Đại Tập 154 · Bộ Luận Sớ IX · Số 1828 (Quyển 16–24)

Dưới đây, là chia hai thành bốn, nghĩa là tu thân trong đây, gọi là phòng hộ tu, nghĩa là quán thân bất tịnh, gọi là tu thân, tức là trừ khử tu thứ ba trước. Tu giới, gọi là thọ trì tu, nghĩa là ngăn ngừa gìn giữ sáu căn, gọi là tu căn bản, là đối trị tu thứ tư ở trước. Nếu tác ý tu của địa tĩnh lự, thì gọi là tu tâm, là đắc tu thứ nhất ở trước. Nếu tu trí hiện quán đế, thì gọi là tu tuệ, chính là tập tu thứ hai trước.

Thứ hai mươi hai, là giải thích về pháp ba đời: Trong giải thích

quá khứ, đầu tiên là nói chung pháp quá khứ. Sau, chỉ rõ riêng về sự quá khứ kia.

Trong phần trước có sáu trường hợp:

1. Nhân đã thọ lãnh hết.

2. Thể của quả đã diệt.

3. Pháp sau của duyên sinh, trừ bỏ uẩn sau cùng.

4. Tac dụng của nhân không mất, giúp cho quả sẽ thành thục.

5. Vì cảnh sinh niệm.

6. Chỉ Diệt đã rõ ràng, lại không có vật riêng.

Giải thích vị lai rằng “đắc”, nghĩa là hạt giống, văn khác, rất dễ hiểu.

Thư hai mươi ba, là giải thích pháp trói buộc trong ba cõi. (Giải thích cõi Dục rằng, tâm không ở định, nghĩa là khi nhập định, cũng có căn, trần và bản thức v.v..., chẳng phải pháp của định địa, mà chẳng phải hoàn toàn, nên lược qua không nói. Hoặc có thể tâm định, gọi là ở định. Pháp khác của địa vị này không gọi là ở định.

Trong giải thích về cõi Sắc, nói “hoặc từ định khởi, nghĩa là như tâm biến hóa v.v... ”.

Thứ hai mươi bốn, trong giải thích về pháp ba tánh, trước, nói về danh nghĩa; sau lập sự khác nhau.

Trong phần trước, nếu thiện hữu lậu, hàng phục các điên đảo, đi đến cõi người, cõi trời. Nếu thiện vô lậu, thì dứt trừ các điên đảo, chứng nhập Niết-bàn, nên đều gọi là an ổn.

Trong kiến lập sự khác nhau, nói là trụ thanh tịnh, nên là bốn vô lượng.

Nói “Lại, cac pháp thiện, nếu do thí cho mà thành tựu, cho đến “tự tanh đều vượt hơn”. Ba vô lượng thành, hai vô lượng sau đối nhau. Hoàn toàn kém, vì ở địa dưới, vì giới ở giữa, đối với thí cho là vượt hơn; đối với tu là kém, vì tu rất vượt hơn, nên hai vô lượng ở trước hoàn toàn vượt hơn.

Nói tự tánh vô ký trong đây, nghĩa là các sắc căn v.v.... Luận sư Cảnh nói: “Nuôi lớn năm căn, năm trần phi tình. Năm trần phù căn đều thuộc về tự tánh vô ký.

Nói: “Chẳng phải thuộc về Dị thục v.v... ”, nghĩa là năm trần, đẳng, thủ, oai nghi, công xảo và biến hóa, đều chẳng phải ư tánh vô ký, cho nên dứt rừ. Pháp sư Thái nói: “trong tự tánh vô ký, chỉ chỉ ra sắc kia, nên biết được tâm chỉ thuộc bốn thứ vô ký, lại không có vô ký thứ năm.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Pháp chấp trong thức thứ sáu, thức thứ bảy cũng gọi là vô ký tự tánh, nên chung cho năm uẩn.

Thứ hai mươi lăm, là giải thích về pháp ba học. Về mặt đạo lý, bảy phương tiện thiện của kiến đạo về trước cũng thuộc về học. Nay, ở đây, phán xếp chung pháp ba tánh mà phàm phu đã thành, đều thuộc về “câu phi”.

Thứ hai mươi sáu, là giải thích về pháp ba đoạn, nói “và pháp qua đến nghiệp đường ác v.v..., tức lấy thân nghiệp của người nữ. Nghiệp “hữu” thứ tám, nghiệp Uất-Đơn-Việt và nghiệp trời vô Tưởng đều ở trong kiến đoạn nói rằng: “Tất cả vô phú”, (Hỏi: “Luận trên đã nói lúc kiến đạo, dứt trừ uẩn, giới, xứ của tất cả đường ác, sao trong đây lại nói rằng vô phú, vô ký đều do tu dứt trừ ư?”

(Giải thích: “Trước kia vì y cứ vào nhân mất, quả tiêu, nên nói uẩn, giới, xứ của tất cả đường ác đều do kiến đạo dứt trừ. Nay y cứ ở thể của Bộ có duyên ràng buộc kia. Lúc duyên ràng buộc, vì chủ yếu do tu đạo,nên không trái nhau.

Thứ hai mươi bảy, giải thích về pháp rất sâu xa khó thấy, ý nói là tự tướng của các pháp vì không thể nói năng, nên rất sâu sắc như tự tướng của sắc chỉ có nhãn thức chứng biết, cho đến chỉ, như uống nước lạnh, chỉ người chứng mới biết, không thể nói năng, vì nói sự lạnh ấy đều không đúng với sự thật. Vì muốn làm phương tiện dắt dẫn, nên khi nói các pháp chỉ nói cộng tướng, như khi nói sắc, như tên của sắc này, tức vì nêu tất cả các sắc, nên là cộng tướng. Âm Thinh v.v... cũng thế, nên pháp tự tướng không thể nói năng.

Trên đây, quyết định lựa chọn riêng đã xong.

Dưới đây là nhắc lại để kết, khuyên tư duy.

❧

Du-Già Luận Ký - Quyển 18 (Phần Cuối)

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 18 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 67

Đoạn lớn thứ chín, là quyết định lựa chọn địa Tu tuệ, trong đó, 1/ Kết trước, sinh sau. 2/ Chính thức quyết định lựa chọn. 3/ Pháp khác không hiện.

Trong Chánh Quyết Trạch đầu tiên là nêu mười sáu danh. Sau giải thích theo thứ lớp. Trong tu Thanh văn thừa, Trung, Luận sư Cảnh cho rằng: “Nói”Do môn Tác ý an lập đế, nội quán chân như, nghĩa là quán chung bốn đế, thực hành nhân vô ngã làm môn phương tiện, nhập chứng chân như. Đây là “duyên” Thắng nghĩa đế (chân lý thắng nghĩa) “duyên” pháp riêng có lượng, có phần làm cảnh, đây là “duyên” tục đế, biết cảnh hữu biên, gọi là hữu lượng, chưa lìa pháp chấp, gọi là có phân biệt.

Nay, để giải thích pháp này có năm câu:

1. Trụ chủng tánh.

2. Nói về hành vị. Nói: “Chưa nhập chánh tánh: bảy phương tiện; đã nhập chánh tánh: Kiến đạo trở lên.

3. Nói về ý nghiệp, chỉ cầu lợi mình.

4. Nói về môn Quán, dù khi chánh chứng, “duyên” phi an lập, mà đầu tiên tu phương tiện, phải quán bốn đế, nên nói rằng: “Do môn an lập, chánh trí thân chứng lý không vô tướng, nên nói “nội quán chân như”. Hậu trí “duyên” sai khác tục có phần giới hạn, nên nói rằng: “duyên” phân biệt có lượng”.

5. Nói về công việc đã làm vì dứt hết tham ái trở xuống.

Trong Đại thừa tu và do thú hướng dấu vết vô thượng, nghĩa là hành xử của Niết-bàn Bồ-đề bậc Thánh trước, gọi là dấu vết, tức thú hướng vào thời nay. Xưa nói đạo vô thượng. Đạo là dấu chân đi qua, cũng là tu ảnh tượng. Pháp sư Cảnh nói: “Tánh trí tìm kiếm, gọi là có phân biệt, đồng “duyên” với định, gọi là sở hành của Tam-ma-địa. Tâm

Định vắng lặng, gọi là vô phân biệt.”

Pháp sư Thái nói: “Ảnh tượng của sắc, cảnh giới của định, giống với sắc ngoài của định, gọi là ảnh tượng sắc vốn xanh, vàng v.v... của định, gọi là “sư sở tri”. Màu sắc xanh, vàng của định vì mường tượng với sắc ngoài của định, nên gọi là phần đồng. Vì giống nhau, cho nên đồng loại. Định, Tuệ đều gọi là: “Tam-ma-địa”.

Việc bờ mé: Theo văn này, nhận biết cùng tận thế tục, gọi là “cùng tận tất cả tánh”. Xứng với như mà chiếu soi, gọi là “tánh như sở hữu”. Xưa nói rằng: “Biết như lý, như lượng, biết lý, cảnh.”

Đắc tu: Theo Tỳ-đàm, có pháp được trước, pháp được ở vị lai đều thuộc về mình, thêm nghĩa sáng suốt nói là tu, gọi là Đắc tu. Nay trong Đại thừa, như trong mười tưởng, tùy theo hiện hành của một tưởng, dẫn phát hạt giống của tưởng không hiện tiền khác đã có kia, làm cho chúng càng thêm tự tại thành thục, nên gọi là “Đắc tu”. Hoặc công hạnh của địa mình, tùy một hiện hành, huân phát, hạt giống, hiện hành của địa dưới, đều khiến tăng trưởng, cũng là “Đắc tu”. Hoặc hành động thế gian hiện khởi, có thể dẫn phát chung hạt giống, hiện hành của thế gian, xuất thế gian, khiến tăng trưởng. Đây là y cứ ở Bậc Thánh. Hoặc pháp xuất thế hiện khởi chung, có thể dẫn phát hạt giống thế gian, xuất thế gian, khiến chúng càng vượt hơn thêm, nghĩa là nhập kiến đạo, tu hạt giống của bảy phương tiện kia, khiến cho tăng trưởng, gọi là quyến thuộc của kiến đạo, khởi trong địa vị tu, không gọi là giải thoát phần v.v....

Tập Tu: Đôi với tưởng vô thường, một đạo hiện ở trước; hoặc pháp thiện khác hiện khởi tu tập, cũng gọi là Tập tu.

Trừ khử tu: Do quán thân bất tịnh, ảnh tượng bất tịnh hiện ở trước, dứt rừ tướng tịnh v.v....

Nói: “Như phương tiện tiết xuất tiết”, nghĩa là tác ý tu định có nhiều phẩm loại, tướng sở duyên cũng có thô, tế. Do tác ý sau bỏ đi thô trước, vì dứt rừ dần.

Nói: “Dùng thân khinh an để dứt rừ thân thô, nặng, nghĩa là khinh an của cõi Sắc mà ở thân, khiến thân người tu hành khinh an trừ bỏ hạt giống cõi Dục. Hạt giống thô nặng vì làm cho thân thô nặng, nên phải dứt rừ.

Trong đối trị tu, trị nhàm chan tai họa, nghĩa là tất cả đạo thiện của thế gian, trừ bốn vô lượng và thần thông, vì chẳng phải đối trị nhàm chán tai họa, cho nên dứt trừ.

Trì đối trị: Nghĩa là dưới đây, được đạo thế gian, xuất thế gian, hoặc đạo giải thoát: Ở đây có hai giải thích:

1. “Văn này chính là thừa nhận trí vô phân biệt là vô ngại đoạn “hoặc”; hậu Trí là giải thoát tu chứng, gọi là đối trị trì”.

2. “Nghĩa là đạo xuất thế gian của Hậu đắc này: Ở đây lấy hậu trí làm đạo giải thoát; ở đây lấy trí vô phân biệt làm quả giải thoát. Dùng trí Hậu đắc làm đạo giải thoát, dù có hai, nhưng giải thoát trước là hơn.

Lại, có điểm khác nhau, nghĩa là đạo văn, tư, tu được gọi là nhàm chán tai họa: Ba tuệ hiện hành chung cho ưa thích, nhàm chán: Nay, lấy hạnh nhàm chán, gọi là trị nhàm chán tai họa.

Chuyển y của quả này gọi là đối trị trì: ở đây có hai giải thích:

1) “Quả của đạo vô ngại này là đạo Giải thoát, là chuyển y chủ thể chứng đắc, nên gọi là chuyển y của quả này gọi là đối trị trì.

2) “Tức lấy chuyển y vô vi, chủ thể trì hoặc không khởi, gọi là đối trị trì. Bốn tu trong đây là bốn tu của quyển trước, hoặc đồng, hoặc khác, nên xét biết.

Tiểu phần tu, nghĩa là quán một tướng vô thường v.v... vì khởi sự tu.

Biến hành tu: Vì quán các pháp “như”

Có gia hạnh tu: Đối với phương tiện tu Vô tưởng kia, vì lúc quán chưa được nhậm vận tu.

Trên đây, trong phần quyết trạch có mười hai đoạn: chín đoạn trước đã nói xong.

Dưới đây, là đoạn mười, hợp với Địa Thanh văn quyết định và Độc Giác có văn của bốn quyển rưỡi, trong đó, chỉ có quyết định Thanh văn, không quyết định địa Độc giác.

Y cứ trong đó được chia làm ba:

1) Kết thúc trước, sinh sau.

2) Chính thức quyết định lựa chọn.

3) Kết không hiện.

Nhưng trong chánh quyết trạch, đầu tiên dùng bảy môn để phân biệt. Kế là, dùng mười ba môn của một bài tụng để phân biệt. Sau, dùng sáu mươi bốn quyết trạch lẫn lộn.

Trong phần đầu, một giải thích về hữu tình vô tánh, có năm phen vấn nạn. Đáp rằng: “Mỗi thứ tánh giới, nghĩa là mỗi thứ lớp tánh. Vô lượng tánh giới, nghĩa sự khác nhau vô lượng.

Nói “Không có hữu tình không có căn”, nghĩa là không có chúng sinh không có hai mươi hai căn.

Nói “Vì tất cả giới ư? Hay vì có một giới riêng ư? Nghĩa là nếu có

ba tánh khác trong sát lợi, thì sẽ có bốn giới thú, bốn xứ khác trong địa ngục, là dụ không giống nhau, vì không có tánh Niết-bàn trong pháp đã thí dụ, nghĩa là vì không có cõi Niết-bàn. Nếu trong địa ngục có hạt giống giới của một đường, thì cũng như có riêng cõi không có Niết-bàn của pháp hữu vô Niết-bàn, nên biết thời gian sau của địa ngục không thích ứng, cho đến tạo thành Thú-Đà-La.

Nói “Nếu không trái nhau, thì tức Bổ-đặc-già-la này là pháp không có Niết-bàn, cũng là pháp có bát Niết-bàn, là không hợp lý. Vì tất cả chúng sinh lược có hai dạng:

1) Rốt ráo dứt trừ hai chướng.

2) Không thể dứt trừ hai chướng.

Hạng người thứ nhất là người có tánh Niết-bàn. Người thứ hai là người không có tánh Niết-bàn. Nếu ông nói hai người không trái nhau thì không hợp lý.

Nói “Nếu nói như thể, thì thiện căn bản thuận giải thoát phần lẽ ra không có quả v.v... Luận sư Cảnh nói: “nếu vậy, phần giải thoát của hạt giống ở trước”, lẽ ra là không có quả, vì trở thành vô tánh?. Lại, “Nếu vậy, thì không quyết định, tức tánh nhất định, là không hợp lý. Pháp sư Thái nói: “Như Luận Thành Thật chép: Được pháp chánh kiến của thế gian, trăm ngàn vị lai, cuối cùng sẽ không đọa vào đường ác, tức là người đã gieo trồng phần giải thoát, tất nhiên, sẽ chứng đắc Niết-bàn. Nếu người không có tánh Niết-bàn, thì Bồ-đề của giải thoát phần sẽ có sau Niết-bàn. Nếu người tạo nên Pháp không có Niết-bàn thì điều thiện của phần giải thoát tức sẽ là không, không có quả, không được Niết-bàn.

Nói: “Người kia sau khi gặp Phật, pháp, tăng rồi, trong hiện pháp, có thể khởi căn lành thuận giải thoát phần, mà nói là không có Bát Niết-bàn là không hợp lý! Vì, hễ đã gặp Tam Bảo rồi, người ấy có thể khởi thiện căn thuận giải thoát phần, nên biết không, bản hữu vô thỉ trong A-lại-da, có thể sinh ra hạt giống căn lành của thuận giải thoát phần. Nếu nói rằng, dù có khả năng sinh hạt giống thiện căn của thuận giải thoát phần mà lại nói là không có pháp Bát Niết-bàn thì không hợp lý. Nhưng về đạo lý của “có tánh”, “không có tánh” này, kinh luận đều nói không đồng nhau: Nếu theo luận Phật Tánh, trong phần phá chấp, để lập tánh “có”, “không”, nghĩa là vì đã phá, nên luận kia chép: “Đức Phật vì người Tiểu thừa nói “có” chúng sinh vì không trụ nơi tánh, nên không bao giờ nhập Niết-bàn.” Đối với lời nói này, sinh ra ngờ vực, khởi tâm không tin. Dưới đây, sẽ gạn, vấn nạn họ rằng: “Ông tin có

các thứ cõi thô, diệu v.v... của chúng sinh, thì sẽ khiến cho tin có chúng sinh “vô tánh”, lẽ ra cũng tin có chúng sinh “không căn” ư? Vì sao? Vì chúng sinh do có “căn”, “không có căn”, nên mơi có các thứ xứ thô, diệu v.v.... Nếu ông không tin có chúng sinh không căn, thì làm sao có cõi thô, diệu? Nếu ông cho rằng có cõi thô, diệu v.v... thì sẽ không chia ra người có căn, không căn. Ta cũng tin có thế giới thô sơ, mầu nhiệm, không chia ra nghĩa “có tánh” “không tánh”. Nghĩa “có” có lỗi gì? Nếu ông nói “không có chúng sinh” “không có căn”, cho đến phá rộng người ngu lập phần giới hạn của giáo, chẳng màng đến việc so lường của hai cách nhìn.

2. Nói về sự khác nhau của Thanh văn, trong đó, được chia làm hai: Trước nói mười thứ; sau nói về hai loại.

Trong phần trước, nói “pháp đã nhập” ở đây gọi thứ hai, nghĩa là hàng Thanh văn đã gieo trồng thiện căn của giải thoát phần.

Nói “Thanh văn ở cõi thanh tịnh” nghĩa là sinh về tịnh độ, cũng có thể sinh trong thời kỳ thế giới hưng thịnh, như thời kỳ đức Di-lặc xuất hiện v.v....

Nói “Người keo kiệt v.v... ở nhà keo kiệt”, nếu theo luận Thành Thật nói, thì có năm thứ keo kiệt: chỗ ở keo kiệt, nhà keo kiệt, thí cho keo kiệt, ngợi khen keo kiệt và pháp keo kiệt.

Trong đây, nói sáu thứ khai hợp có khác:

Nói “Tọa cụ, giường nằm bờ mé, nghĩa là tọa cụ, giường nằm có ba phẩm, đây là phẩm hạ, nên gọi là bờ mé.

Nói “Hai thiên tội trọng vô dư, nghĩa là một thiên đầu là vô dư, thiên thứ hai là hữu dư.

Nói “Tăng-kỳ”, Hán dịch nói là chúng.

Người của thời kỳ hiền, thiện, thời kỳ này có hai giải thích:

1. Nói: “Thời kỳ pháp tượng, chánh, gọi là thời kỳ hiền, thiện”.

2. “Thời kỳ chánh pháp, gọi là thời đại Hiền, Thiện.

Nói: “Đều do thời kỳ chưa sinh, nghĩa là vào thời kỳ đức Như lai mới ra đời, chưa phá kiến, phá giới. Vào thời kỳ sau, Tu Đề Na Tử, đầu tiên phá giới cụ túc, A-lợi-tra, phá kiến trước hết, nói là dục không che lấp Trung đạo, phá kiến trong đây, gọi là tự hoàn.

Nói: “hoặc có một loại sau Bát Niết-bàn, người như thế, phần nhiều thân hư hoại, qua đời, lại được sinh cõi thiện v.v.... Hoặc có một loại. Ở đời sau cùng gặp Phật sau nhập Niết-bàn, vì người hiền, thiện, phần nhiều chết đi lại sinh cõi thiện. Về sau gây ra nghiệp ác, đều là người của thời kỳ hiền thiện.

Dưới đây, là nói về hai thứ chậm mau:

1. Có người siêng năng việc đạo, mà không có sức tu nên không nhập Thánh đạo.

2. Có người vì buông lung, nên dù có năng lực tu, nhưng vẫn chưa vào đạo Thánh.

3. Giải thích thì dụ mặt trăng. Trải qua bốn pháp như cụ giới v.v....

Nói “Bốn thứ tịnh: Tin Phật, Pháp, Tăng và Giới.

4. Giải thích Thanh văn, muốn sang nhà khác, trước phải dứt trừ ba tùy phiền não:

a- Nói “Do sáu thứ tương ưng với dứt trừ kiết, tùy phiền não của nhà bạn thân, nghĩa là sang, không thường xuyên sang là thứ nhất.

b- “Đối với việc đáng ưa thích” trở xuống là thứ hai.

c- “Không dùng cử chỉ hung bạo” trở xuống, là thứ ba.

d- “Khéo tự gìn giữ” trở xuống, là thứ tư.

e- Lại, “dùng tâm thuận theo xa lìa ” trở xuống, là thứ năm.

g- “Cũng như núi cao” trở xuống là thứ sáu.

Lại, do sáu tương ưng dứt trừ nhà keo kiệt:

1. Đối với sự hữu tình, không nhiễm, chấp mắc.

2. Không chấp mắc lợi dưỡng.

3. Không chấp mắc sự cung kính.

4. Đối vói việc không có lợi, không sinh lo khổ.

5. Đôi với không kính trọng, không sinh khổ lo lắng.

6. Đối với lợi dưỡng của mình, người tâm vẫn bình đẳng, không tự khen mình, không chê kẻ khác.

Lại, do sáu tương ưng với pháp thí của tâm dứt trừ nhiễm:

1) Không hy vọng ở người, tin thanh tịnh ở mình.

2) Đối với pháp xuất ly biết rõ như thật.

3) Vì dẫn phát niềm vui.

4) Vì dứt trừ khổ.

5) Nghe pháp, tu hành, được thắng lợi.

6) Sao cho thoát khổ, giữ gìn chánh pháp.

5. Giải thích Kinh Phạt-Địa-Ca. (Tam Tạng Pháp sư cho rằng: “Tên người, người nước Phạt-Địa-Ca, từ người lập tên Kinh” Luận sư Cảnh nói: “Phạt-Địa-Ca Hán dịch là Ngữ luận. Vì người này thường hay nói năng, biện luận, nên đặt tên từ lới nói.”

Trong văn có hai:

1. Chia ra ba chương, nhắc lại để giải thích.

2. Nói lại.

Phần trước, nói: “Thế nào là sở y của Tạp nhiễm thanh tịnh? Cho đến “Sở y của thanh tịnh”, nghĩa là nói về tùy miên của người Học, phàm phu chưa dứt trừ, thân đã nương tựa đều có thô nặng. Trong đây chỉ lấy thân đã bị y chỉ, không lấy chủ thể nương tựa, chủ thể nương tựa nhiễm, tịnh là hai môn sau.

“Thế nào là thanh tịnh? v.v... cho đến “đều được lìa trói buộc”. Luận sư Cảnh nói: “Ý trong đây nói về tạp nhiễm của phàm phu, vô lậu của người Học, đều nương tựa sắc thân thô, nặng hữu lậu. Trong thanh tịnh, chỉ nói về hai Học:

Học thứ nhất, nói là Trí chân như dùng làm y chỉ, có thể có công việc làm, nghĩa là dựa vào chứng trí, khởi trí Hậu đắc, tu tạo các công hạnh, tu tập tinh tấn, đều là Học. Đây là y cứ vào quả của ba Học trước và ở mười Địa.

Học thứ hai, nghĩa là vì phiền não đều được lìa trói buộc, nghĩa là vì dứt trừ các phiền não, chứng tu trí vô phân biệt. Trí Vô phân biệt là Học thứ hai. Trở lại Học chung và ở mười Địa. Pháp sư Huyền người Tân-La nói: “Người Học thứ nhất là Bồ-tát, người Học thứ hai là hàng Nhị thừa.

Dưới đây là nói lại, trước giải thích về thanh tịnh và Tạp nhiễm. Sau giải thích y chỉ.

Trong phần trước nói: “Tức thanh tịnh này, đại khái được chỉ bày rõ do năm nhân, nghĩa là năm nhân và là thanh tịnh. Tâm Học thứ tư trong năm nhân này đã dứt trừ phiền não, Tuệ học thứ năm đã dứt trừ phiền não, đây là Tạp nhiễm.

Nói “Năm thuận với xả ly đối tượng Học, phân biệt tham ái, nghĩa là người xả giới gọi là “Xả sở Học”. Lúc “Xả sở Học” là thuận với tâm mình, phân biệt tham ái trong việc này.

Giải thích y chỉ rằng: “Các chúng Thanh văn đại khái do ba tương ưng khắp biết rõ:

1/ Do tự tánh, nghĩa là thân người này đã có tự tánh được bày tỏ do ba hai tướng.

a. Do có sắc nên làm rõ cộng tướng của tất cả thân, vì đồng có sắc với các hữu tình, nên gọi là cộng tướng (tướng chung).

b. Vì tính thô nặng, nên để lộ rõ tự tướng của mỗi thân riêng của người kia, nghĩa là đối với năm uẩn của mình, đều có tánh không điều hòa nhu thuận, thô nặng của phiền não, gọi là tự tướng của thân.

c. Do không thanh tịnh, nên chứng tỏ tướng không đồng phần với

thân trời, thân trời thanh tịnh, cũng như ngọn đèn sáng.

2/ Do nhân duyên cũng có ba thứ:

a. Tất cả nhân duyên cộng tướng của thân, tức bốn Đại chủng, mỗi đại chủng đều là nhân duyên của thân người trong tự tướng riêng, được chia làm hai, đủ với trước là ba. Do tai họa lổi lầm có hai, như văn.

6. Nói lại quyết định lựa chọn của giai đoạn văn tuệ, gọi là phản ảnh tất cả văn tụng, trong văn tụng, đặt ra câu hỏi, đáp dưới đây. Trong phần đáp trước là nêu chung bốn nhân để giải thích rvề nghĩa. Sau, dẫn kinh làm chứng.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh cho rằng: “Nghĩa là nếu nói đại khái là quan nhân thanh tịnh”. Do trí quán sát hai danh, vì vốn ngộ nhập “hai không” nên gọi là nhân thanh tịnh. Quán tự tướng, quán sinh của bốn uẩn và danh của âm thanh. Quán nhân tạp nhiễm, nghĩa là trí quán do mê hai thứ danh, nên nhóm hợp thành sinh tử. Và vì hiển bày hai vô ngã, nên biết rõ khắp nhân vô ngã, Đẳng chí gọi là phản ảnh tất cả, nghĩa là mê danh của bốn uẩn trong đó chấp “ngã”, tên của bốn uẩn này có chung năng chấp. Nếu biết chỉ có bốn uẩn vốn chẳng phải là Ngã thì có thể dứt rừ đối tượng chấp cảnh tướng của tự ngã. Hiểu rõ tên của uẩn phản ảnh tất cả, nói là tướng cảnh giới của ngã. Nếu biết rõ khắp tên của Đẳng chí, của pháp vô ngã, phản ảnh tất cả, thì sẽ do tùy ngôn thuyết, gọi là chấp có các pháp. Nếu biết chỉ có ngôn danh, tùy danh chấp pháp, thì thể rốt ráo sẽ hiểu rõ ngôn thuyết, danh phản chiếu tất cả, chấp ngang trái pháp, ngã. Do trước kia chấp pháp, mới bắt đầu chấp ngã, nên nói pháp chấp là danh tướng sở y”, phản ảnh tất cả. Nếu mê hai danh, khởi lên hai chấp, phản ảnh lý “hai không”, tất nhiên, cũng gọi là danh phản ảnh tất cả.

Nay, ngộ hai danh, biết hai vô ngã, phản ảnh che khuất tất cả hai chấp điên đảo.”

Trên đây, đã giải thích câu đầu xong. “Nếu lỗi ở Bốn uẩn Vô Sắc” trở xuống, giải thích câu thứ hai, danh không có lỗi, nghĩa là “nếu đối với hai thứ đều không biết rõ” trở xuống, là giải thích nửa bài tụng dưới. Do một pháp của danh này đều tùy thuộc hành tự tại v.v... Pháp sư Thái nói: “ Ảnh là đoạt, do danh của bốn uẩn có thể dứt trừ nhân, ngã tự cảnh giới của bốn uẩn, gọi là chứng lý nhân vô ngã, vì danh của bốn uẩn vô ngã, phản ảnh đoạt tướng nhân, ngã, nên nói danh phản ảnh tất cả văn của ngã”.

Lại, giải thích: “chúng sinh thường chấp bốn uẩn là Ngã. Quán chỉ có bốn uẩn, không thấy nhân, ngã, nên dùng danh của uẩn để lấn át tất

cả “ngã”. Nhân ngôn thuyết gọi là chấp tất cả đều có tự tánh. Nếu quán chỉ có ngôn thuyết, thì gọi là không nhận thấy thể của các pháp, là giải thích về lý của pháp vô ngã. Ngôn thuyết, gọi là lấn át pháp, ngã.

Ở trước, nói về bốn danh của bốn uẩn, phản ảnh nhân, ngã. Hai danh đã đặc biệt, hệ thuộc phản ảnh cũng khác nhau. Dưới đây dẫn kinh để làm chứng:

Vì tự tánh của pháp chấp, nên tánh của ngã chấp mới chuyển, nghĩa là do mê lời nói, gọi là tự tánh của pháp chấp, mới mê tánh chấp ngã của bốn uẩn mà chuyển.

Vì giác biết pháp này, nên giác biết pháp kia, nghĩa là giác biềt pháp không có tánh, giác biết “ngã” kia là không. Do giác biết nên hoàn diệt, nghĩa là giác biết hai “ngã” không có, hai kiến hoàn diệt.

7) Giải thích bốn đế. Trước nêu chung, chỉ ra trước đã nói, nghĩa là nhập quán chân như, khi dứt trừ phiền não thì trước “duyên” bốn đế làm phương tiện tịnh “hoặc” nên nói là “sở duyên”.

“Như địa Thanh văn nói”trở xuống là phân biệt riêng bốn thứ bốn Thánh đế, trong đó được chia làm ba:

1- Nói chung tướng của đế

2- Nói riêng về bốn đế. 3- Phân biệt các môn: ban đầu nói: “ Nếu không điên đảo là tướng của chân lý, thì kiến đế của ngoại đạo đều là điên đảo, sao lại thuộc về đế lý được? Đây là một trách cứ. Nếu không gồm thu, thì các kiến điên đảo của ngoại đạo kia, lẽ ra chẳng phải là nhân khổ?”

Đáp: “Hành giải dù Điên đảo, nhưng thể là y tha. Vì có đáp, có cảm, nên thuộc về khổ đế, tập đế”.

Trong phần nói riêng, có bốn đoạn:

Đầu tiên, trong giải thích khổ đế, nói: “ Do hai tướng nên làm rõ nghĩa vô thường v.v.... Luận sư Cảnh nói: “ 1) Theo Đại thừa nói thể của biến kế sở chấp là thường, không có danh là vô thường. 2) Nghĩa các hành diệt hoại gọi là vô thường. Đại thừa có đủ hai nghĩa, Tiểu thừa chỉ có một nghĩa vô thường sau”.

Pháp sư Huyền nói: “1) Nghĩa chẳng thật có”, đây là vô thường mà Đại thừa nói, như luận Trung Biên Phân Biệt nói là không có vô thường đầu tiên. 2) Nghĩa diệt hoại là vô thường mà Tiểu thừa nói, hai tướng làm rõ khổ:

a) Do biến kế sở chấp, đối với “chẳng thật có” chấp có người, pháp, nên có tập khí thô, nặng, không được tự tại đối với các hành, nói lên khổ Hành.

b) Do ba thọ đã tùy sinh ra nghĩa chuyển nhau của tám thứ khổ. Nghĩa “Không vô ngã”: là do tự tánh quả khổ của y tha nhiễm, xa lìa nhân, pháp của tánh quyết định trong biến kế sở chấp, gọi làm sáng tỏ nghĩa “không”. Đại thừa chỉ rõ hai vô ngã; Tiểu thừa làm rạng rở nhân vô ngã, nhưng nghĩa “không” vô ngã này, nếu theo Tát-bà-đa thì chỉ nói “Nhân không” Nhân Vô ngã”. Nếu luận Thành Thật thì nói đủ hai “không” nhân, pháp và hai vô ngã.

Nói “Giáo vô thỉ của giáo vô thường, Luận sư Cảnh nói: “Vì làm rõ quả từ nhân sinh, nên là vô thường; làm rõ nhân ở quả, pháp nhĩ trước vốn có, gọi là giáo vô thỉ”. Pháp sư Thái nói: “ Giải thích về sự của mỗi niệm sinh, diệt, gọi là “giáo vô thường”. Giải thích về sự nối tiếp nhau của thường vô thỉ, gọi là “giáo vô thỉ”.

Có chỗ giải thích: “Nói pháp hữu vi, gọi là “giáo vô thường”; nói pháp vô vi, gọi là “giáo vô thỉ”.

Nói “Một là do nhiếp thọ”, Nghĩa là hành vô thường kèm theo thô, năng. Hoặc đối với khổ hành, nên vô thường tức khổ.

Nói “Một là lìa các khổ hành, vì “ngã” không thật có, nghĩa làm rõ trái lại. Nếu giải thích thuận với tánh các hành của tám khổ là vô ngã. Vì năm thứ xoay vần nương tựa nhau, nghĩa là không vì có thể trụ riêng khổ tức vô ngã.

Nói “Có vô thường chẳng phải khổ, nghĩa là đạo đế v.v.... đạo, chẳng phải khổ thọ, nên chẳng phải khổ khổ. Đạo, chẳng phải ái biệt ly, đổi thay, hư hoại, cũng chẳng phải cảnh mong cầu không được, đổi thay, hư hoại. Lại sự thay đổi, hư hoại có hai:

1) Lạc thọ đổi thay hư hoại sinh khổ.

2) Ái hư hoại sinh khổ. Đạo chẳng phải hư hoại sinh khổ, nên chẳng phải khổ hoại. Văn này là chứng minh khổ của duyên. Sinh, gọi là khổ hư hoại. Nỗi khổ ấy nếu theo Thành Thật, thì là một đạo đế, vô thường là khổ đế. Nếu theo Tát-bà-đa thì đạo đế sinh, vì thuận với ý của Bậc Thánh, nên chẳng phải khổ. Tập đủ bốn đạo, ba diệt, có hai. văn này là chứng minh khổ, tập đồng thể, vì đều có đủ khổ, v.v… mỗi thứ bốn nghĩa. Nói tánh tổn hại là khổ khổ, khổ thay đổi gọi là khổ hành. nghĩa khổ v.v... là một.

Nói “Vì tánh hao hụt, bức não, nên là khổ.

Kế là, giải thích Tập đế. (Trước đối với môn khổ, lấy “hoặc” “nghiệp” làm tập đế. Sau, trong giải thích kinh, ái là tập đế.

Trong phần trước có hai lượt hỏi đáp:

Trong phần đầu. Nếu theo Tát-bà-đa thì nhân, quả của một vật

khổ, tập là hai. Nêú theo Thành Thật, thì phiền não là nghiệp tập đế. Năm uẩn quả báo là khổ đế, nên khổ, tập có tự thể riêng. Nay, nghĩa Đại thừa có đồng, có khác. Pháp vô ký, thiện của thân La-hán kia, dù dứt trừ hạt giống phiền não nhưng vẫn còn có tập khí thô, nặng, nên cũng gọi là khổ.

Trong lượt hỏi, đáp thứ hai, y cứ theo giải thoát, thiện căn của quyết trạch phần để luận.

Hỏi: “Văn của quyển năm mươi một ở trước, Đối Pháp, Hiển Dương nói: “ Giải thoát, quyết trạch là Đạo đế. Nay, lại nói là Tập, thì làm sao hiểu ?”

Đáp: “Pháp sư Thái nói: “Do các đoạn văn này, nên biết nghĩa của Đại thừa; Ba đế đồng thể, có thể cảm bên cạnh nghĩa của quả đáng ưa thích là tập đế. Bên cạnh nghĩa bị tùy thuộc thô, nặng là khổ đế; có thể dẫn xuất bên cạnh nghĩa của Thánh đạo vô lậu là Đạo đế. Pháp sư Tăng Huyền cho rằng: “Tam Tạng Pháp sư không cho nghĩa trước là quyết định, lại giải thích rằng: “Mỗi cách giải thích về giải thoát đều có hai thứ:

1) Hạt giống vô lậu của bản hữu vô thỉ, ở phần vị của hai thứ thiện căn hữu, giả gọi là hai hạt giống thiện căn.

2) Trí Gia hạnh, hai hạt giống thiện căn hữu lậu thuộc về hạnh trí”.

Nay, nói rằng: “Tập đế được y cứ ở hữu lậu để nói”. Chỗ khác nói rằng “Đạo đế y cứ ở vô lậu để nói,” cho nên không trái nhau.

Dưới đây, sẽ giải thích ái là tập đế trong kinh; trong đó, trước hỏi, sau đáp. Trong phần đáp, đầu tiên, nêu chung bốn nhân, tiêu biểu ái làm tập:

1) Vì chi ái hay khởi thủ, nên ở giữa bao gồm các “hoặc”.

2) Vì các nghiệp giúp đỡ chi vô minh (sẽ giải thích sau).

Kế là, giải thích riêng, chỉ giải thích hai nhân sau.

Nói “ Khắp các sự v.v... cho đến “cũng thế” nghĩa là như một ái theo đuổi ba thứ, nên giống như ái. Vì “duyên” tất cả pháp, gọi là khắp các sự, nên nói: “phải biết rằng cũng thế”.

Nói: “rằng đối với giải thoát ở trên, mong cầu muốn chứng, đây là “dục” của pháp lành, được gọi là ái, dù là ái, nhưng chẳng phải là “ái” của hữu sau.

Nói “Hoặc thành tựu trói buộc của cõi Sắc chứ chẳng phải trói buộc của cõi Dục” nghĩa là người sinh cõi Sắc. Nếu theo Tát-bà-đa thì phần nhiều thân sinh cõi trên, cũng thành tựu bốn thiền, thọ tương ưng

với tâm biến hóa của cõi Dục. Nhưng nay Đại thừa cho rằng: “Tứ thiền, tâm biến hóa của cõi Dục là hệ thuộc (trói buộc) bốn thiền, chứ chẳng phải hệ thuộc cõi Dục. Cho nên, thân sinh cõi Sắc không thành tựu thọ cõi Dục, đây là y cứ vào hiện hành, tự tại, cả hai đều thành tựu mà nói như thế y cứ ở hạt giống thành tựu cũng có nghĩa thành.

Nếu vậy, thì khi chín thứ qua đời, làm sao thân ở cõi trên khởi phiền não cõi Dục tương ưng với Thọ ư?

Giải thích: “Vì theo Đa số để biện luận nên nói không thành tựu, cũng có thể trong đây chỉ y cứ ở tự tại thành tựu mà nói, cho nên nói là không thành tựu”.

Nói “Lại sinh cõi Sắc, việc đã làm xong, người trụ đạo xuất thế và Diệt định, quả ban đầu trở lên, gọi là việc đã làm xong. Đây là khi Bậc Thánh nhập quán vô lậu và khi nhập Diệt tâm định. (Nhập tâm Diệt khi định). “Thọ” trói buộc cõi Dục, sắc chẳng phải hiện hành thành tựu và vì là tự tại thành tựu, cho nên không thành”.

Hỏi: “Nếu thân sinh cõi Dục, cõi Sắc bậc Thánh nhập quán vô lậu và khi nhập Diệt định, có hiện hành thọ tương ưng với thức A-lại-da của cõi Dục, sắc, sao lại nói là đều không thành tựu ư?”

Giải thích: “Trong đây, lại y cứ thọ của sáu thức mà nói như thế”.

Nói “Có thể phát khởi mười lăm vô nghĩa” nghĩa là nếu theo mười chánh lý của Luận tạng Tiểu thừa, thì mười sáu và như trong Luận Tạng ấy, tướng văn mười lăm, rất dễ hiểu.

———

BẢN LUẬN QUYỂN 68

Kế là, giải thích diệt đế. Diệt đế có ba thứ: Trạch diệt; phi trạch diệt và vô thường diệt. Diệt đế chỉ thuộc về Trạch diệt.

Trong văn trước là lập hỏi, đáp; sau nói về Diệt đế xa lìa bốn lỗi.

Trong phần trước, nói “Vì phiền não diệt, nên được diệt đề hữu dư y; vì y diệt, nên được diệt đế của vô dư y; nếu theo nghĩa của Tát- bà-đa, thì chỉ lấy phiền não làm diệt đế, vì hai thứ hữu dư, vô dư là thể của Niết-bàn.

Chánh Lượng Bộ, Ma-ha Tăng-ký Bộ, cũng đồng chủ trương với Tát-bà-đa. Hai bộ ấy nói: “Trí vô lậu dứt trừ phiền não, không dứt trừ quả báo diệt của quả báo là phi Trạch diệt”

Nếu theo sư kinh bộ rằng: “Do sức đạo vô lậu, nên “hoặc” “khổ” bất sinh, đều là Trạch diệt. Vì thế, nên phiền não diệt là Niết-bàn hữu dư, quả báo của thân diệt là Niết-bàn vô dư.”

Nay, trong Đại thừa dù về sau nói “hoặc” “khổ” diệt, gọi là Trạch diệt, nhưng dứt trừ phiền não là được Niết-bàn; vì lấy chân Như làm thể, nên hơi khác với thuyết do sư kinh bộ nói.

Dưới đây là nói về diệt đế xa lìa bốn lỗi. Diệt tận với hành không nhất định có khác, thêm khác với định kia, gọi là lỗi tắng ích, tức chấp “khác” tán động trái với chấp nầy là “một”nên gọi là tổn giảm, bởi vì chấp diệt kia đồng tự tướng với hành, nên gọi là lỗi của tà phân biệt tự tướng, tức một chấp động.

“Cũng có khác, cũng không có khác”, là lỗi lẫn lộn nhau, vừa là lỗi trái nhau.

“Câu phi” là lỗi tổn giảm: Xưa, gọi là hý luận chê bai. Nay, nói là lỗi tổn giảm.

Dưới đây, giải thích đạo đế, có ba đoạn:

Đầu tiên là nói về Kiến đạo; kế là Tu đạo; sau, là Vô học đạo.

Trong phần đầu có ba:

1. Nói phế lập uẩn, vì học, ba học, nghĩa là chỉ nói tám chi.

2. Giải thích trong kinh, tóm thâu tám chánh kia làm lý do của ba uẩn.

Nói “Chánh ngữ, chánh nghiệp, giới làm giới căn bản. Làm đối

tượng nương tựa mới có thể thọ dụng tất cả chánh pháp, nghĩa là dựa vào chánh ngữ, chánh nghiệp và giới để làm căn bản, mới có thể phát định. Nhờ định được tuệ và tất cả công đức khác.

Nói “Lại ở chỗ nấy, đức Thế tôn nói là tánh hiện hành của ý thanh

tịnh tăng thưọng”, nghĩa là dẫn thuyết chứng thành chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, không đồng với luận Tiểu thừa nói có tự thể riêng của nghiệp thân, ngữ, vô lậu, chỉứ ở ý tứ hiện khởi lìa tà ngữ v.v..., nên nói hiện hành của ý thanh tịnh.”

Nói “Y chỉ tham đẳng khởi, phạm giới Tư ”: nếu theo luận Tiểu thừa, thì dựa vào sân, si mà khởi thân, ngữ, gọi là nghiệp tà ngữ. Nếu dựa vào tham khởi thân, ngữ, gọi là nghiệp là tà mạng. Nếu dựa vào sự giả dối khởi ý tứ theo đuổi, mong cầu bất chính áo, cơm v.v..., gọi là nghiệp tà mạng. Nếu lìa ba thứ tà trước, phải biết rằng, tức là tánh hiện hành ý của chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.”

Nói “Thông suốt nghĩa chân thật của các pháp là nghiệp ban đầu”, đây là nghiệp chánh kiến.”

“Vì người khác nói là nghiệp thứ hai:” Là nghiệp chánh tư duy. Đây là y cứ ở tâm tán tìm kiếm nói ngôn giáo. Nếu ở định hữu lậu, vô lậu thì sẽ không có nghiệp này.

“Vì dứt trừ kiết khác, pháp tùy, pháp hành, là nghiệp thứ ba”, nghĩa là vì đoạn tu dứt trừ khác, phát siêng năng tinh tấn, là nghiệp tinh tấn.”

Hỏi: “Chánh tư duy là Tầm, là pháp giả, dùng Tuệ và ý tứ làm thể, so với chánh kiến đâu có khác?”

Giải thích: “Chánh tư duy, chánh kiến chỉ y cứ vào số cảnh riêng để kiến lập, tức y cứ ở một tuệ đối trị với tà kiến và tà tư duy. Về nghĩa được lập thành hai; cũng có thể y cứ ở Tuệ để lập Chánh kiến; y cứ vào Tư, lập Chánh tư duy. “Sở y” (đối tượng nương tựa) có khác; “năng y” (chủ thể nương tựa) cũng khác.”

Hỏi: “Nếu y cứ vào số tư để lập chánh tư duy, thì chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng cũng y cứ Tư để lập, thế sao một Tư trong một Niệm lại lập những bốn đạo?”

Giải thích Ý tứ hiện hành lìa bốn chi tà đạo, nhằm thành lập bốn chi chánh đạo, cũng đâu có lỗi.”

Nói “Đối với bốn niệm trụ, trói buộc, nhiếp tâm mình” Xưa, thực hành bốn niệm trụ của kinh, luận, chỉ tuệ làm tánh. Thời nay, lấy chung niệm, tuệ làm tánh. Trong văn, nói riêng thể của niệm là đối tượng nương tựa (sở y) của định.”

Nói “Rằng, đều rieng lẽ cho đến “hay dứt trừ các “cái’, nghĩa là “cái” tham lấy tịnh, tức dùng quán bất tịnh để trị. “Cái” sân lấy sai trái, tổn hại làm tánh chất, dùng quán Từ Bi để đối trị v.v.... Sau nói về sự khác nhau của chánh kiến, gồm có mười một thứ, trong đó, đầu tiên, là

nói về mười một chánh kiến phối hợp bốn đế. Kế là, nêu thứ lớp trong kinh để hỏi, đáp. Thứ ba, nêu mười một chánh kiến bao gồm ba môn giải thoát.

Trong phần đầu tám kiến trước là “duyên” Chánh kiến của khổ đế. Ba kiến sau, như thứ lớp, “duyên” Tập, Diệt, Đạo.

Nói “”không kiến” vô ngã kiến”, nghĩa là quán uẩn lìa “ngã” và “ngã sở”, kia nói là “không kiến”. Quán thể tánh của các hành kia chẳng phải tướng của ngã và “ngã sở”, gọi là “vô ngã kiến”, không đồng với thuyết của Tát-Bà-Đa nói: “Quán ngã sở là không, gọi là “không hạnh”; quán “ngã không” gọi là “vô ngã hạnh”.

Kế là, nêu trong kinh làm hỏi, đáp:

Hỏi: “Ý kinh nói theo thứ lớp, trước nói bốn kiến như vô thường v.v... ; sau nói các kiến như bệnh v.v..., vì lẽ vì luận trước lại nói như bệnh v.v... ư?”

Đáp: “Đại ý có hai thứ lớp:

1. Kiến đạo trở xuống, theo thứ lớp nhập Thánh, tức trước quán hành vô thường kia v.v..., sau quán hữu lậu v.v..., như bệnh, như ung thư.

2. Về sau xuất kiến đạo ở trong tu đạo, tức trước, quán các hành như bệnh v.v... lúc sau là diệt tu “hoặc”, mới khởi các hạnh như vô thường v.v....

Dưới đây tịnh lại nghĩa trước, rằng, lược có hai thứ:

1. Sở y của kiến như bệnh v.v..., là kiến không thanh tịnh: Tức kiến đạo trở xuống này, đã thực hiện các hành như vô thường v.v... này, có thể dẫn dắt gọi là kiến không thanh tịnh của đối tượng nương tựa.

2. Các kiến như bệnh v.v..., chủ thể nương tựa của kiến thanh tịnh v.v..., nghĩa là đã xuất kiến đạo. Trong địa vị tu, khởi lại các kiến như bệnh v.v.... Vì ở thân bậc Thánh khởi, cho nên là thanh tịnh. Kiến như thế, do kiến đạo kia trở xuống, sức nhân của kiến như bệnh v.v... mà khởi, tức là vì chủ thể nương tựa, nên đạo, chủ thể nương tựa thanh tịnh. Cũng có thể nói các hành như vô thường v.v...trong địc vị tu là chủ thể nương tựa, các hành như bệnh v.v... là đối tượng nương tựa.

Dưới đây, là nêu mười một Chánh kiến gồm thâu ba môn giải thoát:

Nói “Kiến của “không vô ngã hạnh”, gọi là “không hạnh” nghĩa là vì đồng “duyên” không có ngã, ngã sở. Kiến của hạnh khác, gọi là hạnh vô nguyện, nghĩa là tám kiến gọi là còn lại. Kiến của một hạnh, gọi là hạnh vô tướng, nghĩa là kiến thứ mười một “duyên” Diệt đế.

Trường hợp này đồng với luận Tiểu thừa; hai hạnh là “không”; mười hạnh vô nguyện và bốn hạnh vô tướng. Tuy nhiên, ba môn này với hành tướng gồm thâu tám văn không đồng, như Luận Ký quyển mười hai Bản Địa trước đã nói.

Thứ hai, trong phần nói về Tu đạo có hai lần “Lại nữa”.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói: “Trong địa vị tu, “duyên” cảnh bốn đế làm phương tiện nhập quán chân như, dứt rừ “tu hoặc”. Nói “người đã kiến tích”, đến hiện quán xong, là nhắc lại tướng kiến đạo. “Pháp trí phẩm hạ, “duyên” danh hiện; Loại trí phẩm thượng “duyên” danh không hiện.”

Tam Tạng Pháp sư y cứ Đối Pháp giải thích văn này rằng: “Phẩm Pháp trí chứng Như, gọi là “hiện”. Phẩm loại trí chứng phẩm Pháp Trí, gọi là “không hiện”.

Được sơ quả xong, quán chung khổ của ba cõi; Tập của ba cõi, cho đến đạo của ba cõi là gia hạnh xa. Kế lại quán chung bốn đế của ba cõi là “không vô ngã”. Từ đây tức chứng Nhân không mà hiện Chân như. Đoạn chung tu dứt trừ phiền não của chín địa, siêu việt chứng La-hán, không đồng với Đối Pháp nói: “Pháp trí “duyên” như, loại trí “duyên” pháp trí ở trước.

Nói “Về sau, đối với tu đạo v.v... cho đến “Có thể đối trị chung tất cả phiền não của Địa dưới, Địa trên”. Đoạn văn này tức nói là từ sơ quả dứt chung trừ tu hoặc, chứng siêu việt La-hán.”

Pháp sư Thái nói: “Đây là y cứ chung lấy “tu hoặc” của chín địa, ba cõi làm chín phẩm. Cũng lấy chung pháp có nhiễm của ba cõi làm khổ, tập; lấy chung pháp không có nhiễm của phần pháp loại của ba cõi làm Diệt, Đạo. Quán chung bốn đế của ba cõi, là phương tiện nhập quán vô tướng, nên “hoặc” của chín địa chung làm chín phẩm, chín Vô gián, chín giải thoát dứt trừ. Tự có Bậc Thánh, người dứt trừ “hoặc” của chín địa ba cõi, phân biệt thành pháp loại.”

Pháp sư Tăng Huyền nói hai giải thích:

1/ “Văn này y cứ vào một đạo vô ngại của Bồ-tát Kim Cương, dứt trừ ngay tu đạo của ba cõi, đã dứt chín phẩm phiền não để luận.”

2/ “Văn này y cứ siêu việt A-la-hán để luận.”

Kế là, rằng: “Lai nữa, các Bậc Thánh kia v.v... cho đến “Vì dứt trừ phiền não” nghĩa là tac ý vô tướng, tức trí vô phân biệt tương ưng với tác ý, phần nhiều nhập quán này.

Thứ ba nói năm thần thông trong nói về đạo vô học, nghĩa là ý lầy bực Bậc Thánh. Năm thần thông dù là hữu lậu, nhưng vì đã được từ sau

vô lậu, tánh ấy thanh tịnh, thuộc về nhập đạo đế, tức đồng với loại đạo phương tiện, đạo tư lương nói trên, đều thuộc đạo đế. Năm thông của ngoại đạo không thuộc loại này, nên chẳng thuộc về đạo đế.”

Dưới đây, các môn phân biệt thứ ba, trong đó có sáu môn:

1) Nói về Biến tri (biết khắp) dứt hẳn đế, gọi là phế lập. Khổ đế được gọi riêng là biết khắp, do hai thứ tương ưng với biến tri: khổ hạnh, biết khổ là biết khắp tự tướng, dùng hành vô thưòng để quán khổ, là biết khắp công tướng của ba đế. Dùng hạnh “không vô ngã” để biết khổ, tức dùng tất cả pháp hạnh để biết khắp về khổ, nên gọi là cộng tướng. Đế khác chỉ biết hành của tự tướng. Cho nên, không được biết khắp Danh.

2) Nói khi kiến bốn đế có hai hiện quán. Đối với tướng kiến đạo, trí của tướng sinh riêng, gọi là hiện quan trí, tứctrí của tướng riêng này làm y chỉ. Chứng các đế, vô vi diệt “hoặc” phẩm hạ, gọi là hiện quán dứt trừ. Nhân hiện quán chẳng phải nhân dứt trừ. Chứng hiện quán đoạn, gọi là hiện quán dứt trừ, cũng có thể mượn tướng kiến đạo để nói vô tướng kiến đạo. Nói về hai hiện quán, vì tướng kiến đạo không thể dứt trừ “hoặc”, chứng phiền não Diệt. Nếu y cứ ở chứng sau, gọi là được dứt trừ, về nghĩa cũng không ảnh hưởng.

3) Nói về năm duyên tinh tấn:

1. Nghe người khác giảng nói chánh pháp.

2. Ở chung với người tu hành.

3. Xét công đức, lổi lầm của siêng năng, lười biếng.

4. Do tư duy lựa chọn, nên phát sanh chánh cần.

5. Biết lý sở chứng trước tối tăm, trí “năng chứng” kém, biết lý sở chứng sau, Trí năng chứng có thể sáng suốt vượt hơn. Do biết sở chứng trước, sau khác nhau, nên tinh tấn hừng cháy.

4) Nói về hai thứ chứng, đoạn:

a. Đối với hạt giống hàng phục, dứt trừ, tác chứng. Văn này là nói hàng phục hạt giống, để cho không sinh “hoặc”, gọi là hàng phục phiền não, không hàng phục hiện hành, đây là chung cho Phàm, Thánh.

b. Đối với hạt giống, dứt trừ hẳn, tác chứng, đây chỉ có bậc Thánh.

Lìa trói buộc cũng có hai:

a. Đối với phẩm phiền não, lìa trói buộc riêng, nghĩa là dứt trừ thể phiền não, mỗi phẩm đều dứt trừ riêng.

b. Đối với sự phiền não, lìa trói buộc hệ thuộc nhau, nghĩa là do dứt trừ sự sở duyên của phiền não, phát nghiệp phiền não, quả báo

phiền não, pháp hệ thuộc nhau và được lìa trói buộc. Do đây, sẽ chứng minh cho nghĩa của Đại thừa là dứt trừ chín phẩm “hoặc”, được vô vi riêng.

5/ Nói về Kiến đế, nghĩa là lỗi lầm của sự dua nịnh, lừa dối.

Đầu tiên, nói về lỗi lầm của sự dua nịnh, lừa dối. Trước hết nói về sự dua nịnh, tà vạy có mười hai tai họa lỡi lầm. Kế là, nói về bảy sự của tám hạnh. Bảy sự là sự của đối tượng nương tựa của tám hạnh, nghĩa là sự ngôn thuyết, tức là mê hoặc, đối tượng nương tựa của hành động dua nịnh.

Sự gạn hỏi, tức là che giấu hành động dua nịnh, chỉ bày rõ đối tượng nương tựa của hành vi dua nịnh. Ngoài ra năm sự, tức đối với năm hành sau, như thứ lớp của chúng, là đối tượng nương tựa.

6/ Nói về người chưa Kiến đế, có chín thứ thô ngữ, gọi là thô ngữ Thanh văn. Dạy dỗ, răn bảo là phương tiện quán thức.

Hiện quán của Chân đế, nghĩa là Kiến đạo, hoặc lại thanh tịnh, nghĩa là tu đạo.

Nói “Dùng lời nói không đẹp giả hợp để đáp, nghĩa là dùng sự giả hợp của lời nói thô ác mà đáp. Hoặc không tương ưng: nghĩa là việc mà người kia đáp không tương ưng với câu hỏi.

Hoặc không viên mãn, nghĩa là việc đáp không tường tận. Nói “Người được tôn trọng chung”, là người đức hạnh đầy đủ, chẳng phải người được tôn trọng chung là các vị tăng khác.

Trên đây, đều là Tạp Quyết trạch thứ nhất đã nói xong.

Dưới đây thứ hai, dùng bài tụng để nêu mười ba môn, lại quyết định lựa chọn riêng. Trong đó, trước nêu tụng, trình bày mười ba môn. Sau, dùng văn xuôi để giải thích, tức là mười ba đoạn:

1. Trong giải thích gồm thâu, trước là chia ra bảy trường hợp:

Nói “Tỳ-nại-da và Biệt Giải thoát” nghĩa là nói rộng về hạnh điều phục thân, tâm, diệt ác, sinh thiện, gọi là Tỳ-nại-da.

Chính là nói về giới bản, gọi là Biệt giải thoát. Dưới đây sẽ giải thích theo thứ lớp:

8. Phép tắc hư hoại: Phán quyết rộng năm thiên: Hai thiên đầu gọi là giới; ba thiên sau, gọi là phép tắc. Phép tắc, nghĩa là oai nghi. Nói chung, giới và phép tắc có ở cả năm thiên.

10. Tùy hộ tâm người khác, nghĩa là thuận theo ý người kia mà phạm giới cấm.

11. Giữ gìn không tổn não người khác, nghĩa là vì gìn giữ người kia, tự tổn não, nên làm việc trái phạm.

Tánh tội, giá tội: Phán quyết rộng năm thiên: Thiên đầu là tánh tội; bôn thiên sau là giá tội. Trong đó phân biệt chín chắn. Ở thiên đầu cũng có nghĩa “Giá” (ngăn cấm). Trong bốn thiên còn lại cũng có nghĩa “tánh”, nghĩa Đại thừa. Năm thiên của Thanh văn khởi ở thân, miệng, không ơ ý nghiệp. Tìm kiếm bản, mạt của giáo, vì hàng phục chung ba nghiệp, nên nói rằng “tùy thích ứng”.

Nói “Chỗ trái phạm khác, đối với năm nhóm phạm “Như biết tướng nên”, nghĩa là ba nghiệp và giới hoại, kiến hoại v.v... phối hợp với năm thiên, tùy thích ứng nên biết phân biệt tỉ mỉ, y theo sớ luật. Vì hai phát khởi trong giải thích có phạm, hai là phát khởi thân, ngữ.

Không có người vô học trái phạm, vì đối với tội nhiễm ô đều không phạm. Nếu đối với tội không nhiễm ô, dù không cố ý trái phạm, cũng có lầm phạm. Luận Minh liễu chép: “người Vô học phạm tội do lầm phạm, không phạm tội nhiễm ô. Nay, luận này y cứ vào cố ý phạm, nên nói người Vô học không phạm tội. Lại, Cự Nhiếp Luận bản cựu dịch cho rằng: “người kiến bốn đế, không còn cố y phạm tiểu tùy, tiểu tội”. Nghĩa là y cứ vào tội nhiễm ô, nên nói không phạm. Trong tội không nhiễm ô, cố ý hay lầm đều cùng phạm.

Nói tiểu và tùy tiểu, nghĩa là theo luận Minh Liễu, giới có ba thứ:

1) Tiểi giới, là Tăng-già-Chi v.v...

2) Tùy tiểu giới, là tội không đầy đủ.

3) Chẳng phải tiểu giới, là bốn Ba-La-Di. Ngài Chân đế giải thích: “Vì có tội chẳng phải rất nặng, nên gọi là tiểu”.

Ngũ Bộ Tông nói: “Phương tiện đối với căn bản đều là phần không đủ và tùy một mà chuyển, nên gọi là tùy tiểu. Vì tội ba-la-di rất nặng, nên gọi là chẳng phải Tiểu”. Lại, Luận cho rằng: “Lại nữa, tiểu giới. Nghĩa là tự tánh giới trong các giới. Tùy tiểu giới, nghĩa là tất cả chế giới trong các giới. Chẳng phải tiểu giới, nghĩa là bốn giới trọng ”.

Ngài Chân Đế lại giải thích: “Bất luận phương tiện và tội căn bản có dư thừa. Nếu là tánh tội, thì đều gọi là Tiểu. Nếu là tội chế, đều gọi là tùy Tiểu. Tánh tội có tàn dư thường nhẹ, là tội không gọi là tùy tiểu. Mà chẳng phải rất nặng cho nên gọi là Tiểu. Thể tánh của chế tội, chẳng phải do chế trước, mà là tùy chế sau thành tựu, nên gọi là tùy, cũng vì chẳng phải rất nặng, nên gọi là tiểu. Trọng như trước đã giải thích”.

Hỏi: “Đã có tùy Tiểu, sao không lập có tùy phi tiểu?”

Đáp: “Nếu dựa theo giải thích trước, thì vì phương tiện tùy căn

giới, cho nên gọi là “tùy” chỉ là tùy theo căn, giới kia, tất nhiên tiểu. Tự có tiểu mà vì chẳng phải tùy, nên lập tùy Tiểu”.

Chẳng phải tiểu, tất nhiên tội trọng căn bản. Nếu là tùy, tất nhiên là vì tiểu, nên không có “Tùy phi tiểu”.

Nếu theo giải thích sau, thì tội chế tùy giáo, nên gọi là tùy, vì chẳng phải Tiểu, nên gọi là tiểu. Trong tội lớn không có chế giới, nên không có tùy phi tiểu.

Không có phạm bốn, nghĩa là như giới bản nói.

Không phạm, là lúc đầu chưa chế giới. Ngu si, điên cuồng, tâm rối loạn, bị đau khổ ràng buộc.

Do trong năm tướng “xuất tội”. Vì mình nghĩa là nên tự lặng dứt, nghĩa là Đột-cát-la trách tâm, thì dứt. Vì người khác, nghĩa là người thấy đế. Có đối tượng phạm tội không nhiễm ô, nghĩa là như người với tâm thiện, nhổ cỏ trước đức Phật, phải đối trước một người để sám hối. Trong trường hợp này, Pháp sư Thái nói: “ Do tâm không có nhiễm, nên không cần tự trách”. Pháp sư Tăng Huyền nói: “Bậc Thánh phần nhiều vì hổ thẹn, nên đối với người khác để sám hối. Do mình, người: nghĩa là người phàm phu có tội nhiễm, không nhiễm, như phạm “Tăng tàn” v.v..., thì “xuất tội” trong hai mươi vị tăng, gọi là do người khác. Nếu vì tâm không nhiễm, mà phạm tiểu tội, thì tự trách tâm mình để trừ

Vì chuyển y, nghĩa là chuyển xỏ y chỉ Bí-sô, để y chỉ Ni v.v… Chuyển căn của hai chúng đều “xuất tội” không chung.

Nói “Hoặc chuyển hình khác v.v... Tam tạng Pháp sư nói: Sa di, Sa-di-ni v.v... người khác chuyển hình”. Pháp sư Thái nói: “ Hai căn sinh, gọi là chuyển hình khác. Hai căn đều mất, gọi là chuyển không có hình. Vì nương tựa xả nghĩa là người qua đời rồi. Ở đây đồng với luận Tiểu thừa ở chỗ qua đời, rồi lại sinh. Hạt giống của nghiệp ác không tăng trưởng, nên gọi là “xuất tội”.

Thứ hai là giải thích chế tội, Luận sư Cảnh nói: “1- Đạo lý thanh tịnh, chư Phật chế giới có lý do sâu sắc. 2- Quả thanh tịnh, nghĩa là nương tựa giới để tu hành, được quả Sa-môn. 3- Nhiếp thọ thanh tịnh, nghĩa là nhiếp thọ người tu hành. 4- Thanh tịnh bên ngoài, nghĩa là không vời lấy sự, chê bai. 5-Thanh tịnh bên trong: nghĩa là điều phục các căn. 6- Cụ phần thanh tịnh, nghĩa là tánh giới, giá giới đều đầy đủ. Bốn thứ sau rất dễ hiểu.

“Lại có sai khác trở xuống lại có mười thứ thanh tịnh, như văn. Pháp sư Thái nói: “ Vì có nhân duyên, nên Đức Như lai mới chế lập Học xứ (lĩnh vục học) cho nên có nhân chính là đạo lý thanh tịnh đầu tiên.

Xa lìa phần lỗi lầm khi thọ quả của năm dục, vì biên dục lạc, nên là quả thanh tịnh. Vì lìa bên khổ hành, nên nhiếp thọ thanh tịnh. Đủ hạnh vượt hơn của nghiệp thân, miệng, vì lìa ác ở trong sự ngoài, nên gọi là thanh tịnh bên ngoài. Vì lìa bỏ tà mạng, nên tịnh mạng bên trong. Vì đồng cư trú chung với đạo pháp nội, nên đủ chia lìa. Tất cả lời nói xấu ác vì không có trái với sự tranh cãi, nên yêu thích thanh tịnh. Vì hàng phục triền phiền não, nên hàng phục đối trị tu tịnh. Vì lìa hẳn trói buộc, nên tùy miên dứt tịnh. Vì trụ trì chánh pháp, sao cho chánh pháp nối tiếp nhau không dứt tịnh.

Thứ ba, giải thích về tướng công đức, và lỗi lầm trong Thi-la. Trái lại, đều có mười thứ, nghĩa là chúng Tăng hòa hợp. Vì xoay vần bảo nhau, nên lìa bỏ chê bai sở học. Vì Vô gián tu, nên lìa giới không lạc, tịnh. Vì không có oán đối xâú ác, nên lìa bạn trái nhau. Chí mong cầu Bồ-đề, phần đạo không có hao hụt, nên lìa nguyện vọng kỳ hạn. Ba cõi bền chắc vì tinh tấn vững chắc, phòng hộ Thi-la nên lìa buông lung. Vì xuất ly tâm nhiễm, nên lìa tăng thượng mạn. Vì khả năng chế ngự đối tượng trị, nên lia tùy miên bất tịnh. Vì không bao giờ lui sụt, nên lìa ý lạc thấp kém; vì không chung với ngoại đạo, nên xuất ly ba cõi. Vì trên hết trong các luật, nên tà cấm không thể sánh bằng.

Thứ tư, trong giải thích không buông lung trước hết, là nêu chung mười thời kỳ, gạn hỏi, kiệt kê. Sau, giải thích riêng theo thứ lớp: năm chi không buông lung, chỉ ra như bản địa của Thanh văn.

Nói Hắc, nói đại: “Lầm nói ta từ chư thiên, đệ tử bậc Thánh và bên cạnh Đại đức, v.v.... Để nghe pháp nên gọi là nói “hắc”. Nếu thật sự từ bên cạnh đệ tử bậc Thánh v.v... để nghe pháp mà nói, nghĩa là vì Thanh tịnh, nên gọi là nói “Bạch”; vì nói “Bạch”nên gọi là nói “Đại”.

Thứ năm, trong giải thích về chướng, nói:

“Nếu sở đắc thích hợp nhau”, nghĩa là người khác đã ruồng bỏ, nên chấp lấy, nuôi nấng con người. Nếu có người luận đáp, thì bị cấm biện luận”, vì chưa hiểu rõ.

Thứ sáu, trong giải thích về học. Nói là đối với Học xứ mà vì chế lập, nghĩa là lập ở nhóm đầu tiên trong năm nhóm trái phạm: là nặng, nghĩa là dù đồng là Ba-Dật-Để-Ca xưa nói: “Ba-dật-Đề, cũng gọi là Ba-Dạ-Đề, Hán dịch là “đọa”. Dù đồng với “tội giá”, nhưng vì cố cắt đứt sinh mạng, nên thuộc về tánh tội, vì do sự.’

Thứ bảy, trong giải thích về quán sát, đã phạm hoàn toàn tạp nhiễm, nghĩa là các tánh tội: Đây là giải thích câu đầu, cần phải hoàn toàn dạy bảo sao cho không phạm cho đến: khiến cho sớm ăn năn chừa

bỏ”. Đây là giải thích hoàn toàn không hiện hành” của câu thứ hai, lẽ ra là người phạm tánh tội trong chín mươi, khiến sớm sám hối diệt trừ, sao cho không còn hiện hành nữa”.

Lại, “Phật Thế tôn cho đến câu “Chế lập Học xứ về già tội: đây là giải thích câu thứ ba, nhân có người trái phạm, nên chế lập Học xứ.

“Nếu có người khác cho đến “Nên vì họ chỉ bày rõ đối trị: đây là giải thích thứ tư, biểu hiện lỗi lầm của người kia, vì sinh, không sinh. Nếu ở phương tiện khác, thời gian khác, người kjhác, đồng phạm tội này, gọi là “sinh”. Bày tỏ học xứ của già tội, mà Phật đã chế ở trước, để đối trị gọi là “bất sinh”.

“Nếu có người không phạm cho đến “cũng không nên chỉ rõ pháp đối trị: đây là giải thích câu thứ năm: “chẳng phải hoàn toàn hiện hành”.

Thứ tám trong giải thích y chỉ. Luận sư Trung Cảnh nói: “Ba trước trong bảy xứ là người năng truyền dạy. Bốn xứ sau là “duyên” tu hành”.

Một pháp đầu trong sáu xứ: là giới kinh mà Đức Phật đại sư đã nói, nương tựa vào đó để tu học.

2. Người học đã tu ba tuệ.

3. Dạy bảo, truyền trao, khuyên răn, tức thân giáo gương mẩu trong bảy thứ trước, trao cho việc tốt lành, khiến tu, răn điều ác, sao cho tu dứt trừ.

4. Đẳng trí tức chín định thứ lợp.

5. Cúng dường, tức cúng dường tài pháp. Cúng dường tài vật là do mọt thứ pháp lạc đáng yêu. Cúng dường pháp, là do pháp khác: Xét theo địa Thanh văn. Pháp sư Thái rằng: “Cúng dường pháp, nghĩa là do pháp khác, như trong phẩm khac đã nói: “Rất nhiều cúng dường, một thứ trong đó là cúng dường tài. Sự khác là cúng dường pháp.

6. Căn trong thiện xảo, thuộc về thiện xảo vì pháp rất hẹp, nên không nói.”

Pháp sư Tăng Huyền nói: “Y chỉ đại sư, nghĩa là Như lai. Thân Giáo Sư là hòa thưọng. Người gương mẩu là giới sư. Kinh Biệt Giải Thoát, nghĩa là giới và phân biệt rộng, nghĩa là luật Bản.”

Thứ chín, trong giải thích về Nhiếp thọ, nói là thuộc về người đã thọ, không thể hồi chuyển về tạo ra tưởng thuộc về mình, biết là nhiếp thọ. Chịu thọ, người thọ, có thể hồi chuyển trì, hoặc dùng tay, hay dùng bát v.v... nhận lấy”.

Gửi gắm người thọ, nghĩa là thọ thí tịnh.

Xả thí thọ, nghĩa là thọ vật bố thí của người. Hoặc nói người thọ pháp cúng dường, thực hành thí pháp, gọi là xả thí, cũng có thể tự thọ được phước của thí cho, gọi là thọ xả thí.

Vì người khác thọ, vì người khác xin thức ăn, vì phi xứ thọ, nghĩa là đối với Phật, tháp và nơi hành đạo, chịu thọ thức uống ăn.

Phần lỗi của người thọ phi pháp, quá phần và không đúng pháp, gọi là chỗ phi lượng, phi pháp.

Không quán sát người mà gửi gắm, nghĩa là nhận gửi gắm, không quán sát người đối diện là giặc, chẳng phải giặc v.v... Đối với vật bất tịnh, tâm trói buộc, chấp mắc, như hoặc rượu, thịt v.v... trói buộc tâm nhiễm:

1. Đối với ruộng xấu mà xả thí.

2. Chẳng phải không có hy vọng mà xả thí, đây là y cứ ở người năng xả thí. Hai duyên bất tịnh xả, và thọ thí. Hoặc nói là người khác không có vật ít, không có tưởng hy vọng mà thí cho, nên có hai bất tịnh:

1/ Chẳng phải giao qua đêm. Lại, không cáo bạch và tánh không nhận biết, nghĩa là nếu vì người khác, nhận người kia ngũ lại đêm. Lại, người kia không cáo bạch nhau, và không nhận biết người kia.”

2/ Vì tâm có nhiễm, nghĩa là vì người khác mà thọ trì, sinh ra tâm tự nhiễm.”

Thứ mười, trong giải thích thọ dụng nói: “Như Đức Thế Tôn nói: Đồ đựng tiện lợi v.v... không nên thọ dụng”. Bổ Khuyết rằng: “Hỏi: “Nếu vậy, thì cái gì là Trần khí dược?”

Giải thích: “hoặc là người bệnh không thể uống thuốc. Hoặc là bệnh không có tất cả thuốc tàn dư. Hoặc thuốc của người khác phần nhiều là sữa, cặn bả tàn dư, gọi là Trần khí dược (thuốc trần khí), chứ chẳng phải phân, nước tiểu này là thuốc trần khí.

Nay, giải thích: “Dồ đựng bị tiện lợi là nhiễm, gọi là không tùy ý dùng, chứ chẳng phải nói là thể của Đại, Tiểu tiện la thuốc trần khí, là không nhậm dụng.”

Nói “Chẳng phải nhiếp thuộc, nghĩa là hoặc là vật v.v... của-tăng- kỳ”, nghĩa là của vật của đại chúng, gọi là vật tăng-kỳ. Dù là số chúng, nhưng nếu chúng kia được lành mạnh, thì được pháp thực. Như thí cho không nhàm chán vì tạo dựng căn bản cho chúng kia với người Đàn việt, miệng thường chiêu tập bốn mươi vật cúng với những thứ ăn uống trọng, hậu ngon ngọt.

Nương tựa Tăng, khất thực theo thứ lớp. (Nếu bốn mươi người thú

hướng, nếu không bị sai khác thì gọi là phi nhiếp thuộc. Giả sử về sau, bị sai khác, không dùng bát để thọ, thì gọi là không rơi vào bát. Trước hết phải trải lá sen sạch, thức ăn rơi rải rác trên lá, hoặc trên chén nhỏ. Dù không ở bát, như thuộc về bát, nếu không thuộc về bát, thì sẽ lấy từ xa phần ăn của người khác. Như thế, đều gọi là vật chẳng phải nhiếp thuộc.”

Trên đây là nói về vật thuộc về chúng.

Kế là đây là nói về vật hệ thuộc người khác:

Người khác không cho, tạm cho, cũng không rốt ráo xả, cũng không hao hụt là bạc hà. Lại, bản thân mình đến phi xứ người khác, gửi gắm niềm tin lại lấy dùng. Hoặc dù người khác cho quá lượng mà vẫn thọ dụng.

Nói “Thọ được tịnh”, nghĩa là thức uống, ăn v.v... là tổn hoại tịnh, nghĩa là trái cây sống v.v...

Gởi gắm tịnh, nghĩa là xin thí chủ v.v...

Thời Pháp Tịnh: Thuốc bảy ngày v.v...

Xả Phân biệt tịnh: không nghĩ v.v… có vi trùng trong nước mà uống v.v....

———

BẢN LUẬN QUYỂN 69

Dưới đây theo thứ lớp, mười một cách giải thích rất sâu sắc, trong đó, trước nói về chân, sau nói ngụy.

Trong chân, chia ra năm môn. 2/ Dựa vào môn để nói:

1. Đầu tiên, là nói về chế lập Học, trong đó lại có năm trường hợp, trường hợp nêu tên giải thích:

1) Học hạnh tự tại, không bị “hoặc” gây trở ngại.

2) Không tự tại, bị “hoặc” làm ngăn ngại.

3) Thể hiện Thi la, nếu hoài bảo tánh tội, thì cấm không nên thực hành.

4) Biểu hiện lạc hạnh, ngăn ngừa nghiệp tội chướng, chế lập học xứ.

5) Quan sát tự tại về lỗi lầm, vì không hiện hành, nên không có chế lập, người không tự tâi vì có lỗi hiện hành, nên chế lập Học xứ.

2. Nói về trái phạm, chế lập. Văn chia làm ba phần:

a. Y cứ vào chướng, để nói về phạm.

b. Y cứ vào ý lạc để nói phạm, không phạm.

c. Nói do mười xứ, tư duy, mong cầu mà phạm.

Trong phần đầu, 1- Nêu chung phạm, chế lập là rất sâu sắc; 2- Giải thích riêng, trong đó, trước nói về chướng, sau, trái lại, làm sáng tỏ không có chướng.

Trong phần trước, đầu tiên, giải thích năm chướng; sau, nói về năm chướng tương sinh như theo thứ lớp :

Nói: ‘Chướng Sở tri: Tức là chướng định.”Do trái phạm, nên ăn năn, cho đến tâm không được định”, là một phần trong chướng sở tri.

Kế là, nêu ý lạc hủy hoại Cụ túc, chỉ rõ tướng phạm, không phạm (như văn).

Dưới đây, nói về mười xứ tư duy tìm kiếm đối tượng trái phạm:

1) Vì Pháp Biệt giải thoát, nên đối với một quyển Giới Bản, tư duy, tìm kiếm chỗ phạm.

2) Trong năm nhóm phạm của Quảng luật, tư duy, tìm kiếm hành tướng phạm.

3) Do sáu thứ sai khác trở thành tướng trọng “Đẳng”: như quyển trước đã giải thích.

4) Do không có hổ thẹn: trừ Ba-La-Xà-Dĩ-Ca, là có tướng dư thừa, Ba-la-xà-dĩ-ca, Hán dịch là “Tha Thắng” (khác vượt hơn người ).

Tăng-già-Bà-thi-sa, Hán dịch là “chúng dư”. Dù phạm giới này,

nhưng vẫn còn có phần thừa của chúng tăng, không đồng với phạm tội trọng, hoàn toàn không có phần chúng.

Ba-Dật-Để-Ca, Hán dịch là “đọa”.

Thi-Xoa-Ca-La-Ni, Hán dịch là “Ưng học”.

Nay, trong văn này, trừ bốn trọng đầu, mười ba về sau, đều gọi chung là tướng có tàn. Dù phạm giới này, nhưng vẫn có tướng tàn dư của chúng tăng.

5) Do nghiệp đầu tiên, nghĩa là ban đầu phạm bốn tội trọng, chẳng phải sơ nghiệp, nghĩa là phạm các giới sau.

6) Do bức não, xuất ly.(nghĩa là như do cơn bệnh gây ép ngặt, keo kiệt không thọ thực mà ăn và đứng đại, tiểu tiện v.v..., cũng gọi là không phạm, tức gọi là xuất ly.

7) Do chướng nạn, xuất ly: (là có gặp mạng nạn. được leo lên vượt cây, cao qua đầu người, khai cho, không phạm, tức gọi là xuất ly v.v... (Hai thứ xuấy ly này, se nói đến trong văn sau).

8) Do bạch với Phật.

9) Bạch Phật xong, họp chúng, đức Phật chế giới, tất nhiên ở trong chúng.

10) Do chúng tăng nhóm hợp xong, trước chế, sau khai, để cho được rốt ráo, vì không có não hại.

Thứ ba, trong phần nói về xuất ly, nói người xuất ly không có nhiễm, như người có tâm thiện, nhổ cỏ cây ở trước chỗ Phật, trong Đại thừa cho phép. Nếu tự thêm việc thiện, bớt điều ác, điều này tức không có phạm, tức gọi là xuất ly.

Nói Tiểu tùy: Như quyển trước đã chép, giải thích. Không chấp xuất ly.(Pháp sư Cảnh nói: “Nạn chó sói v.v… ở trong chỗ hoang vắng, nên việc cầm dao, gậy để tự phòng vệ, được cho phép.

Pháp sư Thái nói: “Ở chỗ nguy hiểm, vì sự thọ dụng đúng như pháp không thể được, nên đối với giáo pháp sinh niền tin, với tội, sinh sợ hãi, hơn nữa, vì không có chấp nào khác, nên làm việc này mà không trái phạm, gọi là không chấp xuất ly.

Luận sư Tăng Huyền nói: Nếu không có người đối với người thọ, tự mình thọ dụng thì không có trái phạm.

Thứ tư, trong phần nói về sự thôi dứt, nói “Vì ngăn ngừa tai nạn cho sự sống còn, như trong luật nói sự nguy hiểm, chia ra tám chia ra tám việc đó là: ngủ trong giới, nếu thức ăn trong giới, tự nấu thức ăn, tự tay nhận thức ăn, nhận thức ăn lúc dậy sớm, mang thức ăn còn dư từ chỗ thọ thực, ăn bột gạo trái hồ đào, v.v… ăn vật có thể ăn trong nước, các

trường hợp như thế. Năm là nói mười yết-ma trong các yết-ma: một là yết-ma khi thọ giới cụ túc, hai là kiết đại giới, tiểu giới, ba là nuôi lớn, pháp sư Cảnh là kiết đại giới, tiểu giới, ba là nuôi lớn, pháp sư Cảnh nói như Đại thần, tiểu tử, hoặc là Vương tử, tâm nguyện xuất gia, đối với Phật pháp thường được lợi ích, nhưng không thể bỏ việc ăn phì thời, v.v… Đại chúng dùng cháo để nuôi lớn tâm ấy, yết-ma cho phép, hòa hợp các thứ thuốc, nấu cháo trao cho, lớn để căn hiện.

Pháp sư Thái nói: Bồ tát yết-ma, Hán dịch là Trưởng dưỡng, là nuôi lớn công đức. Bốn là đồng ý: Pháp sư Cảnh nói: Như có người chứng Sơ quả, đối với y phục, thức ăn không có yêu tiếc, các Tỳ-kheo, v.v… đua nhau đến xin, khiến cho người ấy đến nỗi nghèo khổ. Bấy giờ, đại chúng đồng ý cùng dứt mà làm yết-ma. Pháp sư Thái nói: Việc đã làm là yết-ma hòa tăng khiến cho đồng ý. Năm là thú hướng. Pháp sư nói: Như Ni muốn đến trong chúng tăng xin thọ đại giới thì ni chúng phải tác pháp yết-ma trước, rồi mới đến chỗ Đại tăng, gọi là Thú hướng yết-ma. Pháp sư Thái nói: Thú hướng chỗ an cư làm yết-ma. Sáu tứ nêu: cuối hạ tự tứ nêu tội. Bảy là trị phạt người có tội, như bảy yết-ma, v.v… Tám là người nhiếp thọ: Đại chúng trước điều phục người ác khiến họ xuất gia. Đã trãi qua thời gian lâu, họ đã thuần phục, hối hận những việc trước kia đã làm. Chúng tăng lại làm yết-ma cho phép nương chúng gọi là Nhiếp thọ.

Tám việc tùy sự trên, hai việc dưới là nói về pháp. Nói năm thứ bổ-đặc-già-la: Một là dụ chim anh vũ, y theo nghĩa mà phán văn. Hai là dụ chim anh vũ, y theo văn mà phán nghĩa. Ba là dụ cây đuốc nghĩa là nghe ít mà hiểu nhiều, như một cây đuốc xoay vần mồi cho các cây đuốc khác. Bốn là ánh chớp dụ cho người: Đối với người thứ yết-ma trước có khi hiểu dần, có khi không thấy, như ánh chớp kia. Năm là bức vẽ dụ cho người: xét văn mà hành sự, không thêm không bớt.

Trên đây là nói về chân, dưới đây là nói về ngụy. Nói không nhập khế kinh: là không thuận theo tu-đa-la; không hiện ở trong luật: là không thuận theo tỳ-ni; Trái với pháp tánh; là trái với A-tỳ-đạt-ma. Thứ mười hai là giải thích, trong đó nói trừ mười việc, cho đến nên biết ở đây nói chẳng phải là thuyết thanh tịnh: nếu biết ở dưới nói mười việc hoại giới kiến, v.v… thì được nói cho người khác nghe. Nhưng thuyết thanh tịnh này ngoài mười việc, nếu có Tỳ-kheo đối với người khác nói Tỳ-kheo khác phá hoại giới kiến, v.v… chẳng phải thuyết thanh tịnh, nói mười việc lẽ ra là nên nói cho người khác nghe.

1) Muốn hại Đức Phật.

2) Đối với pháp.

3) Đối với Tăng.

“Vì tổn hại Tam Bảo, cho đến “nói cho Vua nghe, nhưng là nói thanh tịnh.”

4) Kiến, do người kia phá hoại giới, kiến v.v..., nên lại làm cho các Tỳ Kheo khác phá giới, kiến v.v... Chúng xấu ác đó phá hoại dần, ngày càng tăng trưởng, hoặc nghe, hoặc nghi, nói cho người khác, nghe, khiến các điều xấu ác chấm dứt.

5) Thấy người kia tự chỉ bày rõ pháp bất chính như phá hoại giới, kiến, mạng gương mẫu v.v.... Hoặc nghe, hoặc nghi.

6) Muốn cho người kia nói ra phá hoại giới, kiến v.v..., muốn đặt yên ở chỗ thiện, nên nói chongười khác nghe.

7) Các Tỳ kheo v.v... đều làm hư hoại giới kiến v.v.... Vì ủng hộ người tục khác, lại còn che giấu nhau, bảo hộ mọi điều xấu ác ngày càng gia tăng, cũng cần nói cho người khác, nghe để dứt ác.

8) “Hoặc có thí chủ, cho đến chủ xây dựng chùa v.v... bạch tăng rằng: “Các Tỳ kheo cư trú ở đây v.v..., nếu thấy vị nào làm hư hoại giới, kiến v.v..., phải bảo cho chúng tôi biết.” Nếu các chúng tăng đồng nghe lời nói này của họ, cũng phải nói với thí chủ v.v..., cũng là nói thanh tịnh.

9) Nếu có ai thấy người khác do nhân duyên chúng tăng này mà làm hư hoại giới, kiến, thì các Vua v.v..., sinh ngờ vực trong tâm, hờn dỗi muốn làm việc không có nghĩa lợi, hoặc nghe, hoặc nghi, cũng phải nói cho người khác nghe, là nói thanh tịnh.

10) Chúng Tăng đối với kẻ phá hoại giới, kiến v.v... với hành vi xấu ác, làm nhơ nhà người, mà không có sức để trị phạt, chỉ một nhân duyên là nói cho người khác biết là nói thanh tịnh.

Nói hành vi xấu ác, làm nhơ ố nhà người: như luật nói làm nhơ nhà người, là nói trong giới, thì phải can ngăn, khiển trách và đuổi.

Nói “Nếu ai nhân ganh ghét v.v..., trừ nhân duyên của mười việc ganh ghét vừa kể trên, muốn hủy hoại nên nói, thì gọi là nói bất tịnh.

Thứ mười ba, trong giải thích về việc dụ, nói là sự bản sinh, nghĩa là nói về sự hạnh của Bồ-tát đời trước làm thí dụ. Việc Bản sự, nghĩa là nói về việc tương ưng bên ngoài của thân đời trước của Bồ-tát để làm thí dụ điển hình.

Sự ảnh tượng. Nghĩa là nói Phật tánh dụ cho sữa, tô, lạc, cho đến đề hồ v.v....

Ảnh tượng giống nhau, là nêu người vượt hơn kia.

Lại, lấy bảy hạng chúng sinh trong sông sinh tử của thế gian:

Trong kinh Niết-bàn nói: “Bảy hạng chúng sinh trong sông sinh tử ở trước”. Về sau, nói trong sông Niết-bàn, cũng có bảy hạng người trong chánh pháp:

1. Thường ẩn mất.

2. Tạm xuất hiện, lại ẩn mất.

3. Xuất thế xong liền trụ.

4. Xuất thế xong, quán khắp bốn phương.

5. Quán khắp xong, thực hành công hạnh..

6. Thực hành công hạnh xong, lại trụ.

7. Dưới sông, trên đất liền đều thực hành (nói rộng như kinh Niết- bàn).

Sự giả hợp: Nghĩa là thí dụ đại dương, hoặc dụ cho lương y. Luận sư Cảnh nói: “Như Đức Thế tôn nói: “Vua thứ sáu là hơn hết. Như nói La-hán dứt trừ bệnh phiền não. như lương y kia có khả năng dứt rừ các chất độc.” Pháp sư Thái nói: “Hoặc do đại vương hoặc do lương y v.v... rất nhiều việc giả hợp dụ. Cho Phật v.v... ý nói: “lại có khi hiện thấy thí dụ của thế gian cho đến “phần ít tương ưng v.v... ”, nghĩa là như nói hạt giống phiền não và hạt giống vô lậu đồng dựa vào Lại-da ư? Giống như phân nhơ và vàng thật dùng ở một chỗ.

Sự thí dụ.(Nghĩa là rộng lớn, rất nhiều thí dụ v.v..., như nói: “Vô lượng nhân duyên của một thí dụ, gọi là thí dụ dái, như thí dụ nhà lửa v.v...

Trên đây, trong quyết định lựa chọn địa này có ba đoạn, hai đoạn trước đã nói xong.

Dưới đây, là đoạn ba, rộng, dùng sáu mươi bốn môn Quyết trạch lẫn lộn, trước nói về pháp sở tri, trong đó, đầu tiên, là nói do năm tướng lập sự khác nhau của sở tri. Sau nói về sự khác nhau của các trí.

Trong phần trước, là nêu, năm tướng, giải thích theo thứ lớp.

Nói: “Nếu thế tục rất dễ hiểu giả lập sở tri cho đến “Một phần nên tu tập”. Hỏi: “Làm thế nào biết rõ pháp duyên sinh v.v... thiện, ác, có tội, không tội, gọi là biết giả lập ư?”

Giải thích: “Với các pháp này, nếu đối với bình chậu v.v... nên gọi là pháp thật. Nay, đối với đế lý khổ v.v..., gọi là thắng nghĩa, nên nói duyên sinh tội phước v.v... gọi là giả lập một phần bất thiện v.v... nên lìa và một phần thiện nên tu.”

Nói: “Lại rất dễ hiểu rõ cho đến “mà khởi các hạnh, nghĩa là biết ngôn thuyết của thế tục đối với pháp thế gian khởi, gọi là dạo thế gian. Tùy theo danh ngôn của thế gian này, mà khởi các hạnh.

Nói “Biết cõi ý lạc của người và tùy miên”, nghĩa là môn lý tùy chuyển, được gieo trồng ở sáu thức. Ý lạc là “dục “, tùy miên là hạt giống. Do biết sáu thức, tâm người nên trên tâm, tất cả tùy miên theo đuổi, cũng gọi là “biết”. Cũng có thể trí tha tâm của Sơ địa trở lên đã nhận biết tâm Lại-da và hạt giống.

Nói chỗ nương tựa của trí biết có hai: 1- Hạnh lợi mình; 2- Hạnh lợi người, tức trí của năm thứ tác nghiệp ở trước. Ba thứ trước đối với cảnh, không có nghi ngại; gọi là dựa vào chỗ nương tựa của công hạnh lợi mình; hai trí sau biết rõ căn nghiệp sở độ sanh ra, gọi là dựa vào chỗ nương tựa của hạnh lợi người.”

Nói “Trí thế tục có cả ba tánh, có cả hữu lậu, vô lậu chỉ là thế gian”, trí này tương đương với đẳng trí của Tỳ-Đàm. Đẳng trí có cả ba tánh, chỉ là hữu lậu. Nay có cả vô lậu, nghĩa là y cứ ở vô học, lìa thân lậu, khởi nên gọi là vô lậu.”

Nói trí này và trí khác đều gọi là tục trí, nghĩa là trong thân Vô học này và trí tuệ, ba tánh hữu lậu trong thân của người học phàm phu, đều gọi là Tục trí. Phải biết “loại pháp khác, lấy trí bốn đế, trí tận vô sinh, chỉ sinh ở trong lậu tận” cho đến “chỉ có xuất thế gian”, nghĩa là như lý trí, nên chỉ có vô lậu.

“Nếu phân biệt như thế cho đến “thuộc về tục trí” tức là Hậu trí do phân biệt, gọi là thế gian, là chưa từng được, vì sinh trong thân La- hán, nên cũng gọi là xuất thế.

Trí tha tâm chỉ là thế gian v.v.... Hỏi: “Trí tha tâm của người Học đã là hữu lậu, thì làm sao rất dễ hiểu được tâm vô lậu ư?”

Giải thích: “Đồng là loại người Học, vì trí tha tâm hữu lậu biết được tâm vô lậu của người khác, cũng đâu có lỗi, chẳng hạn như trí tha tâm ở cõi Sắc rất dễ hiểu được tâm cõi Sắc, không đồng với luận Tiểu thừa ở chỗ trí tha tâm hữu lậu chỉ biết tâm hữu lậu của người, không biết được vô lậu, không biết tâm v.v... của cõi Vô Sắc.

Nói “Trí tận vô sinh, như trước nên biết”, nghĩa là nếu không phân biệt là xuất thế, nếu phân biệt là thế gian, đều cùng là vô lậu v.v..., tức là Lậu tận thông, có cả thế gian, xuất thế gian chỉ có vô lậu.”

Nói “Pháp môn không giải thoát thuộc về tám trí, nghĩa là trừ thế tục và trí tha tâm. Trí của môn “không” này khi muốn nhập quán Chân như, trước là quán các pháp “không” và nghĩa vô ngã, tương đương với tám trí quán chân như. Không vô ngã của bốn đế, tức nghĩa thích hợp với bốn trí quán như khổ v.v.... Nghĩa “không” của cõi Dục ở dưới, tương đương với pháp trí quán. Nghĩa “không” của hai cõi trên tương

đương với trí này, ở thân vô học, tức là hai trí tận vô sinh, là biết tám trí tương đương với số định là môn không giải thoát”. Dưới đây trong phần nói về trí khác nhau, văn được chia làm bảy. Đầu tiên nêu môn giải thoát và Vô ngại giải v.v... của pháp không chung, chỉ ra như trước đã nói. 2/ Nói về các thông, trí, trong đó được chia làm ba: Trước là nói về danh nghĩa của sáu thông, trí. Kế là, nói về người có thần thông. Sau, là nói chung về đối biện nói.

Trong phần đầu, “thế nào là thần cảnh?” là hỏi về đối tượng chuyển biến.”thế nào là thần cảnh trí?”, nghĩa là hỏi về chủ thể chuyển biến, thế nào là Thần cảnh trí tác chứng?” là hỏi về nhân duyên của tu chứng, được thần cảnh trí. Nghĩa là từ một thứ biến thành nhiều thứ nói về chuyển biến, cho đến thân của Phạm thế tự tại chuyển biến, nghĩa là nói đối tượng vận chuyển. Do thần cảnh trí đến, cho nên nói. Đây gọi là Thần cảnh, nghĩa giải thích tên Thần cảnh.

Ở đây là đáp câu hỏi đầu tiên nói: “Nếu trí cho đến” nên gọi là Thần cảnh Trí” là đáp câu hỏi thứ hai.

Vì phân biệt chỗ sinh được trí v.v..., nên gọi là “tu quả”.

Nói “Tức hạt giống trí này, cho đến gọi là Thần cảnh trí tác chứng”: đáp câu hỏi tác chứng thứ ba về hạt giống thần thông, đều có hạt giống. Vì có chướng tánh, chướng sự, nên không thể khởi tác dụng thần thông. Thời nay, người tu hành, do thế lực tu tập lìa hai chướng, khiến hạt giống cũ tăng trưởng nối tiếp nhau. Bấy giờ, vì đủ duyên được khởi thần thông, nên nói “Tức hạt giống này, do sinh, duyên đã nhiếp thọ v.v....”

“Như thế tất cả gồm chung thành một, gọi là thần thông trí tác chứng thông”, nghĩa là thần thông, thần cảnh trí và tác chứng, gọi là chung là Thần Cảnh Trí chứng thông”.

Nói “Rằng, các tha tâm do có tham v.v...”, nghĩa là nói về cảnh của tha tâm thông, nói là có tâm mười đối có tham, không có tham v.v.... Nếu người có oai đức lớn, thì sẽ làm sáng tỏ thể của Tha tâm thông.

Nói “Trí tác chứng này, như trước,nên biết”, nghĩa là hạt giống này do sinh duyên nhiếp thọ, nên nối tiếp nhau tăng trưởng v.v....

Nói “Nếu tu sắc thanh tịnh thuộc về quả nhãn để làm y chỉ v.v...”, nghĩa là Thiên nhãn thông, tức dùng Nhãn thức tương ưng với tuệ làm Thể. Tuy nhiên văn khác lại nói “duyên” vị lai v.v..., nghĩa là y cứ vào ý thức khác tương ưng với quyến thuộc, để luận nói chung.

Nói “Tận vô sinh trí, gọi là trí lậu tận. Nếu theo Tát Bà Da thì có hai nghĩa:

1. Từ Cảnh sở duyên, gọi là sáu trí tánh.

2. Ở thân nêu ra Thể là mười trí tánh có cả hữu lậu, vô lậu. Nay, theo Đại thừa chỉ thế gian tận, lấy tận trí vô sinh của thế gian làm thể.

Kế là nói về người có thần thông. Luận sư Cảnh nói: “Nếu gặp thời ký ấy, thì có thể thị hiện, nghĩa là Thần cảnh thông này. Hoặc lại an trụ, nghĩa là thiên nhĩ nghe tiếng. Tha tâm thông, biết hạnh khác nhau của tâm người khác, chỉ hiểu rõ sở tri, tự an trụ, chưa thể làm được việc dẫn dắt người khác rộng khắp.

Nói “Hoặc thực hành công hạnh lợi tha, hoặc ở trong đây có thể khéo hỏi, ghi nhận, tức ba thông sau: Túc mạng thông, biết quá khứ của người khác đã từng trải qua sự sống. Thiên nhãn nhìn thấy các chúng sinh sống nơi này, chết nơi kia; Lậu tận thông chứng vô vi kia. Ba thông như thế biết những việc đã từng, sẽ của người, nói pháp hợp với căn cơ, nên nói “có thể khéo hỏi, ghi nhận”.

Pháp sư Thái nói: “hoặc lại an trụ, nghĩa là tự được dạo chơi, hoặc làm lợi cho người, vì mục đích lợi tha nên xuất hiện.

Dưới đây, nói chung về đối biện, lược qua không nói về thị hiện:

Nói “Ba thông sau khiến dứt hẳn, thường v.v...”: Túc mạng, biết nhân duyên quá khứ của người khác, nói, bày cho người đó biết, giúp họ lìa chấp thường. Thiên nhãn nhận biết vị lai của người khác sẽ thọ sinh, tử bảo cho họ biết, khiến lìa chấp đoạn. Lậu tận thông, là nói rộng về Trung đạo.

3. Nói về vô tránh nguyện trí, văn chia làm ba: Trước, nói Vô tránh. Kế là, nói về Nguyện Trí. Sau nói Đức Phật không thường nhập định vô tránh.

Trong phần đầu có ba:

1. Nói ba thứ nhân duyên, tu định vô tránh.

2. Giải thích từ ngữ Vô tránh.

3. Nói về xem xét gìn giữ trong khi tu việc Vô tránh.

Đầu tiên, nói “La-hán, căn nhãy bén của “Câu phần giải thoát” trụ Vô tránh”, nghĩa là Tỳ-Đàm chỉ nói căn nhạy bén, bất động, nghĩa là “đắc”. Không nói “câu thoát”. Nay nói “câu thoát”, vì phải được Diệt định, mới tu Vô tránh.

“Đối với chính mình mà khởi” trở xuống, là giải thích danh từ.

“Như thế v.v... ” trở xuống, là nói xem xét, gìn giữ khi tu.

Kế là, nói về Nguyện trí, trước phải phát nguyện. Đã nhập định bờ mé, tu rồi mới biết. Nguyện trí của ba thừa đều tùy thông suốt cảnh giới sở tri.

Dưới đây sẽ nói Đức Phật không thường nhập định vô tránh. Nói “Nếu lẽ ra vì khởi tranh luận mà điều phục”: Tức là vì tranh luận, nên không thường nhập.

4. Nói dựa vào định dẫn phát các trí khác nhau. Như định thứ tư làm chỗ nương tựa dẫn phát Vô tránh Nguyện trí. Phải biết rằng, Diệu trí, pháp Bất cộng của đức Như lai cũng thế, nghĩa là theo văn này, chứng tỏ các công đức của Như lai đều dựa vào định thứ tư. Lại, do đây chứng biết bốn vô ngại đều nương chung bốn định, không đồng với luận Tiểu thừa.

5. Nói chỉ dựa vào năm Địa, đầu tiên nhập Thánh, do định cận phần ban đầu về trước vì chưa có định căn bản, nên các Bậc Thánh kia phải nương tựa định vị Chí, để nhập Kiến đạo. Định Vị Chí của Nhị thiền về trước đã có định căn bản đầu tiên, có thể phát vô lậu.

Tiền phương tiện của bảy địa trên không phải Vị Chí, nên không phát vô lậu.

6. Nói về ba đời sai khác của trí Thế gian, Xuất Thế gian. Trước, nêu chung mà khởi, sau đó, chính là giải thích. Trong chính giải thích có hai: Trước, nói thế trí; sau, nói trí xuất thế.

Trong thế trí, trước, nói về Thế trí ba đời của Nhị thừa. Sau, nói Thế trí ba đời của Bồ-tát.

Trong phần trước, trước nói về tế ban đầu khởi lên trí thế tục, nói là vì muốn sinh khởi đối trị thế tục kia, lại khởi thọ thuộc về tín thế gian không có điên đảo, nghĩa là sinh đắc trí. Dùng trí này làm y chỉ, dắt dẫn đến khởi năm pháp quán dừng tâm như Văn, Tư v.v.... Dùng trí này làm nương tựa, kế là “trong được phương tiện thuận quyết trạch, cho đến “thuộc về trí thế tục hữu lậu”, nghĩa là niệm, xứ chung, riêng. Dùng trí này làm y chỉ, tiếp theo là khởi tuệ v.v... quyết định lựa chọn, phương tiện của kiến đạo, nghĩa là ba thiện căn: như Noãn v.v....

“Lại, tức v.v...” trở xuống, tiếo theo, nói về trí thế tục của đời giữa.

Nói “Khi lên kiến đạo cho đến “cũng gọi là tu”, là phân biệt với năm kiến v.v... nhiễm ô.

Nói “Trí thế tục thiện, tức là do sức huân tập không có nhiễm của kiến đạo, giúp cho hạt giống của ba tuệ hữu lậu được tăng trưởng thanh tịnh. Xuất kiến đạo xong, sinh khởi trí này, chứng các pháp giải thoát do kiến dứt trừ, nghĩa là sau khi xuất kiến đạo, sinh khởi trí này rồi nói như vầy: “Tôi đã dứt hẳn phiền não do kiến dứt trừ, đã dứt hết hẳn tất cả đường ác, gọi là chứng các pháp giải thoát do kiến dứt trừ.”

Lại, tùy đối tượng mong muốn, nên có thể vì người khác mà ghi nhận rieng, sẽ vì họ kiến lập v.v.... Lại, do trí thế tục này, vì người khác lập giáo. Lại, do trí này, hay quán át pháp tịnh, phi tịnh, thọ ký cho người khác. Lại có thể đối với các hiện quán của Thánh đế, vì lập giáo cho người khác.

Nói “Lại ở trên đây cho đến “Vì đạo thế gian có thể lìa dục v.v... kia”. Bổ Khuyết rằng: “Đoạn văn này tức nói Bậc Thánh đồng với phàm phu kia, dùng sáu hạnh với Thế trí để hàng phục vô sở hữu xứ lại tu dứt trừ phiền não.”

Pháp sư Thái nói: “Y cứ theo văn này, giống với người chứng sơ quả, cũng có thể do đạo thế tục lìa dục, nhưng có lỗi là người sơ quả sinh lên địa trên và lỗi khởi diệt định, nên chưa thể là định, còn cần phải xét kinh, luận khác. Riêng có kinh Chuyển Pháp Luân nói là sơ quả cũng sinh lên cõi trên.”

Có Luận sư giải thích “văn này giải thích chung trí thế tục có thể hàng phục phiền não, được định, bấy giờ được sơ quả, cho nên nói “Lại ở trên đây, tùy theo sự thích ứng với trí ấy”, không nên nói “Sơ quả hàng phục “hoặc” là được nhập định”. Luận sư Quách nói: “Người chứng quả Dư Lưu hàng phục, dứt trừ tu hoặc, được sơ tĩnh lự, cho đến cũng hàng phục “hoặc” của vô sở hữu, được định Phi tưởng. Đời giữa, đời sau, như văn rất dễ hiểu.”

Dưới đây nói về thế trí ba đời của Bồ-tát. Nói “Lại, các Bồ-tát khởi hai thứ hạnh v.v... trong các địa”. Bổ Khuyết nói: “Hậu trí quán căn cơ, lập giáo v.v... gọi là có hạnh khác nhau của tưởng Hý luận. Trí vô phân biệt, gọi là lìa tưởng hý luận, hiện hành công hạnh.

Nói “Giống với điều thiện của xuất thế gian, vì tu việc thiện này, nên được Hậu sở đắc thuộc trí thế tục v.v..., nghĩa là giải thích có tưởng hý luận. Trước kia. Tức Trí hậu đắc, gọi là Trí thế tục. Nếu theo môn này, từ Thập địa, Phật địa đều có trí thế tục, nên ở trên nói rằng: “Mười lực của chư Phật là thuộc về Trí thế tục, vì kèm theo hý luận.”

Lại, giải thích: “Thuận với Trí thế tục có hai:

1. Thể là hữu lậu “duyên” với thế tục.

2. Tánh là thế tục vô lậu, gọi là trí thế tục.

Nay y cứ vào ba đời để nói về trí thế tục. Vì y cứ vào Thế tục hữu lậu kia để nói, không nói đức Như lai Trí hậu đắc, Trí thế tục hữu lậu. Luận sư Tăng Huyền nói: “Trong đây, đến địa rốt ráo, chỉ lấy địa thứ mười.”

Kế là, nói về ba đời xuất thế.

Nói “Nếu kiến đạo của phẩm pháp, thì đối trị với kiến dứt trừ “hoặc” cõi Dục”: Đây là y cứ ở giả mà nói chứ chẳng phải thật sự là đạo dứt trừ, chủ yếu là khi vô tưởng tu quán chân như, mới có thể dứt trừ “hoặc”.

Hỏi: “Tất cả loại trí (nhất thiết loại trí) hiện ở trước đều rõ cõi Sắc, Vô Sắc phải không?

Bổ Khuyết rằng: Ở đây “Hỏi loại trí này cho đến số nhiều, nghĩa là đạo phương tiện, cho đến đạo Thắng Tấn, chẳng biết kiến đạo trở xuống, quán trí không cõi trên, gọi là Loại trí. Cũng có thể phân biệt rõ ràng cõi Sắc, Vô Sắc ư?”

Đáp: “Đã có Loại trí trong tướng Kiến đạo vì đã từng khéo nghe, tư duy, nên có thể phân biệt rõ ràng, Trí khác thì không thể. Cũng có thể kiến đạo trở xuống đã có Loại trí, quán ban đầu không thể, nhưng nếu nghe, tư duy lâu ngày, thì sẽ phân biệt rõ.”

Pháp sư Thái nói: “Nếu đối với cõi Sắc, sẽ được từng tư duy, sẽ khởi tu tuệ, khéo lấy tướng, loại trí quán đế, sau khi biết rõ chung xong, nhận biết riêng. Nếu không như thế, thì chỉ hiểu rõ quán chung, chứ không thể biết riêng.”

Luận sư Tăng Huyền nói: “Ý hỏi chỉ “duyên” chúng sinh hay sẽ “duyên” chúng sinh thế gian và cả khí thế gian ?”

“Trong phần đáp có hai nghĩa, rất dễ hiểu.”

Nói “Các trí khác cho đến “thuộc về hai phẩm”: Bổ Khuyết rằng: trí bốn đế cho pháp. Thể này là Tỳ-Bát-Xá-Na, tức định, tuệ, do vắng lặng nên gọi là Xa-ma-tha.”

Luận sư Tăng Huyền nói: “Vì tám nhẫn có định, nên gọi là ở phẩm Tỳ-Bát-Xá-Na. Vì tam trí dứt định, nên gọi là ở phẩm Xa-ma-tha, vì các trí thuộc tám trí, tám nhẫn này là thuộc về hai phẩm: Pháp, Loại.”

Nói: “Lại, đối với kiến đạo cho đến “thứ lớp hiện ở trước”, nghĩa là hạt giống kiến đạo từ hạt giống của bản hữu chưa gặp được “duyên’ thù thắng, nên không thể tăng trưởng. Nay, vô tướng kiến đạo, niệm đầu tiên hiện ở trước, có thể huân phát khắp các hạt giống của kiến đạo, tức khắc được tăng trưởng, gọi là “đắc”. Từ đây về sau, dần dần theo thứ lớp hiện ở trước.”

Nói: “Vì đối với các đế, do có tưởng tướng, khéo lấy tướng”, giải thích rõ có hí luận.”Vì như thời gian trước đã thấy, biết và Tu-diệu trí”, là giải thích lìa hí luận.

“Vì hạnh nhàm chán các việc thiện thế gian, khiến cho tâm nhàm chán”, là giải thích lại hí luận.

“Vì thọ lãnh các thứ pháp lạc mầu nhiệm”: là giải thích lại lìa hí luận, vận hành trí xuất thế.

Thứ bảy, là nói về sự khác nhau của chứng đắc thần thông:

Nói: “Như Vua Mạn-Đà-Đa v.v... ”. Mạn, Trung văn dịch là ngã”; Đà Đa, Hán dịch dịch là “Dục” (nuôi nấng), hoặc nói là “trì” (gìn giữ); hoặc nói là “dưỡng”, là Đảnh Sinh Vương. Người cha vốn sinh trên bắp vế, trên đỉnh đầu của người cha có một bướu thịt. Thời gian sau ở mông, bướu thịt vỡ ra có một đồng tử khôi ngô phi thường. Phụ Hoàng bồng Thái tử vào cung. Vua có một trăm phu nhân. Nhà vua phán rằng: “Trong các khanh, ai là người có thể giữ gìn, nuôi nấng con của trẩm?’ Tất cả đều quì xuống tâu: Thần thiếp có thể gìn giữ, nuôi nấng”. Nhà vua bèn giao Thái tử cho Đệ nhất phu nhân nuôi nấng. Cho nên có danh hiệu này.

Tứ này dịch là Đảnh Sinh, nghĩa là từ sinh, lập danh hiệu, chẳng phải vốn chính danh.

“Như tạo ra sự huyễn hoặc, áp đảo làm cho thây chết ngồi dậy ”. Tam Tạng Pháp sư nói rằng: “Ở phương Tây có người dùng năng lực của chú, hoặc dùng năng lực ảo thuật để sai khiến thây chết đi đến địa phương khác, nói năng, hỏi, đáp, đoạn quay trở về bản xứ, gọi là tử thi đứng dậy. Nếu chỉ khiến thây chết đứng, ngồi, hỏi, đáp với người, không thể đi qua địa phương khác thì gọi là Bán khởi thi.”

Pháp sư Thái nói: “Lại, giải thích: “Chỉ có thể le lưỡi, gọi là “bán thây chết”, như theo truyền thuyết, phép chú thuật của phương Tây, nếu chú nguyện thây chết thè lưỡi ra, kẻ được lưỡi ấy, sẽ được hai thanh kiếm. Người có được lưỡi gươm này, thân họ sẽ bay lên hư không, sẽ được đến chỗ của các vị tiên. Thây chết ấy se thực hiện trọn vẹn mọi động tác nói trên.”

Nay, lại dẫn luật Tân căn bản Tát Bà Da để giải thích. (Như quyển thứ năm mươi chín ở trước có chép.

Thứ hai, trong phần nói về pháp sở thức. Đầu tiên là chia ra năm môn. Kế là, dựa vào môn giải thích.

Trong giải thích môn thứ năm gồm có:

1. Nói về đối trị chướng.

2. Nói về tướng khác nhau của tâm.

3. Tổng kết.

Trong giải thích về sự khác nhau của sanh:

Nói “Nếu trước đây chưa khởi tĩnh lự, Vô Sắc, khi sinh cõi Dục, thì phải từ Vô gián cõi Dục, tâm thiện của Sơ định được sinh: theo luận

Tiểu thừa nói, chỉ từ cõi Dục xả, đều có tư tuệ sinh tâm cõi Sắc. Nay, trong Đại thừa, chưa thấy thành văn. Nói theo nghĩa) thì hỷ, xả đều có tâm, đều được sinh tâm định. Cũng có thể y cứ từ xả tâm, đều có sinh ra tâm định, vì hỷ thô, động, trở ngại cho định. Theo văn của Bản Địa. Phần, thì cách giải thích sau là hơn.

Lại, tâm thiện cõi Dục là Vô gián sinh tâm của định vị chí. Về sau, nhập định căn bản để đồng một hệ thuộc, nên nói: “tâm của Sơ định”.

Nói “Lại, từ tâm vô ký không gián đoạn của cõi Dục, tâm thiện cõi Sắc sinh cho đến” chẳng phải tự tánh, nghĩa là vì tâm biện hóa này là quả của thiền, nên đồng địa với thiền, chẳng phải hệ thuộc cõi Dục.

Nay, nói thân cõi Dục “duyên” cõi Dục, biến hóa ra thức của ảnh tượng bốn trần, gọi là cõi Dục. Vì sao? (Vì như tâm biến hóa cõi Sắc khi tạo nên sự biến hóa cõi Dục, “duyên” trần của cõi Dục biến hóa không khác nhau, chỉ “duyên”bốn trần, tướng phần của tự tâm, là ảnh tượng của bốn trần cõi Dục, vì giống với bốn trần của cõi Dục, nên gọi là “duyên” cõi Dục, chính là nói tâm biến hóa từ sở “duyên” kia, gọi là hệ thuộc cõi Dục chẳng phải tự tánh, không đồng với luận Tiểu thừa cho rằng, tâm biến hóa của cõi Dục bốn thiền tức là thuộc về cõi Dục”.

Nói “Lại, ở cõi Dục mất, khi sinh lên địa trên, tâm thiện, tâm vô ký Vô gián của cõi Dục, sinh tâm nhiễm ô v.v... của địa trên” nghĩa là ở cõi Dục mất, sắp sinh lên địa trên. Khi sắp qua đời, tâm thiện, tâm vô ký Vô gián cõi Dục, tùy theo nơi sinh. Tâm nhiễm ô của địa trên, khi sắp qua đời, khởi nhuận sinh địa trên. Từ tâm nhiễm ô của địa trên mất, trở lại khởi tâm vô ký của báo cõi Dục, qua đời. Người kia đã khởi tâm của địa trên, quyết định việc làm của địa mình, mới sinh khởi, không đồng với luận Tiểu thừa cho tâm ba tánh lúc mạng chug”.

Nói “Lại, lúc từ địa trên mất, sinh xuống địa dưới, từ tất cả tâm Vô gián thiện, nhiễm, vô ký của địa trên, chỉ có tâm nhiễm của địa dưới sinh v.v... nghĩa là nếu theo môn lý tùy chuyển thì khi từ địa trên mất, sinh xuống địa dưới, thân ở địa trên không khởi tâm ô nhiễm của địa dưới.

Nay, vì dựa vào môn lý chân thật, nên thân ở địa trên khi sắp qua đời, khởi tâm nhiễm ô của địa dưới, nhuận sinh. Tâm nhiễm ô của người đó sẽ quyết định cảnh do mình sinh sinh ra có khác nhau.

❧