Đại Tập 154 · Bộ Luận Sớ IX · Số 1828 (Quyển 16–24)

Du-Già Luận Ký - Quyển 21 (Phần Cuối)

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 21 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 80

Trên đây, đã giải thích năm môn trước trong mười sáu môn của kinh Bảo Tích, dưới đây là, môn thứ sáu, giải thích an lập sở học trong chánh hạnh, trong đó có hai: Trước là hỏi, đáp chung, nêu mười ba hạnh Trung đạo. Sau, gạn hỏi, giải thích riêng.

Trong môn trước, Bồ-tát trước, đối với đạo lý thế tục của kinh Thanh văn thừa, đã nói xong về Bất liễu nghĩa, làm y trì xong, khéo léo thông đạt, nghĩa là chỉ dựa vào nhân không, chưa thấy pháp Không, biết chẳng rốt ráo mà vượt qua kia. Lại nữa tu học chánh cần kinh điển liễu nghĩa của đạo lý hai đế, tương ưng với “hai không” của Đại thừa, gọi là hạnh Trung đạo. Vì sao? Vì kinh điển của Tiểu thừa là không liễu nghĩa, kinh điển của Đại thừa là liễu nghĩa, đây là nêu câu hỏi xong. Dưới đây sẽ nói về ý đáp:

Vì quán suốt mười ba hạnh trung đạo trong Đại thừa, nên là liễu nghĩa, tức nêu mười ba danh.

Y cứ trong giải thích riêng: Đầu tiên là giải thích nhân không. Luận sư Cảnh, Bị nói: “là do một thứ tướng không thật có, nghĩa là chấp ngang thật ngã, quyết không thật có. Dưới đây sẽ nói về mong cầu trong ba sự của sáu thức đối với căn trong, trần ngoài, trung gian, nên không được sự hữu tình, tức sáu tình căn.

Sự khác nhau: Tức sự khác nhau giữa sáu trần bên ngoài, sự thọ dụng kia, tức là sáu thức thọ dụng khổ, vui trong căn, trần”

Pháp sư Thái nói: “Đây là y cứ vào thể của thật ngã, không có lý nhân vô ngã của Bồ-tát:

1/ Việc chúng sinh.

2/ Sự khác nhau về uẩn, xứ, giới trong chúng sinh .

3/ Sáu căn, sáu thức thọ dụng sự sáu trần.

Nếu sáu căn trong, hoặc sáu trần ngoài, trung gian, phàm phu

chấp ngang trái thật ngã, thì ngoài ba việc đều không thật có.

Hai- Giải thích: “Nhân vô ngã, nói là do chỉ một tướng có thể được”. Tức là nhân ngã đã làm sáng tỏ đạo lý chân như là “có”, nên nói rằng có thể được. Nghĩa là đối với ba sự căn, trần, thức, người ngu chấp khắp thật ngã thường trú không thật có, đạo lý tánh tướng khác với ngã có thể được, nghĩa là tánh của chân như vô ngã khác với đạo lý của ngã giả dối có thể được.”

Hỏi: “Không” và “vô ngã” khác nhau thế nào?”

Giải thích: “Vô ngã” trong uẩn, gọi là “không”, thể của uẩn chẳng phải ngã, gọi là vô ngã.

Ba Giải thích: “Trong “pháp không” Luận sư Bị, Cảnh nói: “Tức là không có Biến kế thường, vô thường v.v... trong pháp y tha, Viên thành kia, tùy theo lời nói pháp tánh, nên gọi là pháp không.”

Pháp sư Thái nói: “Biến kế chấp lấy tánh sinh diệt vô thường. Vì không thuộc năm sự, nên đều không được.

Ở đây muốn nói về thể tánh không của ngã, pháp Biến kế sở chấp là “không”, đều không thật có. Nhưng không nói về pháp vô ngã chân như là “thật có” không thật có.”

Bốn Giải thích: Pháp vô ngã: nói là do một tướng cho đến điều mà thánh trí thực hành là cái do nhân và pháp vô ngã hiển bày, do chân như thánh trí thực hành, cho nên có thể được. Hỏi: Pháp không và pháp vô ngã có gì khác nhau? Giải thích: “Y tha Viên thành không có chấp ngang trái kia, pháp của tánh quyết định, gọi là pháp không, tức hai tánh kia, chẳng phải tình chấp có, gọi là pháp vô ngã.”

Lại, giải thích: “Pháp của nhân duyên Y tha, giống như huyễn hóa, không có tánh quyết định, gọi là pháp không. Tánh Viên thành thật lìa “có”, “không” mầu nhiệm, lìa hữu vô gọi là pháp không. Hai tánh này chẳng phai là tánh chấp có thể, có dụng, gọi là pháp vô ngã. Vì cho nên Nhiếp Luận chép: “Nếu chấp các pháp có tự thể, có công dụng thì gọi là Pháp ngã. Nói pháp không có thể, dụng của định tánh kia, gọi là pháp vô ngã.”

Dưới đây, là nói có sáu tướng nên vô ngã đã làm sáng tỏ chân như, chứng bên trong lìa lời nói, khác với người ngu theo tánh ngôn thuyết, cho nên có thể được. Sáu tướng như văn.

Năm Giải thích: trong “Tăng ích”, Luận sư Cảnh nói: “Sai khác có tám:

1. Chấp thường.

2. Chấp có tánh cố định, vô thường cũng là tăng ích.

3. Nhân chấp thường, chấp ngã tăng ích.

4. Nhân chấp có vô thường, chấp có vô ngã.

5. Nhân chấp vô ngã, chấp thật tâm tăng ích.

6. Nhân chấp “ngã chấp”, tâm không chân thật tăng ích.

“Đây, lai là hai thứ” trở xuống v.v..., là giải thích lại thứ năm, thứ sáu:

1. Quyết định: Chấp trước định ở cảnh.

2. Tìm kiếm: Tìm kiếm hướng tới trước, lấy tâm của hai cảnh thật, không thật, trong đó, trước, là biến kế chung đối tượng nương tựa, nghĩa là đối tượng tìm kiếm và tương ưng với Biến kế, nghĩa là nói chủ thể tìm kiếm. Dưới đây là, nói riêng. Trước, là nói về lấy tâm không thật tìm kiếm, mong cầu. Tạp nhiễm, đối trị, che lấp pháp có năm lỗi. Điên đảo: vô ngã, chấp ngã, hí luận, nghĩa là dạo đi giả dối ngoài lý, phát khởi hạnh ác: do đây phát nghiệp thô nặng, nghĩa là do “hoặc” nghiệp khởi, thô nặng thên nhiều.

Tánh vô thường nghĩa là “hoặc”, nghiệp chiêu cảm sinh thêm khổ vô thường. Dưới đây nói chấp tâm thật có, chấp đạo thật có, có thể trừ thanh tịnh, cũng thành Biến kế sở chấp, nên nói rằng “Và ở trong pháp thanh tịnh, chủ thể đối trị kia”.

7. Chấp tâm chân thật tăng ích, làm nương tựa, lại chấp thiện v.v... cho đến chấp tăng ích thanh tịnh.

8. Chấp tâm không chân thật tăng ích, làm nương tựa, lại chấp bất thiện v.v... cho đến chấp tạp nhiễm tăng ích. Đối với tăng ích, Bồ-tát đều không chấp mắc. Đã nói về sai khác. Kế là, nói về tăng ích của tự tánh, tức là chấp có thể tánh của các pháp.”

Pháp sư Thái nói: “Nhị thừa đã chứng lý nhân vô ngã, chỉ là tướng chân như, chứ chẳng phải là chân như chân thật. Dựa vào Địa tiền trong ba tánh trước, và Nhị thừa đã chứng lý Nhân vô ngã, chỉ là tướng chân như, thì cũng là biên tăng ích. Cho nên, chấp thứ tư kia là tăng ích. Thứ năm, chấp hai lý vô ngã tăng ích làm đối tượng nương tựa. Chấp tâm quán vô lậu của hai vô ngã cho là chân thật, tâm quán vô lậu là nhân duyên giả có, chấp pháp là thật tánh quyết định, nên gọi là tăng ích, tức tăng ích của chấp cảnh thứ tư. Thứ năm, chấp tăng ích. Thứ sáu chấp hai ngã tăng ích làm đối tượng nương tựa. Chấp có tâm không chân thật của nga kiến và tánh quyết định, nên gọi là biên tăng ích. Nhưng tức biết tâm chấp ngã, chấp giả dối, gọi là không chân thật. Nhưng có chấp giả dối tự tánh, gọi là tăng ích, chấp này có hai:

1. Quyết định chấp có tâm không chân thật.

2. Tìm kiếm phương tiện. Tìm kiếm, nghĩa là quyết định đã nương tựa không chánh tư duy và quyết định tương ưng với tác ý v.v... Dưới đây, nêu ra đạo lý tìm kiếm. Đối với tâm không chân thật bị đối trị, tìm kiếm năm lổi trong pháp tạp nhiễm, vì có tự tánh để trị, nên có pháp thanh tịnh, chủ thể đối trị có thể được. Đây là nêu đối trị, để nói chưóng có tự tánh, đều là tăng ích của tâm không chân thật.

Thứ bảy là do chấp thứ năm ở trước: Tâm chân thật của quán vô lậu làm đối tượng nương tựa, nên khởi chấp thứ bảy tâm vô lậu chân thật đã sinh ra các pháp thiện vô lậu v.v... có thể tánh, cho đến chấp Niết-bàn thanh tịnh có thể tánh.

Thứ tám do chấp thứ sáu ở trước: Ngã kiến có tánh quyết định làm y chỉ, khởi chấp thứ tám: ngã kiến đã sinh các pháp bất thiện v.v... có thể tánh, cho đến chấp ngã kiến đã thấm nhuần pháp tạp nhiễm sinh tử có thể tánh.

Hỏi: “Trước kia, trong phần nói về nhân vô ngã, một tướng có thể được rõ ràng, vì sao chấp thứ năm vô ngã chính là biên tăng ích ư?”

Đáp: “Môn trước y cứ vô ngã để làm sáng tỏ chân như là thật có, nên nói rằng có thể được. Nếu nghĩa vô ngã chỉ là pháp không, nên ở trước quyết định lựa chọn trong quyển hai, nói về ngã kiến “duyên” tâm vô sinh. Nếu chấp “không” là “có”, thì thành tăng ích.

Pháp sư Đạt nói: “Nói là sở y của Biến kế, nghĩa là căn sở y của chủ thể tính toán so lường và tương ưng với Biến kế: Tâm sở hữu pháp tương ưng với tâm hay tính toán so lường.

“Chấp điều thiện v.v... ”: đều chấp vô phú, vô ký, chấp bất thiện v.v... nghĩa là đẳng thủ hữu phú vô ký.

6/ Giải thích ngôn ngữ tổn giảm: tức khởi thắng giải v.v... đối với tánh vô ngã của tà pháp kia, nghĩa là nghe nói tự tánh của biến kế sở chấp vốn là không, tức là chấp y tha, viên thành đều là không. Ác thủ, không này gọi là vô ngã của tà pháp.

7/ Trong giải thích pháp hiện quán, Luận sư Cảnh nói: “ Do ba thứ tướng”.

1- an lập tự tánh của các pháp không thật có. Nói “Tức là đối với sự kia” tức sự thứ nhất trong tăng ích. Và sự sinh thứ tư, nghĩa là chấp tăng ích vô ngã thứ tư trong tăng ích ở trước.

2- Sự sai khác kia không thật có.

3- Tức vì tập quán kia, nên thông đạt như thật.

Nói “Tự tánh trong đây không thật có”tức là tự tánh chấp có hai phần sinh, diệt không thật có. Do quán tập hai thứ này không thật có,

nên đối với vô tướng đã hiển lộ chân như nhậm vận thông đạt.

Nói là tức tướng tự tánh kia không tác ý, không tư duy, lựa chôn, tự trí đã chứng bên trong thông đạt”.

Pháp sư Thái nói: “Tức an lập chấp pháp kia và tự tánh của sự sinh thân thứ tư trong hiện quán thứ tám không thật có, làm tướng thứ nhất.

Dưới đây, trong hiện quán hồi hướng, nói về bốn thứ trị.

1- Năng trị.

2- Sở trị.

3- Sau, có nghiệp trị.

4- Sinh thân trị.

8/ Trong giải thích về hồi hướng tánh Đại Bồ-đề: Luận sư Cảnh nói: “ Trước, nói chung hiện quán pháp, năng trị, (chủ thể trị) sở trị, (đối tượng trị) nghĩa là do một thứ tướng tư duy, lựa chọn mà được chủ thể trị, vì không dứt. Dưới đây, giải thích riêng về năng trị, sở trị. Có ba lần “lại nữa”.

1- “Năng trị, sở trị trong đây: “không” là đối trị phiền não, nghĩa là nếu dứt trừ phiền não, thì phải từ môn không giải thoát, nhập chứng Chân như, mới có thể dứt “hoặc”. Vô nguyện là đối trị có nguyện. Vô nguyện là sinh tử, đối trị với tà nguyện. Môn giải thoát vô tướng là những mười tướng đối trị.

“Tất cả như thế gọi là không có tạo tác. Môn ba giải thoát đối trị sinh tử, ở nơi phần sinh tử, gọi là không có tạo tác.

“Lần lại nữa” thứ hai đây là đối trị nghiệp hữu sau, là “không”. Cũng là sinh thân lưu chuyển là “vô nguyện”.

Sát-na, Đối trị v.v... sinh tử lưu chuyển: là “vô tướng”. Dưới đây là, “là lần lại nữa” thứ ba. Do “không” ở trước làm rõ diệt Niết-bàn, trái với sinh tử ở trước, vì làm đối trị, nên nói là diệt hành Niết-bàn không có tự tánh. Đây lại dùng sinh tử lưu chuyển làm bị đối trị v.v... Nghĩa là vì thương xót chúng sinh, nên lưu lại phiền não, thọ sinh giáo hóa muôn vật, với công hạnh vị tha được tăng trưởng, hướng về Bồ-đề.”

Luận sư Bị nói: “Môn “không” giải thoát ở trước chẳng phải trực tiếp có thể dứt trừ phiền não, mà cũng có thể dứt trừ nghiệp, kể cả Dị thục.”

Luận rằng: “Đây lại v.v... trở xuống: ý văn là ở đây. Tất cả thân sinh, đều gọi là thân sinh lưu chuyển, vì mỗi niệm kia sinh, rằng, sát-na sinh lưu chuyển, tổng kết môn ba giải thoát, nên gọi là hành Niết-bàn không có tự tánh, tức dùng sinh tử lưu chuyển làm đối tượng trị.”

9/ Giải thích: “Hành như thế, mà các mọi khổ phiền não không ràng buộc tâm, dù rằng không dứt hẳn đối tượng trị. Do quan pháp vô ngã, nên tự tánh của pháp đó không nhiễm, không khổ.

10/ Giải thích về thắng giải khác nhau của hai vô ngã: nghĩa là do bốn tướng:

1) Kiến khác nhau, nghĩa là trụ nhân vô ngã và Niết-bàn. Ở thân đương lai, khởi tăng thượng mạn đoạn diệt, nghĩa là người này ở kiến đạo về trước, thực hiện quán “nhân vô ngã”, “duyên” trí quán này sinh ngã mạn, nói là được Niết-bàn, thân sau không khởi.

Nói “Lai, đối với sở thủ, cho đến “gọi là không khéo quán sát cảnh giới sở tri, nghĩa là phàm phu đối với cảnh giới, chấp ngã và tâm năng chấp ngã là “có”. Người Nhị thừa chỉ đối với sở thủ, chấp ngang “thần ngã”, quán sát là “không”, không quán tâm, chủ thể chấp ngã tùy theo tánh ngôn thuyết, cũng là tánh “không”, nên gọi là không khéo quán cảnh giới sở tri”. Do chấp mắc các pháp, cầu dứt trừ phiền não. Chấp có các pháp, cầu dứt trừ phiền não, không tỏ ngộ pháp không, gọi là kiến khác nhau, mà các Bồ-tát thì không như thế.

2) Tức sự khác nhau tổn giảm rất xa này, nghĩa là trụ Bổ-đặc-già- la vô ngã, cho đến hai thứ chấp mắc trước, sau vì mất mát, hư hoại v.v... Luận sư Cảnh nói: “Có một hạng người nghe nói Biến kế sở chấp “ngã không”, thì chấp thể uẩn, sở duyên của ngã kiến “không”. Đối với ngã kiến, phàm phu trong hạ lại hạ, ngã kiến gọi là phẩm hạ. Không kiến gọi là phẩm hạ trong hạ. Do hai nhân duyên giải thích nghĩa hạ kia:

1. Khổ không giải thoát, vì chấp mắc “không kiến”, không tu nhân khổ.

2. An trụ nơi khổ, hai thư chấp mắc trước, sau, hư hoại, mất mát, nghĩa là ở trước dựa vào giáo chấp khởi kiến vô ngã, cùng với ngã kiến, đồng chấp pháp nhân duyên là “không”, gọi là hai thứ chấp mắc trước, sau, mất mát hư hoại.

3. Đối với dứt trừ mê lầm khác nhau, nói là trụ nhân vô ngã, cho đến theo đuổi tìm kiếm đoạn diệt v.v... nghĩa là Nhị thừa đã trụ Nhân vô ngã, nghe theo lời nói tự tánh của pháp đều không, bèn sinh sợ hãi, nói là pháp đoạn diệt Niết-bàn, không thể biết rõ Biến kế theo pháp ngôn thuyết, rốt ráo đều không. Hai tánh còn lại vẫn còn.

4. Khác nhau mê lầm nơi tâm, nghĩa là “đối với dứt mê lầm như thế, cho đến bị điên đảo v.v... bởi tưởng điên đảo v.v... Dù không nhân chấp, vẫn bị điên đảo bởi ba thứ điên đảo: Tâm, tưởng, kiến của pháp chấp.

11/ Giải thích về tánh nhân. “Nói quán sát người năng chấp trong đây, là vì đến sát-na, nghĩa là tức quán sát pháp nhân duyên sinh của Y tha, có sát-na sinh, diệt, lìa Biến kế sở chấp, tùy theo tự tánh ngôn thuyết.

Trong đây, như thật kia thông đạt, cho đến trí quyết định sinh, nghĩa là thông suốt tánh quyết định chấp ngang trái, vì “năng”, “sở” không thật có, nên trí quyết định sinh, chứng Viên thành bên trong.

12/ Giải thích tánh “không” của bờ mé. Nói “Như thật hiện rõ trong đây, cho đến “Vì có sát-na”, nghĩa là do trí vô ngã không nhân lấy Biến kế sở chấp. Thời gian sau, “duyên” thì nghiệp phiền não, theo tướng phần của tâm, giống với cảnh tương tự nghiệp phiền não, mà biết, lại không có vẻ lờ mờ, đối với tướng phần kia và bản chất nghiệp, “hoặc” lìa tự tánh ngôn thuyết, đều không chấp mắc. Ảnh tượng như thế và với bản chất đều là pháp sát-na sinh, diệt, không đồng với Biến kế sở chấp chẳng phải tánh sát-na không có sinh, không có diệt.

13/ Giải thích về oai đức của tánh “không”. Nói “Đoạn trong đây cho đến “Các nghiệp phiền não”, nghĩa là như kinh ấy nói “Như ngôi nhà kia chìm trong bóng tối ngàn năm, dùng đèn, đuốc v.v... với một niệm sáng suốt, đều có thể quét sạch, dụ cho “hoặc”, nghiệp vô thỉ, nếu khởi trí sáng, một niệm liền dứt trừ.

Thứ bảy, là môn Đại, giải thích về sự khác nhau thù thắng của sở học Bồ-tát, Thanh văn kia. Đầu tiên, là lược nêu số, có bốn thứ sở học của Thanh văn, Bồ-tát Thanh văn, khác nhau có mười ba thứ.

2. Chính giải thích: Trước, giải thích bốn hạng Thanh văn. Kế là, giải thích về sự khác nhau.

Trong giải thích bốn hạng Thanh văn, 1- Gạn hỏi, nêu lên bốn tên gọi; 2- Nhắc lại danh, giải thích.

“Thanh văn Tăng thượng mạn cho đến “Chấp cho là thanh tịnh”, nghĩa là nếu dựa vào giáo Tiểu thừa, thì Thanh văn là rốt ráo. Nay theo giáo Đại thừa, Thanh văn cũng chẳng phải rốt ráo. Ở địa vị Thanh văn thừa, được trí nhân vô ngã đầy đủ, kính mến học pháp vô ngã chưa thành, nên gọi là trí vô ngã, chấp mắc pháp tà kiến. Nhưng thật sự chưa thanh tịnh, chấp có thanh tịnh, tức là Tăng thượng mạn chưa được, cho là được.

Rằng, như hai vương tử, nghĩa là Thanh văn và Bồ-tát, chỗ sinh tương tự, nghĩa là đồng dứt trừ phiền não, chứng đắc giải thoát.

Thọ sự vui sướng của Vua: là Niết-bàn. Một, đối với Vua, về mặt chính trị, thi phú, biện luận, xứ công xảo v.v... thảy đều giỏi: Đức Phật,

hiệu là pháp vương. Ba tạng giáo pháp, gọi là chính trị, thi thơ, biện luận. Sự nghiệp lợi tha, gọi là xứ công xảo. Bồ-tát khéo biết việc này. Thanh văn thì không như thế.

Y cứ trong giải thích khác nhau, trước nêu sự khác nhau, Nêu có mười ba. Kế là giải thích riêng. Dù nêu mười ba, nhưng mười hai trong giải thích, dùng hai môn: chủng tánh, trì chủng kết hợp giải thích, nên nói: “Lại, Thanh văn kia, cho đến “mà là Phật tử”, nghĩa là Thanh văn dù “duyên” Niết-bàn, tác ý tập hợp thành, mà chẳng phải Phật tử. Lại, “Thanh văn kia, dù siêng năng tinh tấn v.v... cho đến “trái với kia”, nghĩa là Thanh văn dù siêng năng tinh tấn, với tâm quán bốn đế, được trụ định, nhưng không thành tựu tướng chủng tánh Phật, nên gọi là không có chủng tánh. Chư Phật không thể nhiếp thọ, nên gọi là không trì chủng”.

Lại, đối với Thanh văn cho đến “Vì Niết-bàn kia do tác ý này nhóm hợp thành”, về nghĩa đồng với pháp thế gian thứ nhất của Bà-sa, đều là vượt hơn. Đức Như lai bất cứ lúc nào, cũng vượt hơn Thanh văn. Bồ-tát đối với Phật, lại càng vượt hơn Phật. Đức Phật kia do Bồ-tát này nhóm hợp thành, nên như pháp thế đệ nhất vì khai sinh Thánh đạo, nên đều vượt hơn. Lại “Do hai duyên cho đến “có thể khiến cho giải thoát”, đây là giải thích lý do Bồ-tát hơn Phật:

1/ Do nhân duyên Bồ-tát này tu sáu độ, cảm quả Bồ-đề.

2/ Vì được Bồ-đề rồi, thành thục hữu tình.

Cũng có thể: 1/ Thành thục hữu tình; 2/ Thành thục Phật pháp. Do hai duyên này, nên chiêu cảm Bồ-đề, thành thục hữu tình, cho nên vượt hơn Như lai.”

Lại giải thích: “Trên, đối với quả Phật, để nói về sự vượt hơn. Bồ- tát kia, do hai duyên nên vượt hơn Thanh văn. “Thí như có người” trở xuống v.v..., là dụ so sánh:

Năng biện: Dụ cho tu nhân năng thành thục: dụ cho đắc quả. Vì tu hành khéo léo, nên gọi là giác tuệ ít có, diệu kỳ! Tự tu hành đã mãn, làm lợi lạc chúng sinh, không đồng với Thanh văn, sau khi chứng quả rồi, vắng lặng thọ dụng, nên nói: “Thanh văn kia an nhiên mà ăn dùng”.

Thứ tám, môn Đại. Giải thích Bồ-tát khéo học trí thế gian, xuất thế gian, lợi ích sự nghiệp lợi tha, trong đó, trước chung sau riêng. Trong riêng, trước nói về trí thế gian. Sau, nói về trí xuất thế gian.

Trong phần trước, trí thế gian thôi dứt, hàng phục tạp nhiễm phẩm trung thượng, tức là Kiến đạo trở xuống.

Nói “Các vị xuất gia cho đến “đối với chẳng phải giải thoát, chấp làm tánh y chỉ của giải thoát”, ở đây có bốn trường hợp :

1. Tánh y chỉ của ác kiến.

2. Và ác kiến kia đã dựa vào định học. Tác ý bất chính, dựa vào tánh chỉ.

3. Nguyện tánh y chỉ của hữu sau.

4. Hoặc chung do bốn điên đảo, hoặc riêng do một hai điên đảo, nên chấp giả dối tánh y chỉ của Niết-bàn.

Nói “Trong chứa nhóm cho đến “đều được quyết định”, nghĩa là đối với các nhóm như sắc v.v... do một niệm chấp “hoặc” phẩm trung khởi thì có thể hàng phục. Từ đây vì dứt trừ “hoặc” mà trí xuất thế đã dứt, nên y chỉ đối trị, tức khiến cho trụ vững chắc. Do đối trị này có thể hàng phục ngu mười hai duyên khởi.

Ngu tánh vô ngã của Nhân, Pháp, đối với nội, ngoại đạo, tà, chanh này đều được quyết định.

Kế là nói về trí xuất thế gian, đầu tiên, nói chủ thể trị tùy miên vi tế, gọi là trí xuất thế. Đây là nói về kiến đạo đoạn, ở ba cõi, tùy miên do kiến dứt trừ. Ở đây lại nói vì sao? Cho rằng dựa vào hàng phục tùy miên kia, mà đối trị ba cõi.

Thiện xảo v.v... Đây là nhắc lại kiến đạo trở xuống. Do thực hành ba thứ thiện xảo làm gia hạnh, nên được nhập kiến đạo. Kế là, nói về tu đạo. “ Vì muốn vượt qua cho đến” tinh tấn, siêng năng bên trong, quán sát tự tâm”: đây là nêu chung. Bốn thứ vô tri tức là vô minh do tu dứt trừ, không thể biết rõ bốn tướng khởi.”

Dưới đây là giải thích riêng. Đầu là nêu bốn danh. 2- Theo thứ lớp giải thích:

Thứ nhất do ba thứ tướng mạo, nên biết được cộng tướng của tâm:

1) Đối với bốn duyên sinh: Vì chưa sinh đã diệt, nên không có tác dụng.

2) Vì hiện tại, sát-na diệt nhanh chóng, nên không có tác dụng.

3) Vì tâm tham v.v... đã từ duyên, khiến sinh tác động của phi tâm.

Thứ hai do ba thứ tướng mạo, nên biết được tự tướng:

1) Như trước đã nói, tự tánh của ngôn thuyết không thật có, nghĩa là Biến kế sở chấp tùy theo tánh ngôn thuyết không thật có.

2) Như trước nói: “Do sáu thứ tướng như thật có thể được”. Nghĩa là như trước nói “do sáu tướng trong tánh vô ngã của pháp quán xuyến

như trước) Đối với các người ngu, Biến kế sở chấp tướng của tướng khác của tự tánh ngôn thuyết có thể được.

3) Vì sở đắc của trí vô sai khác, tức là sở chứng của trí chánh thể.

Do ba thứ tướng nên biết được tướng tạp nhiễm của tâm:

1) Tức ở trong năm cõi, vì tự thể của mỗi thứ thức sinh, nên gọi là sinh.

2) Tức trong năm cõi này, vì tự nhiên sinh, diệt có lưu chuyển. Vì khó điều phục tâm, đối với các cảnh giới và vì sức tham đã khởi, nên gọi là chuyển.

3) “Nếu đối với hành kia, nếu hành động như thế, gọi là hành tạp nhiễm”, đây là nêu hai chương. Dưới đây là giải thích riêng hai chương. Đầu tiên là giải thích hành kia, tức có năm câu. Kế là, giải thích về hành như thế, có sáu câu.

Ở trên, nói về pháp thuyết. Dưới là nêu dụ thuyết. Trong nghĩa này, thị hiện giả hợp, mà đặt ra thí dụ. Sự ấy nên biết, nghĩa là như nhà, như xe, rừng v.v... là thí dụ.

4) Do ba thứ tướng, nên biết tướng thanh tịnh của tâm:

a. Tướng bất đắc (không chứng đắc), nghĩa là nếu do khác nhau, như lý siêng tu, cầu tâm thanh tịnh, không thể chứng đắc.

b. Tướng vô vi, nghĩa là không quán thấy tự tánh của ngôn thuyết, thấy tướng chân như, đây là do chín tướng tương đương với quán vô vi:

1/ Không hành ba đời.

2/ Chẳng phải như tâm, tâm sở diệt, trong định Diệt tận, nhưng là vô vi, vì tự tánh ngôn thuyết không thật có, vì tướng chân như là thật có, chẳng phải “có” “không”, là bình đẳng không hai tướng.

3/ Chẳng phải tướng quả báo của sinh thân.

4/ Vượt qua tướng nhân của nghiệp “hoặc”.

5/ Vượt qua sinh cũa hữu sau.

6/ Vượt qua già chết.

7/ Vượt qua sát-na, vì xoay vần nối tiếp nhau không xa lìa.

8/ Vượt qua năm đường chuyển dời.

9/ Vượt qua sự tạo tác nghiệp phiền não.

3/ Tướng của chủng tánh, văn chia làm hai: Đầu tiên, y cứ một vị để nói về chủng tánh, hiện tại, mai sau, vượt qua, gồm có mười một tướng. Sau, y cứ vào bốn thứ chín tướng, để nói về tướng của chủng tánh.

Trong phần trước nói về tướng của chủng tánh trong đây, phải biết

là tướng của giới vô học: Giới nghĩa là nhân, tức là tướng nhân sanh quả Vô học.

“Vượt qua năm việc trong hiện pháp, nghĩa là pháp thiện gọi là sở tác, ác, vô ký, gọi là phi sở tác. Tinh tấn gọi là gia hạnh của sở tác. Biếng nhác gọi là sở tác, chẳng phải gia hạnh, gia hạnh trong vô ký ác, gọi là chẳng phải gia hạnh sở tác. Vượt qua năm sự như thế trong hiện pháp, gọi là tướng của chủng tánh.

Vượt qua sáu sự trong pháp sau v.v... 1- Giải thích nghiệp của hữu (thân) sau do hiện tại chiêu cảm, gọi là hành của hữu sau. Nghiệp đã tạo trong thân sau, gọi là hành của hữu kia. Nghiệp đã cảm sinh quả gọi là sinh của quả kia. Dựa vào quả kia. Dựa vào quả kia, phát ra nghiệp của hữu sau. Vì suy, thịnh, nên gọi là dựa vào thịnh suy kia. Với nghiệp đó đã cảm quả của năm đường, tu học cầu nguyện, thô dụng khổ vui v.v... trong pháp giáo động, gọi là đối với sở y kia, cho đến kỳ nguyện thọ dụng. Sự khác nhau của thân năm đường kia, gọi là tự thế khác nhau của sở y kia.

1/ Giải thích phát nghiệp của hữu sau, vô minh gọi là chủ thể phát khởi hành của hữu sau, đã phát ba nghiệp, gọi là hành của hữu kia. Pháp khác, đồng với giải thích trước.

Vượt qua sáu sự như thế ở trong pháp sau, cũng gọi là tướng của chủng tánh. Kế là y cứ vào bốn vị, chín tướng để nói về tướng của chủng tánh:

1/ Vị không thanh tịnh, nghĩa là chủng tánh của tánh.

2/ Vị thanh tịnh, là hạnh thắng giải.

3/ Vị thông đạt là kiến tu.

4/ Vị rốt ráo là quả Vô học.

Dưới đây, là giải thích chín tướng.

Ở vị không thanh tịnh có một tướng, nghĩa là tướng đẳng tùy hành, khắp đối với tất cả đẳng tùy hành của tướng sắc v.v…, cũng như hư không không có chi không tồn tại. Nơi vị thanh tịnh có hai tướng:

1/. Tướng bình đẳng một vị.

2/. Tướng thân, tâm xa lìa.

Ở Vị thông đạt có hai tướng:

1/ Thuận theo thú hướng rốt ráo.

2/ Siêu việt qua các đường ác kiến.

Ở Vị rốt ráo có bốn tướng: Một là vị thành, mãn, yên vui. Ba vị sau, tức là vượt qua ba sắc biến đổi hư hoại.

Nói xứ điên đảo biến đổi, hư hoại: 1/ bốn xứ điên đảo biến hoại.

2/ Tâm cuối cùng của trung hữu.

Thứ chín, là môn Đại, sở học của Thanh văn trong giải thích về giáo thọ của Bồ-tát.

Nói “Bổ-đặc-già-la vì không có tánh ngã, hoặc vì pháp là tánh vô ngã, nghĩa là trong đây, đã nói về sở học của Thanh văn, vì sao lại nói pháp vô ngã ư?”

Giải thích: “Vì Thanh văn, lợi căn cũng tu quán pháp không.”

Lại, giải thích “Ngã không” trong đây, gọi là nhân vô ngã. Vì ngã đã không, nên gọi là pháp vô ngã”. Lại, như chính là không trừ bỏ, nghĩa là dù rằng còn do cảnh và sức người khác mà khởi chấp giả dối, nhưng chưa bị người khác dẫn dắt mà khởi tham, sân v.v... gọi là chính không trừ bỏ. Nếu đã bị người khác dẫn đoạt rồi, khởi tham, sân v.v... gọi là đã không trừ bỏ. Nếu do tùy theo một tham v.v... không trừ bỏ, phải biết rằng, tùy một sân v.v... cũng gọi là không trừ bỏ. Đang bỏ, đã bỏ, trái với đây rất dễ hiểu.

Tám học pháp trái nghịch:

1/ Mê đắm, năm dục, luống uổng công phu.

2/ Mê đắm cảnh, nên không được tự tại.

3/ Vì đã không tự tại, nên che lấp tu ba học.

4/ Vì đã làm chướng ngại, nên khiến trở thành chấm nhơ, không tránh khỏi chê bai hiềm khích.

5/ Vì đều có chấm nhơ, nên tổn thất ba học.

6/ Vì đã gây tổn thất cho học, nên hay khởi vết thương của ba nghiệp bất tịnh.

7/ Vì đã có vết thương, nên tâm sinh ăn năn, phiền não, không được yên ổn tu ba học.

8/ Vì đã nóng nảy, bực dọc, nên các bệnh phiền não với sắc thái vững chắc, khó dứt trừ.

Dưới đây là, môn Đại thứ mười và môn thứ mười một, trong đó đầu tiên giải thích học bất thiện. Kế là, giải thích học thiện. Sau, đối nhau nói khác.

Đầu tiên, trong giải thích Sa-môn học bất thiện, trước gạn nêu ba thứ.

Nói “Đồng phần của hình tướng”, nghĩa là bề ngoài giống như Sa-môn, bên trong không có chánh hạnh.

Kế là, giải thích riêng về tướng của đồng phần, không đồng phần, trong đó có hai:

1/ Y cứ vào tiền của, dụng cụ, để nói về đồng phần, không đồng

phần, nghĩa là nếu mong cầu tiền của, dụng cụ để tu ba học, vì dáng dấp bề ngoài giống như tu, nên gọi là đồng phần của ba học, do không chính cầu giải thoát, nên gọi là không đồng phần của ý lạc.

2/ Y cứ ở tiếng khen, để nói về đồng phần, không đồng, nghĩa là nếu đối với tiếng khen, mà học chỉ quán. Vì thân mang tướng ngoài, dường như tu nên gọi là chỉ quán. Nếu tướng riêng, hoặc song tu và đồng phần của tư lương chỉ, quán, do không thuận với ba tướng, nên gọi là không đồng phần của ý lạc.

Kế là, Sa-môn học thiện do bốn thứ tướng, nghĩa là do gia hạnh nhàm chán gia hạnh thành thục nối tiếp nhau trong đời trước, nên gia hạnh viên mãn, nghĩa là như chỗ khác nói: “Do dục vượt hơn hiện tại và thiện căn quá khứ mới có thể tu đạo”. Điều này cũng so sánh mà biết. Hai là do ý lạc thắng giải của pháp vô nga, nên nếu đối tượng nên được, nghĩa là đạo sở chứng. Nếu có thể trở nên được, nghĩa là đạo sở chứng, đối với hai pháp tùy tự tánh ngôn thuyết, vì không có chấp mắc, nên chính vì tìm cầu trong nghĩa của bốn y thú, nên không chỉ tùy ngôn thuyết, mà còn tùy nghĩa, nên ý lạc viên mãn.

3/ Về chân như “pháp không” Vì không do giáo của người khác, nên trí thông đạt tự tánh không có tạp nhiễm. Lại, trong Tam Bảo thế tục, sinh tử thế tục ràng buộc Niết-bàn, giải thoát, vì thông đạt tự tánh không có sở đắc, nên thông đạt viên mãn.

4/ Vì đã giỏi tu tập đối trị hai chướng và vì ở chân như không có kiến đoạn hoại, nên hướng đến rốt ráo viên mãn. Dưới đây là đối nhau để nói về sự khác nhau:

Lại nữa, Sa-môn học bất thiện, do ba tướng gọi là nghĩa bất như.

“Nói gia hạnh đầy đủ ý lạc suy tổn”, nghĩa là hay nghe nói chứng, gọi là gia hạnh đầy đủ. Vì không có Thắng tấn (tiến bộ), nên gọi là ý lạc suy tổn, văn còn lại rất dễ hiểu.

Thứ mười hai, là Môn Đại. Giải thích trụ giới thế tục có bốn tướng:

1/ Dù có sáu chi Thi-la, mà vì hai thứ suy tổn, làm tổn hại Thi-la:

a. Do hiện hành của ngã kiến.

b. Vì đối với trái phạm, sám hối, không nhận biết (vì không biết rõ về vi phạm, sám hối).

Sáu chi Thi-la như Bản địa nói.

2/ Dù xa lìa hai lỗi hao hụt này, nhưng vì chưa được định cộng giới của thế gian, nên không thể hàng phục thân kiến.

Hỏi: “Đã lìa hai lỗi, vì sao lại nói rằng không hàng phục thân kiến ư?”

Giải thích: “Dù tạm thời không khởi thân kiến, nhưng chưa dưa vào định để hàng phục”.

3/ Dù được Định giới của thế gian đã hàng phục thân kiến, nhưng vì tà giải pháp không là chưa được cho là được, nên làm tổn hại Thi-la, đây đều là ở vị Địa tiền.

Thứ mười ba, Môn Đại, giải thích trụ giới Thắng nghĩa, trong đó, đầu tiên nêu chung tướng của giới vô lậu. Kế là, đối với thế tục để nói về thắng nghĩa, sau là phán quyết, giải thích về nghĩa Già tha.

Trong phần đầu, là Thánh đã thành tựu luật nghi vô lậu, đều có với đạo đối trị, nhiếp thu giả từ thật, cũng gọi là đối trị.

Kế là, trong phần đối với tục nói về chân trước nêu chung về hý luận của thế tục. Nếu có thể vắng lặng thì thế tục kia sẽ được gọi là giới vô lậu.

Trong nói riêng, nói “Tùy hành thô nặng của phẩm thân kiến trong vị thứ hai, nếu gọi là có thể được, hoặc sắc có thể được, nghĩa là do thô nặng đã theo năm uẩn hiện có thể được, hoặc sinh nhau ở đương lai.

Vô tướng thời nay v.v... Do có thô nặng nên dù thích hợp có thể sinh thân, mà nay chưa sinh. Y cứ triền ràng buộc không khởi, gọi là vắng lặng, cũng có tùy miên, gọi là không vắng lặng. Nếu Bổ-đặc-già- la chấp vô ngã, nếu Bổ-đặc-già-la chấp xả bỏ, nghĩa là dù đã bỏ ngã chấp mà vẫn chấp vô ngã.

“Nếu tức đối với nhân vô ngã kia cho đến “Nếu chẳng phải tánh bị chấp”, nghĩa là chấp là vô ngã trong chấp “nhân vô ngã” kia, gọi là tánh bị chấp. Không chấp làm ngã, gọi là chẳng phải tánh bị chấp.

“ Nếu do đây, cho đến “Có thể giả thiết tâm, ngữ, giả đặc ra chấp khen điều thiện, vấn đề này có hai giải thích:

1/ “Do chấp này, vì chẳng phải tánh chấp, nên hữu tình chấp chuyển trong năm uẩn như sắc v.v... Nếu hữu tình kia dù khen ngợi việc thiện, hoặc có thể pháp giả khen tâm, ngữ thì pháp này chính là người khen và pháp khen.”

2/ “Nếu do thô nặng tùy hành thân kiến này, nên trong cõi hữu tình như sắc v.v... đối với hữu tình kia trụ Thi-la”, nghĩa là dù khen việc thiện thì tâm, ngữ lại chấp khen việc thiện.”

Nói “Nếu sinh ở cõi trên, nên là thế gian, nếu bỏ cõi dưới nên chẳng phải thế gian”, nghĩa là dù bỏ cõi Dục, gọi là phi thế gian, nhưng

vì sinh cõi trên, nên cũng gọi là thế gian.

Dưới đây giải thích nghĩa Già tha:

Nói “Lại, tức tương ưng với nghĩa này v.v... đến “Già tha”, đây là nêu chung, tức tương ưng với nghĩa vắng lặng của hí luận này.

Dựa vào giới, định, tuệ vô lậu, nên biết rằng, trong kinh đã nói về nghĩa Già tha.

Kế là, giải thích đúng về nghĩa Già tha kia. Đại ý có hai:

1/ Nói về tư lương phước, tức là giới, định, trần nhơ yếu mỏng, vì nhiếp thọ Thiện sĩ không có mất mát, hư hoại.

2/ Nói về tư lượng trí, tức là tuệ học, vì khởi thắng giải đối với chỗ nghĩa văn thật sâu sắc, đây là do hai duyên nhập giáo của Như lai:

1. Do pháp trụ trí phân biệt rõ, tức là trì duyên, nhân quả ba cõi.

2. Do trí chân thật khéo quyết định, tức là trí vô lậu.

Thứ mười bốn, Môn Đại, là giải thích về phương tiện điều phục của Như lai. Đầu tiên, là nói về hai đồng phần. 2- Nói về bốn giáo đạo.

Trong phần đầu, nói phương tiện này có hai thứ, nói là vì đồng phần của tự thể, nghĩa là vì đồng tự thể của đối tượng đã hóa độ kia.

Và, vì đồng phần của thắng giải, nghĩa là sao cho đối tượng hóa độ kia đồng với thắng giải của mình. Lại, thể hiện đồng phần, vì để tâm an trụ thọ giáo, nghĩa là vì để tâm an trụ thọ lãnh giáo pháp, nên thể hiện đồng phần của tự thể. Và vì dựa vào sự truyền dạy mà xuất ly, nên khiến cho đối tượng giáo hóa kia đồng với thắng giải của mình, mà tu đạo.

Thứ hai, trong giải thích về giáo hóa, dẫn dắt, trước nêu chung, về danh. Sau, tùy chỗ khó khăn giải thích lại.

Trong giải thích có hai: 1. Giải thích. 2. Giáo hóa, dẫn dắt. Giáo hóa dẫn dắt này có hai:

1. Do tự tánh phân biệt.

2. Phân biệt khác nhau bên trong.

1/ Kế là giải thích phần giáo đạo thứ ba, cũng có hai:

a/ Y cứ vào đạo mà nói

b/ Y cứ vàp Niết bàn.

Y cứ vào đạo có hai:

a. Do phân biệt tạp nhiễm của đạo trước, sau.

b. Do phân biệt xa lìa tạp nhiễm.

Y cứ ở Niết-bàn có hai:

a. Do tùy theo tự tánh của ngôn thuyết, mà chấp.

b. Vì tác động tưởng sở hữu của tâm trong danh, tưởng Niết-bàn.

Thứ ba, giải thích giáo hóa, dẫn dắt thứ tư, cũng có hai trường hợp: khắp.

1/ Tất cả tưởng trong tâm vắng lặng, và tưởng tăng ngữ vì biết rõ

2/ Đối với nhân duyên của hai tưởng kia, đều xa lìa.”

Lại, giải thích: “Đối với nhân duyên sợ hãi của dẫn đạo thanh tịnh kia và nhân duyên sợ hãi của Niết-bàn thanh tịnh, đều xa lìa, phải biết là phương tiện giáo hóa dẫn dắt của hiện pháp lạc trụ thứ nhất.

Thứ mười lăm, Môn Đại, là giải thích về ngôn ngữ mật ý, trước giải thích ngôn ngữ mật ý. Sau là nói về ba viên mãn.

Trong phần trước, nói “rằng, sự của chỗ yên ổn đủ của các danh ngôn cho đến “gọi là thanh tịnh”: Đây là y cứ y tha, để nói không có hai tướng.

Nói “Lại, chẳng phải sự của chỗ yên ổn đủ của tất cả danh ngôn v.v... đến “gọi là thanh tịnh”: Đây là y cứ ở Viên thành để nói không có hai tướng.

Đối với một việc kia, vừa có, vừa không, chẳng phải có, chẳng phải không, nên gọi là không hai. Dưới đây, nói về ba viên mãn:

nói “Do năm tướng gọi là luận Viên mãn v.v... ”:

1. Nhân duyên của thuyết.

2. Ngôn của tuyên.

3. Pháp sở thuyết.

4. Nghi thức của thuyết.

5. Người năng thuyết.

Nói “Nếu oán trong vượt hơn” nghĩa là oán phiền não vượt hơn. Nếu oán ngoài vượt hơn, nghĩa là hàng phục thiên ma vượt hơn.

Nói “Do năm tướng, gọi là quả thắng lợi viên mãn v.v... ”.

1. Cúng dường Như lai.

2. Trả ơn thí chủ.

3. Vượt qua khổ sinh tử.

4. Đối với tánh của ruộng phước điền, không có lui sụt.

5. Từ giáo pháp của Phật hóa sinh, gọi là Phật tử Y chỉ nhà Phật.

Thứ mười sáu là Môn Đại, giải thích vế thắng lợi của thắng giải trong giáo thọ của tạng Bồ-tát, trong đó, đầu tiên, là nêu chương bày danh. Kế là giải thích riêng. Sau kết thành vô lượng.

Y cứ trong giải thích riêng, tức có năm đoạn, trước là giải thích tướng thứ nhất, nghĩa là do năm tướng che ánh sáng, cảm nhận tăng

thượng của sự giàu sang:

1/ Khả năng dẫn đến quả của đường lành hữu lượng và vì dẫn đến vô lượng quả của thế gian, xuất thế gian, cung có thể là nhân giàu sang, vì dẫn đến quả hữu lượng. Thắng giải có dẫn đến quả vô lượng, nên cách giải thích sau là hơn.

2/ Nhân giàu sang, vì pháp có cùng tận. Nhân thắng giải vì pháp vô tận.

3/ Nhân giàu sang vì cảm chẳng phải niềm vui rộng lớn. Nhân thắng giải cảm niềm vui rộng lớn.

4/ Vì nhân giàu sang là quyến thuộc của trí nhân thắng giải là tự tánh của trí.

5/ Do thắng giải này có thể dẫn phát trí kia, kế là, giải thích tướng thứ hai:

Y cứ vào hành động của thân lìa sáu lỗi, do giải thích thân chuyển y, là vì sở y.

Nói Ba”, nghĩa là do lỗi lầm oai nghi của hai thứ tướng, đây có hai giải thích:

1/ “Oai nghi có bốn, hợp lại thành hai:

a. Đi.

b. Đứng tọa, ngồi, nằm, nên nói là hai tướng:

2/ “Rất nhanh rất chậm là lỗi lầm của hai tướng oai nghi.

3/ Do lỗi của tướng sợ hãi của ba thứ tướng: già, Bệnh, chết.

4/ Do lỗi của hai thứ tướng Át-lý-sắc-tra. Át-lý-sắc-tra, nghĩa là tạp nhiễm, nghiệp phiền não gọi là hai tướng.”

Lại, giải thích: “Hai cảnh nhiễm, tịnh của trái, thuận được gọi là hai tướng.

Kế là, giải thích tướng thứ ba. Về tướng, khi chúc mừng, an ủi xa lìa năm lỗi. Vì tạo nên chỗ nói pháp, nên nói làm đồ đựng thuyết.

Kế là, giải thích tướng thứ tư. Lại, ở vào lúc thọ ký, phân biệt điều mình hiểu rõ, xa lìa năm lỗi. Vì đào tạo người nói pháp, nên làm khí cụ của người nói”. Dưới đây, là giải thích tướng thứ năm, nghĩa là xa lìa năm lỗi khi sắp qua đời.

Được thấy nghiệp thanh tịnh, ba thứ đầu trong năm lổi lấm, gọi là nghiệp không thanh tịnh. Thứ tư gọi là kiến không thanh tịnh, một thứ sáu, chung lổi cho kiến, nghiệp.

Hữu dư y và Nhị địa Vô dư y. Dưới đây là thứ mười hai, hợp quyết định lựa chọn Nhị địa hữu dư, Vô dư. Có nửa quyển được chia làm hai: Đầu tiên, chánh quyết định lựa chọn Nhị địa. Sau, kết chung các địa,

quyết định lựa chọn, khuyên các địa nên tư duy.

Trong phần trước, đầu tiên là trước, sinh sau, 2, hai là chia ra chương, giải thích, trong đó lại có hai: Trước là lập môn chương, tức có mười bốn, trong bài tụng v.v… nói: nhiếp thu ba môn, kế là y môn giải thích.

1) Giải thích. Môn lìa trói buộc, có hai phen hỏi đáp, như văn, rất dễ hiểu.

2) Giải thích môn Thọ hành.

Nói rộng về La hán, có hai hạng: a) lợi căn, 2) Độn căn. Trong lợi căn có hai: 1) Câu giải thoát, 2) Tuệ giải thoát. Trong độn căn cũng thế.

Trong đây, người nào có thể bỏ tuổi thọ, tăng tuổi thọ? Ở đây có năm cách giải thích:

1/ “Chỉ có lợi căn (căn nhạy bén) câu giải thoát là người xả tuổi thọ, tăng tuổi thọ. Ba người còn lại thì không thể, nên nói: “Công năng khác nhau”.

2/ “Nếu người căn cơ nhạy bén, tuệ giải thoát, đều được thêm tuổi thọ xả tuổi thọ, chỉ trừ độn căn (căn chậm lụt) không thể thêm, xả.”

3/ “Hai quả đầu không được mạng sống lâu, người chứng quả bất Hoàn cũng được sống lâu, tức dẫn kinh Niết-bàn ba mươi ba để chứng minh cho nghĩa này. Lại, xét văn kia”.

4/ “Người chứng hai quả đầu cũng được mạng sống lâu. Người Bất hoàn cũng được mạng sống lâu, đều do sức phước, không do sức định, vì chưa được định tự tại bờ mé”.

5/ “Hai quả ban đầu cũng được định tự tại mà mạng sống lâu, do hàng phục “hoặc”, được định căn bản”.

Thứ ba, là giải thích chuyển y, trước hỏi, sau đáp. Trong đáp có ba: Đầu tiên, là chính đáp câu hỏi trước. Kế là, dẫn thuyết chứng thành. Sau, nêu dụ để nói chẳng phải lìa, chẳng phải hợp.

Trong phần đầu, ý nói chuyển y là xuất ly ràng buộc, do chân như hiển bày, nên đối với sáu xứ kia chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Chủng tánh của Chân như, nghĩa là lấy chân như làm thể hạt giống của chân như, nghĩa là “duyên” chân như làm cảnh rồi huân tập thành hạt giống.

Chân như nhóm họp thành, nghĩa là nương tựa chân như mà nhóm họp thành muôn đức. Vì “như” là thể, nên chẳng thể nói “khác”. Vì y cứ nghĩa bất nhất, nên chẳng thể nói “không khác”, cho nên nói: “tánh khác, chẳng khác, đều không thể nói. Nhưng về nghĩa “không thể nói”

này, như trước đã nói.

“ Đức Thế tôn dựa vào chân như này v.v... ” trở xuống, là thứ hai, dẫn thuyết để chứng thành, tìm văn, rất dễ hiểu.

“Như người giết mổ bò v.v... trở xuống, thứ ba, nên thí dụ để nói, trong đó, trước nêu dụ để so sánh với pháp kia. Sau, nhân tánh ngôn ngữ để nói đã chuyển y, nghĩa là lấy tướng khác nhau, nói là các tướng bị lấy kia. Đã lìa tánh ngôn thuyết, như cảnh chân như không thể nói năng.

Thứ tư, trong giải thích môn Trụ, nói nhập diệt định dần, nghĩa là nếu người tuệ giải thoát, khi muốn nhập Vô dư, chưa hẳn là nhập diệt định, nay y cứ vào giải thoát nên nói trước tiên là nhập Diệt định cũng có thể La hán khi sắp nhập Vô dư, thì phải nhập diệt định, không cần xuất định, mới nhập Vô dư. Việc này tức trụ ở thức thứ tám nhập Niết- bàn, không đồng với luận Tiểu thừa nói trụ tâm v.v... Dị thục thứ sáu, mà nhập Niết-bàn.

Nói “tất cả sinh, tất cả loại sinh”, ở đây có hai giải thích:

1) “Tất cả sinh, nghĩa là bốn sinh. Loại sinh nghĩa là báo của biến dịch.

2) “Tất cả sinh nghĩa là bốn sinh. Loại sinh, nghĩa là mỗi loại trong bốn sinh, đều có chủng loại khác nhau.

Nói “chỉ thành xong”, nghĩa là vì tự chứng bên trong.”

Có Luận sư giải thích: “Đã nói tự chứng nên biết rằng, dù chẳng phải sáu đường mà có người kia. Nhưng văn dưới đây nói rằng: “Không thể đặt ra đây là Như lai, Thanh văn v.v... ”: Đây là chĩ rõ nghĩa không có sai khác, chứ chẳng phải không có người kia. Nhưng nay người của môn ba tạng, giải thích rằng: “Đối với tu đạo nói là nói, nói nghĩa là nội tại chứng pháp giới, chân thật, lại không có người chứng.

Thứ năm, là giải thích môn sai khác có hai hỏi đáp. Trong hỏi đáp thứ hai, giới này chẳng phải khổ, nên chẳng phải đối tượng biết khắp. Vì chẳng phải Tập, nên chẳng phải cái nên dứt, thành thử chẳng thể diệt, cũng gọi là Trụ.

Thứ sáu, là giải thích môn Hữu, có ba lượt hỏi đáp: Đầu tiên, là nói về “có”. Kế là nói về tướn, sau nói lý do của “có”, với hai lượt giải thích.

Thứ bảy, là giải thích môn Thường. Hỏi, đáp, gạn hỏi giải thích.

Thứ tám, là giải thích môn Lạc, cũng hỏi, đáp, gạn hỏi, giải thích.

Thứ chín, là giải thích môn khác lạ, có ba lượt hỏi đáp.

Thứ mưới, là giải thích môn tánh khác. Về các hành văn rất dễ hiểu.

Thứ mười một, là giải thích môn tự tại, có ba lượt hỏi đáp.

Hỏi: “Hàng Nhị thừa nhập Vô dư, đã không có thân trí, vì sao lại nói là được tự tại ư?”

Giải thích: “Dù không có thân trí mà chân pháp giới xa lìa ràng buộc, nên nói là tự tại.

Thứ mười hai, giải thích môn Phát thú, có hai hỏi đáp: trong hỏi đáp đầu, nói “Chỉ trụ hữu dư, có thể có việc này”.

Hỏi: “Nếu vậy, vì sao Kinh Lăng-già nói: “Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn! Sao đức Thế tôn nói Thanh văn được thành A-nậu Bồ-đề?”

Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ! “Ta vì người nhập Niết-bàn Vô dư mà nói.”

Đáp: “Có Luận sư nói: “Không có Nhị thừa tu không thành Phật, nên trụ Vô dư cũng được hồi tâm, trong kinh, y cứ vào thuyết này, vì người nhập Niết-bàn Vô dư mà nói. Luận y cứ vào thời gian lâu, xa, vì khó biết được, nên nói “Chỉ trụ hữu dư, có thể có việc này, chứ chẳng phải trụ Vô dư”. Tức là dẫn ba văn để chứng thành nghĩa này:

1. Kinh Niết-bàn quyển hai mươi mốt nói: “Tám muôn, sáu muôn, bốn trăm hai mươi mốt muôn kiếp trú xứ của Thanh văn, Độc Giác, gọi là Niết-bàn. Nếu lúc trụ hữu dư y, vì không có Nhị thừa trụ tám muôn kiếp v.v... ”.

2. Kinh Lăng-già nói: “Vị chấp mắc niềm vui tam-muội, an trụ giới vô lậu, không có cõi rốt ráo, cũng không lui sụt lại, được các thân tam-muội, cho đến kiếp bất giác. Ví như người người say hôn mê, khi rượu tan hết, sau đó mới tỉnh. Pháp giác ngô kia cũng thế, được thân vô thượng của Phật.

3. Luận Đại Trí Độ chép: “Dứt trừ nghiệp phiền não của ba cõi, vào Niết-bàn Vô dư, mà sinh Tịnh độ, nghe kinh Pháp Hoa.

Học trò của Tam Tạng nói: “Có Nhị thừa quyết định tu không thành Phật. Ý kinh ấy nói: “Người muốn vào Niết-bàn Vô dư, vì hồi thú Đại thừa, nên nói là Thanh văn được thành Đại giác, chứ chẳng phải nói người đã nhập Vô dư, lại hướng về Đại giác, cho nên chẳng trái.”

Lại, giải thích: “Luận như thế v.v... ” trở xuống, là nói phương tiện thị hiện nhập cõi Vô dư y v.v... Dù nói người này, vì nhập Niết-bàn Vô dư là thật sự hồi hướng Bồ-đề, còn Thanh văn trụ Niết-bàn hữu dư. Say rượu Tam-muội là người tánh bất định, trụ trong định vắng lặng. Về

sau xuất định rồi, thú hướng Đại thừa, làm thân biến dịch.”

Kinh Niết-bàn chép: “Trụ tám muôn kiếp, nghĩa là Thanh văn kia y cứ ở chỗ tiêu luyện, trụ tám muôn kiếp v.v... sau đó, mới đến sơ tâm Thập Tín, nên nói lời này.

Văn của Trí luận kia, xưa nay có hai giải thích:

1/ “Y cứ vào Tịnh độ pháp tánh, tức là thể Vô dư, nên nói rằng: “Sinh Tịnh độ, nhập cõi Vô dư.”

2/ “Thọ báo biến dịch, qua lại cõi nước biến hóa, nghe kinh Pháp Hoa, vì đã qua là sinh, chứ chẳng phải thọ sinh.

Thứ hai, trong hỏi, đáp, nói “Thêm các thọ hành, mới có thể thành xong”, ở đây có hai giải thích:

1/ “Dù sinh Vô dư mà vẫn được vào định tự tại, đốt luyện phần đoạn, tăng tuổi thọ biến dịch, nên thành tựu Đại giác.”

2/ “Mạng phần đoạn sống lâu, được trụ nhiều kiếp, tu hạnh Đại thừa. Kinh chép: “Tu-đà-hoàn đến tám muôn kiếp v.v... đều là mạng sống lâu mà trụ”. Dù có hai giải thích, nhưng giải thích trước là hơn.

Nói: “Loại vật, người thiện nam v.v... ”, nghĩa là thông thường, một loại vật chỉ hồi hướng Bồ-đề Thanh văn.”

Lại, giải thích: “Chẳng phải như Nhị thừa định tánh nhập hẳn Vô dư, không ở số hữu tính, nên nói vật loại”.

Nói: “Pháp đồng”, nghĩa là thị hiện tiền phương tiện v.v...

Hỏi: “Vì sao người đồng pháp trước nhập Vô dư ư?”

Pháp sư Thái v.v... giải thích: “Sợ e pháp đồng kia vì phát vô kiến, nên làm hoá thân ưa nhâp Vô dư.

Thứ mười ba, là giải thích về môn chủng tánh. Văn có bốn lượt:

1. Nói về chủng tánh La-hán có khác nhau: Có người phát tâm Đại thừa, có người nhập Vô dư.

2. Nói về căn duyên có khác nhau, nên địa vị lúc hồi tâm khác nhau, trong đó, đầu tiên, là nói về phần vị thời gian hồi tâm của Thanh văn khác nhau. Sau là nói riêng Bồ-tát chấp nhận hướng xuống thừa dưới, vì định mà Đức Phật đã giữ gìn không thu nhập thừa dưới.

3. Nói về Thanh văn hối hướng Bồ-đề, quy đồng Như lai, nhập vào Vô dư.

4. Nói Thanh văn hồi hướng Bồ-đề, trên đây, phải nói là chủng tánh bất định.

Thứ mười bốn, là giải thích môn bí mật. Đầu tiên y cứ môn Vô dư y để nói về bí mật của Như lai, sau y cứ chung Vô dư và các sai khác, để nói về bí mật của Phật.

Trong phần trước có ba: Trước là nói về tánh bất định và các đức Như lai lúc trụ Vô dư, không có ba thứ sợ v.v...

Kế là, nói về người có tánh bất định và người có tánh Bồ-tát lúc trụ Vô dư, vẫn làm lợi ích cho chúng sinh, trong đó, trước, chính là nói về lợi tha, sau, dẫn, kinh để thí dụ so sánh:

Dụ cho nhà ảo thuật: Nói về biến hóa kia. Dụ cho chủ lái buôn, chỉ rõ nhiều lợi ích. Dụ thuyến sư, nói rõ năng tế độ.

Thứ ba, là giải thích xong, tổng kết dưới.

Trong y cứ chung, nói về mật ý của Phật, ý nói là sự nghiệp lợi tha của Vô dư này và phước đức trí tuệ v.v... của các thứ lợi mình, lợi người. Các vị Bồ-tát trong các bí mật lẽ ra chính là tùy chuyển. Về lý, thật ra Địa tiền có đủ ba nhẫn. Nay chỉ nói Nhẫn phẩm hạ, là vì y cứ ở phần đầu để nói, rộng như Bản Địa phần.”

Hỏi: “Về nghĩa chung của pháp quyết định lựa chọn thế nào trở xuống, thứ hai, là kết chung quyết định lựa chọn của các địa, khuyên các địa nên tư duy?”

Đáp: “Do phẩm loại sai khác v.v... nghĩa là do phẩm loại sai khác của cảnh, hạnh, quả. Lập các pháp của mười Thất địa, tức giải thích khó phân biệt các câu như một hạnh v.v... của các môn trong mười bảy địa. Rộng như các chỗ thường nói.

“Như thế, nên biết nghĩa chung trong đây”: Tức là nhắc lại để kết.

Văn quyết định lựa chọn trong địa này, không còn hiện tiền: Ở đây có văn quyết trạch khác lại không còn hiện trong các địa hữu dư, vô dư khác. Lại, giải thích: “Văn quyết định lựa chọn khác trong mười Thất địa này, không còn hiện tiền ở trước là hơn.

“Phải biết cho đến “loại khác nên tư duy”, nghĩa là chứng tỏ lời nói khó tường tận, khuyên người nên tư duy”.

———

LUẬN BẢN QUYỂN 81

Nhiếp thu giải thích phần trên. Trên đây, đã ở chỗ bất tận trong nghĩa của Bản Địa, quyết định lựa chọn rộng đã xong. Về công dụng của phương pháp soạn luận cũng chưa rõ ràng. Nay lược giải thích về tác dụn của pháp kinh, luận, để làm một phần, gọi là phần nhiếp ích. Trong phần này luận có hai quyển. Vì quyển này ở trước,nên nói là trên.

Trong văn có ba:

1. Trước kết, sau chia ra.

2. Chính giải thích.

3. Giải thích xong, tổng kết.

Phần chính giải thích, lại chia làm hai:

1. Nói rộng bảy nghĩa.

2. Nói lược sáu nghĩa.

Trước có một bài tụng, lược nêu bảy môn. Tùy giải thích riêng. Theo nghĩa trong bài tụng này, có ba thế. Nếu theo nghĩa, nêu số thì có mười bốn. Nếu nghĩa so sánh theo nhau, thì chỉ có bảy môn. Nếu vì y cứ đủ năm đức, nên mới có thể nói pháp, khiến sinh ra nghĩa thắng lợi, thì chỉ có năm phần, văn chia làm sáu, vì lấy thắng lợi làm thứ sáu.

Nói: “Tùy nghĩa nêu số có mười bốn”:

1- Là thể, nghĩa là “năng thuyên”, “sở thuyên” của mười hai bộ kinh, đều là thể nên gọi là thể.

2- Là giải thích, vì dựa vào năm pháp môn để giải thích kinh, luận, nên gọi là “Thích”.

3- Là văn, cái gọi là danh, câu, chữ, thân, là văn kia.

4- Nghĩa: Tức là giáo “sở thuyên”, các nghĩa dưới có mười thứ, cái gọi là nghĩa của địa, cho đến nghĩa rộng.

5- Là pháp: Tức là giáo pháp của mười hai bộ kinh, nên gọi là Pháp.

6- Là khởi, nghĩa là Đẳng khởi. Vì nói về nhân duyên khởi của mười hai bộ kinh, nên gọi là “khởi”.

7- Là Nghĩa: Tức là nghĩa khác nhau trên pháp thể, cái gọi là nghĩa của tự tướng, cộng tướng v.v... chung, riêng, không đồng với nghĩa của “nghĩa văn” thứ tư.

8- Là nạn: Tức là giả đặt ra hỏi đáp.

Kế là, thứ chín, nói về thứ lớp của pháp. Sư là thứ mười, nói thành tựu mười pháp, gọi là Sư nói pháp. Nói chúng là thứ mười một; nói về

chỗ ở tại năm chúng nói pháp, nên gọi là “thuyết chúng”. Nghe là mười hai, nói về người nói kia khi nói chánh pháp, nên an lập người khác, bảo họ trụ trong cung kính, không có lắng nghe trái ngược. Lược, rộng khen ngợi Đức Phật là thứ mười ba.

Theo pháp của các nước phương Tây, thông thường muốn nói pháp, hoặc muốn soạn luận, đều phải khen ngợi Tam Bảo, gọi là khen Phật rộng, lược.

Học thắng lợi là thứ mười bốn, nếu tu học đủ năm phần nói pháp, cũng như năm phần âm nhạc, thì sẽ làm cho mình, người sinh mừng vui. Lại, có thể dẫn phát lợi ích của mình, người gọi là học thắng lợi. Lại, đủ năm nghĩa nói pháp, có thể khiến cho mình, người đều có thắng lợi của ba học. Tướng thứ hai là từ bảy nghĩa: chín môn trước trong mười bốn môn trước được thu nhiếp làm hai, cái gọi là thể. Trong giải thích về thể có ba: Thể và văn, nghĩa. Hai thứ văn nghĩa nêu lại thể ở trước. Vì là ba thứ khác nhau nên làm một.

Trong giải thích có sáu: Giải thích một là nạn nghĩa của pháp chung khởi, theo thứ lớp, năm thứ này giải thích lại giải thích trước, nên thuộc về giải thích, năm pháp còn lại như trước, cho nên chỉ có bảy. Thứ ba thành bảy để làm năm. Giải thích thể ban đầu, chung làm môn thứ nhất. Sư là thứ hai, thuyết chúng là thứ ba, nghe là thứ tư. Khen ngợi Phật lược rộng, là thứ năm. Do học đủ năm môn trước, vì người khác nói pháp, có thể giúp cho mình, người sinh các thắng lợi. Dựa theo văn dưới đây có đủ ba lý này, y cứ vào lý đó để giải thích bài tụng, phải ba lượt mới tường tận. Nay giải thích Văn xuôi, văn có bảy đoạn:

1. Giải thích bốn nghĩa.

2. Giải thích năm nghĩa.

3. Sư.

4. Thuyết chúng.

5. Nghe.

6. Khen Phật lược, rộng.

7. Học thắng lợi.

Y cứ trong giải thích về bốn nghĩa đầu, giải thích về thể thứ nhất, nói thể của kinh có hai: 1- Văn, 2- Nghĩa: Nêu nghĩa văn sau, để giải thích về thể trước. Nói văn là “sở y”, nghĩa là “năng y”, nghĩa là do văn làm rõ nghĩa, để nói “năng” (chủ thể), sở (đối tượng). Hoặc do nghĩa khởi thuyết, tức nghĩa là đối tượng nương tựa, văn là chủ thể nương tựa.

Nay, dựa theo nghĩa trước để nói về Năng, Sở (Chủ thể, đối

tượng”. Hoặc văn, hoặc nghĩa đều là sở tri, nên nói: “hai thứ đều gọi là cảnh giới sở tri”.

Văn trong đây, chung với pháp gốc để làm rõ, vì đều là nghĩa giải thích, nên giải thích vốn hiển bày và giải thích nghĩa là sở y của nghĩa. Nghĩa chỉ lấy sự làm rõ. Nghĩa rõ ràng, có thể làm rõ mười nghĩa của pháp căn bản. Vì khiến cho chúng sinh hiểu được, nên y văn mà nói rõ, nên là chủ thể nương tựa. “Năng y” hòa hợp với “sở y”, khiến cho chúng sinh hiểu biết. Cho nên văn, nghĩa làm nên tự tánh của giáo”.

Lại, giải thích: “Về mặt lý, thật ra chỉ lấy văn làm thể. Tuy nhiên, văn không có nghĩa, sẽ không được sinh hiểu biết, nên gồm nghĩa mà thôi.

Thứ hai, giải thích về cách giải thích. Nêu thứ như pháp v.v... có năm để giải thích thể ở trước, rộng như giải thích dưới đây.

Thứ ba, là giải thích văn, trong đó: 1- Nêu chung sáu thứ. 2- Giải thích riêng; 3- Giải thích xong tổng kết.

Trong giải thích riêng, văn chia làm hai: Trước giải thích sáu nghĩa. Sau phân biệt tướng chung.

Trong phần trước có bốn:

1. Giải thích danh, câu, chữ.

2. Giải thích ngữ.

3. Giải thích hạnh.

4. Giải thích căn cơ thưa hỏi.

Trong phần đầu có hai: Trước, là giải thích riêng. Sau, là giải thích chung.

Muốn giải thích văn, trước chia ra sáu môn phân biệt danh, câu, chữ, thân:

1. Nói thể và giải thích danh.

2. Nói về tùy thân, tùy ngữ, hệ thuộc địa dài, ngăn.

3. Y cứ phân biệt ba tánh.

4. Nói về danh v.v... giải thích pháp tường tận, không tường tận.

5. Nói về tám thức “duyên” danh, không “duyên” danh khác nhau.

6. Nói về chuyển y tưởng dục, tầm từ, để giải thích trở ngại, sai trái.

Đầu tiên, nói về thể tánh: Nếu y cứ vào năm pháp phát ra thể, thì ba danh, câu, chữ, nói là trên tiếng, sẽ có tác dụng giải thích, mời gọi là, giả đặt tên v.v... Nếu tìm giả nhập thật, chỉ lấy tiếng làm thể. Nếu về đường lối đặc biệt của giả thật kia kết hợp dùng gốc khác, tức dùng

pháp bất tưong ưng trong năm pháp, làm thể của danh, câu, chữ, nghĩa là dựa vào chữ có danh, dựa vào danh có câu. câu tất nhiên có danh, anh tất nhiên có chữ. Tuy nhiên dựa vào tiếng để lập chữ là giả riêng. Dựa vào chữ đặt tên, dựa vào danh lập câu là giả trùng lập. Nhưng có chữ riêng không có “thuyên biểu”, nghĩa là có thể của chữ riêng.

Nếu dựa vào chữ thành danh, trong danh lại không có thể của chữ. Dựa vào danh thành câu, trong câu lại không có thể của danh. Nếu giải thích danh, thì vì sao gọi là danh?

Vì có thể khiến cho các thứ đều cùng được biết rõ, nên gọi là danh. Lại, có thể làm cho ý thức tạo nên các tướng, nên gọi là danh. Lại, do lời nói để kêu gọi là, nên gọi là danh.

Câu, nghĩa là nhiếp thọ các danh, ý xong, làm sáng rõ nghĩa không hiện thấy, nên gọi là câu.

Văn: làm rõ nghĩa. Do văn, làm cho các pháp như danh, câu mời gọi là kia được rõ ràng hiển bày, đó chỗ nương tựa của danh, câu, cũng gọi là chữ, không thể chuyển đổi, nghĩa gọi là chữ, có thể chuyển đổi gọi là danh, vì tùy đối tượng giải thích (sở duyên) các thứ chuyển biến.

Thứ hai, là nói tùy hệ thuộc thân, ngữ, dựa vào ba danh, câu, văn của Tiểu thừa văn có ba: ngũ địa tùy thân, Nhị địa tùy ngữ. Theo giải thích của tông Đại thừa, thì hữu lậu nghĩa là Bồ-tát Địa tiền. Nhị thừa, phàm phu đã khởi danh v.v... hoàn toàn tùy ngữ, hệ thuộc Nhị địa, vì dựa vào trên tiếng, để giả kiến lập, không đồng với nhận định của Tiểu thừa: “Ngoài âm thanh, có thật thể của danh riêng v.v... nên không được nói là tùy thân hệ thuộc ngũ địa. Nếu là Đại thừa thì Bồ-tát, chư Phật, Như lai, đã khởi danh v.v... chỉ là không hệ thuộc.

Thứ ba, y cứ ba tánh để phân biệt: Nếu theo luận Đối Pháp, thì ba pháp danh, câu, văn chỉ là vô ký, giải thích có ba nghĩa:

1. Y cứ ở môn tùy chuyển lý.

2. Y cứ môn từ nhiều luận.

3. Y cứ ở thể hiện rõ, giống với tướng kia đã nói.

Đầu tiên, tùy chuyển đạo lý, giáo pháp, danh, câu, văn v.v... đều có chung cả ba tánh phát ra ngữ nghiệp. Ngữ nghiệp đã có cả ba tánh, dựa vào Thinh, có ba tánh, để kiến đặt tên v.v... phải biết rằng, các lý như danh v.v... có cả ba tánh. Nay dựa vào môn tùy chuyển lý, đồng với tướng Tiểu thừa, nói là Vô ký.

2/ Từ phần nhiều để luận, nghĩa là chúng sinh đã khởi danh v.v... phần ít là thiện, ác, phần nhiều là vô ký, nên Đối Pháp theo phần nhiều xếp vào Vô ký. Vì thế, nên luận kia nói: “Tướng thuộc vô ký, nghĩa là

danh, câu, văn. Trong phần nói về thiện, ác, mà là danh, câu v.v... nên biết được theo phần nhiều để xếp vào vô ký.

3/ Giống với danh kia, vì thể hiện rõ, nên gọi là vô ký. Nghĩa là Đại Bồ-tát và thể Hậu trí của Phật là thế gian, dường như thế gian khởi, gọi là thế gian. Vô ký cũng thế. Chư Phật, Bồ-tát đã khởi thật thể của danh v.v... là thiện, vì giống như vô ký, nên gọi là vô ký.

Thứ tư, là nói danh v.v... giải thích pháp hết, không hết, nghĩa là danh, câu trong năm pháp, chỉ giải thích bốn tướng trước, gọi là phân biệt, cùng với chánh trí. Quyết trạch trước: “Bốn tướng trước là chỗ yên đủ của các danh ngôn kia. Một thứ chân như, vì danh không giải thích. Lại, quyết trạch rằng: “Một thứ chân như, danh ngôn không bằng, vì chẳng phải chỗ yên ổn đủ. Lại, tự tướng (tướng riêng) của năm pháp này, danh ngôn không bằng, vì chỉ sở tri hiện lượng (nhận biết rằng hiện lượng). cộng tướng (tướng chung) của năm pháp tùy tâm khởi, vì là cảnh của tỷ lượng, nên danh ngôn sánh bằng.”

Thứ năm, là nói về thức “duyên” không duyên: Trong tám nhiễm, chỉ có ý thức được “duyên” danh v.v... bảy thức còn lại, không “duyên” tư duy sẽ hiểu. Ở tịnh, tám thức chuyển gọi là bốn trí. Nếu cứ tướng riêng mà nói, thì chỉ có trí diệu quán sát trong ý thức, gọi là trí dứt nghi là được “ duyên” danh, ba trí còn lại không “duyên”. Nếu y cứ tướng chung mà luận, thì cả bốn trí đều có trí thế gian, xuất thế gian, đều được “duyên” danh, vì trí thành sở tác, thành tướng, tác thân, nói pháp, độ người, nên biết bốn trí y cứ chung, đều “duyên” danh.

Thứ sáu, là y cứ chuyển y tướng, dục, Tầm từ kia, để nói về việc sai trái, ngăn ngại. Y luận rằng: “tất cả các pháp do tưởng nên đặt tên cho nên gọi là danh này là Tưởng”. Lại, luận này nói: “Trong đây,dục là đứng đầu danh, danh là đứng hàng đầu câu v.v... Đây là dựa vào dục khởi danh”.

Lại, Luận Thập Địa nói: “Vì sao người tịnh giác, với công đức của niệm trí đầy đủ, nói là các địa thượng diệu có năng lực không giải thích? Dưới đây sẽ giải thích về người Trung giác, vì là từ nhân, nên nêu thỉnh nói.

Dựa vào ba văn này, tức là tưởng dục với Tầm, từ đều khởi danh v.v... Nhiếp Luận chỉ nói: “Do chuyển y tưởng uẩn, được ngôn thuyết tự tại”. Dục và Tầm đều ở hành uẩn. Vì sao không nói là do chuyển y hành uẩn được ngôn thuyết tự tại ư?”

Đáp: “Dù đều là nhân, nhưng gần, xa có khác. Dục là duyên xa, do có hy vọng ở dục, khởi ngôn thuyết. Kế là, nẩy sinh nghĩa của

pháp tưởng, thủ, cần an đặt tên tự. Sau, khởi lên Tầm, phát ra các ngôn thuyết. Công sức của tưởng trong khởi ngôn thuyết là việc rất mạnh mẽ đối với ngôn thuyết. Luận y cứ vào duyên này nên nói: “Do chuyển y tưởng uẩn được ngôn thuyết tự tại”.

Đã nói về nghĩa chuyển y tưởng uẩn. Kế là giải thích văn.

Y cứ trong giải thích riêng, đâù tiên, là giải thích danh thân, trước nêu chung về tướng.

Nói danh thân, nghĩa là biết chung tăng ngữ, nghĩa là danh từ tăng ngữ mà sinh, cũng có thể thêm cho ngôn ngữ, nên nói dùng danh này làm tăng ngữ. Do danh hiểu rõ pháp, mà mọi người đều biết, nên nói “tăng ngữ biết chung”.

“Đây có mười hai” trở xuống, là nêu số, bày danh. Theo thứ lớp, giải thích có sáu cặp:

1- Giả, thật từ sở thuyên (đối tượng giải thích) mà được tên gọi, giải thích pháp giả, gọi là giả. Giải thích việc thật, gọi là thật, tìm văn sẽ thấy.

Đồng loại, dị loại, tức là một cặp chung, riêng. Đồng loại, nghĩa là nói tên của hữu tình, tức là nói tất cả hữu tình đều cùng tận. Nếu nói đại chủng sắc, thọ, thì nghĩa ấy cũng thế.

Dị loại, nghĩa là nói Phật truyền trao cho bạn đức tên xanh, vàng v.v... Đây là giải thích riêng tên người, tên pháp như xanh v.v... nên thuộc về tên riêng.

Tùy danh đức, nghĩa là vì đổi thay, ngăn ngại, nên gọi là sắc, vì lãnh thọ, nên gọi là thọ v.v... là tùy theo danh nghĩa. Giả nói là danh, nghĩa là gọi là tham danh, giàu v.v... Danh này không dựa vào nghĩa, chỉ giả đặt ra, không đồng với cặp ban đầu, giải thích giả, gọi là giả. Cho nên, cặp thứ ba khác với cặp đầu. Cặp thứ tư rằng: “Đồng với đối tượng hiểu rõ là danh, nghĩa là đã hiểu chung về tưởng, tưởng cũng là danh, trái với danh này là chẳng phải đối tượng đồng hiểu rõ danh. Như tên đương quốc. Người đồng nước, đều được hiểu biết chung. Nếu nghe tên của nước khác, chẳng phải tên mà mọi người đều hiểu biết.”

Hỏi: “Đôi này với hai cặp thứ hai ở trước; đồng loại, dị loại, có gì khác chăng?”

Giải thích: “Đồng loại dị loại ở trước, y cứ vào biện xét cong vạy, đồng, khác trong đồng tên nước, nói chung, hữu tình là người đồng tên. Nói riêng, Đức Phật trao cho bạn đức, là tên riêng của người. Nói chung sắc, thọ và kể cả đại chủng là pháp đồng tên. Nói riêng, xanh, vàng, khổ, vui, xả, thọ, đất nước, gió v.v... là tên riêng của pháp. Nay, nói

đồng được hiểu rõ, nghĩa là đối với đồng tên nước, chẳng đồng được hiểu rõ, đối với tên nước khác, chẳng phải đồng chính đáng hiểu rõ danh, thê nên, không lẫn lộn.

Cặp thứ năm: “Hiển rõ danh nghĩa dễ rõ. Không biết rõ danh, thì nghĩa khó hiểu”. Nhu minh chú v.v... của Đạt-la-nhị-trà, tức là chỗ sống lâu năm.

“Xưa, có vị tiên tên là Đạt-la-nhị-trà. Nước từ tên ấy, gọi là nước Đạt-la-nhị-trà.”

Nay, nói minh chú mà vị tiên đó đã nói, nghĩa của chú ấy khó hiểu. Thông thường văn chú đều khó hiểu, vã nêu ra đây một thí dụ, nên nói rằng: “Minh chú của Đạt-la-nhị-trà”.

Ở đây, nói về chú của đồng một nước, gọi là khó hiểu rõ, không so với nước khác, nên khác với cặp thứ tư.

Cặp thứ sáu rằng: “Danh lược, rộng: Thể của danh kia vin lấy chữ nhiều, ít, gọi là lược, rộng. Lược, nghĩa là danh lược, là một chữ danh, danh rộng, nghĩa là nhiều chữ danh, không đồng với đồng loại, khác loại của cặp thứ hai, so với “sợ thuyên” kia chung, riêng khác nhau.

Thứ hai, trong giải thích câu thân, nêu chung, bày danh, giải thích theo thứ lớp:

Câu không viên mãn: Cùng cực mới được viên mãn.

Kế là dẫn bài tụng để chứng minh: Như nói:

“Các việc ác chớ làm”

Theo Tỳ-Bà-Sa: “Đây là tám chữ không dài, không ngắn, làm một câu”.

Trong đây xưa dịch chỉ có bốn chữ. Pháp sư Khuy Cơ nói: “Theo bản Phạm, thật ra có tám chữ. Ngữ Hán chỉ có bốn chử. Nay, đồng với Tam Tạng Pháp sư, cũng nói rằng, bản Phạm vốn lấy tám chữ làm một câu.

Dựa vào bản Phạm, lại có chữ “giả”, nên dựa theo ngữ trong đây, gồm có năm chữ. Vì phải thêm vào đó chữ “giả”, cho nên phải đặt chữ giả.

Nếu thế của nghĩa là đồng, thì không cần cách biệt. Trái lại, nếu thế của nghĩa khác nhau, thì phải cách biệt. Như nói: “Các điều ác”. Là nêu thẳng pháp ác. Nay, nêu các việc ác, là muốn làm điều gì? Muốn cho đừng làm. Do có hai nghĩa như thế, nên cần đặt chữ “giả” để cách biệt ra: “Các thiện giả” vâng làm”.

Dù dẫn một bài tụng, nhưng ý chỉ lấy nửa bài tụng trên để làm chứng. Nửa bài tụng dưới theo nhau mà đến.

Dưới đây, chỉ sự để giải thích: Nếu chỉ nói các việc ác thì văn sẽ không rốt ráo. Nếu nói “các ác giả”, thì văn dù rốt ráo, nhưng nghĩa không rốt ráo. Vì thế, lại phải thêm hai chữ “đừng làm”, mới được viên mãn, tức là câu viên mãn (đầy đủ).

Câu sở thành, nghĩa là cho đến như nói “các hành vô thường”. “Pháp có khởi tận” v.v... rất dễ hiểu.

Câu nêu: “Như nói “tánh thiện”, phát ra điều thiện đã tu.

Câu giải thích: “nghĩa là thiện sĩ chính thú hướng, nêu người năng tu hành, giải thích về pháp lành đã dẫn, không đồng với “sở thành”, “năng thành”, đối với đồng một pháp, tùy theo nghĩa thành nhau.

Thứ ba, trong giải thích về thân chữ, Luận sư Cảnh nói: “Nói thân chữ, cho đến “bốn mươi chín chữ”, nghĩa là như lúc nhiều chữ danh nói là chưa đầy đủ, gọi là không rốt ráo.

Nếu nói khi đầy đủ thì gọi là rốt ráo. Trong câu cũng thế, đều lấy chữ “bỉ” (kia) làm nương tựa. Lấy chữ “lãm” (Vin lấy) để thành đặt tên, lấy danh thành câu, nên tất cả thể của chữ tự chúng không có rốt ráo, không cưú cánh. Khác nhau, vì không có “thuyên biểu”.

Ba mươi chín chữ, Tam tạng Pháp sư nói: “Phương Tây tự có ba giải thích:

1. Âm có mười bốn, theo các nước phương Tây, mười bốn âm theo thứ lớp là “tất đàm”. Ai, a, một y, ổ, ô, hột, lữ, hột, lữ, lữ, đằng, yên, ái. (Bốn chữ này chính là lầu lưu hư nước Lỗ). Ô, áo, ám, ác. Hai âm ám, ác, phần nhiều là lời trợ câu. Nhà sau lấy dùng, thêm vào thành mười sáu chữ, với lấy tiếng có tám, vượt qua tiếng có tám. Tiếng Tỳ có hai mươi lăm, thêm hai chữ Tất, Đàm kia, thành bốn mươi chín.

2. Nhà thứ hai nêu: “Hai chữ Tất-Đàm, chỉ là nêu chung, chẳng phải số chữ, thêm riêng ý lẫn lộn. Tiếng siêu, tiếng Tỳ là số đầu nhiều ít, như trước.

3. Nhà thứ ba cho rằng: “Âm có mười sáu, thêm ám, ác (khứ thinh), tiếng Siêu có tám. Tiếng Tỳ có hai mươi lăm. Nay y cứ ba mươi lăm chữ phẩm Văn tự của kinh Niết-bàn, gọi là thể của chữ, gọi là âm chữ “hô” (gọi là).

Nay, trong văn này vì nêu chung các chữ kia, nên nói là bốn mươi chín.

Trên đây, giải thích riêng ba danh, câu, chữ. Kế là phân biệt chung có năm lần “lại nữa”:

1/ Gốc, ngọn sinh nhau. Trong đây, cho đến danh, tất cả chữ, ng- hĩa là văn này không đủ. Nếu đủ thì nên nói rằng: “Dục” là đứng đầu

“chữ”, “chữ” làm hàng đầu danh, danh làm hàng đầu câu. Câu phải có danh, danh phải có chữ, chữ phải có dục. Dục, tưởng với Tầm, đều phát khởi danh. Nay, vả nêu dục, lại, nếu có chữ, đã không thuộc danh, chỉ có chữ không có danh, nghĩa là chỉ có danh, tất nhiên kèm theo chữ, tự có chữ, danh mà không thuộc về đâu, nghĩa là không có “thuyên biểu”

2/ Ý lập ba. Hỏi: “Vì sao lập ba?”

Ý đáp: “Lập ba danh, câu, văn, là vì muốn cho chúng sinh dựa vào danh lãnh thọ. Gọi là pháp đã gọi là, nghĩa là các tăng ngữ như sắc, thinh v.v... là Danh. Danh có thể sinh thêm ngôn ngữ, hoặc danh từ “tăng ngữ xúc”, kia mà sanh, cho nên nói danh này là tăng ngữ xúc.

Thứ ba, là nói về nghĩa của danh v.v... danh có ba nghĩa:

1. Vì để cho người khác đều được biết rõ, nên gọi là Danh.

2. Có thể khiến cho ý dựa vào danh, lấy tướng.

3. Phát ra ngữ ngôn, kêu gọi là, xứng danh.

Nói nhiếp thọ các danh rốt ráo, rõ ràng, vì nghĩa không hiện nhìn thấy, nên gọi là Câu. Nhiếp thọ danh thành câu, hay làm rõ nghĩa không hiện thấy, là nghĩa câu kia. Vì tùy theo làm rõ danh, câu, nên gọi là Văn: văn là chữ của chưong, có thể làm rõ thành tác dụng của danh, Câu. Thế nen gọi là Văn. Hoặc danh là chữ, không thể thay đổi.

Thứ tư, là giải thích văn kinh. Như Đức Thế tôn nói: “Tăng ngữ, Tăng ngữ lộ, cho đến “nói rộng”: Dưới đây sẽ nói về Từ và việc lập bày, danh là nói rộng.

Tăng ngữ, nghĩa là tất cả chúng đồng loại, tương ưng với danh: Như có một danh, mọi người đồng hiểu, thêm vào đó ngôn thuyết của danh.

Tăng ngữ lộ: đều là chúng đồng loại vì dục có thể khởi danh kia, tức là dùng tâm dục hy vọng, cần đặt tên, phát ra lời nói sinh ra danh v.v... gọi là Tăng ngữ lộ.

Từ, nghĩa là ngữ tương ưng kia, tức là thể của luận Thinh Minh, gọi là Từ. Do tu tập luận kia dẫn sinh ra danh v.v... gọi là lộ.

Nói là ngữ tương ưng kia, lại “tức ngữ này cho đến “gọi là lộ kia”, nghĩa là lấy chung “năng thuyên” của luận kia, đều có thể sinh danh, gọi là lộ.

“Lập bày cho đến “gọi là lộ kia”, nghĩa là do tâm tưởng v.v... đối với thể của các pháp, nhất nhất phân biệt, thi thiết, kiến đặt tên, câu, văn v.v...

Nói tâm thi thiết v.v..., làm con đường như danh v.v... “Dục”, tức là Từ cho đến con đường thi thiết”, nghĩa là ở trước, nói “Dục”. Là tâm

pháp. Nay, nói “dục’ là âm thanh. Dựa vào tiếng đặt tên, tức nói tiếng là con đường của danh.

Thứ năm, là y cứ vào sáu xứ nương tựa, phân biệt danh v.v... Danh v.v... dựa vào sáu xứ kia mà được kiến lập, chỉ cho Địa Văn Tuệ.

Trên đây, đầu tiên, giải thích về danh, câu, chữ đã xong, dưới đây là thứ hai, giải thích về ngữ, trong đó trước là nêu chung tám ngữ, mỗi ngữ đều có đủ bảy đức, nên có thể nói chánh pháp.

Kế là, giải thích riêng, trong đó trước giải thích tám ngữ. Sau giải thích bảy đức, trong phần trước, đầu tiên, là nói về tám ngữ. Kế là nói tám ngữ có đủ ba đức.

1. Đức thú hướng, thú hướng Niết-bàn.

2. Đức tự thể, nghĩa là tốt đẹp sáng tỏ.

3. Đức gia hạnh, nghĩa là dể hiểu, ưa nghe, không có nương tựa, không trái với năm thứ như vô biên v.v... là công năng nghe, hiểu kia gọi là gia hạnh.

Dưới đây, sẽ nói về tám ngữ, mỗi ngữ có đủ bảy đức:

1. Tương ưng: ngữ và danh v.v... tương ưng với thứ lớp v.v... Lại, dựa vào tương ưng của bốn thứ đạo lý.

2. Giúp đỡ có thể thành tựu thứ lớp.

3. Thuận theo, nghĩa là giải thích theo thứ lớp.

4. Trong suốt.

5. Thanh tịnh giúp đỡ.

6. Tương xứng.

7. Thường ủy thác phần tư lương. Dựa vào văn này, nêu chung một xứ tương tự là thứ bảy. Kế là tương tự trong văn giải thích, được chia làm hai, tức thành tám.

“Xem xét đều là việc đã làm”: là Giải thích nghĩa ủy thác.

“Vì thường tạo tác: Giải thích nghĩa thường, ở đây là giải thích riêng thường ủy thác.

“Phần kia”, nghĩa là chánh kiến v.v... là ba mươi bảy đạo phần.

Đây là tư lương của ba mươi bảy đạo phần kia, nghĩa là nói về tám thứ ngữ là tư lương của đạo phần kia.

Thứ ba, là giải thích về hành tướng, nói về danh, câu, văn, giải thích về uẩn, giới, xứ v.v... khác nhau không đồng, gọi là hành tướng. Cũng có thể danh, câu, văn v.v... là thuyết của Phật, Bồ-tát v.v... nói. Nghĩa là sở duyên (đối tượng duyên) của kiến phần, gọi là hành tướng, tức là tướng phần.

Thứ tư, giải thích về căn cơ thưa hỏi. Có hai mươi bảy thứ. Y cứ

vào bảy vị kia có hai mươi bảy:

1. Do căn cơ nhạy bén thuần túy là hai nhiếp thu người cũng tận.

2. Do hạnh phân biệt có bảy: Ba độc, tức là ba, bốn chấp mắc ngã.

5. Tư giác; 6. Các phần như ba độc v.v... ; 7. Bạc trần hành. Văn còn lại rất dễ hiểu.

Trên đây, giải thích sáu nghĩa xong. Dưới đây là, phân biệt tướng chung:

Sáu văn như thế, gồm có bốn tướng, gọi là văn, nghĩa là dù Nêu sáu môn, nhưng chẳng ngoài bốn tướng:

1. Tướng sở thuyết: Hành tướng của danh thân v.v... là sau, nghĩa là dùng ngữ nói danh v.v... nên bốn thứ như danh v.v... là đối tượng thuyết, nghĩa là danh, câu, văn chính là thể văn. Hành tướng là danh, câu, văn, tương đương với tâm kiến phần của người nói kia khởi. Vì sinh ra kiến phần, nên gọi là hành tướng, cũng thuộc về thể của văn.

2. Tướng sở vi. Nghĩa là căn cơ thưa hỏi v.v... gồm thu hai mươi bảy thứ Bổ-đặc-già-la, tức là giáo đã phổ cập căn cơ, do căn cơ nên nói. Nay, nhân duyên của thuyết giáo cũng là văn.

3. Tướng chủ thể nói (năng thuyết): ngữ, nghĩa là do dựa vào tiếng uẩn khúc, phô bày ra ngoài, giải thích, mời gọi là các pháp, vì giả đặt tên v.v... nên ngữ là đối tượng nương tựa (sở y).

4. Tướng người nói: Thanh văn, Bồ-tát, và Như lai. Luận nói Thông thường, người nói pháp cũng có cả các vị trời. Kể cả người biến hóa. Nay, giản lược, nên nói có ba người.

“Sáu thứ như thế v.v... đến “Cho nên gọi là văn”, là tổng kết. Danh v.v... chính là thể văn, ngữ là nương tựa văn, cũng gọi là văn. Do căn cơ khởi thuyết, căn cơ cũng gọi là văn. Dưới đây kế là, thứ tư, giải thích nghĩa, trong đó trước nói mười nghĩa, sau kết khuyên y giáo, tìm nghĩa nói pháp.

Trong phần trước có ba:

1. Chia ra mười thứ.

2. Theo thứ lớp giải thích riêng.

3. Dùng tụng gồm chung.

Theo trong giải thích riêng, văn có chín đoạn:

Đầu tiên là giải thích về nghĩa của địa, có hai lượt:

1/ Nói ngũ địa.

2/ Nói mười Thất địa, các hành văn rất dễ hiểu.

Có chỗ giải thích: “Y cứ một pháp thể, tùy nghĩa giải thích rộng,

nên gọi là tướng của môn khác. Bốn pháp như Tín v.v... gọi là tướng Du-già. Tùy duyên tăng khác, chuyển khác, gọi là tướng chuyển khác, nhiễm, tịnh rất dễ hiểu.

Nay, giải thích chung một nêu danh, chia riêng nhiều môn, như nói môn khác của Bổ-đặc-già-la có sáu v.v... gọi là tướng của môn khác, ở mỗi môn, lại chia ra nhiều thứ, gọi là tướng khác chuyển. Các môn pháp này, như Thanh văn Địa v.v...

Dưới đây là nói năm thứ như tướng v.v... sở thuyên, trong đó, hai tướng trước thuộc về ba tánh. Ba tướng sau, cũng thuộc về ba tánh.

Đầu tiên, là tướng “sở thuyên”, nghĩa là năm pháp như tướng v.v... như trong ngũ sự đã nói. Như văn trong ngũ sự của quyết trạch phần đã nói.

Năm pháp chỉ nhiếp thu hai tánh, bốn pháp trước là y tha, như như là Viên thành thật. Chấp mắc năm thứ này, là Biến kế sở chấp. Ở đây đồng với văn trong Quyết Trạch và luận Phật tánh, ba luận vô tánh v.v... đều nói về năm pháp, không gồm thu tánh Biến kế sở chấp.

Thứ hai là tướng “năng thuyên”: Nói là tức ở chỗ kia cho đến, là tướng tự tánh của Biến kế sở chấp, nghĩa là chấp có danh tánh nhất định “năng thuyên”, là tánh Biến kế sở chấp, giải thích này đồng với luận Trung biên Phân biệt, gọi là tánh phân biệt. Nếu dựa vào trong luận Hiển Dương thì tướng “sở thuyên” (chủ thể giải thích) cũng có đủ ba tánh, danh của nhân duyên là y tha.

Mười hai bộ kinh từ Pháp giới lưu xuất, là cảnh giới thanh tịnh, chân thật của đạo sinh, trong đó chấp quyết định, là Biến kế sở chấp. Kế là nói các tên khác nhau của Biến kế sở chấp.

Ở trên, nói hai tướng trước, thuộc về ba tánh. Dưới đây, nói về ba tướng sau, cũng thuộc về ba tánh.

Nói tương ưng với hai tướng này, cho đến “chấp đối tượng y chỉ”, nghĩa là chấp có tướng quyết định “năng thuyên”, “sở thuyên”, thuộc về chấp mắc, là tánh Biến kế sở chấp.

Nói “Tứ là chấp tánh Biến kế sở chấp”: là tâm hay chấp, tức là đối tượng nương tựa cho sáu, bảy, hai thức, nghĩa là chính thức phát ra Biến kế sở chấp tánh. Dù không có tự thể, nhưng có thể sinh ra tâm “năng chấp” kia, gọi là “sở y chỉ”. Dựa vào luận Hiển Dương, chỉ khiến làm giải thích, tức tương đương với Kinh Lăng-già gọi là “Tướng là tự tánh vọng tưởng”.

Nói “Tướng chấp mắc, nói là cac người ngu cho đến chấp tự tánh Biến kế sở chấp”, nghĩa là tâm năng chấp hiện hành là tánh y tha. Nói

rêng chỉ có hai thức sáu, bảy,, gọi là chấp. Nay tâm hữu lậu của ba cõi, đều gọi là tướng chấp mắc, nghĩa là từ tướng được tên gọi. Và tùy miên kiea là do chấp Biến kế huân tập thành hạt giống của tám thứ, cũng là thuộc về tánh y tha, tức tương đương với kinh Lăng-già nói “Phân biệt là tự tánh của duyên khởi”.

Nói “tướng không chấp mắc, nghĩa là người đã thấy đế lý, như thật biết rõ tướng Biến kế sở chấp, nghĩa là chân như vô tướng và giải thoát tập khí kia: Trạch diệt vô vi rất dễ hiểu rõ tâm là Chánh trí. Hai pháp này là Viên thành, tức tương đương với Chánh trí Lăng-già: Như Như không hư hoại là thành tự tánh.

Thứ ba, giải thích nghĩa tác ý v.v... trong đó có năm môn. Nay, nêu tác ý. Bốn pháp còn lại như đẳng thủ v.v.., nên nói “đẳng”. Phải biết rằng kinh luận mới phiên dịch, chỉ chấp mắc chữ Đẳng, tức là hướng ngoại v.v…, không đồng với kinh luận xưa dịch, hoặc hướng ngoại v.v…, hoặc hướng nội v.v…

1. Nói bảy tác ý.

2. Nói mười trí.

3. Nói sáu thức.

4. Nói về chín Biến tri.

5. Nói ba môn giải thoát.

Nói “Trong đây v.v... đến “Nên quán các pháp”, nghĩa là tương đương với thức trí và các sử của Tỳ Đàm, phải dùng ba môn để giải thích. Nếu hỏi thức, thức giả, thì sẽ phải dùng tánh môn để giải thích.

Thứ tư, là giải thích nghĩa y xứ, chính là nói dựa vào ba sự này, Phật giáo mới khởi, cho nên nói: “y xứ”:

1. Nêu ba môn.

2. Dựa vào môn để nói.

3. Giải thích xong, tổng kết.

Trong dựa vào môn để nói, giải thích về y xứ.

Sự, lại chia làm ba:

1. Chia ra các môn.

2. Dựa vào môn để giải thích.

3. Kết thành thứ lớp.

Trong chia ra các môn, đầu tiên chia chung ba môn:

1. Sự y xứ căn bản, tức là thể của quả sinh tử, Niết-bàn.

2. Được y xứ của sự phương tiện, tức là nhân của quả trước. Hai pháp này là lợi mình.

3. Y xứ của sự thương xót người khác, là hạnh lợi người.

Kế là chia làm hai mươi ba môn. Trong dựa vào môn để giải thích, đầu tiên theo thứ lớp, giải thích riêng. Sau, là phân biệt lại.

Trong phần trước, nói lui sụt có hai:

1. Không vừa người khác, nghĩa là tự nhiên mạng sống lâu, sức khỏe v.v... lùi giảm, sau kém hơn trước.

2. Vừa người khác, nghĩa là như một thời kỳ thọ mạng của ta ngắn ngủi, sức khỏe v.v... yếu kém không bằng người, gọi là lui sụt. Trái lại gọi là tiến lên.

Mười thứ thọ dục, như Bản Địa quyển hai ghi nhận, giải thích.

Thí, giới, tu hạnh hữu lậu thiện: Phần nhiều là nói Bốn vô lượng là tu.

Ba thứ hạnh ác: Ở đây có hai cách giải thích:

1. “Tức không bố thí, không giữ giới và tu bốn vô lượng.

2. “Là hành vi ác của thân, ngữ, ý”.

Lưu chuyển tạp nhiễm có hai câu, nghĩa là vô minh và ái hữu: Các kiến không hiểu rõ, gọi là vô minh. Người xuất gia phần nhiều do kiến chấp, nên trôi lăn trong sinh tử. Kẻ tại gia vì phần nhiều do ái, nên trôi lăn trong dòng sinh tử. Vì hai thứ này là căn bản của sinh tử, nên nói riêng rằng, Vô minh là gốc duyên khởi của mé trước. Ái hữu là gốc duyên khởi của mé sau.

Hạnh thanh tịnh: Đại khái có ba Học, ngũ địa v.v... nghĩa là Địa tư lương, tức giải thoát phần.địa gia hạnh, thông đạt phần. Kiến, tu rốt ráo, tức là ngũ địa. Phải biết rằng, học v.v... có chín trường hợp căn bản là “giới học tăng thượng v.v... ” và Địa gia hạnh, nghĩa là giới, định có ba thứ như vô tham v.v... ở Nhị địa. Hai lần ba là sáu. Tuệ học tăng thượng, cho đến “và rốt ráo địa”, nghĩa là tuệ học ở kiến đạo, gọi là bốn không điên đảo, ở tu đạo gọi là minh, ở Vô học, gọi là giải thoát.

Lại làm ba trường hợp cộng với trước thành chín. Nói “khiến lìa dục, nghĩa là các hạnh quở trách v.v... của sáu thứ phẩm hắc. Như quyển ba mươi nói: “Thế nào gọi là Tầm, tư phẩm kia? Nghĩa là nghĩ rằng: “Nếu ta đối với các tướng sắc tịnh, tánh của pháp bất tịnh kia, không biết như thật, phát khởi tham dục các tướng sắc tịnh trong ngoài, tức là điên đảo, thuộc về phẩm hắc, là pháp có tranh cãi, có khổ, hại, có các tai họa, có phiền não nung đốt khắp. Do nhân duyên này, mà phát khởi các thứ nhiễm não sinh, già, bệnh, chết. Sầu than, lo khổ ở đương lai. Nếu đối với các tướng sắc tịnh, tánh của pháp bất tịnh kia, ta như thật tùy quán, tức là không điên đảo, thuộc về phẩm bạch, là pháp không có tranh cãi, không có khổ đau, không có não hại. (Nói rộng cho đến do

nhân duyên này, có thể tiêu diệt sinh, già, bệnh, chết trong đương lai. Cho đến nhiễu loạn, phiền não).

Giải thích: 1/ Pháp có tranh cãi. 2/ Có khổ. 3/ Có hại. 4/ Có các tai họa. 5/ Có phiền não thiêu đốt khắp. 6/ Do nhân duyên này phát khởi các thứ phiền nhiễu ở mai sau, đó là sáu thứ phẩm hắc.

Dưới đây, trong phần phân biệt lại. Trước trong phân biệt riêng về thương xót có năm. Kế là, trong kết hợp phân biệt xứ sự căn bản có sáu mười hai trong sự phương tiện.

Phần trước, trước là đem sự lìa dục để thị hiện công hạnh, đối với biện luận có ba trường hợp, trong trường hợp đều cũng có ba lượt:

1/ Hoặc khiến lìa dục mà không thị hiện như giáo hóa, dẫn dắt người, sao cho họ lìa dục, mà bảo với họ rằng: “Như điều đã nói kia, tôi không nên làm. Nay, ơng cũng không nên làm. Đây là khuyên đồng với người khác không nên làm các việc xấu ác, mà không thị hiện, phân biệt nhân thiện được vui, nhân ác sẽ phải chịu khổ v.v...

2/ Hoặc làm cho người kia sợ hãi mà nói: “Ông không bỏ việc xấu ác, ta sẽ đánh ông v.v... ”

3/ Hoặc yêu cầu rằng: “Nếu ông là người thân của tôi, tất nhiên không nên làm.

Với ba lần khuyên bảo như thế, không khởi phiền não, chỉ mong sao họ được lìa dục.

Trường hợp thứ hai, hoặc có thị hiện, không khiến lìa dục. Như trong xứ, nghĩa là chỉ thị hiện, công đức thực hành điều thiện và lỗi lầm của hành vi xấu ác, nhưng vẩn chưa có khả năng ngăn ngừa, để cho họ lìa xa lỗi lầm. Về trường hợp đều có, rất dễ hiểu. Không nói về trường hợp “câu phi”.

Kế là, hợp nêu hai trường hợp giáo hóa, dẫn dắt, khen cố gắng.

Sau, giải thích về sự chúc mừng có năm thắng lợi.

Dưới đây, sẽ khiến phân biệt sáu “đắc” trong xứ căn bản, nhân quản của mười hai sự trong phương tiện đắc sinh nhau. Đối với luận rất dễ hiểu.

Nói “thuận với hạnh của phần thối, thuận với hạnh của phần tiến, tùy theo sự thích ứng với hạnh đó, nghĩa là đều chung cho cả nhiễm, tịnh, hoặc cảm đường thiện, hoặc cảm đường ác.

“Ba sự như thế v.v...” trở xuống, là kết thành thứ lớp, rất dễ hiểu.

Trên đây đã giải thích về “sự y xứ” xong. Dưới đây là, thứ hai, giải thích về “thời y xứ” có ba.

Nói sự v.v... “Vì pháp ba đời có thể làm nơi chốn yên ổn đầy đủ cho ngôn thuyết. Quyết trạch ngũ pháp cũng nói: “Bốn pháp trước, có thể gọi là đã bằng. Một thứ như như, gọi là cái không bằng.

Thứ ba, giải thích về y xứ của Bổ-đặc-già-la, như trước đã nói.

“Tức y là xứ v.v... trở xuống, là tổng kết nói rõ về nghĩa y xứ kia.

Kế là, có bốn nghĩa, như văn rất dễ hiểu.

Thứ chín, giải thích về nghĩa lược và nghĩa rộng. Văn có ba lượt: Lượt đầu nói: “Nghĩa lược là giảng nói các pháp đồng loại tương ưng: Như nói sắc v.v... lại không nói pháp khác”.

Nghĩa rộng: giảng nói các pháp khác loại tương ưng, lại như nói: “Nhân, sắc tức nói tâm v.v... ”

Lượt thứ hai: Kinh không liễu nghĩa, gọi là lược, kinh liễu nghĩa gọi là rộngTrong lượt thứ ba, đầu tiên, nói danh nghĩa lược, rộng, kế là, dẫn thuyết chứng thành.

Dưới đây, là giải thích về ý kinh đã dẫn. Văn rộng, nghĩa lược v.v... trong Khế kinh, nghĩa là văn xuôi nói tản mát, văn rộng, nghĩa lược. Trong bài tụng, văn lược gồm thu nhiều nghĩa. Sau đây sẽ dùng một bài tụng gồm thu mười môn trước.

“Đức là Thắng lợi

Phi đức, lỗi lầm”

Bài tụng và văn xuôi theo thứ lớp không đồng, vì nhân lời nói dễ dàng.

“Lại nữa” ở dưới, kết khuyến.

Trong Văn xuôi có bảy đoạn: Đầu tiên, là giải thích bốn nghĩa xong. Từ đây trở xuống là đoạn thứ hai, giải thích năm nghĩa, trong đó, đầu tiên kết trước, sinh sau, sau theo thứ lớp giải thích riêng.

Trong phần trước, nói “như thế kiến lập thể của nghĩa văn các kinh”, kết nghĩa văn đã nói ở trước. Giải thích về môn thể ở trước, gọi là chung là thể, tức gồm thu ba nghĩa văn thành một môn.

“Các người nói pháp cho đến “Về sau nên nói thứ lớp”. Đây là dùng nghĩa đẳng khởi của pháp để giải thích vấn nạn, giải thích theo thứ lớp Thích môn kia, gọi là chung là “thích”. Gồm thu mười bốn môn kia trong giải thích kệ ở trước, làm bảy môn, vì dựa vào văn của xứ này để giải thích kệ trước. Nếu không giải thích như thế, thì đối với văn xứ này, se không thể tiêu thích.

Y cứ trong giải thích riêng, văn có năm đoạn, trong giải thích pháp ở đầu tiên, trước, là nêu chung

Hỏi: “Vì sao nói mười hai phần không thêm, không bớt ư?

Đáp: “Vì muốn trị mười hai chi”.

Kế là, theo thứ lớp, giải thích riêng:

Nói “Khế kinh nghĩa là xuyên suốt, nghĩa là ngôn giáo của bậc Thánh xuyên suốt các tướng, như sở chỉ xỏ hoa. Đây là giải thích nghĩa Khế kinh, tức là nghĩa Tô-đắt-lãm.

Văn xuôi nói thẳng: Đây là nói về tướng của khế kinh, phân biệt với Già tha, nên nói rằng Văn xuôi nói thẳng.

Phần nhiều nhiếp thọ thể tánh của ý thú, nghĩa là nói về nghĩa của “sở thuyên” của giáo ban đầu này. Phần nhiều nói về ý thú của “sở thuyên” và thể tánh “sở thuyên”.

Ứng Tụng, nghĩa là sau Văn xuôi, nên nói Già-đà: là nói lại nghĩa trước.

Lại, nêu sơ lược các kinh không liễu nghĩa đã nói. Dù Văn xuôi đã nói nghĩa, nhưng vẫn chưa rõ. Nên nay, tụng lại, để cho nghĩa được sáng suốt, rõ ràng.

Thọ ký riêng: Phân biệt rộng lược về nghĩa đã nêu. Thông thường, trước nêu lược, sau, lại nói rộng, phân biệt, chỉ bày, đều gọi là thọ Ký. Lại, ghi nhận mạng qua nơi sinh của đệ tử, đây là thọ ký về nhân, quả gọi là thọ ký riêng.

Duyên khởi: cho đến giảng nói pháp yếu, như kinh kia ban đầu nói: “Có một con nai đen đến chỗ ta v.v... ” Văn kinh như thế gọi là kinh duyên khởi.

Lại, dựa vào đạo nhân khởi của Biệt giải thoát, Tỳ-nại-da, gồm thu ngôn thuyết đã có, như trong văn luật có đoạn nói: “Bấy giờ, Bạt- Đà-Ma Tử phạm tội ấy. Đức Phật nhân việc này mà nói”, cũng là Kinh Duyên khởi.

Bản sự: Trừ bản sinhnói mọi sự đã có của đời trước, nghĩa là trừ nói Bản sinh của Bồ-tát, nói về việc ngoài thân quá khứ của Bồ-tát và nói Bản sự ngoài bản sinh của người khác.

Nói “bốn hạnh Bồ-tát của Thất địa (Như quyển bốn mươi chín trước đã nói).

Thất địa là:

1. Địa chủng tánh.

2. Địa thắng giải hạnh.

3. Địa tịnh thắng ý lạc.

4. Địa Hành chánh hạnh.

5. Địa quyết định.

6. Địa quyết định hạnh.

7. Địa đáo rốt ráo.

Lại nói “Có bốn hạnh Bồ-tát trong tất cả địa Bồ-tát:

1. Hạnh Ba-la-mật-đa.

2. Hạnh Bồ-đề Phần pháp.

3. Hạnh thần thông.

4. Hạnh thành tựu hữu tình, giải thích rộng như văn kinh kia.

Lại, như các chữ, nếu không có Ma-đát-lý-ca, thì sẽ không sáng rõ: Theo ghi nhận của các nước phương Tây nói: “Vào thời kỳ kiếp sơ. Phạm Vương soạn luận Thinh Minh, gồm một trăm muôn bài kệ. Thời kỳ sau, Thiện Đế Thích nói tóm tắt mười muôn bài kệ. Lại, vào thời kỳ sau nữa, có vị tiên Ca-đơn-thiết-la soạn một muôn hai ngàn bài kệ. Kế có vị tiên Ba-Nị-Ni lại soạn tám ngàn bài kệ. Luận sư Hộ Pháp lại soạn ba ngàn bài kệ, gọi là “Tạp bảo Thinh minh”, hiện nay đang thịnh hành”.

Lại, tức ở đây, cho đến “cũng gọi là nghĩa luận”, chẳng phải phân biệt thẳng thể, tướng của các pháp, gọi là luận nghị. Nếu giải thích dụng của nghĩa, hoặc giải thích danh tướng, thì chỉ khiến cho nghiên cứu theo thứ lớp xoay vần, đều gọi là luận nghị.

Thứ hai, là giải thích Đẳng khởi, tức dựa vào ba thứ mà khởi ngôn giáo.

Thứ ba, là giải nghĩa; 1- Kết trước, sinh sau; 2- Chia chương, giải thích, lược có hai thứ:

1. Nghĩa chung.

2. Nghĩa riêng, là chia ra môn chương.

Trong giải thích, trước giải thích nghĩa chung, sau giải thích nghĩa riêng.

Phần trước, trước nói về bốn tướng, sau giải thích lại hai tướng sau.

Trong giải thích nghĩa riêng, trước nói bốn tướng, sau nói lại hai tướng sau.

Lời lẽ dạy bảo, giải thích, lại có năm thứ:

1. Do tướng nên đặt tên.

2. Do tự tánh, nên đặt tên.

3. Do pháp nhĩ nên đặt tên.

4. Do pháp nhĩ nên đặt tên.

5. Do nhân quả nên đặt tên.

Sự khác nhau của môn nghĩa, do năm tướng. Nói tự tánh của hành

có ba hành khác nhau. Luận sư Cảnh nói: “Hành v.v... trên thân, miệng, ý sanh hành riêng trong hành uẩn, cũng có thể ba thiện căn là ba hạnh, cũng có thể ba bất thiện căn là ba hạnh. Hoặc ba học là ba hạnh.

Nay, giải thích tức ba nghiệp: Thân, miệng, ý. Ba môn của năm thứ trong vị khác nhau, xét văn rất dễ hiểu.

Thứ tư, là giải thích về vấn nạn. 1- Nêu chung; 2- Giải thích riêng. Trong giải thích riêng, trước thiết lập vấn nạn. Sau, giải thích, trong đó, trước chính là giải thích về năm nạn. Sau, biên minh bốn thọ ký.

Trong phần trước, nói là đối với vấn nạn bất liễn nghĩa, phương tiện rõ ràng giúp cho người kia được hiểu. Về vấn nạn trái nhau ngữ, bảo cho họ ý thú thuận theo hội thông.

Kế là, so sánh, giải thích về vấn nạn thứ tư, thứ năm. Kế là giải thích vấn nạn trái nhau của đạo lý thứ ba. Hoặc dùng giáo khác mà phán quyết. Nếu trái với bốn đạo lý, mà tìm thuyết khác của ngoại đạo, thì chẳng phải là pháp của ta. Nếu là nghĩa của Phật pháp, hoặc là thị hiện bốn thứ đạo lý, hoặc tương ưng với nhân quả, cái gọi là lời nói này hoặc là thêm quả, hoặc là thêm nhân, nên Đức Phật đưa ra thuyết này. Dưói đây, là nói về bốn thọ ký để giải thích:

1. Hoàn toàn thọ ký, nghĩa là như lý thưa hỏi.

2. Phân biệt thọ ký: hoặc như lý, hoặc không như lý mà đến thưa hỏi, nghĩa là như Tiểu thừa nói: “Nếu có người hỏi rằng: “Vì nga nói ấm chăng?” Nên bảo với người đó rằng: “Ấm có năm thứ, vì nói thứ nào?”

3. Hỏi ngược lại rằng. Vì khiến người kia hỏi chơi mà, tự nêu lên lỗi mình, cũng như Tiểu thừa nói: “Như có người hỏi rằng: “Pháp có rất nhiều, vì nói những pháp nào?” không vì phân biệt sắc, thọ v.v... riêng lẻ.

4. Ghi nhận đặt để, do bốn nhân duyên chỉ cho địa tư tuệ. Lại biết có người hỏi:

“Đức Như lai sau diệt độ, là “có” hay “không”? v.v... Chín mươi sáu phái ngoại đạo đều nói thầy mà mình thờ là Như lai. Như hỏi: “Thân Như lai sau diệt độ là “có” hay “không”?

Câu hỏi này đối với hai đế đã có đạo lý, đều không nên ghi nhận. Đức Như lai y cứ thắng nghĩa đế, vì chẳng phải có tánh, nên không thể thọ ký là “có”, vì thắng nghĩa đế rốt ráo không có người . Y cứ “sở y”, “năng y” của thế tục đế vì trái với đạo. Y cứ trong thế tục đế, chẳng phải không có người giả, vì dựa vào Đạo đế, giả kiến lập, nên đạo là sở y, nhân là năng y, không đồng với y cứ trong thắng nghĩa đế, hoàn toàn

là “không”, nên lời nói trái nhau. Ở trong thế đế, vì có dứt trừ hết hoặc, không thành thật, vì kiến lập Như lai nên chẳng phải là không. Lại, y cứ thể của pháp Diệt đạo, cũng không thật có nói là có, không . Đạo là có, vì mỗi niệm sinh diệt. “Sở y” của niệm trước đã diệt, thì chẳng thể nói “có”. Đạo “năng y” của niệm sau “có”, thì không thể gọi là “không”. Cho nên trái nhau.

Kế là, y cứ ở quả diệt, cũng chẳng phải “có” “không”, dứt hoặc, được Trạch diệt, chẳng thể nói là không, mà trạch diệt chỉ giả do kiến lập đối với Chân như, không có thật thể, nên chẳng thể nói là “có”.

Thứ năm, là giải thích về thứ lớp. Nói “Như lời Đức Thế tôn nói, lời nói này biểu thị rõ thứ lớp của sự thịnh vượng tốt đẹp viên mãn. Nghĩa là đầu tiên, xuất gia tốt đẹp, sau xoay bánh pháp tốt đẹp, nên nói: “Ba thứ lớp trong thịnh vượng, tốt đẹp viên mãn.”

Lại nữa, nói: “Vì sao cho đến “Có thể thành trình tự”, nghĩa là vì thành tựu trước khi xuất gia, nên thành chủ thể thành thịnh vượng, tốt đẹp.

Lại nữa, trong kinh, lược nói các pháp, như nói: “Ba thọ”. Lại nói: “Lạc thọ, khổ thọ, bất khổ, bất lạc thọ v.v... Nói “chỉ vì nói thọ này, nên gọi là thứ lớp viên mãn. như nói bốn đế, lại nói: “Lời nói khổ, tập, diệt, đạo v.v... chỉ thứ lớp viên mãn.

Đoạn thứ ba trong bảy đoạn, giải thích về sư. Nói mười nghĩa của pháp, nghĩa là sáu pháp như danh thân v.v... mười nghĩa của nghĩa địa v.v.... Như trên đã nói. Bốn, nghĩa là ngôn từ, thiện xảo, nghĩa là công đức viên mãn.

Tám chi thành tựu v.v... nghĩa là bảy thanh như tương ưng v.v…, tám ngữ như đứng đầu v.v... đều như trước đã nói.

Hai mươi thứ phương tiện thiện xảo: như văn của Nhân Minh.

Thứ tư, là giải thích về thuyết chúng. Trước, là nêu chung, nêu tám ngôn, năm chúng. Sau, là nhắc lại danh, giải thích riêng:

Nói “Lìa năm thứ nạn”: Như trong giải thích về vấn nạn ở trước đã nói.

Ba pháp: uẩn, giới, xứ, hoặc ba học.

Nói “ở chúng tịnh tín cho đến “Vì khiến cho sinh tịnh tín”: nghĩa là ở chúng tịnh tín, để cho niềm tin được tăng trưởng. Ở chúng oán tà khiến nhập niềm tin trong xứ. Chúng trong các xứ, vì khiến sinh niềm tin thanh tịnh.