trong kinh Năng Đoạn đầu tiên nói rõ cộng nói , sau nói rõ chẳng phải người khác bậc nhất, nên gọi là Bậc nhất. Trong bản của ngài Chân Đế nói không có gì chẳng phải bậc nhất. Trong bản của ngài La-thập chỉ có đầu tiên , sau đều có chung. Thế của văn sau tuy ít, giải thích cũng có thể được.

Thứ chín. Là lìa không thể nhẫn khổ. Đã mong phước vị lai,bèn tu nhân phước,khuyên cố gắng tuy thành nhưng phải có khả năng chịu khổ Nếu tu chánh đạo, không nỡ hại nhân, không thể chịu đựng lạnh nóng mỏi mệt, sinh già bệnh thì, tuy siêng tu đạo, lại đồng với Hai- thừa, hoàn toàn nhập vào vắng lặng, cũng không có quả Phước cho nên không thể chịu đựng, đường khổ sinh tử luân hồi, không thể bỏ sinh tử, mê đắm Niết-bàn, không phát đại ý. Nếu không nỡ hại, thì trái với

mình, lại sinh tâm tức giận, không thể nhiếp thọ, cũng không có tướng tốt, bốn chúng tám bộ đồng với tất cả quyến thuộc. Nếu không thể chịu mỏi mệt thọ dụng khổ, không thể siêng năng, thường sinh thất bại lui sụt. Nếu không thể nhẫn nại, thì hai đế lý của Phật không thể thuận học, Phước cao quý để thành Phật làm sao được sinh, cũng không thể chứng lý sâu mầu, cho nên không thể nhẫn nại tức là tức giận biếng nhác ngu si, thuộc cả hai chướng, chẳng phải gặp duyên lành tu Phước cao quý, nên nhẫn nại được, tức là không có tuệ tinh tấn chân thật, xét ba nhẫn tánh của tuệ, chịu đựng sinh tử và thiếu thọ dụng, vì đều tinh tấn, trợ giúp duyên lành của nhân Phước cao quý. Luận văn chia làm hai.

Nêu tên gọi thuộc về kinh.

Giải thích nghĩa kinh.

Trong đây là lìa không chịu được khổ, nêu sở tri chướng, nói lên công năng tu hành, quyển trước chỉ nói là nhẫn khổ, nhưng nói được ý chánh hạnh, để phát sinh văn sau. Luận của ngài Thiên Thân chép: Rộng cũng là dứt nghi. Vì sao hỏi điều nghi, nói bỏ thân khổ, để bỏ thân kia, quả báo thân khổ, mà Phước kia kém, y theo theo pháp môn nầy thọ trì giảng nói thực hạnh hạnh khổ của Bồ-tát, khổ hạnh ấy cũng là quả khổ, làm sao pháp môn nầy, thân quả báo Phước cao quý, mà không chiêu cảm các quả khổ sinh tử, ý nói ở văn sau. Trước là bỏ thân mạng, không thể chịu khổ, nên chiêu cảm Phước kém, vì pháp bỏ thân, mới chịu được khổ, nên chiêu cảm Phước tốt, ngài Thiên Thân nghi khởi từ trước, luận này chân thật giải thích văn sau, mỗi việc y theo kinh kia, lý không trái bỏ.

Giải thích nghĩa kinh, chia làm hai:

Nêu bốn khoa, nói về kinh sau. Kinh cũng chia làm bốn.

Sau y theo theo nêu bày giải thích có bốn thứ.

1- Như điều nhẫn được như chỗ đối với thể năng nhẫn của chân cảnh. Luận giải thích : Do thông đạt được pháp vô ngã, hoặc nhẫn được pháp năng nhẫn. Đối với cái có thể thực hạnh gọi là Sở đối, điều gọi là năng cảnh. Năng là năng hành, như thể năng nhẫn của cảnh sở đối, gọi là như sở năng nhẫn, tức là thể tánh của nhẫn.

2/- Dùng tướng nào để sinh ra nhẫn, ở đây có hai:

a/. Tướng trạng nhẫn, lấy gì làm tướng, nghĩa là không có sự tức

giận.

b/. Nhẫn điều phải nhẫn, dùng pháp gì làm chỗ sinh nhẫn, tức là

dùng chỗ nhẫn khác và tất cả pháp khác, mà làm chỗ sinh nhẫn, đó gọi là ở chỗ khác nhẫn tức gọi là không tức giận, ở chỗ không có các độ,

chẳng sinh tướng hữu vô, đây là quán sát kỹ pháp nhẫn. Thể là tuệ xét, sơ lược không có an nhẫn chịu khổ.

3/- Như nhẫn có khác nhau, tức các thứ nhẫn. Các thứ nhẫn là ng- hĩa tương tự, nêu chỉ trước sau sở hành nhẫn độ, để nói về hạnh nhẫn, gọi là nhẫn khác nhau.

4/- Nói về đối với hạnh nhân duyên kia, nhân duyên là nghĩa sở do của đạo lý, bị ba khổ ép ngặt, là sở do của đạo lý không thể nhẫn. Nay nói hạnh nhẫn là có thể đối trị, là sở do của đạo lý không nhẫn được.

Theo trong vào nêu lên giải thích bốn pháp.

Đầu tiên giải thích như sở năng nhẫn, có hai:

Hiển bày .

Thuộc về nghĩa đầu của kinh nầy, ý hỏi thế nào là chân thật cảnh sở tri mà thực hành Năng nhẫn. Năng nhẫn là tâm cầu tuệ không vô sân v.v... vô sân này như pháp sở chứng kia là lý cảnh vô ngã, mới có thể nhẫn được. Cảnh đã vô ngã, thì tâm nhẫn cũng làm sao có ngã cho nên có thể nhẫn vô sân đồng tu lý vô ngã, là cảnh sở tri. Ở đây dịch văn lược chỉ nói năng nhẫn. Nên nói thế nào là như cảnh sở chứng mà làm năng nhẫn, nghĩa là pháp vô ngã, kinh trong Sằn-Đề Ba-la-mật, mới chánh nói về thể năng nhẫn. Luận do Thiên Thân soạn chép: Tuy đây là hạnh khổ do quả khổ, mà hạnh khổ này không sinh mỏi mệt, vì có nhẫn độ gọi là bậc nhất, trước xả thân khổ bèn sinh mỏi mệt, không gọi là Nhẫn độ, vì chẳng phải bậc nhất. Ba-la là nghĩa bờ kia, bờ kia có năm điều.

1. Trì, 2. Giáo, 3. Lý, 4. Hạnh, 5. Quả. Cùng tận năm pháp nầy, gọi là đến bờ kia. Y theo kinh Hoa Nghiêm phẩm Hồi hướng, có mười thứ bờ kia:

1- Độ sinh tử thế gian bờ kia thường

2- Độ các ấm bờ kia

3-Độ ngôn ngữ đạo bờ kia.

4-Độ chúng sinh tướng bờ kia.

5- Độ thân kiến bờ kia.

6- Độ bất kiên cố Bờ kia.

7- Độ các hạnh Bờ kia.

8- Độ các cõi Bờ kia.

9- Độ các chấp Bờ kia.

10- Độ các pháp thế gian bờ kia.

Mười Bờ kia này chia làm ba, thứ ba độ ngôn ngữ là giáo, Địa thứ

bảy theo độ các hạnh là hạnh, tám bờ kia còn lại đều là sở tri Bờ kia, dùng quả Phật làm ngạn nầy, nên nói là Bờ kia, sơ lược không có lý quả. Luận do ngài Thiên Thân soạn chép: Bờ kia có hai thứ.

1. Gốc lành thanh tịnh thể hạnh bờ kia.

2. Bờ kia công đức không thể lường tức quả bờ kia. Kia là do sinh tử mà làm bở nầy, nên nói hai. kinh chép Nhẫn Nhục Ba-la-mật lặp lại hạnh nhẫn, tức chẳng phải nhẫn nhục Ba-la-mật. Luận kia chép. Không có kia của nhân năng tri và Bờ của công đức, nên nói tức phi. Cho nên thứ nhất ý nói nhẫn hạnh bờ kia, người khác không biết nhẫn hạnh sở đắc quả công đức bờ kia, vì vậy theo người khác chẳng thể đến được, cho nên nói tức chẳng phải nhẫn nhục Ba-la-mật, là chỗ người khác đến được, nên nói tức chẳng phải nhẫn Ba-la-mật, người khác không biết nên gọi là thứ nhất. Các bản chỉ có phi mà có thị để biết, trong bản Năng Đoạn có, là cũng không có ngại y theo cái khó, các bản phần nhiều vô, y theo ở trước phần nhiều thì có.

Kế là trình bày theo giải thích , thứ hai là dùng cái gì sinh ra sở nhẫn, có hai:

Giải thích tướng.

Phối hợp với kinh.

Giải thích tướng trong đầu tiên hỏi, sau đáp. Đáp có ba câu:

1. Người khác hại vô sân làm tướng, vì như lý cảnh, v.v... Bồ-tát Địa nói: Nếu bị người khác làm hại nên khởi tâm nhẫn, trước nghiệp ngã này nên khiến cho người hại. Nay nếu không nhẫn, lại tăng thêm nhân khổ, lại buồn thương đã thành khổ tự trói buộc. Lại tự tánh của thân khác đều là hành khổ, họ không biết ghét hại thân ta, ta đã có biết, đâu ghét khổ kia. Người hai Thừa tự lợi còn chẳng làm khổ người ta đã lợi nhân thì nên chịu đựng người hại, suy theo nghĩ như vậy rồi nên tu năm tưởng.

1- Thân thiện tưởng.

2- Duy pháp tưởng.

3- Vô thường tưởng.

4- Hữu khổ tưởng.

5- Nhiếp thọ tưởng, mình không trả thù người cũng không phiền não tuôn chảy theo nối nhau, nên đối với oán hại đều nhẫn chịu được, đây là đối với bốn quán, vì quán nhân duyên, cũng nên suy theo nghĩ. Trong Duy Thức chép: chân như quán vô tướng, v.v... luận này chỉ nói vô tánh, vì vô sanh nhẫn pháp là vô ngã. 1/Nếu người vô ngã tức là thứ hai chỉ có Pháp tướng.

2/- Đối với Nhẫn độ sinh hữu tướng: Nên họ chấp đắm tu tập.

3/- Đối với chẳng phải nhẫn Ba-la-mật không sinh vô tướng vì bác bỏ vô thể, không dứt không tu, không hân không nhàm, không lợi không lạc, nương hai nhẫn sau, độ đế quán sát pháp nhẫn, tuệ xét thành tánh, ở sau phối hợp trong kinh. đầu tiên hỏi, sau là thuộc.

1. Vô ngã tưởng.

2. Vô tướng, vô hữu tướng.

3. Phi vô tướng, đẳng không tướng.

Như kế phối hợp với ba tướng trước, đối với ba cảnh sứ sinh, gọi là ba nhẫn tướng. Nên biết lấy tướng nào sinh ở chỗ nhẫn. Trong đây tuy dẫn ra vua ca-lợi, v.v... y theo văn thứ lớp mà dẫn ra nói lên , ý nói không có ba tướng gọi là nhẫn tướng, không giải thích vua ca-lợi. Lại giải thích vua ca-lợi: Tức người oán hại, sinh ra chỗ nhẫn cũng là chánh dẫn, lược nêu không có hai chỗ còn lại, lý cũng không mất, làm cho nghĩa thêm rõ, khuyến khích tu học, sau dẫn ra giải thích. Luận do ngài Thiên Thân chép: Cho nên làm được pháp thứ nhất, khổ hạnh nầy hơn xả thân kia, kết luận nhẫn nhục Ba-la-mật ở trước tức chẳng phải văn Lại nói: Huống chi lìa ngã đồng với tướng tức giận, đây là giải thích sự Vô Ngã. Lại nói: Hạnh nầy không khổ, chẳng những không khổ mà còn có vui, vì có từ bi. Như trong kinh, cho đến vô tướng cũng phi vô tướng, ở đây nói tương ưng tâm từ bi. Ý luận kia nói: Vì không có tướng khổ. Trong kinh chép vô tướng do có từ bi, có tướng vui, kinh nói cũng phi vô tướng, nói vô tướng là tương ưng với tâm từ bi, hơi khác với ở đây, lại ở đây không có khác nhau, vì đối với nhẫn độ sinh có tướng khổ, nói phi vô tướng, đối với chúng sinh v.v...không ngoài phi Ba-la-mật mà vô tướng không cứu giúp không hóa độ, do thấy chúng sinh khổ mà thực hành cứu vớt tương ưng với vui, khởi tâm từ bi, cho nên cũng phi vô tướng chính là đồng với đây, lại có giải thích khác, đây là ba nhẫn, không có ngã tướng, chịu đựng oán hại nhẫn, vô tướng là an vui chịu khổ nhẫn, không thấy tướng khổ, cho nên có thể an nhẫn phi vô tướng. Quán xét pháp nhẫn, bác bỏ là vô, đây là tà kiến. Nhưng theo kinh Năng Đoạn , đây là không có ba tướng hai chỗ đều có.

1. Vua Ca Lợi trở xuống.

2. Năm trăm đời v.v...trở xuống, bản khác chỉ có ở vua Ca-lợi trong văn Phạn có đủ, đạo lý quyết định như vậy. Vì sao năm trăm đời v.v...trở xuống mà không có hai tướng còn lại, chỉ có tướng vô ngã, biết cho nên bản còn lại dịch giả lược bỏ, hoặc lại nhân tụng khác nhau, lại Luận Vương này gọi là Ca-lợi. Ngài La-thập, ngài Lưu-chi nói Ca-lợi,

ngài Chân đế nói Ca-Lăng-già, trong kinh Năng Đoạn nói là Yết-lợi, lời khác mà tên đồng, ở đây nói là nhẫn khổ hại.

Kế là giải thích thứ ba như nhẫn có khác nhau. Ban đầu là gạn lại trình bày.

Sau thuộc về kinh, đời đời thường thực hành tương tự theo thứ lớp, các chủng loại nhẫn, chẳng phải chỉ một nhẫn, gọi là Nhẫn khác nhau. Vua Ca-lợi làm hại, gọi là cực khổ nhẫn, năm trăm sinh nhẫn là Tương tục nhẫn, y theo văn kinh nầy, cũng chia làm hai.

Là trong Thứ tư giải thích đối trị nhân duyên, chia làm hai:

Giải thích nhân duyên bất nhẫn.

Giải thích kinh có công năng đối trị ba hạnh.

Trong nhân bật nhẫn trôi lăn trong khổ có ở cả ba cõi, là hành khổ. Hai khổ sau chỉ có chúng sinh ở cõi dục trái nhau là khổ khổ, thiếu sự thọ dụng là hoại khổ, đây là nương tướng oán ghét, hoặc trôi lăn nhiếp thọ năm khổ. là: Sinh, già, bịnh, chết, năm là uẩn xí thành khổ, chúng sinh trái nhau thuộc về hai khổ, là ghét màgặp nhau, thương mà chia lìa, thiếu dụng nhiếp một khổ, là khổ cầu mong mà không được. Trước nói trong tướng nhẫn, luận giải thích có hai nhẫn.

1. Chịu đựng oán hại.

2. Quán sát kỹ các pháp.

Nay đối trị trôi lăn và thiếu thọ dụng, mới giải thích an chịu khổ nhẫn, chịu đựng oán hại.

Đầu tiên là hạnh khó tu, chúng sinh trái nhau nói, lại nghĩa kia, khiến họ tu học, khổ tuy rất nhiều. Như trong nói thứ hai của Du-già, lược nêu ba pháp nầy. Từ kinh hành sở trừ v.v... trở xuống là giải thích kinh có công năng theo đối trị ba hạnh.

Trong đối trị khổ trôi lăn, có ba:

Đầu tiên phối hợp với khổ nhẫn nhân duyên đối trị, nêu văn chung ở đầu kinh

Nếu chấp sắc, v.v... trở xuống là giải thích các văn kinh không nên trụ sắc sinh tâm.

Vì thành tựu các pháp không trụ kia, nên ở sau giải thích các văn kết nên sinh không có chỗ trụ tâm. Văn ở đầu lại có hai: phối hợp, và giải thích. Có ba tướng khổ:

1. Hiện tiền ép ngặt không muốn phát tâm, không bỏ sinh tử mà muốn cứu giúp.

2. Lại chấp Niết-bàn mà khởi ý Tiểu thừa, hoặc đều bác bỏ.

3. Chìm mê trong tà kiến, thường ở trong sinh tử, nên không phát

tâm. Đây là nhân duyên của khổ trôi lăn, tức là ba tướng pháp chấp si, tham, v.v.... Tất cả hai chướng dùng làm thể tánh, là nhân gần trôi lăn, chính là phiền não si vô minh duyên hành. Cội gốc của si tức là trí chướng. Ba tướng tâm là sinh tử khởi thứ lớp. Như trong kinh Vô Cấu nói đối trị nầy, nên lìa ba tướng khởi, phát tâm vô phân biệt v.v.. là lìa ba tướng. Tự không có si,v.v..., vì vô minh diệt cho đến già chết cũng diệt theo , trôi lăn tự dứt.

Luận do ngài Thiên Thân dịch chép: Nếu có các Bồ-tát không lìa tướng ngã v.v..., thì Bồ-tát ấy thấy khổ thực hành khổ, cũng muốn bỏ tâm Bồ-đề, vì họ mà đối trị.

Kinh chép: Nên lìa tất cả tướng phát tâm v.v..., vì khi chưa phát tâm có lỗi nầy, nêu văn kinh sau bác bỏ lỗi ấy. kinh chép : Thế nào là đẳng tâm, vì khởi hành tướng mà tu hành. Thế nào là đẳng tâm? không bỏ Bồ-đề, đó là Nhẫn Ba-la-mật, tu tâm năng học kia. Nghĩa là các tướng vô ngã tu hành, cũng các tướng vô ngã tu tập tu tập tâm năng học, không bỏ Bồ-đề, lại được nhẫn thành tựu Đệ nhất nghĩa vô ngã, nghĩa là nhập Sơ địa trở lên Bồ-tát, nghĩ là Sơ Địa trở lên Bồ-tát được thành tựu nhẫn, lìa tất cả tướng, chứng phát tâm Bồ-đề. Khuyên chủng tánh phát tâm đầu tiên cũng nên lìa tất cả tướng.

Lại giải thích vì sao ở văn dưới tướng có hai:

Nói về trói buộc nên sinh trói buộc nhau thô nặng, thuộc về kinh không trụ sắc, v.v...

Giải thích pháp khó. Ở đây đầu tiên ý nói nếu đắm cảnh tướng ở các cõi như sắc v.v..., tức là ở trong trôi lăn, lại thêm mỏi mệt, nên tâm Bồ-đề không sinh. Nếu bị trói buộc ngăn ngại bởi cảnh tướng, vì tâm chấp hữu tướng, đối với sinh tử, thân sinh trói buộc thô nặng. Trói buộc thô nặng không có tánh an ổn, không có tánh điều hòa, không có tánh chịu đựng, thân tâm mỏi mệt,vì tánh mỏi mệt. Nên trong Kinh giải thích Thâm Mật có bài tụng rằng:

“Trói buộc chặt chúng sinh

Cũng do thô nặng buộc

Khéo tu cả chỉ quán

Mới đều được giải thích thoát”.

Như quán cảnh khôi hài, tướng trói buộc tâm mê đắm không còn sinh mỏi mệt. Sau dừng nghỉ rồi, mới biết mỏi mệt. Tướng này àng buộc tâm nầy, sinh ra mỏi mệt cũng vậy. Lẫn nhau này trói buộc: Thể chung cảnh tướng hữu lậu ba cõi ba tánh sinh thô nặng, cũng chung cho tất cả tánh hữu lậu, nên nói ba cõi đều là hành khổ, không có tánh an

ổn không có tánh chịu đựng, v.v.. Nhưng do tâm chấp chặt cảnh tướng, các cảnh tướng hữu lậu trói buộc, tâm không được tự tại, chẳng phải tất cả tướng đều chấp thủ, đó là nghĩa hộ pháp. Nếu y theo theo an tuệ, thì tất cả tướng đều chấp, cho nên trói buộc tâm không được tự tại, hoặc ý văn này khó mà giải thích. Vì chấp sắc v.v... cho là thật có, lại khởi mong cầu luyến tiếc, ở trong khổ trôi lăn càng thêm mỏi mệt, giác tâm bất sinh lại thêm sinh tử, vì ngăn dứt việc đó.

Kế là văn kinh chép không trụ sắc sinh tâm, v.v... như ở trước là nói trong văn nghĩa của nguyện Tịnh Độ. Ngài Thiên Thân nói: Tâm kia không trụ Phật Bồ-đề của, vì tâm chẳng phải chân trụ nên khuyên không trụ, luận này và ngài chân đế, ngài La-thập có thể chia ra bốn bản, đều là đầu tiên nên lìa tất cả tướng phát tâm. Kế là nói không nên trụ sắc sinh tâm, v.v... sau mới nói nên sinh tâm vô sở trụ. Nếu tâm có trụ thì tức là phi trụ v.v... Nhưng bản của ngài Lưu-chi lại trái với tướng đại. Sau khi ở Sơ trụ phát tâm, tức nói vì sao nếu tâm có trụ tức là phi trụ, mới nói không nên trụ sắc sinh tâm v.v..., nên nương bốn bản là chánh. Bản của ngài Lưu-chi trước nguyện trong Tịnh Độ, tự đồng với bốn bản, trước nói không trụ, sắc, v.v... sau mới nói nên sinh tâm vô sở trụ, nên biết văn sau của kinh ấy tự trái ngược. Còn ngài Lưu-chi, Ngài La-thập đều chỉ nói không trụ sáu trần, không đâu mà chẳng trụ không phải sáu trần. Trong kinh Năng Đoạn , đối với sáu phi sáu, đều giúp không trụ, ngài Chân Đế và luận này chỉ có không trụ ở năm trần trước, không đâu mà chẳng trụ không phải năm trần. Pháp trong chẳng phải pháp tức đều không trụ, cho nên trong luận này bất giải thích bất trụ đối với pháp, y theo đó có thể hiểu.

Không trụ chẳng phải pháp: Nghĩa là chẳng phải pháp vô ngã, là nói không trụ pháp là không trụ pháp trong lý vô ngã. Không nên trụ chẳng phải pháp, là cũng không nên trụ chẳng phải pháp trong lý vô ngã, nói lên có pháp ngã, nên gọi là chẳng phải pháp, cũng giúp không trụ chấp pháp có ngã đối với chẳng phải pháp ngã và pháp ngã cả hai đều không trụ, sau là giải thích văn kết, vì thành tựu, v.v... Ở trên nói không trụ các sắc và các phi sắc, không trụ ngã, vô ngã giúp sinh tâm kia, vì thành nghĩa nầy, nên sinh vô sở trụ, trụ không trụ có đều không nên giải thích lý do này rằng: Nếu tâm có trụ, lại là chấp đắm, chẳng phải là chân trụ lý chân như, trụ trong lý chân như không có chỗ trụ, phát tâm cũng nên thuận theo lý bất trụ. Cho nên kinh Vô Cấu chép: Vô trụ tức vô bản, từ không trụ mà lặp tất cả pháp, kinh dẫn ở trước chép: Tâm các Bồ-tát không trụ sắc bố thí, bố thí thuộc về sáu pháp,

trong đây nói riêng, trong luận đại khái không có, trong văn kinh có nói đầy theo đủ. Nêu đầu tiên không trụ sắc, khởi hạnh phương tiện của, để khuyên học lâu, hoặc nêu Mười địa chân hạnh phương tiện, không trụ vào bố thí, để khuyên Địa tiền, không trụ vào tu hành, như khuyên lìa tướng phát tâm Bồ-đề.

Trong nhân duyên đối trị ba nhân khổ, trên đây nói đối trị trôi lăn nhân duyên khổ mà phát được đại tâm, sau giải thích thứ hai chúng sinh trái nhau, nhân duyên khổ đối trị, tuy là phát tâm, chỉ vì lúc chúng sinh trái nhau lại sinh mệt nhọc không thể cứu giúp, khuyên tu tự hành đối trị nầy, nên có ở kinh sau. Giải thích nghi có ba:

Nói về đối trị.

Khuyên tin lời Phật cho nên nhẫn.

Phá như nói chấp đắm.

Văn đầu tiên có ba:

Nhắc lại kinh phối hợp.

Giải thích tướng nhẫn.

Sau giải thích văn hai vô ngã.

Giải thích tướng nhẫn: Đã vì tất cả chúng sinh mà thực hành đối với các món xả, tức trong năm nhẫn tưởng thân thiện và tưởng nhiếp thọ, xả tức là bố thí.

Ngài Thiên Thân nói: Dùng đàn độ nhiếp sáu độ nói riêng, thế nào là lợi ích chúng sinh tu hành, mà không gọi là trụ trong việc chúng sinh? vì dứt nghi này nên kinh sau nói: Ý này vì chúng sinh thực hành bố thí, vì sao không gọi là trụ việc lợi sinh, bài kệ chép :

“Tu hành lợi chúng sinh

Nhân như vậy theo phải biết

Chúng sinh và sự tướng

Xa lìa cũng phải biết”.

Ở đây nói lợi ích là nhân thể của, Bồ-tát thực hành lợi ích chúng sinh, chẳng chấp sự tướng chúng sinh, cho nên tuy lợi sinh cũng thành không trụ, giải thích trong hai vô ngã, do không thể không có tướng chúng sinh, khi trái nhau thì sinh mỏi mệt. Vì có nhân ngã thì có sẽ pháp ngã, hai ngã đã thực hành thì, khi lợi ích lại bị mỏi mệt, nên sinh mỏi mệt, nói lên hai vô ngã để phá chấp kia. Kinh chép tất cả tướng chúng sinh, tức phi tướng, chỉ bày theo pháp vô ngã, tất cả chúng sinh là tức phi chúng sinh là, nói nhân vô ngã, trong đây nói bao gồm. Ngài Thiên Thân giải thích riêng rằng: Giả danh và sự ấm, Như lai lìa tướng kia, Chư Phật không hai pháp. Vì thấy pháp báu nên, việc chúng sinh

có hai:

1. Danh chúng sinh.

2. Sự năm ấm.

Tức chúng sinh kia có khả năng giải thích danh tướng, chẳng phải tướng thật thể, vì danh tự tánh của vô thật thể, do tất cả tướng chúng sinh tức chẳng phải tướng, chúng sinh danh tướng của không có thật thể, danh năng thuyên thành pháp vô ngã. Lại dùng năm ấm giả gọi chúng sinh trong năm uẩn không có tự thể chúng sanh, vì không thật, vì tất cả chúng sinh, tức chẳng phải chúng sinh, là nói nhân vô ngã, chỉ có giả ấm hòa hợp và tên giả gọi, hoặc nhân hoặc pháp đều chẳng thật, thành hai vô ngã, cho nên lúc trái nhau chúng không nên tức giận, trụ trong năm nhẫn, chỉ có pháp tướng là nhân vô ngã. Pháp danh cũng giả, là pháp vô ngã. Bài kệ ấy lại nói: Đức Như lai lìa tướng kia, Chư Phật không có hai ngã, vì thấy thật pháp, Chư Phật thấy đúng như thật về hai vô ngã, lý do Phật lìa hai tướng, hai vô ngã không thật, quán sát tụng này ý nghĩa thế nào. Trong bản của ngài Lưu-chi lại không có nói khác, chỉ có bản của ngài Chân Đế, chẳng phải chúng sinh v.v...trở xuống là, lại có lý do gì, Chư Phật Thế tôn xa lìa tất cả tướng, các bản chú nặng hơn, đều chép sơ lược, như trong một đoạn trước đã nói ở đây. Nhưng quán luận kia và ngài Chân Đế, có tức nói lên Đức Thế tôn do trong chứng thật hai vô ngã, ngoài lìa hai tướng nhân pháp không thật, khuyên phát tâm tu hành, vì chúng sinh trái nhau, quán hai vô ngã chẳng sinh tức giận, nên nói vì sao. Gạn đưa ra lý do của hai vô ngã, nên nói Đức Thế Tôn lìa các tướng, giống như có con đường trở lại, mới thuận lý thành, văn tuy lược bớt rườm rà, mà không thiếu thành nói trước.

Khuyên tin lời Phật cho nên trong Nhẫn có hai. Trong đó trước nêu ý kinh, sau giải thích văn, ở đời nhân Hiền Thiện, còn có pháp luống dối, huống chi đối với bậc Đại Thánh dùng lời dẫn dụ. Ngài Thiên Thân có bốn đế ngữ để làm phép tắc nói pháp, gọi chung là tục đế tướng ngữ danh chân, riêng nương vào tục đế tu hành, có tướng phiền não sở dứt , có thanh tịnh tướng ngữ danh thật Năng Đoạn . Ở trong thật, đây hạnh phiền não hữu vi, đây là hạnh thanh tịnh hữu vi, hoặc lúc nương tục đế tu hành, hạnh này sinh phiền não, như là hạnh danh lợi, hạnh này tăng thêm phiền não, hạnh này tăng thêm thanh tịnh, như bỏ hạnh danh lợi, nên nói là thật. Hạnh phiền não nầy thanh tịnh, nói chung chân đế ngữ danh như ngữ, nói riêng tu hành chân đế, có phiền não sở dứt , thì có thanh tịnh Năng Đoạn , ngữ danh không khác, hoặc lúc nương chân đế mà tu hành, hạnh này sinh phiền não. Nếu có trụ tâm thì bố thí, hạnh

này thêm thanh tịnh, nên không trụ tâm bố thí, thì y theo trước nên biết. Nay khuyên Bồ-tát, nương chân đế mà tu, nên tín sinh nhẫn. Ngài Thiên Thân nói: Trong đây có nghi, trong chứng quả không có đạo. Vì sao đạo ấy là quả, đối với quả có thể làm nhân hay sao? Nghĩa là các bậc Thánh do các pháp vô vi mà có khác nhau, thì không có Thánh đạo. Làm sao quán hai vô ngã, lợi ích chúng sinh đạo hạnh, có thể thực hành nhân ấy để phá nghi nầy, cho nên nói bốn ngữ. Quả tuy không trụ đạo, mà đạo có khả năng làm nhân , do Chư Phật thật ngữ, trí kia có bốn thứ cảnh có bốn nên nói có bốn ngữ, bốn ngữ luận nầy giải thích hoàn toàn khác với.

1- Bồ-tát. 2- Tiểu Thừa. 3- Đại thừa. 4- Thọ ký.

Ngoài ra, hoặc mượn bố thí mà nói, nay nói Bồ-tát và Đại thừa, khuyên tin nói quả, tuy không trụ đạo, mà có công năng làm nhân , là phá nghi kia đối với Tiểu Thừa, nói Khổ đế, v.v... thì không thể khiến cho vui được, đối với Đại thừa nói pháp chân như vô ngã, không thể làm cho khác được, đối với thọ ký, nói việc ba đời, quyết định không khác, như nghĩa mà nói, vì không điên đảo.

Đối trị chúng sinh, trong nhân duyên khổ trái nhau.

Thứ ba là phá như lời nói chấp đó có hai.

Nêu ra ý.

Giải thích văn.

Pháp sở chấp chẳng thật có, gọi là không thật, chẳng phải pháp sở chấp chẳng phải không, gọi là không luống dối, vì có thể gọi là pháp không, vô thật chẳng thể nói pháp có, cho nên bất không. Ngài Thiên Thân tóm lại rằng: Pháp của Chư Phật nói, pháp này không thể được pháp kia, mà thuận theo nghĩa.

Hai câu đầu giải thích không thật, một câu sau giải thích không luống dối, do pháp đã nói, không thể chứng được pháp kia. Như tiếng được bị nghe không có nghĩa như vậy, cho nên không thật. Do có pháp đã nói bị, thuận theo pháp chứng kia cho nên không luống dối, đây là theo ngài Lưu-chi, ngài Chân Đế đều nói pháp sở giác sở nói chẳng phải thật chẳng phải hư. Ngài La-thập chỉ nói pháp sở đắc. Kinh Năng Đoạn chép: Pháp sở chứng, sở nói , sở tu chỉ nội trí có sở đắc, ngoài nói có sở nói , nên nói đắc nói . Ngài Thiên Thân y theo đây giải thích rằng: Nếu vậy theo vì sao đức Như lai đã đắc pháp, đã nói pháp, do nói theo câu chữ ý nầy nói năng vì đối với pháp do có sở đắc, ngoài y theo câu chữ mà nói, tuy là như thế, đức Như lai đã nói pháp đối với pháp sở đắc, không thật không dối, vì không như lời nói, vì có thể thuận

đắc. Ngài Thiên Thân lại hỏi: Vì sao trước nói là chân ngữ, nay lại nói không thật không dối, bài kệ chép:

“Như nghe tiếng thủ chứng đối trị

Thuyết Như vậy theo nói ý

Nếu nghe thinh giáo

Nếu như thủ chứng

Việc này đã sai”.

Vì đối trị, nên lại nói không thật, thuận theo có thể đắc. Trước nói chân ngữ, thì sau không luống dối, cũng không trái nhau. Ngài La-thập lược bớt văn, trong kinh Năng Đoạn văn rộng, văn này ở trong đó, ba đoạn văn đồng.

Đối trị thứ ba thiếu thọ dụng trong nhân duyên khổ có hai.

Lặp lại thuộc văn kinh.

Giải thích văn riêng.

Do chấp quả sự đời vị lai thực hành bố thí, vì tâm có tướng, quả có hạn lượng, thọ dụng lại thiếu, tức chấp đắm, v.v... đây là thiếu nhân duyên thọ dụng. Chỗ thiếu thọ dụng, là tư cụ tăng thượng quả bên ngoài, ở đây y Luận nầy giải thích không trụ đối với sự thực hành bố thí, là bố thí độ quả vị lai, nói ấy lại y theo ngài Thiên Thân, tự thể danh sự, vì trong đây nói thiếu thọ dụng, vì nếu tâm không trụ thì vô tướng, quả không có hạn lượng, thì thọ dụng không thiếu, thọ dụng không thiếu là tư cụ bên ngoài, thuộc về quả tăng thượng, tâm vô tướng thì đó là nhân duyên năng trị, chấp đắm sở thọ, tư cụ thiếu nhân duyên, nên cho họ nói nghe hạnh nầy, đối trị nhân ấy, nên có kinh sau. Ngài Thiên Thân nói: Lại có nghi. Nếu bậc Thánh chân như vô vi đặt tên, chân như ba đời tất cả thời gian, ba cõi tất cả xứ, vì sao không trụ tâm được Phật Bồ-đề, có đắc thì chẳng phải không trụ tánh, đã nói tất cả thời xứ thật có, vì sao có nhân đắc, có nhân không đắc: Vì phá nghi nầy, nên có văn sau, bài kệ chép:

“Thời và xứ thật có

Bốn pháp mà không đắc

Chân như vô trí.

Do trụ pháp người khác có trí đắc.

Nghĩa tuy thời xứ có

Vì vô trí nên

Cho đến trụ pháp

Không đắc chân như.

Đáp: Sau đồng. Nếu có tâm trí và không trụ pháp sau đắc chân

như là đáp câu hỏi đầu , và đáp câu hỏi sau, cũng có đắc: Do Chư Phật chân như thanh tịnh nên đặt tên, vô trí có trụ, đã không đắc chân như, ngay theo quả có hạn lượng, lại thiếu thọ dụng, có trí vô trụ lại đắc chân như, thì quả sẽ vô cùng, thọ dụng không thiếu, nghi nhân ấy để nêu ra ở sau. Ở đây nói hạnh để khởi ở sau, đã quán tuy khác, chính là đồng với nhân nầy.

Giải thích thích văn riêng, trong đó có hai:

Đầu tiên giải thích hữu tướng chấp đắm quả báo bố thí.

Sau giải thích vô tướng không đắm sự thí. Văn đầu lại có hai.

Đầu tiên dụ ba thời thí, do chấp sự ở đời vị lai, đắc ngay theo quả thời, không giải thích ra khỏi , hỷ lạc dục lạc kia cũng như vậy.

Sau dụ lúc hiện tại chánh hạnh thực hành bố thí thì tâm sinh chấp đắm.

Không giải thích ra khỏi mà hy theo vọng ngay theo quả thí: Là

chánh hạnh hiện tại bố thí, pháp ấy khác với thí. Tức bố thí sở đắc sự ở quả vị lai, với nhân khác tên khác bố thí, đây là ngay theo nơi sự quả, là năm dục lạc, là Lạc thọ Xả thọ trong ba thọ, vì hành thì đắc quả, chẳng phải khổ thọ trong ba thọ. Xả thọ Lạc Thọ này gọi là khổ thọ. Trước trích dẫn trong kinh rằng: Các chỗ đã thọ đều khổ, nên nói dục lạc gọi là khổ thọ, hoặc thành đủ dụ, tạm gọi là dục lạc. Hữu lậu đều gọi là hạnh khổ, cũng gọi là khổ thọ. Vì đã chia khổ, ở trong quả nầy, không giải thích nhàm chán xả bỏ, không ngộ Duy thức, không biết vô tướng, không chứng vô ngã, không hành bốn quán, không tu ra khỏi , thì như bị rơi vào ngăn lấp, ở trong đó không biết Ngày nay ta đến chỗ nào, không cầu Niết-bàn, cầu Niết-bàn chính là thể của ra khỏi . Do đắc sư quả, không hiểu ra khỏi , có tướng thọ dụng chánh thí, tu hạnh bố thí ba đời, đối với tướng hữu tình hỷ lạc, đương lai dục lạc cũng vậy. Do có tướng hạnh, lúc thực hành bố thí, vì không biết chấp đắm là điên đảo, không hiểu ra khỏi , cũng chính là lúc đắc quả hữu tưởng, không biết điên đảo, chấp đắm thọ dụng, không hiểu ra khỏi , hoặc trước dụ cảnh hiện tại, sau dụ hiện hành, tâm đều có tướng, không hiểu ra khỏi , đây là nói chấp đắm không biết, như tâm bị ngăn che, như mắt không thấy các vật, không hiểu ra khỏi : Là dụ không thấy vật, do chấp đắm ngăn lấp, tuy có tâm mắt mà không thấy vật, như gọi là không hiểu ra khỏi , cho nên kinh do Chân Đế dịch và kinh Năng Đoạn chép: Bồ-tát rơi vào tướng hạnh, rơi vào tướng thì cũng như vậy.

Lại giải thích vô tướng không chấp sự thí trong đó cũng có hai.

Đầu tiên dụ cho lúc vô tướng thực hành bố thí thì quả vị ở vị lai đắc chủng trí, thấy các vật, sau lại giải thích . Trước có trụ tướng thì không hiểu ra khỏi , vì quả dục lạc khổ thọ ở đời đương lai, hỷ lạc dục lạc trong lúc bố thí. Nếu hiểu ra khỏi , thì ngay theo quả khổ dục lạc là không ,vì nhân của bố thí là vui. Nói rõ dụ không chấp đắm, vì lỗi hữu trí đen tối, mắt dụ tâm câu thời, các vật dụ cho tâm chân như, v.v... do không chấp đắm là nói hiện tiền, tâm trì Bồ Tát lại chứng chân như, và tất cả vật lại chấp đắm là nói giải thích không chấp đắm có lẽ v.v..., cũng có hai văn, vì không trái nhau, lại không có dụ khác. Ngài Thiên Thân nói: Xà: là chỉ bày theo không có trí chấp. Anh sáng mặt trời chiếu soi, có trí không chấp và có mắt thấy ba pháp, v.v… đều rộng như trong đó, đại ý đều đồng.

Thứ mười là ia nghe thiếu trì tư lương. Hai nhân của Bồ-tát, trên đây , đã khuyên tu Phước tư lương, dưới là khuyên tu trí tuệ tư lương. Phước tư lương ở trước có ba:

Khuyên gần gũi Đức Như lai, nêu ra cúng dường.

Khuyên lúc tu nhân Phước ít muốn siêng năng chớ tham lợi dưỡng, đừng lui sụt biếng nhác.

Khuyên nghe, chứng pháp quán sát người não hại, do không sân mà gặp duyên khổ, do an nhẫn tu nhân không dứt, Phước đức sẽ đầy theo đủ, vì sao? Vì thường thực hành cúng dường, thuộc về nhân hạnh để quả sinh. Được gặp bạn lành, ưa nghe thắng pháp, nên quả Tịnh độ tròn đầy , vì ít muốn, siêng năng, đưa tay theo nắm hư không đều thành bảy theo báu, chỗ nào cũng có cột bằng châu ngọc, làm rốt ráo, ưa làm việc tốt, do nghe pháp để an nhẫn quán sát, cho người nghe nói pháp, nói lời thành thật, họ đều tin nhận, chịu đựng người khác làm hại. Bồ- tát, trời rồng, quyến thuộc có nhiều tốt đẹp, ba mươi hai tướng tám mười vẻ đẹp tùy hình ,trang nghiêm thân Phật. Gặp duyên khổ vẫn an nhận. Tuy thực hành Vô sinh, mà tùy loại hóa sinh, sinh tử không ràng buộc, không bị khổ não ép ngặt, nên tu Phước nghiệp, có ba đoạn văn trên, khuyên tu ba hạnh. Ở sau tu nhân trí, văn cũng có ba:

đầu tiên khuyên y theo kinh mà xả bỏ định vị. Thọ trì, đọc tụng làm nhân , phát sinh tu tuệ, trong phần Đạo tư lương ở trước tuy đều là lý vô tướng, khuyên tu tam-ma-bát-đề mà đắm vị thiền định, chưa tu riêng lý vô tướng, quán bốn tầm tư.v.v…. Từ tu tập nhân rồi, phần dưới là giai vị gia hạnh nói nhiều về tướng mạo. Như phẩm Hồi hướng trong quyển mười của kinh Hoa Nghiêm chép, ở địa vị này đầu tiên được tu tuệ là trong Noãn vị do đắc trí tuệ, danh đức đã cao, ngã mạn càng tăng

liền theo đó sinh ra hỷ động. Vì xa lìa lỗi này nên đoạn văn thứ hai sẽ nói giúp cho lìa hỷ động. Khi hỷ động dứt, ở Đảnh vị theo thứ lớp sẽ nhập Nhẫn bậc Nhất Pháp. Bên ngoài tìm duyên tốt để mong được gần gũi giáo thọ, liền nhập Sơ địa chứng đạo, chẳng phải Thế đệ nhất pháp, sau đó lại cầu Giáo thọ, chỉ trong một sát na liền nhập thấy đạo, cho nên cầu giáo thọ.

Trong hai vị thấy đạo và Noãn Đảnh đã thủ chứng giác quán, vì đầu tiên thực hành khó khăn, nay đến Nhẫn vị liền thủ chứng, chẳng có giác quán, năng thủ cũng không, vì tu lâu dễ dàng. Ở giai vị Thế đệ nhất pháp vị không đều “tức”, vì nhân thành tựu tròn đầy. Xưa tu Phước đức tức bốn giai vị, trước cũng gần giai vị Hồi hướng, liền tu tập tu tuệ, chánh nhập bốn vị. Nhờ y theo theo đây mà đoạn văn trước cũng chia làm ba dứt . Trong dứt thứ nhất giải thích chia làm hai: Một là nêu tên phối hợp sở thuộc, Hai là giải thích văn kinh riêng. Trên lìa ít học, đa là chướng văn tuệ tư tuệ, tuy đã xả để được học rộng vì có hai chướng phân biệt, thường sinh khởi nhỏ nhiệm Hai chướng câu sinh thường hiện hành, chưa thể tu vô tướng và tu tuệ vì thiếu điều này , không chứng đắc trí tuệ chân chánh và dứt hai chấp.

Nay trong vị tu tuệ đặc biệt quán chân lý, quán không có hai thủ (năng thủ, sở thủ), giúp cho chướng phân biệt hoàn toàn không có hai chướng hiện hành và câu sinh, cũng có thể hàng phục, mau chóng vào nhập thấy đạo. Cho nên văn kinh sau sẽ nói thiếu nhân trí đó. Thể chỉ có trí chướng, vì chướng tu tuệ, ở đây y theo theo dứt chánh chướng mà nói trí hạnh. Do sinh dứt kinh sau, theo quyển trước y theo theo lìa sự ưa thích vị vui thiền định, chẳng chịu tu tuệ , vì nói trí hành giúp cho dứt ái thiền định từ sinh v.v... trở xuống trong văn kinh.

Còn dứt này nói thiếu trí là do yêu đắm định, ái định làm chướng thể tu tuệ. Vì thế quyển trước và quyển sau nói cũng chẳng trái nhau. Quyển trước cho rằng: Vắng lặng vị là tĩnh lự ái vị, vì vị là định không chịu tu tuệ hay vị định lạc. Thể thì tham ái làm chướng thắng tuệ. Ngoài ra luận chép về chấp của bốn món vô ký.

Ngài Thiên Thân nói: Tu hành pháp gì? được Phước đức gì? thành tựu nghiệp gì? Nói tu hành như thế, để làm rõ văn sau, trong kinh này : Đọc tụng, thọ trì để sinh tu tuệ, công đức tu tuệ đã tạo ra Phước nghiệp, rõ được bình đẳng sinh này . Cho nên văn sau giải thích riêng hai phần trong kinh.

1.Giải thích năm pháp tương ưng dứt ái định chướng, giúp học với tu tuệ tương ưng, vì đây là quán hạnh.

2.Giải thích hơn A-tăng-kỳ kiếp v.v... trở xuống, kinh sau giải thích lại đoạn trước, thuộc về nghĩa Phước đức .

Theo ngài Thiên Thai nói chung, chia làm ba phần:

Tu hành pháp gì? Tức là nhớ nghĩ Đức Như lai.

Tu hành được Phước đức gì? Tức ở đây thuộc về Phước đức .

Sẽ thành tựu nghiệp gì? Tức là quán pháp tu hành, đến văn sau sẽ giải thích lại. Lần lượt giải thích , đoạn trước xếp vào Phước đức , văn kinh đều thuộc về phần thứ ba. Trong phần thứ ba chia làm năm, đến văn sau sẽ biết. Trong năm lại có hai, tức Vô Trước giải thích lại thuộc về Phước đức . Phần một chia thành ba.

Nêu năm khuyên bảo trừ tán loạn.

Nêu năm tên gọi.

Phối hợp với kinh để giải thích .

Tam ma-đề: là Tổng trì.

Phan duyên là tác ý.

Đối pháp luận chép được định tâm gọi là được tác ý, cái bị trừ này tức tán loạn chướng. Pháp tương ưng, pháp kinh là giáo, tức ở dưới văn kinh thuận với kinh mà tu tác ý, dứt trừ loạn chướng có năm công đức. Từ nhiên phát sinh tu tuệ cao siêu, do dứt được ngu si.

Trong Phối hợp với kinh để giải thích năm dứt : trong dứt thứ nhất có hai, sau theo sự gạn hỏi để giải thích có . Theo ngài Thiên thân nói

Tu hành pháp gì? Nói lên kinh này , bên ngoài nghe người nói kinh bên trong ghi nhớ giữ gìn không quên, thường luôn suy theo nghĩ tu tuệ liền sinh. Bài tụng rằng:

Tên gọi ba thứ pháp

Thọ trì nghe rộng nói

Tu từ người và trong

Đắc văn là tu trí.

Ở đây nói nghĩa gì? Đối với danh tự kia được thành tựu văn tuệ, ý nói kinh chép pháp môn này . Pháp môn là giáo, danh tự là thể, tức là bên ngoài nghe người nói, cái bị nghe là giáo, vì thành cái nghe rồi, nhờ danh tự này thành ba thứ pháp: Là thọ trì và, đọc tụng. Đây là ý luận bàn giải thích , nói thọ là, tụng tập, phúng tụng. Sau đây kinh giải thích có bốn dứt , do thọ là đọc tụng giữ gìn không quên, cho nên ghi nhớ rõ ràng trong tâm chẳng quên gọi là “Trì”. Kia nói: Theo y tổng trì mà nói thọ trì tu hành, thọ bên ngoài đặc biệt có trì trong đó, gọi chung là tổng trì, tức lắng nghe hành trì thì được Đà-la-ni, ghi nhớ không quên. Trước

thọ sau trì được chuyển, cho nên chia thành hai. Ngoài đọc này có một nhiếp riêng, quán nhiếp này là trì kia, là nhiếp trì pháp. Trong mười pháp hạnh lại không có nhiếp hạnh vì thọ cho nên đọc, do tu nên phúng tụng, trước tiếng đọc văn kia, vì trì cho nên nhiếp, trước xét chung, sau ghi nhớ, dưới đây đều giải thích tập đọc, xét nghĩa và quán xét lý đó.

Luận chép: Đọc tụng tu hành vì nhờ văn tuệ, đọc tụng rộng nhiều cũng gọi văn tuệ, tức nói năng bên ngoài có tập tụng riêng, y theo mười pháp hạnh: 1/ thọ trì; 2/ đọc; 3/ tụng; là ba thứ pháp. Kia luận rồi thọ gọi là trì, đọc tụng là một. Kính thể của thọ trì tức Tổng trì, đầu tiên thọ, sau trì. Cho nên chia làm hai, đọc và tụng, đều một văn tuệ, vì thế gộp lại thành một.

Do chia thành ba thứ, luận này nói có bốn nghĩa thiếu khó biết, kia nói đọc tụng tu hành y theo văn tuệ, đọc tập rộng nhiều cũng gọi là Văn tuệ, cùng bên trong luận đồng nhau, tức nói rõ ý thiếu đọc, thiếu giải thích nghĩa, là sinh đắm tuệ chẳng phải văn tuệ. Trong kinh do Lưu- chi dịch nói ba hạnh, do đã có tu hành, tu hành là gọi chung là ba hạnh. Luận nói kia hỏi làm sao tu hành được? Nghe người nói pháp, bên trong tự mình suy theo nghĩ thì được tu hành. Nghe pháp người nói là văn tuệ, tự mình suy theo nghĩ là tư tuệ, mà được tu hành là tu tuệ. Bạn lành: Trước nay hợp chung nói bốn hạnh cận gũi. Ngài Lưu-chi, La-thập đều nói vô vi tha nhân như lý tác ý, trong Chân Đế lại nói giáo tha tu hành là tha chánh nói . Năng Đoạn có năm, thọ trì, đọc tụng, rốt ráo, lanh lợi giảng nói cho người nghe, như lý tác ý chỉ nói văn tuệ vì dùng làm nhân

, tu tuệ liền sinh vì tha nói là vì chúng sinh, ngoài ra đều là tự lợi. Kinh Lưu-chi trong bản này nói có ba tuệ, như trên đã nói.

Hiểu thuộc về Phước đức , luận văn chỉ nói một, văn kinh có hai. đầu tiên nói hành xưa đã thuộc Phước đức , sau thành tựu nói Phước đức trước kia có nhiều nghĩa. Theo ngài Thiên Thân: thì được Phước đức bình đẳng như thế nào? Vì thị hiện So sánh Phước cao quý. Trong đây xả thân Phước cao quý hơn Phước xả thân ở trước, tức trong thời gian một Ngày xả nhiều thân. Lại có nhiều thời đối với mười pháp hạnh, trong mỗi hạnh lại sinh bốn hạnh: 1/ tự tác; 2/ khuyến tha; 3/ khen ngợi khích lệ; 4/ độ úy theo (độ úy theo là tùy hỷ). Trong đây có tín tâm không chê bai, chỉ chung là tùy hỷ còn được Phước đức vô biên, huống chi thực hành pháp hạnh, Phước đó không thể nào lường ở đây này không nói rõ. Lưu-chi La-thập đều nói tín tâm không trái Năng Chân đế đều chỉ nói năng, chẳng sinh tâm chê bai, gọi là so sánh mà không nói tín tâm tùy hỷ, ngay theo đó chẳng chê bai huống chi là sinh tín ý.

Mặc dù không kính tin tu học nhưng chẳng sinh tâm chê bai thì sẽ sinh Phước đức , còn hơn xả thân mạng.

Trên đây đã bốn lần so sánh:

1/ So sánh lần thứ nhất: Phật muốn được pháp thân Phước tướng phải bảy theo báu trong thế giới Tam thiên bố thí chẳng bằng nói một bài kệ kinh thọ trì được Phước vô lượng, không thể tính kể, dùng một trăm lẻ sáu vô lượng số, một trăm mười hai bất khả số. Đoạn văn nói các vị Bồ-tát ở vị Thập Hạnh, giải thích hạnh nhiều ít, trì nói chưa hơn, chỗ nói còn cạn cợt. Cho nên dùng số ít bố thí so sánh với trì nói.

2/ So sánh lần thứ hai: Trong viễn ly theo thuận ngoài luận tán loạn dùng một hạt cát trong một sông Hằng, lại dùng một hạt cát trong bấy nhiêu sông Hằng làm một thế giới Đại thiên, bảy theo báu bố thí khắp đầy theo từng ấy thế giới chẳng bằng nói một câu kinh thọ trì. Vô lượng A-tăng-kỳ dùng một trăm lẻ sáu vô lượng số, một trăm lẻ bốn số A-tăng-kỳ, đoạn văn trên chỉ cho các vị Bồ-tát ở địa vị Hồi hướng Địa thứ năm trong Mười Hồi hướng. giải thích hạnh tuy tăng thêm trì nói thứ lớp hơn điều đã nói , cho nên bố thí nhiều như cát bụi so sánh với trì nói.

3/ So sánh thứ ba. trong xa lìa theo lợi dưỡng thiếu thốn nóng bức vv... Hằng hà sa thân mạng bố thí chẳng bằng nói một câu kệ kinh thọ trì được vô lượng A-tăng-kỳ, Phước đức , dứt này nói các Bồ-tát đang ở địa vị Hồi hướng thứ chín. giải thích hạnh lần lần cao, trì nói càng thông suốt; so với trước tuy hơn nhưng sánh với cái sau còn kém, điều giảng nói càng sâu. Cho nên với thân mạng trong thế giới Tam thiên so sánh.

4/ So sánh lần thứ tư: Trong lìa theo định vị, một Ngày ba phần đức xả thân mạng như số cát sông Hằng, trải qua trăm ngàn lần muôn ức na-do-tha kiếp, vì trăm ngàn kiếp, trăm một ức. Na-do-tha số thứ tư, tức ức muốn ức na-do-tha kiếp, chẳng bằng đối với kinh tín tâm không chê bai. Đoạn văn kinh này nói các vị Bồ-tát ở giai vị Thập Hồi hướng sắp chuyển nhập địa vị bốn Gốc lành, hạnh vị dần dần lên cao, tín tâm bền chắc càng, sở nói càng sâu. Cho nên từ khi xả nhiều thân trải qua từng ấy kiếp, so sánh với tín tâm. Trên đây chỉ dùng ngoại tài, nội thân để so sánh với trì nói, đến địa vị này rồi mà trì nói sẽ được công đức, không thể xả thân, xả tài để so sánh. Chỉ dùng sự tu hành để so sánh với trì nói, vì thế văn sau so sánh với Nhiên Đăng gần gũi cúng dường, đây đối với dị sinh, đối với trãi qua pháp hành, được sinh Phước đức đẳng cấp so sánh. Nghe pháp Mười địa, ở giai vị Mười địa. Năng trì, năng nói

đến văn sau sẽ biết.

Thứ ba là khen pháp và tu hành chia làm hai: Thứ nhất là hỏi, thứ hai là giải thích. Trong giải thích , văn kinh theo thuận theo chia làm hai.

1. Nói pháp và tu hành.

2. Hạt giống khác nhau.

Trong phần một lại chia làm hai: Nói về khen pháp, kế là pháp môn nầy v.v...trở xuống là nói lại lời nói ở trước không thể suy nghĩ bàn luận là pháp tầm tư hữu lậu ở thế gian. Vì chẳng phải cảnh giới kia gọi là không thể suy nghĩ bàn luận, chỉ tự thánh trí, tự chứng giác. Đã không bằng nhau cũng chẳng vượt nhiều hơn gọi là không thể nói.

Kinh Năng chép: Lẽ ra phải ít có là không thể suy nghĩ bàn luận đã cảm với dị thục, do hữu lậu trì nói còn ở Địa Tiền cho nên chiêu cảm dị thục. Nhờ gốc lành này tu hành đắc quả Thập Vương, đoạn văn nói về tướng tốt nầy nghĩa ở sau sẽ biết, nghĩa ở trước khó hiểu, pháp môn này v.v...trở xuống sẽ nói theo lại ở đoạn văn sau.

Luận do Thiên Thân soạn thì: Thành tựu nghiệp gì có năm: Một là: Khen pháp hành; hai là: Cúng dường sẽ thành tựu công đức tốt đẹp; ba: Là lìa tất cả chướng. Ba thứ trước đồng với cô trước; bốn là: Từ Nhiên Đăng v.v...trở xuống mau chứng Bồ-đề; năm là: Phải biết pháp môn này v.v...trở xuống là theo thành tựu thế lực lớn. Hai thứ sau đây nói chung được ngài Vô Trước giải thích lại, đối với trước thuộc về nghĩa Phước đức .