Đại Tập 169 · Bộ Chư Tông IX · Số 1916–1929 (Quyển 4–10)

Số 1917- Sáu Pháp Môn Mầu Nhiệm

SỐ 1917

SÁU PHÁP MÔN MẦU NHIỆM

Đại sư Thiên Thai trụ chùa Ngõa Quan ở Đô Hạ

lược nêu pháp môn nầy.

Sáu Diệu môn là căn bản của Nội hà nh, là đường tắt được đạo của Ba thừa. Cho nên Đức Thích-ca xưa trước đến cây đạo, ngồi trên tòa cỏ, trong nghĩ về An-ban: 1. Sổ; 2. Tùy; 3. Chỉ; 4. Quán; 5. Hoàn; 6.Tịnh. Do đây, mà muôn hạnh mở phát, hàng ma thành đạo. Phải biết Phật vì làm khuôn phép cho chúng sinh mà bày ra vết tích như thế. Các chánh sĩ ba thừa há chẳng dạo gót đường nầy.

Nói sáu tức là pháp số, y cứ số mà nói thiền, cho nên nói sáu. Như Phật có lúc y cứ số một mà nói về thiền, ấy là Tam-muội Nhất hành. Hoặc y cứ số hai mà nói thì: 1. Chỉ; 2. Quán. Hoặc y cứ số ba mà nói thì tức là ba Tam-muội, hoặc y cứ số bốn thì gọi là Tứ thiền, hoặc y cứ số năm thì gọi là Ngũ thiền, hoặc y cứ số sáu thì gọi là Sáu Diệu môn, hoặc y cứ số bảy thì gọi là Thất y định, hoặc y cứ số tám thì gọi là tám Bối xả, hoặc y cứ số chín thì gọi là chín định thứ đệ, hoặc y cứ số mười thì gọi là Mười chi thiền. Như thế, v.v… cho đến trăm ngàn muôn ức A- tăng-kỳ kiếp không thể nói các môn Tam-muội, đều là y cứ số mà nói các thiền. Tuy số có nhiều ít mà cùng tột Pháp tướng thì đều thâu nhiếp nhau. Vì cơ ngộ của chúng sinh khác nhau nên có số thêm bớt để phân biệt lợi vật. Nay nói sáu, tức là y cứ số pháp mà nêu chương.

Diệu thì có nhiều ý. Nếu nói ý chánh thì tức là Diệt đế Niết-bàn, cho nên trong bốn hành của diệt đế thì nói Diệt - Chỉ - Diệu - Ly. Niết- bàn không đoạn không thường, có mà khó khế, không mà dễ được, nên nói là Diệu. Sáu pháp năng thông nên gọi là Môn. Môn (cửa) tuy có sáu nhưng hội nhập vào diệu thì chẳng khác. Cho nên kinh nói Nê-hoàn là

pháp bảo chân thật, chúng sinh từ các môn mà vào, ở đây thì giải thích chung đại ý về Sáu Diệu môn.

- Đại ý sáu Diệu môn có mười:

1.Sáu Diệu môn riêng trải đối các thiền; 2. Sáu Diệu môn thứ lớp sinh nhau; 3. Sáu Diệu môn tùy tiện nghi; 4. Sáu Diệu môn tùy đối trị;

Sáu Diệu môn nhiếp nhau; 6. Sáu Diệu môn chung riêng; 7. Sáu Diệu môn toàn chuyển; 8. Sáu Diệu môn quán tâm; 9. Viên quán sáu Diệu môn; 10. Sáu Diệu môn chứng tướng.

Riêng trải đối các thiền định mà nói sáu Diệu môn:

Có sáu ý:

1.Y sổ tức làm Diệu môn. Người tu nhân Sổ tức (đếm hơi thở) liền có thể sinh ra bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn định Vô Sắc. Nếu ở sau cùng là định Phi phi tưởng mà biết rõ không phải là Niết-bàn, thì người ấy chắc chắn được đạo Ba thừa. Vì sao? Vì định này do Ấm, giới, nhập hòa hợp mà có, dối trá chẳng thật, tuy không có phiền não Thô mà cũng thành tựu mười thứ phiền não Tế. Biết rồi chia chẻ, chẳng trụ chẳng chấp, tâm được giải thoát tức chứng Niết-bàn ba thừa. Nghĩa này như Tu-bạt-đà-la, Phật dạy dứt hoặc Phi phi tưởng xứ thì liền được quả A-la-hán. Sổ là Diệu môn, ý là ở đây.

2.Tùy là Diệu Môn, người tu nhân theo hơi thở tức thì sẽ sinh ra mười sáu đặc thắng. Đó là: 1. Biết hơi thở vào; 2. Biết hơi thở ra; 3. Biết hơi thở dài ngắn; 4. Biết hơi thở khắp thân; 5. Trừ các thân hành; 6. Tâm (thọ) hỷ; 7. Tâm thọ vui; 8. Thọ các tâm hành; 9. Tâm làm hỷ; 10. Tâm làm nhiếp; 11. Tâm làm giải thoát; 12. Tâm quán vô thường; 13. Tâm quán xuất tán; 14. Quán lìa dục; 15. Quán diệt; 16. Quán buông bỏ. Thế nào là quán buông bỏ? Quán này phá hoặc Phi tưởng xứ. Vì sao? Vì khi phàm phu tu phi tưởng, quán có chỗ thường như ghẻ nhọt, quán chỗ vô tưởng như si (ngây dại). Diệu định bậc nhất gọi là Phi tưởng. Nghĩ như thế rồi liền buông bỏ có tưởng vô tưởng, gọi là phi hữu tưởng phi vô tưởng, cho nên biết Phi tưởng tức là nghĩa hai buông bỏ. Nay đệ tử Phật quán hành chia chẻ, nghĩa như trước nói. Cho nên quán sâu buông bỏ thì chẳng chấp trước phi tưởng hay được Niết-bàn, tùy là Diệu Môn là ý ở đây.

3.Chỉ là Diệu Môn. Người tu nhân chỉ, tâm liền thứ lớp phát năm luân thiền: Một là Tam-muội Địa luân, tức là Vị Đáo địa; hai là Tam- muội Thủy luân, tức là phát các thứ thiện căn thiền định; ba là Tam- muội Hư không luân, tức là người năm phương tiện biết nhân duyên không tánh như hư không; bốn là Tam-muội Kim sa luân tức là Kiến tư

giải thoát không chấp trước, chánh bố thí như kim sa; năm là Tam-muội Kim cương luân, tức là Vô ngại đạo thứ chín, đoạn dứt kiết sử ba cõi, dứt hết không sót. Chứng tận trí, Vô sinh trí nhập Niết-bàn, Chỉ là Diệu Môn là ý ở đây.

4.Quán là Diệu Môn. Người tu nhân tu quán thì sẽ sinh ra chín tưởng, tám niệm, mười tưởng, tám bối xả, tám thắng xứ, mười Nhất thiết xứ, chín định thứ lớp, Tam-muội sư tử phấn tấn, Tam-muội siêu việt. Luyện thiền, mười bốn biến hóa tâm, ba minh, sáu thông và tám giải thoát, được định diệt thọ tưởng, liền vào Niết-bàn. Quán làm Diệu môn chính là ý nầy.

5.Hoàn là Diệu Môn. Nếu người tu thực hành tuệ hạnh khéo léo phân tích, trở về nguồn cội. Lúc ấy, liền sinh ra không, Vô tưởng, vô tác, ba mươi bảy phẩm, bốn đế, mười hai nhân duyên, chánh quán, Trung đạo, do đây mà được nhập Niết-bàn. Hoàn là Diệu môn là ý ở đây.

6.Tịnh là Diệu Môn, nếu người tu biết tất cả pháp bổn tánh là thanh tịnh, liền được tự tánh thiền. Vì được thiền nầy nên người Nhị thừa chắc chắn chứng Niết-bàn. Nếu là Bồ-tát thì vào vị Thiết luân, đủ tâm Mười Tín, tu hành không ngưng nghỉ, liền sinh ra chín thứ Đại thiền, đó gọi là Tự tánh thiền, Nhất thiết thiền, Nan thiền, Nhất thiết môn thiền, Thiện nhân thiền, Nhất thiết hành thiền, Trừ não thiền, Thử thế tha thế lạc thiền, Thanh tịnh thiền v.v… Bồ-tát y theo các thiền đó mà được quả Đại Bồ-đề, đã được, đang được, sẽ được. Tịnh làm Diệu môn là ý này

Sáu Diệu môn thứ lớp sinh nhau: Thứ lớp sinh nhau là thứ lớp vào đạo. Nếu ở cõi Dục khéo làm sáu pháp, tịnh tâm thứ sáu thành tựu thì liền phát vô lậu ba thừa, huống chi là đầy đủ các thiền Tam-muội. Ở đây có khác với trước. Vì sao? Như sổ có hai thứ: Một là Tu sổ, hai là chứng số.

-Tu sổ là người tu điều hòa hơi thở, chẳng trơn chẳng rít, am tường từ số một đến mười, nhiếp tâm ở số, chẳng để rong ruổi? Đó gọi là Tu sổ.

-Chứng sổ là giác tâm tùy ý từ một đến mười, chẳng thêm công sức, tâm trụ hơi thở, biết là nhẹ yếu, tướng tâm dần tế, sợ đếm là thô, ý chẳng muốn đếm. Bấy giờ người tu phải buông Sổ mà tu Tùy.

Tùy cũng có hai: Một là Tu tùy; hai là Chứng tùy. Tu tùy là bỏ sổ pháp ở trước, một tâm y tùy mà thở ra vào. Nhiếp tâm duyên với hơi thở biết thở ra vào, tâm trụ ở dứt duyên, không có ý phân tán, đó gọi là Tu tùy; Chứng tùy là tâm đã vi tế, an tĩnh chẳng loạn, biết hơi thở dài

ngắn ra vào khắp thân tâm và hơi thở tự tại nương nhau, ý nghĩ lặng lẽ ngưng tĩnh, biết tùy là thô, tâm chán muốn bỏ, như người mỏi mệt chỉ muốn ngủ chẳng thích làm việc. Bấy giờ, người tu phải bỏ Tùy mà tu Chỉ. Chỉ cũng có hai: Một là tu Chỉ; hai là chứng Chỉ. Tu chỉ là dứt các duyên lự chẳng nghỉ Sổ hay Tùy, ngưng lặng tâm mình, đó gọi là Tu chỉ; Chứng chỉ là biết thân tâm vắng lặng nhập định, chẳng thấy tướng mạo trong ngoài. Định pháp giữ tâm, tự tại bất động. Lúc đó người tu nghĩ rằng: Nay Tam-muội nầy tuy là vô vi vắng lặng, an ổn vui sướng nhưng không có tuệ phương tiện nên chẳng thể phá hoại sinh tử. Lại nghĩ rằng: Nay định này đều thuộc về pháp nhân duyên, Ấm, giới, nhập hòa hợp mà có, nên giả dối chẳng thật. Nay ta chẳng thấy chẳng biết, cần phải soi rõ. Nghĩ thế rồi liền chẳng đắm trước Chỉ, mà khởi Quán phân biệt.

Quán cũng có hai: Một là tu quán, hai là chứng quán. Tu quán là ở trong tâm định, dùng tuệ phân biệt, quán tướng hơi thở nhẹ yếu ra vào như gió trong hư không. Da thịt, gân xương, ba mươi sáu vật như cây chuối không thật, tâm biết vô thường, sát-na chẳng trụ, không có nhân ngã, thân thọ tâm pháp đều không có tự tánh. Nếu không được nhân pháp thì định nương vào đâu. Ấy gọi là tu quán. Về Chứng quán, như thế khi quán biết hơi thở ra vào khắp các lỗ chân lông, mắt tâm mở sáng, thấy suốt ba mươi sáu vật và các ổ vi trùng, trong ngoài bất tịnh, sát-na biến đổi, tâm sinh vui buồn. Được bốn niệm xứ phá bốn điên đảo gọi là Chứng quán. Tướng quán đã phát, tâm duyên với cảnh quán, phân biệt chia chẻ, biết niệm lưu động chẳng phải đạo chân thật. Bấy giờ, phải bỏ Quán mà tu Hoàn.

Hoàn cũng có hai: Một là tu hoàn, hai là chứng hoàn. Tu hoàn: Đã biết quán từ tâm sinh, nếu từ cảnh phân tích thì đây tức chẳng hiểu nguồn cội, phải nên phản quán mà quán tâm. Quán tâm nầy từ đâu mà sinh, là từ quán mà tâm sinh, hay từ chẳng quán mà tâm sinh? Nếu từ quán mà tâm sinh tức là đã có quán. Nay thật chẳng phải như thế, vì sao? Vì ba pháp Sở, Tùy, Chỉ chưa có Tức quán. Nếu từ chẳng quán tâm sinh thì chẳng quán tâm là diệt mà sinh hay chẳng diệt mà sinh. Nếu chẳng diệt mà sinh thì tức hai tâm đều cùng, nếu diệt pháp sinh mà diệt pháp đã hết thì chẳng thể sinh quán. Nếu nói vừa diệt vừa chẳng diệt sinh ra, cho đến chẳng phải diệt chẳng phải chẳng diệt đều chẳng thật có. Phải biết quán tâm vốn tự chẳng sinh, vì chẳng sinh nên chẳng có, chẳng có nên tức không, vì không nên chẳng có quán tâm. Nếu chẳng có quán tâm thì đâu có quán cảnh. Cảnh trí đều mất, đó là chỗ quan

trọng của hoàn nguyên (trở về gốc) đó gọi là Tu Hoàn. Chứng Hoàn là tâm tuệ khai phát chẳng gia thêm công sức, tùy ý tự phân tích, trở về nguồn cội, đó gọi là Chứng Hoàn. Người tu phải biết nếu lìa cảnh trí muốn về không cảnh trí, chẳng lìa cảnh trí buộc ràng, vì theo hai bên, nên lúc đó phải bỏ Môn Hoàn mà an tâm với tịnh đạo.

Tịnh cũng có hai: Một là tu tịnh, hai là chứng tịnh. Tu tịnh là biết sắc tịnh nên chẳng khởi vọng tưởng phân biệt. Thọ tưởng hành thức cũng giống như thế. Dứt cấu vọng tưởng đó không gọi là Tu tịnh, dứt cấu phân biệt, đó gọi là Tu tịnh, dứt cấu chấp ngã, đó gọi là Tu tịnh. Tóm lại, nếu tâm như bản tịnh, đó gọi là tu tịnh, cũng chẳng được năng tu sở tu và tịnh bất tịnh, đó gọi là tu tịnh.

Chứng tịnh: Khi tu như thế, bỗng nhiên tương ưng tâm tuệ, phương tiện vô ngại tự tại khai phát, Tam-muội chánh thọ tâm không nương cậy. Chứng tịnh có hai: Một là tương tự chứng, là năm phương tiện tương tự, tuệ đạo vô lậu phát; Hai là chân thật chứng, là Khổ pháp nhẫn cho đến đạo vô ngại thứ chín, Đẳng chân vô lậu tuệ phát. Cấu ba cõi đã hết, nên gọi là chứng tịnh. Lại quán chúng sinh không, nên gọi là Quán, quán thật pháp không nên gọi là Hoàn, quán bình đẳng không nên gọi là Tịnh. Lại nữa, tất cả ngoại quán gọi là Quán, tất cả nội quán gọi là Hoàn, tất cả không phải nội không phải ngoại quán gọi là Tịnh. Cho nên, Phạm Chí Tiên-ni nói chẳng phải nội quán nên được trí tuệ ấy, chẳng phải ngoại quán nên được trí tuệ ấy, chẳng phải nội ngoại quán nên được trí tuệ ấy, cũng đều quán mà được trí tuệ ấy.

Sáu Diệu môn tùy tiện nghi: Người tu muốn được trí tuệ thiền định sâu cho đến thật tướng Niết-bàn, thì mới học an tâm cần phải khéo léo, thế nào là khéo léo, là phải ở pháp sáu Diệu môn mà đều hay biết điều phục tâm mình, tùy chỗ tiện lợi mà thường dùng. Vì sao? Vì nếu tâm chẳng tiện tu trị tức là vô ích, cho nên khi mới ngồi phải biết điều tâm học Sổ, kế phải học Tùy, rồi lại phải học tâm Quán Hoàn, v.v… mỗi mỗi đều trải qua mấy ngày học, lại bắt đầu từ Sổ Tùy cho đến Hoàn Tịnh mà an tâm tu tập. Lại đều phải trải qua mấy ngày, như thế mà trở lại nhiều lần. Người tu phải tự biết tâm mình tiện nghi pháp nào. Nếu tâm thích nghi với Sổ thì phải dùng Sổ pháp mà an tâm. Cho đến tịnh cũng thế, tùy thích nghi mà dùng, chẳng phân biệt thứ lớp. Như thế khi an tâm nếu biết thân an điều thở thì tâm tĩnh mở sáng trước sau an chắc, thì phải chuyên dùng pháp nầy, sẽ có lợi sâu. Nếu có ngại sinh tâm tán loạn tối tăm thì phải tùy tiện mà đổi dùng môn khác an thì liền tốt, có thể làm chuẩn xử dụng lâu dài. Ấy là lược nói mới học khéo léo an tâm

sáu Diệu môn, chính là biết đại ý về tiện nghi dụng tâm. Lại nữa, người tu hành nếu tâm an ổn ắt có sở chứng. Thế nào là chứng, đó gọi là được trì thân và thô trụ tế trụ, là các thứ thiền định vị Đáo Địa, Sơ thiền, v.v… của cõi Dục, được các định này rồi nếu tâm trụ không tiến thì phải tùy định cạn sâu mà tu sáu Diệu môn để khai phát. Thế nào gọi là định cạn chẳng tiến tu sáu môn để tiến? Như người tu mới được pháp giữ thân và pháp thô tế trụ trải qua nhiều ngày tháng mà chẳng tiến thân. Bấy giờ, phải tế tâm mà tu Sổ. Nếu Sổ không tiến thì lại phải tu Tùy, Tùy nếu tiến thì phải lắng tâm nhỏ nhiệm tu chỉ. Chỉ nếu không tiến thì phải ở trong định mà quán pháp Ấm nhập giới, nếu quán không tiến thì phải Hoàn mà xem xét nguồn tâm. Nếu Hoàn không tiến thì phải vắng lặng thể tịnh. Dùng sáu pháp này nếu nghiêng về một pháp, mà lúc ấy tăng tiến tức là khéo tu. Đã dần dần tiến vào thiền định sâu thì liền qua Sổ cảnh. Sổ tướng đã hết thì tiến phát tùy thiền. Ở trong định nầy nếu chẳng cảnh tiến thì phải khéo tu năm pháp Tùy - Chỉ - Quán - Hoàn- Tịnh. Định tiến dần sâu, tùy cảnh đã vượt qua, nếu phát chỉ thiền, nếu thiền không tiến thì phải khéo tu bốn pháp Chỉ - Quán - Hoàn - Tịnh. Chỉ định đã tiến dần sâu, thì quán tâm mở phát. Tuy có pháp chỉ biết đó là từ duyên sinh mà không có tự tánh, tướng chỉ đã mất. Nếu thiền quán chẳng tiến thì phải khéo tu ba pháp quán, hoàn, tịnh. Thiền quán đã tiến, tiến rồi nếu hết chuyển vào định sâu thì tuệ giải mở phát. Chỉ biết tâm mình có pháp tướng, biết quán là giả dối chẳng thật cũng còn ở vọng tình, như trong mộng mà thấy. Biết rồi chẳng nhận, trở lại chiếu xét nguồn tâm. Thiền Hoàn khá lâu mà chẳng tiến thì lại phải quán ngược nguồn tâm và thể, tịnh là vắng lặng. Thiền Hoàn đã tiến, tiến rồi nếu hết thì liền phát tịnh thiền. Tướng niệm của thiền này quán đã trừ, nói năng đều dứt, vô lượng các tội đều trừ, tâm thanh tịnh thường nhất, đó gọi là thiền Tịnh. Nếu Tịnh chẳng tiến thì phải khéo đuổi tâm cấu, thể thật vắng lặng, tâm như hư không chẳng có chỗ nương gá nào. Bấy giờ, thiền Tịnh dần sâu vắng, rỗng rang sáng rỡ, phát chân vô lậu, chứng đạo ba thừa. Đây thì lược nói sáu Diệu môn, tùy tiện nghi mà dùng, thêm lớn công đức trí tuệ các Thiền, cho đến nhập Niết-bàn. Lại nữa, trong thời gian tu nếu có chướng nội ngoại khởi lên mà muốn trừ đi, thì cũng phải ở trong sáu môn mà lấy bất cứ một pháp nào, mỗi pháp dùng thử xem, nếu hết thì đó là thuốc. Trị thiền chướng và bệnh ma sự trong thiền, công dụng của sáu môn đều hết bệnh. Các điều nói ra từ trước ý đều khó thấy. Nếu người tu dùng pháp môn nầy phải khéo suy nghĩ lấy ý chớ nên làm dối.

Sáu Diệu môn đối trị: Người hạnh ba thừa tu đạo hiểu chân đều là trừ chướng hiển lý, không có tạo tác. Vì sao? Vì người Nhị thừa, bốn trụ hoặc đã dứt, gọi là được quả Thánh, không còn có pháp nào khác. Bồ-tát Đại sĩ phá hết trần sa vô minh chướng nên lý bồ đề hiển sáng cũng chẳng tu gì khác. Theo đây mà suy ra, nếu hay khéo dụng sáu môn đối trị phá chướng trong ngoài thì tức là tu đạo, tức là được đạo, không có đạo nào khác. Thế nào là công dụng sáu môn đối trị? Là người tu phải biết bệnh biết thuốc. Thế nào là biết bệnh, đó là ba chướng: Một là Báo chướng, tức là bất thiện đời này, thô động tán loạn mà chướng giới nhập; hai là phiền não chướng, tức là các phiền não ba độc, mười sử, v.v…; Ba là nghiệp chướng tức là chướng ở quá khứ hiện tại, đã khởi và trong lúc chưa thọ báo, có thể chướng ngại các Thánh đạo. Người tu khi ngồi thiền thì ba chướng nầy phát ra, phải khéo biết tướng nó, dùng pháp môn nầy mà đối trị trừ diệt. Thế nào là trong khi ngồi mà biết tướng Báo chướng? Khởi tướng làm sao đối trị? Là tâm phân biệt giác quán tán động phan duyên các cảnh không tạm dừng nghỉ, nên gọi là Báo chướng khởi, chướng nầy phù động lanh lợi phan duyên các cảnh, tâm tán loạn ngang dọc như khỉ chuyền cây khó thể chế phục. Bấy giờ, người tu phải dùng Sổ môn mà điều tâm, đếm hơi thở, phải biết đó là chân đối trị. Cho nên Phật nói: Người giác quán nhiều thì dạy cho Sổ tức, hai là trong lúc ngồi thiền tâm có lúc vừa hôn vừa tán, hôn tức là tâm vô ký, ám tức là ngủ nghỉ, tán tức là phù động vắng lặng. Bấy giờ, người tu phải dùng Tùy môn khéo điều tâm tùy tức theo hơi thở, xét rõ hơi thở ra vào, tâm y theo hơi thở mà duyên không phân tán ý. Xét hơi thở ra vào trị tâm vô ký ngủ gục, y vào hơi thở mà tự giác quán phan duyên; Ba là trong lúc ngồi thiền, nếu biệt thân tâm thở gấp, thô tâm tán động. Bấy giờ, người tu phải dùng môn chỉ, thân thư thới buông bỏ hơi thở, chế tâm ngưng tịch, ngăn các nghĩ nhớ. Đây là cách trị. Lại nữa, thế nào là chướng phiền não khởi, đối trị thế nào? Phiền não có ba thứ: Một là khi ngồi thiền, tham dục phiền não chướng khởi, khi đó người tu phải dùng chín tưởng trong môn quán tâm: một là bối xả, hai là thắng xứ, các môn bất tịnh làm đối trị; hai là khi ngồi thiền tức giận phiền não chướng khởi, khi đó, người tu phải dùng từ bi hỷ xả trong môn quán tâm làm đối trị; ba là khi ngồi thiền, ngu si tà kiến chướng khởi, khi đó người tu phải dùng môn Hoàn phản chiếu mười hai nhân duyên, ba là không đạo phẩm phá bỏ nguồn tâm trở về bản tánh, đây là cách trị. Lại nữa, làm sao đối trị chướng đạo nghiệp khởi, tức ba thứ, cách trị cũng có ba: Một là khi ngồi thiền bỗng nhiên cấu tâm tối đen, mê mất cảnh

giới, phải biết đó là nghiệp chướng đen tối khởi, lúc đó người tu phải dùng niệm phương tiện tịnh ứng ba mươi hai tướng thanh tịnh sáng suốt trong môn Tịnh để đối trị; hai là trong lúc ngồi thiền bỗng nhiên niệm ác suy nghĩ tham dục, không điều ác nào chẳng làm, đây cũng là do tội nghiệp ở quá khứ làm ra. Bấy giờ, người tu phải dùng niệm báo Phật Nhất thiết chủng trí viên tịnh thường lạc công đức để đối trị; ba là khi ngồi thiền, nếu có các thứ cảnh giới tướng xấu ác hiện ra, cho đến ép bức thân tâm, phải biết đó là quá khứ, đời này, nghiệp chướng ác đã gây phát ra, khi đó người tu phải dùng niệm pháp thân bổn tịnh bất sinh bất diệt bổn tánh thanh tịnh trong môn Tịnh để làm đối trị. Ở đây nói lược tướng sáu môn đối trị dứt trừ ba chướng. Nói rộng cũng là mười lăm thứ chướng không khác. Lại nữa, người tu khi ngồi thiền nếu phát ra các thứ thiền định sâu, trí tuệ giải thoát khác, có các chướng khởi lên thì phải ở trong sáu môn mà khéo léo dùng pháp đối trị. Chướng pháp thô tế đã trừ thì chân như thật tướng tự hiển bày, ba minh sáu thông tự phát, mười lực, bốn vô sở úy, tất cả công đức hạnh nguyện của Phật, Bồ-tát tự nhiên hiện ra không do tạo tác. Cho nên kinh nói: Lại thấy các Như lai tự nhiên thành Phật đạo.

Sáu Diệu môn nhiếp nhau: Phàm sáu Diệu Môn thu nhiếp lẫn nhau, luận gần thì có hai thứ, luận xa thì có nhiều nẻo. Hai thứ gồm: Một là sáu môn tự thể nhiếp nhau; hai là khéo tu sáu môn sinh ra các thắng tấn nhiếp nhau.

Thế nào gọi là tự thể nhiếp nhau? Khi người tu sáu Diệu môn sẽ ở một Sở tức mà tùy ý tự nhiếp năm pháp Tùy - Chỉ - Quán - Hoàn - Tịnh. Vì sao? Như người tu khi khéo điều tâm sổ tức (đếm hơi thở) tức thể là sổ môn, tâm nương theo hơi thở mà đếm tức là nhiếp tùy môn, dứt các phan duyên, chế tâm ở môn sổ tức nhiếp tâm. Nếu tâm động tán phan duyên năm dục thì đều là giả dối, tâm chẳng thọ mê đắm, tâm trở về sổ tức, tức thuộc về môn Hoàn. Khi nhiếp sổ tức thì không có năm cái và các phiền não thô cấu, thân tâm vắng lặng, tức môn nhiếp tịnh. Phải biết trong sổ tức tức có sáu môn: Tùy - Chỉ - Quán - Hoàn - Tịnh v.v… mỗi môn đều nhiếp sáu môn. Đây thì sáu lần sáu là ba mươi sáu Diệu môn. Từ trước nay tuy các thứ vận dụng khác nhau nhưng đều có ý này. Nếu chẳng phân biệt thì người tu không biết. Đây là lược nói sáu Diệu môn, tự thể nhiếp nhau, một là đủ sáu tướng. Lại nữa, thế nào là khéo tu sáu Diệu môn sinh ra tướng thắng tấn nhiếp nhau? Người tu trước phải điều tâm sổ tức, từ một đến mười, tâm chẳng phân tán, ấy gọi là sổ môn, đang khi sổ tức phải tịnh tâm khéo léo. Đã biết hơi thở

trước vào khoảng giữa, trải đi các nơi, cho đến vào rồi lại ra cũng giống như thế, tâm đều biết rõ. Y tùy chẳng loạn, cũng thành tựu sổ pháp từ một đến mười. Ấy thì trong sổ mà thành tựu Tùy môn. Lại nữa, người tu đang khi sổ tức, tế tâm khéo léo, chế tâm duyên với sổ pháp và tức (thở) chẳng khiến nhỏ nhặt giác quán được khởi, sát-na niệm khác phân biệt chẳng sinh. Ấy thì ở sổ mà thành tựu môn Chỉ. Lại nữa, người tu đang khi sổ tức thành tựu tức niệm phương tiện xảo tuệ, dùng tâm tĩnh lặng soi xét hơi thở sinh diệt, gồm biết thân phần sát-na tư tưởng, pháp Ấm giới nhập như mây, như hình bóng, rỗng không chẳng có tự tánh, chẳng có người và pháp. Lúc đó, đối với sổ tức mà thành tựu quán môn tức niệm xảo tuệ của niệm hơi thở. Lại nữa, khi người tu đang sổ tức, chẳng những thành tựu quán trí biết pháp trước là giả dối, mà còn khéo léo biết rõ tâm quán chiếu không có tự tánh, giả dối chẳng thật, lìa tri giác tưởng. Cho nên đối với sổ tức mà thành tựu Môn Hoàn. Lại nữa, người tu đang khi sổ tức, chẳng những không được sở quán năng quán, mà tuệ phương tiện cũng chẳng được không năng quán sở quán. Vì pháp vốn tịnh, tánh như hư không, chẳng thể phân biệt. Bấy giờ người tu tâm đồng với pháp tánh vắng lặng bất động. Đó là trong môn sổ tức mà thành tựu môn tịnh. Dùng năm môn mà trang nghiêm sổ tức; Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh cũng đều như thế. Nay chẳng nói riêng. Đây thì sáu lần sáu là ba mươi sáu cũng gọi là ba mươi sáu Diệu môn. Người tu nếu khéo léo tu tập sáu môn như thế, thì phải biết chắc chắn được các thứ trí tuệ thiền định sâu mà vào Niết-bàn của ba thừa.

Sáu Diệu môn chung riêng: Sở dĩ nói Sáu Diệu môn chung riêng là vì phàm phu, ngoại đạo, Nhị thừa, Bồ-tát quán chung một môn sổ tức mà giải tuệ lại khác nhau, cho nên chứng Niết-bàn rất khác nhau. Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh cũng giống như thế. Vì sao? Phàm phu người tu độn căn khi phải sổ tức chỉ biết từ một đến mười khiến tâm an định, muốn ở đây vào thiền, hưởng các vui sướng. Cho nên gọi là trong sổ tức mà khởi nghiệp ma. Vì tham sinh tử. Lại nữa, như các ngoại đạo lợi căn thấy tâm mạnh mẽ, thấy nhân duyên, nên khi đang sổ tức thì chẳng những chỉ điều tâm sổ tức từ một đến mười muốn cầu thiền định mà còn phân biệt được hiện tại có thở hay không thở, hay vừa có vừa không, hoặc chẳng phải có chẳng phải không, quá khứ thở như mất hay chẳng như mất, cũng như mất cũng chẳng như mất, không phải như mất không phải như chẳng mất. Ở vị lai thở là có biên hay vô biên, vừa có biên vừa vô biên, không phải có biên không phải vô biên. Ở hiện tại thở có thường hay vô thường, vừa thường vừa vô thường chăng? Không

phải thường không phải vô thường chăng? Và tâm cũng thế. Tùy tâm thấy mà cho là thật nghĩa, là người khác nói đều là nói dối. Người ấy chẳng hiểu tướng hơi thở. Tùy vọng thấy mà sinh phân biệt, tức là sổ tức hý luận. Bốn bên lửa đốt, sinh chỗ phiền não, đêm dài tham đắm tà kiến, gây ra các tà hạnh, đoạn dứt các thiện căn, chẳng hề vô sinh, tâm làm ngoài lý, nên gọi là ngoại đạo. Hai người như thế độn lợi tuy khác mà sinh tử luân hồi trong ba cõi không khác. Lại nữa, thế nào là tướng Thanh văn sổ tức? Người tu muốn mau ra khỏi ba cõi tự tìm Niết-bàn, tu sổ tức để điều tâm. Bấy giờ, đối với sổ tức chẳng lìa chánh quán bốn đế. Thế nào là trong sổ tức quán bốn chân đế. Người tu biết hơi thở nương thân, thân nương tâm. Ba việc hòa hợp gọi là Ấm, giới, nhập. Ấm, giới, nhập tức là khổ. Nếu người tham đắm Ấm giới nhập cho đến đuổi theo thấy tâm phân biệt Ấm giới nhập, tức gọi là Tập. Nếu hiểu được chân tánh hơi thở tức là biết khổ không sinh, chẳng khởi bốn thọ, bốn hành chẳng sinh, tức các kiết phiền não độn sử, lợi sử lặng yên chẳng khởi. Nên gọi là diệt. Biết khổ chánh tuệ hay thông lý không bít lấp, nên gọi là Đạo. Nếu hay như thế mà sổ tức thông suốt bốn đế. Phải biết người ấy nhất định được đạo Thanh văn, rốt ráo không tạo hạnh mới. Lại nữa, thế nào là trong sổ tức vào đạo Duyên giác. Người tu cầu tuệ tự nhiên, thích ở một mình nơi vắng vẻ, biết sâu các nhân duyên. Đang khi sổ tức thì biết niệm sổ tức chính là hữu chi, hữu duyên thủ, thủ duyên ái, ái duyên thọ, thọ duyên xúc, xúc duyên sáu nhập, sáu nhập duyên danh sắc, danh sắc duyên thức, thức duyên hành, hành duyên vô minh. Lại quán hữu của tức niệm nầy, gọi là nghiệp lành hữu vi, có nhân duyên lành, thì cảm được thọ của trời người ở đời vị lai, vì thọ nhân duyên thì có già chết lo buồn khổ não, nhân duyên ba đời sinh tử vô cùng, trôi lăn mãi không thôi. vốn không có sinh, cũng không có tử, chẳng khéo suy nghĩ tâm hành tạo ra. Nếu biết vô minh thể tánh vốn tự chẳng thật có, do vọng tưởng nhân duyên hòa hợp mà sinh, không có gì cả mà giả gọi là Vô minh. Vô minh còn chẳng thật có, phải biết các nhân duyên như hành, v.v… đều không có cội gốc. Đã không có các nhân duyên như hành v.v… thì đâu thật có sổ tức ngày nay. Bấy giờ, người tu hiểu sâu sổ tức là thuộc nhân duyên mà không có tự tánh, nên chẳng thọ chẳng đắm, chẳng niệm chẳng phân biệt, tâm như hư không, vắng lặng bất động, rỗng rang tâm vô lậu sinh thành đạo Duyên giác. Lại nữa, thế nào gọi là tướng sổ tức của Bồ-tát? Người tu vì cầu trí Nhất thiết, trí Phật, trí Tự nhiên, trí vô sư, tri kiến lực vô sở úy của Như lai, thương xót làm an vui vô lượng chúng sinh mà tu sổ tức. Muốn nhờ pháp môn này mà

nhập vào trí Nhất thiết chủng. Vì sao? Như trong kinh nói A-na-ban-na là sơ môn vào đạo của Chư Phật ba đời. Cho nên Bồ-tát mới phát tâm muốn cầu Phật đạo, trước phải điều tâm sổ tức. Khi đang sổ tức thì biết hơi thở và chẳng phải hơi thở cũng như huyễn hóa. Cho nên không phải là sinh tử, cũng không phải là Niết-bàn, khi ấy đối với sổ tức chẳng có sinh tử để dứt, chẳng có Niết-bàn để nhập. Cho nên chẳng trụ sinh tử, đã không có hai mươi lăm hữu ràng buộc, chẳng chứng Niết-bàn thì chẳng rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật. Vì bình đẳng đại tuệ tức không có tâm lấy bỏ mà vào, tức là Trung đạo, gọi là thấy Phật tánh, được Vô sinh nhẫn, trụ thường lạc ngã tịnh đại Niết-bàn, nên kinh nói thí như nước lớn có công năng (phá vỡ) tất cả, chỉ trừ dương liễu, vì nó mềm. Nước lớn sinh tử cũng giống như thế, có khả năng cuốn trôi tất cả người phàm phu, chỉ trừ Bồ-tát trụ ở Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, vì tâm dịu dàng. Cho nên gọi là người tu Đại thừa ở trong sổ tức mà vào vị Bồ- tát. Đây là nói lược tướng chung riêng sổ tức Diệu môn của các phàm Thánh Đại Tiểu thừa. Sổ tức tuy chung nhưng cần giải thích có tướng khác nhau. Phải biết sổ tức tuy cùng tu, nhưng tùy quả báo có khác nhau với các Diệu môn Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh. Phàm Thánh Đại Tiểu thừa chung riêng cũng giống như thế.

Sáu Diệu môn Toàn chuyển: Từ trên nói về sáu Diệu môn đều là hạnh chung, tức chung cho phàm phu và Nhị thừa cùng thực hành, sáu Diệu môn nay toàn chuyển nầy chỉ có Bồ-tát thực hành riêng, không thực hành chung với Thanh văn, Duyên giác, huống chi là phàm phu. Vì sao? Vì trong Diệu môn chung riêng thứ sáu ở trước nói gọi là từ giả mà vào không quán, được mắt tuệ Nhất thiết trí. Mắt tuệ Nhất thiết trí là pháp chung của Nhị thừa và Bồ-tát. Nay nói từ không ra giả sáu Diệu môn Toàn chuyển, tức là pháp nhãn đạo chủng trí chẳng chung cho Thanh văn và Bích-chi-phật. Vì sao Bồ-tát ở trong đạo sổ tức mà tu quán từ không ra giả, khởi toàn chuyển sinh ra tất cả các hạnh công đức. Do đó gọi là người tu Bồ-tát. Khi đang sổ tức phải phát thệ nguyện lớn thương xót chúng sinh. Tuy biết chúng sinh rốt ráo là không, mà muốn thành tựu thanh tịnh cõi nước Phật cho chúng sinh tận đời vị lai, thực hành nguyện ấy rồi liền hiểu chỗ sổ tức chẳng sinh chẳng diệt, tánh nó vắng lặng, tức hơi thở là không, không phải hơi thở diệt mới không, mà tánh tức tự không. Hơi thở là không, không tức là hơi thở, lìa không thì chẳng có hơi thở, lìa hơi thở thì chẳng có không. Tất cả các pháp cũng giống như thế, vì tức không cho nên chẳng phải chân, chẳng phải giả, chẳng phải thế gian, chẳng phải xuất thế gian. Cầu tức chẳng được, tức

và chẳng phải tức mà cũng thành tựu tức niệm, chỗ thành tựu tức niệm ấy như mộng như huyễn, như tiếng vang, như hóa, tuy không thật sự có được, mà cũng phân biệt huyễn hóa làm ra. Bồ-tát hiểu rõ hơi thở cũng giống như thế. Tuy hơi thở không tánh để được mà cũng thành tựu tức niệm từ một đến mười, sáng tỏ rõ ràng, thâm tâm phân biệt tướng tức như huyễn, vì tức tánh hữu vô như huyễn tức là pháp thế gian xuất thế gian, tánh hữu vô như huyễn. Vì sao? Vì vô minh điên đảo chẳng biết, tức là tánh không, vọng chấp là có tức, liền sinh chấp trước nhân pháp các hạnh ái kiến, nên gọi là Thế gian. Vì có tức, liền có các quả khổ vui thế gian như Ấm giới nhập v.v… Phải biết hơi thở tuy không mà cũng có khả năng làm xong tất cả nhân quả thiện ác thế gian, hai mươi lăm hữu, các việc sinh tử. Lại nữa, trong tướng tức không, tuy không có tướng xuất thế gian mà không phải chẳng nhân tức mà phân biệt pháp xuất thế gian. Vì sao? Vì chẳng biết tướng tức là không tức vô minh chẳng hiểu mà gây ra nghiệp thế gian. Nếu biết tức là không thật có, thì liền không có vô minh vọng chấp, tất cả các kiết phiền não không từ đâu sinh, cho nên gọi là nhân xuất thế gian, vì nhân diệt nên được lìa quả hai mươi lăm hữu thế gian đời sau, gọi là xuất thế gian. Đối với pháp chân chánh xuất thế gian cũng có nhân quả. Nhân là biết tức không, chánh trí tuệ làm nhân xuất thế gian người trong tức mà vọng chấp ngã vô minh điên đảo và quả khổ vì diệt nên gọi là quả xuất thế gian. cho nên biết Bồ-tát quán tức chẳng phải tức tuy chẳng được thế gian xuất thế gian cũng có thể phân biệt thế gian và xuất thế gian. Lại nữa, khi Bồ-tát quán tức tánh không chẳng được bốn đế mà cũng thông suốt bốn đế. Vì sao? Như trên đã nói về quả thế gian tức là Khổ đế, nhân thế gian tức là Tập đế, quả xuất thế gian tức là Diệt đế, nhân xuất thế gian tức là Đạo đế. Cho nên quán tức tưởng không thấy bốn đế mà hiểu rõ phân biệt bốn đế. Vì chúng Thanh văn mà nói rộng, phân biệt. Lại nữa, Bồ- tát hiểu tức là không trung, chẳng thấy mười hai nhân duyên mà cũng thông suốt mười hai nhân duyên. Vì sao? Vì quá khứ tức tánh không, chẳng có gì, vọng thấy là có tức mà sinh ra các thứ phân biệt điên đảo, sinh các phiền não, nên gọi là Vô minh. Vô minh nhân duyên thì có hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết lo buồn khổ não mà trôi lăn không ngừng, là đều do không hiểu tức như hư không chẳng có gì. Nếu biết tức là vắng lặng thì liền phá vô minh. Vô minh diệt rồi thì mười hai nhân duyên cũng đều tan mất. Bồ-tát hiểu hơi thở chẳng phải hơi thở như thế. Tuy chẳng được mười hai nhân duyên mà cũng có thể thấu suốt rõ ràng mười hai nhân duyên. Vì người cầu

thừa Duyên giác mà nói rộng phân biệt. Lại nữa, Bồ-tát biết hơi thở là không có tự tánh, khi đó còn chẳng thấy có hơi thở huống chi ở trong đạo hơi thở mà thấy có pháp sáu tệ và sáu độ. Tuy ở trong tánh hơi thở chẳng thấy sáu tệ và sáu độ mà cũng hiểu biết thông suốt sáu tệ và sáu độ. Vì sao? Vì người tu khi đang sổ tức thì tự hiểu biết. Nếu đối với chẳng phải hơi thở mà thấy hơi thở, thì ấy là thành tựu tệ pháp san tham. San có bốn thứ: Một là tham tiếc tiền của, thấy trong hơi thở có Ngã, vì Ngã mà sinh sẻn tiếc; hai là san thân (tiếc thân), đối với hơi thở mà khởi thân kiến; ba là san mạng, đối với tức không hiểu rõ mà chấp có mạng; bốn là não pháp, là đối với hơi thở chẳng hiểu, liền khởi tâm kiến chấp pháp sinh. Người tu vì phá hoại các san tệ ác pháp như thế, mà tu các thứ Ba-la-mật: Một là biết hơi thở là không chẳng phải ngã, lìa hơi thở cũng không có ngã. Đã chẳng thật có ngã thì chứa nhóm tiền của làm gì. Bấy giờ, tâm tiếc tiền của tức là tâm tiện thì tiện tự dứt, vất bỏ các châu báu như bỏ đàm dãi. Phải biết thấu suốt tánh của hơi thở chính là tài thí đàn Ba-la-mật. Lại nữa, Bồ-tát biết tánh thân là không, các pháp như hơi thở v.v…, chẳng gọi là Thân, lìa các pháp như hơi thở v.v… cũng không có thân riêng, khi ấy biết thân không phải thân, tức là phá chấp san tham (tham tiếc thân). Đã chẳng tham tiếc thân thì sẽ dùng thân làm tôi tớ sai khiến, đúng như pháp thí cho người ở trước. Phải biết rõ hơi thở không phải là hơi thở thì sẽ thành tựu đầy đủ bỏ thân đàn Ba-la-mật. Lại nữa, nếu người tu hiểu rõ tánh tức là không thì chẳng thấy ngay hơi thở là mạng, hay lìa hơi thở có mạng. Đã chẳng được mạng thì phá tâm tánh mạng. Khi ấy, liền có thể xả mạng thí cho chúng sinh, tâm không sợ hãi. Phải biết thấu suốt hơi thở là không thì liền sẽ đầy đủ xả mạng đàn Ba-la-mật. Lại nữa, nếu người tu biết hơi thở là không thì chẳng thấy các pháp Ấm giới nhập, cũng chẳng thấy tướng các pháp thế gian và xuất thế gian, vì phá các thứ chấp ngang trái của chúng sinh, mê chấp các pháp luân hồi sáu đường. Cho nên có chỗ nói mà thật là không nói không bày. Vì người nghe không nghe, không được, nên lúc ấy tuy thực hành pháp thí mà chẳng chấp pháp thí, không có ân với người được cho, mà lợi ích cho tất cả. Ví như đất đai, hư không, mặt trời, mặt trăng lợi ích thế gian mà vô tâm với vật, chẳng cầu đền ân, Bồ-tát thấu suốt tức tánh không mà thực hành pháp thí bình đẳng đàn Ba-la-mật. Lợi ích chúng sinh cũng giống như thế. Phải biết Bồ-tát biết tức tánh không chẳng thật có san độ mà phân biệt rõ ràng san độ. Vì chẳng thật có nên biết là tánh hơi thở là không mà thực hành đầy đủ Thi-la, Sằn-đề, Tỳ- lê-da, Thiền-na, Bát-nhã Ba-la-mật cũng giống như thế. Trong đó, phải

mỗi mỗi toàn chuyển rộng các tướng Ba-la-mật. Vì cho những người thiện nam, thiện nữ cầu Phật đạo mà khai thị phân biệt. Ấy tức là nói lược trong môn sổ tức mà tu toàn chuyển Đà-la-ni, là phương tiện vô ngại của Bồ tát thực hành. Nếu Bồ-tát vào môn ấy, chỉ nói sổ tức điều tâm thì cùng kiếp cũng chẳng hết, huống chi lại nói các thứ thiền Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh v.v…, trí tuệ thần thông, bốn biện, lực, vô sở úy, hạnh nguyện các địa, Nhất thiết chủng trí v.v… thì vô tận tất cả các công đức toàn chuyển phân biệt mà có thể hết được hay sao?

Sáu Diệu môn quán tâm: Sáu Diệu môn quán tâm nầy là người tu có đại căn tánh khéo biết rõ pháp ác. Chẳng do thứ lớp ngầm chiếu nguồn gốc các pháp. Những gì là nguồn các pháp? Đó là tâm của chúng sinh. Tất cả muôn pháp do tâm mà khởi, nếu quán ngược lại tự tánh của tâm thì chẳng thể được nguồn tâm, tức biết muôn pháp đều không có nguồn cội, y cứ quán tâm nầy mà nói sáu diệu môn chẳng phải như trước. Vì sao? Như người tu khi mới học quán tâm biết tất cả số lượng thế gian và xuất thế gian đều từ tâm mà ra, lìa tâm thì không có một pháp. Thế thì đếm tất cả pháp phải y cứ tâm mà đếm. Phải biết tâm tức là sổ môn. Lại nữa, người tu khi đang quán tâm thì biết tất cả pháp số lượng đều từ tâm vương, nếu không có tâm vương thì không tâm sổ. Vì tâm vương động nên tâm sổ cũng động, ví như trăm quan, thần dân đều thuận theo nhà vua. Tất cả các pháp số lượng đều y theo tâm vương cũng giống như thế. Như thế khi quán tức biết tâm là Tùy môn. Lại nữa, người tu khi đang quán tâm biết tâm tánh là thường vắng lặng, tức các pháp cũng vắng lặng nên chẳng nghĩ, vì chẳng nghĩ nên bất động, vì bất động nên gọi là chỉ. Phải biết tâm tức là Chỉ môn. Lại nữa, người tu đang khi quán tâm biết rõ tâm tánh cũng như hư không, không tên không tướng, tất cả nói năng đều dứt mất, mở tạng vô minh thấy tánh chân thật. Đối với tất cả các pháp mà được tuệ không đắm trước. Phải biết tâm tức là quán môn. Lại nữa, khi người tu đang quán tâm đã chẳng có tâm sở quán, cũng chẳng được trí năng quán. Khi ấy, tâm như hư không, chẳng có nơi nương tựa. Vì không chấp trước ở diệu tuệ tuy chẳng thấy các pháp mà lại thông suốt tất cả các pháp, phân biệt hiển bày, vào các pháp giới không hề giảm ít mà hiện khắp sắc thân, bày thân chín đường, vào biến thần thông, nhóm họp các thiện căn, hồi hướng Bồ-đề, trang nghiêm Phật đạo, phải biết tâm tức là Môn Hoàn. Lại nữa, người tu đang khi quán tâm tuy chẳng thật có tâm và các pháp mà hiểu rõ phân biệt các pháp. Tuy phân biệt tất cả pháp mà chẳng dính mắc tất cả pháp, thành tựu tất cả pháp mà chẳng nhiễm tất cả pháp. Vì tự tánh thanh tịnh từ

xưa đến nay, chẳng bị hoặc vô minh làm nhiễm. Cho nên kinh nói: Tâm chẳng nhiễm phiền não, phiền não chẳng nhiễm tâm. Người tu thông suốt tâm tự tánh thanh tịnh, vào ở cấu pháp mà chẳng bị cấu pháp làm nhiễm, nên gọi là Tịnh. Phải biết tâm tức là Môn Tịnh. Sáu môn như thế chẳng do thứ lớp, quán thẳng tâm tánh thì liền đầy đủ.

Sáu Diệu môn viên quán: Phàm là Viên quán đâu thể giống như trên đã nói, chỉ quán nguồn tâm là đầy đủ sáu Diệu môn. Quán các pháp khác chẳng được như thế. Nay người tu quán một tâm, thấy tất cả tâm và tất cả pháp. Quán tất cả pháp, thấy tất cả pháp và tất cả tâm. Quán Bồ-đề thì thấy tất cả phiền não sinh tử, quán phiền não sinh tử thì thấy tất cả Bồ-đề Niết-bàn. Quán tất cả Phật thì thấy tất cả chúng sinh và Chư Phật. Quán tất cả chúng sinh thì thấy tất cả Phật và tất cả chúng sinh, tất cả đều như ảnh tượng, chẳng trong chẳng ngoài, chẳng phải một chẳng khác, mười phương chẳng thể nghĩ bàn. bản tánh tự như thế không thể làm ra. Không phải chỉ đối với một tâm mà phân biệt tất cả pháp giới mười phương, phàm Thánh sắc tâm số lượng các pháp. Cũng có thể đối với một hạt bụi mà thông suốt tất cả Chư Phật phàm Thánh ở mười phương thế giới sắc tâm số lượng pháp môn. Ấy tức là nói lược Viên quán sổ môn. Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh v.v… mỗi môn đều cũng như thế. Sổ ấy vi diệu chẳng thể nghĩ bàn, miệng không thể nói, tâm không thể nghĩ lường. Còn chẳng phải là cảnh giới của Tiểu Bồ-tát và Nhất thừa, huống chi là các phàm phu. Nếu có Đại sĩ lợi căn nghe pháp không như thế mà tin hiểu thọ trì Chánh niệm nghĩ suy, chuyên tinh tu tập, thì phải biết người ấy làm điều Phật làm, đứng chỗ Phật đứng, vào nhà Như lai, mặc áo Như lai, ngồi tòa Như lai, tức ngay thân nầy ắt nhất định sẽ được sáu căn thanh tịnh, khai tri kiến Phật, hiện khắp sắc thân mà thành Đẳng Chánh Giác. Cho nên kinh Hoa Nghiêm chép: Khi mới phát tâm liền thành Chánh giác thấu suốt các pháp là tánh chân thật, tất cả tuệ thân chẳng do người mà ngộ.

Sáu Diệu môn chứng tướng: Chín thứ Diệu môn trước đều tu tướng nhân, nghĩa gồm chứng quả, nói chẳng đầy đủ. Nay phải lại phân biệt tướng chứng sáu Diệu môn. Sáu môn có bốn thứ: Một là Thứ lớp chứng; hai là chứng lẫn nhau; ba là Toàn chuyển chứng; bốn là Viên đốn chứng.

1-Thế nào là Thứ lớp chứng, như phần một trải riêng đối các thiền và sáu Diệu môn thứ đệ sinh nhau ở trên đã nói lược. Thứ đệ và chứng tướng tìm kỹ sẽ tự biết, nay chẳng riêng nói.

2-Chứng lẫn nhau: ở đây y cứ với thứ ba tùy tiện nghi thứ tư đối

trị, thứ năm nhiếp nhau, thứ sáu thông quán trong bốn Diệu môn trên mà nói về chứng tướng. Vì sao? Vì bốn Diệu môn nầy phương tiện tu hành không có thứ lớp nhất định, cho nên tướng chứng cũng lại lẫn nhau bất định. Như người tu khi đang quán sổ, phát mười sáu xúc, v.v… các ám chứng ẩn mất vô ký có cấu, v.v… Thiền này tức là thể của sổ tức chứng tướng mà nay bất định. Hoặc có người tu đối với sổ tức thấy các lỗ chân lông trong thân, thấy suốt ba mươi sáu vật lẫn nhau. Phải biết đối với sổ tức chứng ở Tùy môn. Lại có người tu đối với sổ tức chứng định không tịnh, vì biết thân tâm lắng lặng, không có duyên niệm. Khi nhập định này, tuy là cạn sâu có khác mà đều là tướng vắng lặng. Phải biết đó là đối với sổ tức chứng thiền định chỉ môn. Lại nữa, người tu đang khi sổ tức trong ngoài thây chết bất tịnh sình chướng rã nát và xương trắng định tâm an ổn. Phải biết đó là ở trong sổ tức đã chứng môn thiền quán. Lại nữa, người tu đang khi sổ tức phát không, vô tướng trí tuệ, ba mươi bảy phẩm, bốn đế, mười hai nhân duyên, v.v… phương tiện xảo tuệ, nghì biết tâm khởi, đánh phá các pháp, trở về nguồn cội, phải biết đó là đối với sổ tức chứng thiền Môn Hoàn. Lại nữa, người tu hoặc khi đang sổ tức thân tâm vắng lặng, các pháp chẳng thật có, vọng cấu chẳng sinh, phân biệt chẳng khởi, tâm tưởng vắng lặng, biết rõ pháp tướng không có chỗ nương tựa. Phải biết đó là đối với sổ tức chứng môn thiền tịnh. Đây là nói lược đối với sổ tức cùng phát tướng sáu môn thiền lẫn nhau, trước sau bất định chưa hẳn đều như nay nói. Các thứ Tùy - Chỉ - Quán- Hoàn - Tịnh kia mỗi mỗi cùng chứng tướng các thiền cũng giống như thế. Sở dĩ có chứng các thiền này lẫn nhau là có hai ý: Một là khi tu các thiền thì cùng tu với nhau nên phát cũng cùng nhau. Ý như bốn tướng tu trước của sáu Diệu môn; hai là nghiệp duyên gốc 1ành đời trước phát ra, cho nên cùng nhau phát ra bất định. Nghĩa như đã nói rộng trong phương tiện nghiệm ra căn tánh thiện ác.

3-Thế nào gọi là chứng tướng Toàn chuyển sáu Diệu môn? Đây là y vào tu Toàn chuyển thứ bảy phát ra, gọi đó là chứng tướng. Tức có hai thứ: Một là chứng Toàn chuyển giải; hai là chứng Toàn chuyển hạnh. Thế nào là chứng Toàn chuyển giải phát tướng? Là người tu ở trong sổ tức xảo tuệ xoay vần tu tập, khi ấy hoặc chứng thiền định sâu hoặc nói định cạn. Đối với các định này mà rỗng rang tâm tuệ khai phát, toàn chuyển giác thức (biết rõ), hiểu chân vô ngại, chẳng do tâm niệm tùy ý toàn chuyển, biết rõ pháp môn. Toàn chuyển có hai thứ: Một là tướng chung. Toàn chuyển giải; hai là tướng riêng. Tướng chung lại có hai: Một là hiểu Chân tướng chung; hai là hiểu Tục tướng chung. Tướng

riêng lại có hai: Một là hiểu chân tướng riêng; hai là giải tục tướng riêng. Đối với pháp tướng chung thì toàn chuyển giải tất cả pháp. Tướng riêng cũng thế.

Thế nào gọi là tướng toàn chuyển hạnh, là người tu như chỗ đã hiểu, tâm chẳng trái lời, tâm miệng tương ưng, pháp môn hiện tiền, tâm hạnh bền chắc, tùy ý thêm lớn chẳng do năng lực của nhớ nghĩ, các công đức lành tự sinh, các điều ác tự dứt. Tướng chung, tướng riêng đều như trên nói, chỉ nói tương ưng là khác.

Nhập vào các pháp môn cảnh giới, hiển hiện khác nhau: Nay thì lược nêu chứng Toàn chuyển hạnh như một sổ môn, đủ hai chứng toàn chuyển, cho nên Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh cũng giống như thế. Lược nói chẳng đầy đủ là tự khéo suy nghĩ lấy ý rộng đối với các pháp môn. Chứng toàn chuyển sáu Diệu môn, tức là được môn Triền Đà-la-ni. Đó gọi là biện tài Vô ngại xảo tuệ phương tiện ngăn cách các điều ác khiến chẳng khởi trì các công đức chẳng để mất. Nếu thực hành pháp môn đó thì chắc chắn chẳng bao lâu sẽ vào địa vị Bồ-tát, thành tựu A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.

4. Vì sao gọi là Viên chứng sáu diệu môn? Người tu nhân thứ tám quán tâm, thứ chín Viên quán, hai thứ sáu diệu môn làm phương tiện quán ấy khi thành thì liền phát viên chứng. Chứng có hai thứ: Một là giải chứng vô ngại xảo tuệ, chẳng do tâm niệm tự nhân viên chứng thức pháp giới, nên gọi là Giải chứng; Hai là Hội chứng diệu tuệ khai phát sáng tỏ, chiếu khắp pháp giới, thấu suốt vô ngại. Tướng chứng có hai: Một là tướng chứng tương tự, như trong kinh Pháp Hoa nói sáu căn thanh tịnh; Hai là tác dụng chứng chân thật. Như trong kinh Hoa Nghiêm nói mới phát tâm đã đầy đủ công đức trí tuệ. Vì sao nói tương tự viên chứng là sáu diệu môn? Là như trong kinh Pháp Hoa nói nhãn căn thanh tịnh, có thể trong một lúc đếm đủ pháp số lượng sắc tâm phàm Thánh ở mười phương, nên gọi là Sổ môn. Tất cả sắc pháp thuận theo nhãn căn. Nhãn chẳng phải sắc pháp cùng nhau thuận theo nên gọi là Tùy môn. Như thế khi thấy, nhãn căn thức vắng lặng bất động, nên gọi là Chỉ môn. Chẳng dùng hai tướng thấy các cõi Phật thấu suốt vô ngại khéo léo phân biệt, soi rõ pháp tánh nên gọi là Quán môn. Trở về phong cảnh giới nhãn căn, thấu suốt tai, mũi, lưỡi, thân, ý, v.v… cảnh giới các căn đều thấy rõ vô ngại, tướng chẳng phải một, chẳng phải khác, nên gọi là Môn Hoàn. Lại nữa, thấy cảnh giới nhãn căn của mình trở về hiện trong nhãn giới làm bậc Thánh mười phương, cũng gọi là Môn Hoàn, tuy thấu suốt rõ ràng việc như thế mà chẳng khởi vọng tưởng phân biệt.

Biết bản tánh thường vắng lặng không thể nhiễm pháp, chẳng trụ chẳng chấp, chẳng khởi pháp ái (ưa thích) gọi là Tịnh môn. Ở đây thì nói lược trong nhãn căn thanh tịnh. Chứng tướng tương tự sáu Diệt môn. Các căn kia cũng giống như thế. Nói rộng như kinh Pháp Hoa đã nói. Vì sao gọi là chân thật chứng sáu diệu môn? Có hai thứ: Một là đối riêng; hai là đối chung.

Một đối riêng, mười Trụ là Sổ mô, mười hạnh là Tùy môn, mười Hồi hướng là chỉ môn, mười Địa là quán môn. Đẳng giác là Môn Hoàn, Diệu giác là Môn Tịnh.

Hai là đối chung: Có ba thứ chứng: Một là Sở chứng; hai là Trung chứng; ba là Cứu cánh chứng. Một là sơ chứng, có Bồ-tát vào môn chữ A cũng gọi là Sơ phát tâm trụ, được tuệ chân Vô sinh pháp nhẫn. Bấy giờ, trong một niệm đếm được không thể nói số thế giới nhiều như bụi các tâm hành của Chư Phật, Thanh văn, Diệu giác và đếm số lượng pháp môn, nên gọi là Sổ môn. Trong một tâm niệm thuận theo các sự nghiệp của pháp giới gọi là Tùy môn. Trong một tâm niệm mà vào trăm ngàn ức Tam-muội và tất cả Tam-muội, sự luống dối và các tập đều dứt hết (và tập nghưng hết luống dối), nên gọi là Chỉ môn. Trong một tâm niệm hiểu rõ tất cả pháp tướng, đầy đủ các thứ quán trí tuệ nên gọi là Quán môn. Trong một tâm niệm mà thấu suốt các pháp phân biệt rõ ràng, thần thông chuyển biến điều phục chúng sinh, trở về nguồn cội nên gọi là Môn Hoàn. Trong một tâm niệm thành tựu các việc như trên mà tâm không đắm nhiễm, chẳng bị các pháp làm nhiễm ô, cũng thanh tịnh được cõi Phật khiến chúng sinh vào Ba thừa tịnh đạo, nên gọi là Môn Tịnh. Bồ-tát Sơ tâm vào pháp môn ấy, như kinh đã nói cũng gọi là Phật. Đã được Chánh tuệ Bát-nhã, nghe Như lai tạng hiển bày pháp thân chân thật, có Thủ-lăng-nghiêm sáng suốt thấy Phật tánh. Trụ Đại Niết-bàn, vào cảnh giới Tam-muội Pháp Hoa, nhất thật không thể nghĩ bàn. Nói rộng như trong kinh Hoa Nghiêm đã nói. Đó là Sơ địa chứng không thể nghĩ bàn chân thật sáu diệu môn.

Trung chứng là chín Trụ kia: Mười Hạnh, Mười Hồi hướng, mười Địa, Đẳng giác đều là Trung chứng không thể nghĩ bàn chân thật sáu diệu môn.

Thế nào là rốt ráo viên chứng sáu diệu môn? Bồ-tát Hậu tâm vào môn chữ Trà, được một niệm tương ưng tuệ, Diệu giác hiện tiền, soi chiếu cùng khắp pháp giới, đối với sáu thứ pháp môn thấu suốt rốt ráo, công dụng khắp đủ không thiếu sót, tức là rốt ráo viên mãn sáu diệu môn. Phật biệt Sổ, Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh các pháp môn ý chẳng

khác trước. Chỉ có Viên cực là khác. Cho nên kinh Anh Lạc chép: Ba Hiền mươi Thánh hành trong Nhẫn, chỉ có Phật là biết hết nguồn cội. Kinh Pháp Hoa nói chỉ có Phật với Phật mới biết rốt ráo thật tướng các pháp. Đây là y cứ tu hành giáo đạo, làm đúng như nói. Dùng lý mà soạn luận. Thì Pháp giới viên thông, chỗ chứng pháp môn của Chư Phật, Bồ- tát trước sau chẳng hai. Cho nên kinh Đại Phẩm nói: Phát tâm rốt ráo, hai chẳng khác. Hai tâm như thế, tâm trước khó hiểu. Kinh Hoa Nghiêm nói: Từ Sơ Địa đều đủ công đức tất cả địa. Kinh Pháp Hoa nói: Gốc ngọn rốt ráo như thế.

Số 1918- Tứ Niệm Xứ, Quyển 1

SỐ 1918

TỨ NIỆM XỨ

Đại sư Trí Giả ở chùa Tu Thiền Núi Thiên Thai

đời Tùy thuyết giảng.

Đệ tử là Chương An Quán Đảnh ghi

QUYỂN 1

Tất cả các pháp đều chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể nghĩ bàn, đo lường, chẳng thể nói năng thương lượng. Vì sao? Vì đường ngôn ngữ dứt nên không thể nghĩ, chỗ tâm hành diệt nên không thể suy.

Đại kinh chép: “Sinh sinh chẳng thể nói, sinh bất sinh chẳng thể nói, bất sinh bất sinh chẳng thể nói, đã chẳng thể nói cũng chẳng thể bàn”. Kinh Đại phẩm chép: “Sắc chẳng thể nói, cho đến thức chẳng thể nói. Mắt chẳng thể nói, cho đến ý chẳng thể nói. Sắc chẳng thể nói, cho đến pháp chẳng thể nói. Nên biết năm Ấm, mười hai nhập, mười tám giới đều chẳng thể nói”. Đây là chỉ cho Tục đế chẳng thể nói.

“Bốn niệm xứ chẳng thể nói, cho đến căn, lực, giác, đạo đều chẳng thể nói. Tu-đà-hoàn chẳng thể nói, cho đến A-la-hán cũng chẳng thể nói”. Đây là chỉ cho chân đế chẳng thể nói, cho đến A-la-hán cũng chẳng thể nói”. Đây là chỉ cho chân đế chẳng thể nói.

Mười lực của Phật chẳng thể nói, bốn vô úy, mười tám bất cộng, ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp v.v… đều chẳng thể nói”. Đây là chỉ cho Trung đạo nghĩa đế bậc nhất chẳng thể nói.

Đại luận chép: “Thật pháp chẳng điên đảo, niệm tưởng quán đã trừ, pháp ngôn ngữ đều dứt, vô lượng tội trừ, tâm thanh tịnh thường nhất. Bậc tôn quý diệu mầu như thế thì có thể thấy Bát-nhã.” Đây là chỉ chung cả ba đế chẳng thể nghĩ bàn.

Pháp Hoa chép: “Tướng vắng lặng của các pháp chẳng thể dùng lời bày tỏ.” Lại nói: “Pháp này chẳng thể nghĩ lường phân biệt mà hiểu được.” Nên biết chẳng thể dùng tâm nghĩ, miệng bàn. Cũng chẳng thể dùng không tâm và miệng để nghĩ bàn. Chẳng thể dùng có không, chẳng thể dùng chẳng phải có, chẳng phải không, chẳng phải phương, chẳng phải số, chẳng phải pháp, chẳng phải dụ, lặng lẽ vô vi, là thuyết cùng tột của các kinh, là lời chân thành của các bậc Thánh. Sâu xa như đây, rõ ràng như kia. Cảnh trí đều ẩn, năng sở đều lặng. Các Bồ- tát trong kinh Tịnh Danh dùng lời để nói chỗ không lời, Văn-thù dùng không lời để nói chỗ không lời, Tịnh Danh không dùng lời, không dùng không lời, lặng thinh chẳng nói. Văn-thù khen rằng: Chân thật nhập vào pháp môn không hai. Nên biết rất mầu nhiệm, mầu nhiệm không thể nghĩ bàn. Lại chẳng thể nghĩ bàn chỉ có thể thầm ngộ, chẳng thể đem phân biệt sáng tỏ.

Hỏi: Nếu chẳng thể nói, chẳng thể nói, vì sao lời đầy ắp cung rồng? Nếu chẳng thể nghĩ, chẳng thể nghĩ, vì sao ở núi Tuyết nghĩ sâu nghĩa này?

Đáp: Phật thường ưa lặng lẽ mà thương xót người ngu muội. Muốn chậm lụt ở lời nói mà bén nhạy ở hạnh. Từ bi quyền xảo chỉ vẽ hư không. Dùng cách chỉ bày mặt trăng mà tạo ra mọi thứ thuyết. Hoặc nói sinh sinh, hoặc nói bất sinh sinh. Như lúc nói sinh sinh thì chẳng phải một loại, hoặc nói có, hoặc nói không, hoặc nói vừa có vừa không, hoặc nói chẳng phải có chẳng phải không, dẫn các căn tánh theo cửa bốn phương mà vào ao mát mẻ. Nghe vui thích thì thiện sinh, ác mất, lý hiển, được bốn lợi ích. Ba câu còn lại cũng như thế. Pháp môn rất nhiều, nói rộng thì khiến trí lui sụt, nói lược thì nghĩa chẳng tròn, nay tôi nói vừa chừng, rộng thì bốn câu, lược thì nhân quả. Nghe mà tu hành gọi là nhân, tương ứng với pháp gọi là quả. Theo quả tu nữa gọi là nhân nhân. Từ nhân lại được quả nên gọi là quả quả. Hoặc đầu hoặc cuối, rốt ráo vắng lặng nên nói là không phải nhân, không phải quả. Bốn môn sinh sinh đầu tiên cũng tạo bốn thuyết nhân quả. Trong mỗi thuyết làm vui lòng một loại chúng sinh, lập các thứ thiện căn, trị mọi loại tội cấu. Từ mọi loại nhập vào nghĩa bậc nhất, nên đầu, giữa và cuối lặp lại không có lỗi. Thuyết tức là giáo, vâng theo giáo mà tu quán. Vì tu quán nên gọi là tu bốn niệm xứ. Nghĩa này rộng hãy suy nghĩ về nó.

Đức Phật ra đời vì một việc nhân duyên lớn, là khai phát các kho báu giác ngộ cho chúng sinh. Ví như mặt trời mọc, trước hết chiếu trên đỉnh núi cao, vui trước, lợi trước, trị trước, ích trước. Đại kinh chép: “Nếu

muốn chứa đầy, trước phải dùng vật sạch sẽ hoàn toàn. Nếu muốn cày bừa khai khẩn, thì trước phải trồng ruộng đất phì nhiêu tươi tốt. Nếu muốn cỡi xe, thì trước phải chọn ngựa mập mạnh, thuần thục. Nếu muốn dạy dỗ, thì trước dạy hiếu minh. Đây đều là do chứa nhóm sâu dày, chướng phiền não mỏng nhẹ. Nghe sẤm rền trước, tắm mưa ngọt trước, ra khỏi lồng bẫy trước, được chánh quán trước, đều do thuở trước thường siêng năng tu tập. Đời này đạo được thành bốn lợi ích đầu tiên. Người chưa độ, lại bày phương tiện mà tô bồi cho. Ẩn thần đức vô lượng của mình, dùng pháp người nghèo ưa thích mà đến Ba-la-nại, liền có âm thanh Niết-bàn, tên Pháp, Tăng khác nhau, ắt là Đốn, kế đó là Tiệm mà làm thuần thục cho. Nay theo nghĩa nầy tạm chia bốn thuyết để nói, tức là dạy nương giáo tu quán, tức là bốn loại bốn niệm xứ. Nghĩa là: Sinh sinh bốn niệm xứ cho đến Bất sinh bất sinh bốn niệm xứ, cũng gọi là Tam Tạng, Thông, Biệt, Viên Bốn niệm xứ.

Như Tam Tạng Bốn Niệm Xứ lại có ba: Đại ý, năm đình, bốn niệm.

I.ĐẠI Ý

Chỗ nói Tam (ba), có tám nghĩa: Lý, giáo, trí, đoạn, hạnh, vị, nhân, quả.

1.Lý. Có ba: Thanh Văn là lý ở ngoài chánh sử, Duyên giác là lý ở ngoài tập khí, Bồ-tát là lý ở ngoài chánh tập. Ba bậc nầy ra ngoài ba loại mới thấy lý, nên nói lý có ba.

2.Giáo. Có ba: Thanh Văn nương theo lý Tứ đế, Duyên Giác nương theo mười hai nhân duyên, Bồ-tát nương theo sáu độ.

3.Trí. Có ba: Thanh Văn tu trí tướng chung, Duyên Giác tu trí tướng riêng, Bồ-tát tu biệt trí tướng chung riêng.

4.Dứt: Có ba: Thanh Văn dứt chánh, Duyên Giác dứt tập, Bồ-tát dứt Chánh - Tập.

5.Hạnh: Có ba: Thanh Văn là tự tu giới định tuệ, Duyên Giác là tự tu độc thiện tịch, Bồ-tát vì chúng sinh tu sáu độ năm thông.

6.Vị. Có ba: Thanh Văn trụ Học, Vô học, Duyên Giác trụ Vô học, Bồ-tát ba tăng-kỳ lên đạo tràng.

7.Nhân. Có ba: Thanh Văn mang quả hành nhân, Duyên Giác vọng về quả mà hành nhân, Bồ-tát hàng phục hoặc để hành nhân.

8.Quả. Có ba: Thanh Văn dứt chánh như đốt củi thành tro, Bồ-tát chánh tập dứt sạch như đốt cây không còn tro than.

Đủ tám thứ ba này nên nói là ba.

Tạng: Là tạng Tu-đa-la, tạng Tỳ-ni, tạng A-tì-đàm.

1- Tạng Tu-đa-la là bốn A-hàm:

Tăng nhất A-hàm nói về nhân quả trời người. Trường A-hàm phá tà kiến.

Tạp A-hàm nói về các thiền.

Trung A-hàm nói về các nghĩa sâu xa.

Đầy đủ như trong đó.

2- Tạng Tỳ-ni nói về trì phạm, nặng nhẹ, như trong luật tạng nói.

3- Tạng A-tỳ-đàm gọi là vô tỉ phân biệt vô tỉ phân biệt, v.v…

Đại kinh chép: “Đây là nghĩa rất sâu của khế kinh, đây là nghĩa nặng nhẹ của giới luật. Đây là A-tỳ-đàm phân biệt pháp cú.” Đều là Phật tự giải thích tên của ba tạng. Nay chẳng nói đủ, nhưng khi Phật sắp Niết-bàn, ngài A-nan tâm chìm trong biển buồn phiền, ngài A-nậu-lâu- đà bảo rằng: Ông là người giữ gìn Phật pháp, nên hỏi việc tương lai, tại sao lại khóc lóc. A-nan liền tỉnh ngộ, bèn hỏi bốn việc, Phật đều đáp đủ. Nay đưa ra hai việc: Tỳ-kheo nên nương bốn niệm xứ hành đạo và nương Ba-la-đề-mộc-xoa.

a.Trụ Mộc-xoa có hai: (1)- Cựu. (2)- Khách.

Cựu lại có hai: (a)- Tà. (b)- Chánh. Chánh là mười điều lành. Tà là giống như gà, chó, trâu, ngựa…

b.Định có hai: (1)- Cựu. (2)- Khách.

Cựu lại có hai: (a)- Chánh. (b)- Tà. Chánh là ba trăm bốn mươi hai, tà là tà thiền, quỷ định, v.v…

c.Tuệ có hai: (1)- Cựu. (2)- Khách.

Cựu lại có hai: (a)- Chánh. (b)- Tà. Chánh là biết nhân biết quả. Tà là bác không nhân quả. Ba loại cựu tà đọa vào ba đường ác. Phật bỏ đi không dùng. Ba loại cựu chánh sinh vào ba đường lành. Phật hội lại mà lấy.

Lại nói ba loại pháp khách:

(a). Khách giới: ba quy y năm giới cấm, hai trăm năm mươi giới, v.v…

(b)Khách định: Cửu tưởng, tám bối xả, v.v…

(c). Khách tuệ: Bốn đế trí.

Phật di chúc lấy giới làm thầy, thầy dạy bảy chi, đệ tử vâng làm không cho ô nhiễm, nhân nhượng, trinh tín, hòa nhã, chân chánh. Chăm chăm chú chú, động tĩnh hài hòa, nên nói lấy giới làm thầy.

Nương mộc-xoa mà trụ:

Mộc-xoa gọi là bảo đảm được giải thoát. Nếu người nương mộc-

xoa trụ thì bảo đảm thoát được sự nóng bức thế gian. Chỗ nói ở nhà ép ngặt, có sự nóng bức của lao ngục. Vợ con lôi thôi, có nóng bức của cột trói, của cải tài sản có cái nóng bức của cướp bóc, nóng bức về nạn vua ép ngặt, nước, lửa. Nếu nương mộc-xoa thì bảo đảm thoát khỏi sự nóng bức như thế.

Lại nữa, trụ là vị lai trụ chỗ an vui. Nếu người trụ giới, nhẫn chịu tiếng ác, chỉ ưa pháp lành, vị lai bảo đảm trụ ở trụ xứ của Bốn vị thiên vương. Nếu người trụ giới hẳn là cúng dường Tam bảo, cúng dường cha mẹ, vị lai bảo đảm trụ cõi trời ba mươi ba. Nếu người trụ giới phát sinh thô trụ, bảo đảm được trụ ở trụ xứ trời Diệm-ma. Nếu người trụ giới mà phát tế trụ, thì bảo đảm trụ ở cõi trời Đâu-suất-đà. Nếu người trì giới sinh định cõi dục, bảo đảm được trụ ở trụ xứ của các vị trời cõi Sắc và Vô sắc, đó gọi là nương Ba-la-đề-mộc-xoa trụ.

Nương niệm xứ hành đạo:

Nếu không có tuệ niệm xứ thì tất cả hành pháp đều chẳng phải Phật pháp, chẳng phải người hành đạo. đều là người cạo đầu suông, như người chăn bò. Mặc áo nhuộm suông như cờ đầu cây. Tuy ôm bát cầm gậy mà như người bệnh xin đồ vật. Tuy đọc tụng kinh sách như người mù tụng phú. Tuy lễ bái mà như cối gạo lên xuống. Tuy ngồi thiền mà như cây cối. Tuy là tạo dựng mà mưu khoe khách, trồng cây đổi chác bán buôn, đắm chìm sinh tử. kén tằm tự buộc không ngày giải thoát. Bỏ thân mạng tài sản chỉ được danh bố thí, chẳng phải ba-la-mật. Tuy là trì giới mà không khỏi làm gà, chó. Tuy là tinh tấn mà tinh tấn không đẹp đẽ. Tuy ngồi thiền mà như gốc cây. Tuy hiểu biết mà trí tuệ cuồng điên, thường ở bờ này, chẳng đến bờ kia. chẳng hàng phục ái kiến, chẳng phá chấp tướng. chẳng được nhập đạo phẩm. Chẳng phải địa vị hiền Thánh, chẳng thành bốn cây khô, chẳng phải ba-la-mật. Vì sao? Vì không có niệm tuệ. Vì niệm tuệ có thể phá tà hiển chánh. Đại kinh chép: “Thuốc sữa của thầy thuốc cũ thật là độc, như trùng ăn cây tình cờ thành chữ. Trùng này chẳng biết là chữ hay không phải chữ. Lại có thầy thuốc mới từ phương xa đến hiểu tám thứ thuật là bốn khô bốn tươi, dùng bốn loại khô mới để phá sữa cũ.” Pháp Hoa cũng chép: “Lửa lớn từ bốn mặt nổi lên” là dụ cho đây.

Chấp điên đảo lược có ba loại:

1.Nhất thiết trí: Là sáu vị giáo chủ ngoại đạo, sáu đại thần tâu với vua: “Thầy tôi là bậc Nhất thiết trí, nếu vua trông thấy thì tội cấu sẽ tiêu diệt.” Đây là chấp thế tánh. Đại luận chép: “Được túc mạng trí, thấy việc trong tám muôn kiếp, hơn nữa thì dừng, không thể biết được,

chỉ thất thức của thân trung Ấm khi mới thọ thai, mà tự suy nghĩ thức này, chẳng nên không có nhân duyên. Do nhớ tưởng phân biệt nên có tên gọi là Pháp, thế tánh thì năm tình không biết được. Vì rất sâu kín, nên đối với thế tánh minh sơ sinh giác. Giác tức là thức của trung Ấm. Từ giác sinh ngã, từ ngã sinh năm trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc. Từ thanh trần sinh không đại, từ thanh xúc sinh phong đại, từ sắc xúc sinh hỏa đại, từ sắc-thanh-xúc vị sinh thủy đại, từ sắc-thanh-xúc-vị-hương sinh địa đại. Từ không sinh nhĩ căn, từ phong sinh thân căn, từ hỏa sinh nhãn căn, từ thủy sinh thiệt căn, từ địa sinh tỉ căn. Như thế dần dần từ tế đến thô, lại từ thô đến tế . Ví như trong cục đất có tánh của bình, bồn v.v…, Bình, bồn v.v… bể ra lại trở thành đất, đều không mất thể tánh, là thường không từ đâu đến. đây là chỗ chấp của ngoại đạo Tăng-khư.

Lại có người chấp hạt bụi, hạt bụi thường không thể phá. Rất nhỏ nhiệm nên đợi nhân duyên tội phước. Nhân duyên hòa hợp nên có thân, như trời, người, địa ngục v.v… do cha me, tội phước hết thì tan hoại.

Lại có người chấp tự nhiên là khởi thỉ của thế giới. Nghèo giàu, sang hèn không phải do hạnh nguyện mà được.

Lại có người nói Thiên chúa là chủ tể thế giới. Đầu tiên tạo ra tốt, xấu, lúc diệt trời lại thâu lấy.

Lại có người nói: Đời đời chịu khổ vui, khi hết tự đến bờ mé. Ví như trên núi ném cuộn tơ, tơ hết tự dừng, chịu tội phước mạng trở về chỗ tận diệt. Các tà mạng nầy đều ở trong thiền định mà thấy biết, không nghe từ người khác, cũng chẳng nghe theo kinh Vệ-đà. Chấp đây là sáng suốt, bén nhạy nên nói: “Việc nầy thật, ngoài ra là nói dối.” chính là lý này.

Lại chấp trời Tự Tại, lại chấp cha mẹ v.v…, đều chấp về Nhất thiết trí.

2.Thần thông: Sáu vị giáo chủ ngoại đạo tu được ngũ thông. Ngưng sông tại lỗ tai mười hai năm, biến hóa thành dê ngàn căn tại thân mình, như là thành Tỳ-phú-la biến thành đất mặn…

3.Vệ-đà: Sáu vị hiểu thiên văn địa lý, mười tám kinh lớn, biết lành dữ, v.v… là đây. Tuy biết thế tánh không có thần thông là biết thế tánh thông một ít.

Tiếp theo là biết ba loại đầy đủ, là đại lục sư trong A-tỳ-đàm nói về ba loại niệm xứ là: Tánh, cộng, duyên, đối phá. Ba loại ngoại đạo nầy, có người giải thích.

-Tánh niệm xứ là quán vô sinh cạn gọi là sinh sâu, quán kỹ vô sinh thấy pháp vi tế đều là khổ đế sinh tử, gọi là Tánh niệm xứ. Có

người chuyên dùng tuệ số duyên lý không, vô sinh, phát chân dứt kiết, đắc A-la-hán tuệ giải thoát. Đối phá nhân duyên tà, chấp tánh điên đảo không nhân duyên là loại ngoại đạo nhất thiết trí.

-Cộng niệm xứ là dùng thiền định giúp đạo. Chánh và trợ hợp tu cũng gọi là sự lý cọng quán, phát được vô lậu ba minh, sáu thông, tám giải, thành A-la-hán câu giải thoát, đối phá căn bản ái mạn của ngoại đạo đắc năm thông.

-Duyên niệm xứ, là duyên ba tạng, mười hai bộ kinh của Phật và tất cả danh tự thế gian. Chỗ để duyên rộng rãi không phải như Bích- chi-phật ra đời lúc không có Phật, chẳng vâng theo lời dạy, chỉ hiện thần thông làm vui chúng sinh, chẳng thể nói pháp. Người duyên niệm xứ liễu đạt căn tánh, khéo biết bốn biện tài, đủ sức kiết tập pháp tạng, thành đại La-hán không nghi. Đối phá Vệ-đà thế gian, văn tự thiên văn địa lý nhỏ hẹp. Nên biết tà chánh, chân ngụy giống như vàng so với sắt, đom đóm so với mặt trời, vết chân trâu với biển cả. Nên đại kinh nói: “Trong các tưởng, vô thường là hơn hết. Trong việc canh tác, cày cấy vào mùa Thu là hơn hết. Trong các dấu chân, dấu chân voi là hơn hết. Vô thường ví dụ cho tánh, cày cấy dụ cho thần thông, vết chân dụ cho văn tự. Kinh nói: Các Ưu-bà-tắc khéo hiểu nghĩa các pháp đối trị, đó là thường, vô thường, v.v… Nên biết tâm hạnh ngoài lý thì chưa nhập vào chánh chân. Nghĩa phá tà rất dễ hiểu.

I.NÓI VỀ NĂM PHÁP QUÁN DỪNG TÂM:

Là quán sổ tức, bất tịnh, từ tâm, giới phương tiện, nhân duyên.

Đình là dừng trụ. Người tu hành nghe Bốn đế sinh diệt, phát tâm quán khổ đế muốn ra khỏi sinh tử, bị gió phiền não làm dao động đèn trí tuệ, chiếu soi cảnh không rõ. Vì trừ chướng này nên tu năm pháp quán dừng tâm. Môn sổ tức (đếm hơi thở) có sổ, tùy, quán v.v… môn bất tịnh có chín tưởng, tám bối v.v… Từ tâm, giới phương tiện, mười hai nhân duyên đều như trong thiền môn có nói rộng, nay không nói luận rõ. Môn năm dừng này lại có năm ý: Đối chuyển bất chuyển, cũng kiêm đối, vừa chuyển vừa bất chuyển.

Cũng kiêm đối là sổ tức đối trị giác quán, bất tịnh đối trị tham dục, phương tiện đối trị ngã, nhân duyên đối trị si. Nếu đối trị thành thì phiền não chẳng khởi, lại phát sinh thiền định. Thiền định giữ cho tâm an ổn ra vào nên nói là năm dừng tâm. Tâm đã điều hòa ổn định thì sẽ tu tập quán. Nếu đối trị chưa có ích, lại phải dùng bốn loại sau để trị.

Hành giả khéo dùng bốn phương tiện khéo léo kèm theo để tu

năm môn đối trị, phiền não không thể ngăn chướng, quán tâm dừng trụ liền nhập địa vị Sơ thiền, đầy đủ như Thiền môn có nói rộng.

Hỏi: Ở đây sao không dùng niệm Phật để dừng tâm?

Đáp: Dùng năm độ môn thì không dùng sáu độ môn. Tức phải dùng nhân duyên để đối trị đẳng phần, niệm Phật để đối trị chướng ép ngặt.

Hỏi: Dừng tâm được trụ gọi là Sơ thiền, nay người tu sổ tức (đếm hơi thở) hoặc quán được bất tịnh, hoặc quán được hai, ba, bốn, năm có phải là Hiền chăng?

Đáp: Nếu dùng tâm ái kiến tu thiền cho đến cõi Phi tưởng còn không phải Sơ thiền huống chi là đếm hơi thở hay quán bất tịnh, là phát khởi pháp cạn cợt mà gọi là Hiền sao? Kinh nói tu phước đức nhiều gọi là ngu, tu trí tuệ nhiều gọi là cuồng. Há có thể cho cuồng ngu là Hiền hay sao? Người xưa nói: Gần Thánh là Hiền. Lời này quá cao, nay nói khôn khéo ngay thẳng là Hiền. Nên chia làm bốn câu:

1.Tùy ái kiến phá giới loạn tâm, đây không phải ngay thẳng, không phải khéo léo như không mắt, không chân. Chẳng thể xuống ao mát mẻ.

2.Gần giới tu thiền mà sinh tà kiến. Đây là khéo léo mà không ngay thẳng, cũng không gọi là Hiền, như có chân không có mắt cũng không thể xuống được ao mát mẻ.

3.Tín tâm chánh niệm mà phá giới, tâm loạn, ở đây ngay thẳng mà không khéo léo, cũng không phải là Hiền, như có mắt không có chân, không thể xuống ao mát mẻ.

4.Tin hiểu chánh trí, được ý Phật dạy, giữ giới thanh tịnh, tu quán An-ban, bất tịnh v.v… tâm được dừng trụ, gọi là ngay thẳng là khéo léo, có mắt có chân, có thể xuống ao mát mẻ.

Điều thứ bốn này, nghĩa là khéo léo, ngay thẳng được thành. Hỏi: Vì sao gọi là được ý Phật dạy?

Đáp: Trung Luận chép: Sau khi Phật nhập diệt, người trong thời Tượng pháp, căn tánh càng chậm lụt dần, đắm sâu các pháp, cầu mười hai nhân duyên, năm Ấm, mười hai nhập, mười tám giới, v.v… Tướng quyết định chỉ chấp văn tự. Đây là không biết ý Phật. Ý là sinh sinh chẳng thể nói, vì có nhân duyên nên tạo ra thuyết Sinh sinh, giúp chúng sinh lìa sinh tử được Niết-bàn. Nếu chấp văn tự thì nảy sinh hủy báng cạnh tranh, ắt lửa ba cõi bùng lên không được ý Phật, chẳng phải Hiền nhân.

III.GIẢI THÍCH BỐN NIỆM XỨ:

Tứ là số; Niệm là quán tuệ; Xứ là cảnh. Số có chia, có hợp:

-Nếu mê tâm, không mê sắc thì sổ là năm Ấm.

-Nếu mê sắc, không mê tâm thì sổ là mười hai nhập.

-Nếu mê cả hai thì sổ là mười tám giới. Như Tỳ-bà-sa nói, v.v…

-Nay nói Bốn là người đối với năm Ấm khởi bốn điên đảo, đối với sắc phần nhiều khởi điên đảo, cho là thanh tịnh. Đối với thọ phần thường khởi điên đảo cho là vui. Đối với tưởng, hành thường khởi điên đảo cho là có ngã. Đối với tâm phần nhiều khởi điên đảo cho là thường. Nêu bốn điên đảo nên nói Bốn, nếu theo thứ lớp sinh ra lẫn nhau, đáng lẽ nói Thức, thọ, tưởng, hành, sắc; nếu theo thứ lớp thô tế, nên nói sắc, hành, tưởng, thọ, thức. Nay theo sự thuận tiện của lời nói nên gọi là thân, thọ, tâm, pháp. Văn theo khởi đảo phần nhiều như trước đã nói.

1.Nhưng ý cốt yếu của Ba tạng chính là nhàm chán sinh tử, ưa thích nhập Niết-bàn. Phải tin hiểu chánh nhân duyên ba đời, hai đời, một đời. Mười hai nhân duyên, chi nhân duyên là Tứ đế: Vô minh, hành, ái, thủ, hữu là Tập đế. Năm quả là Khổ đế. Biết khổ dứt tập là Đạo đế. Không tập - khổ là Diệt đế thức. Vô minh, già chết này phá tà không nhân duyên của ngoại đạo, sinh ra tất cả pháp, mọi thứ điên đảo. Chẳng theo hư tưởng, tà đạo quái dị, tin sâu nhân duyên chân chánh.

2.Chân chánh phát tâm: Cảnh giác lửa vô thường thiêu đốt các thế gian, một lòng cầu thoát ra, trong sát-na cũng không lười nhác. Chẳng nghĩ danh lợi, như nai con trong vòng vây, nhảy càn mong thoát ra, giống như nghé mất mẹ buồn bã. Than ôi! Tu tập thiền tuệ như cứu lửa cháy đầu, v.v…

3.Khéo tu định tuệ: Hành xuất thế mà ở cõi Dục loạn tâm như đèn trước gió, cho nên nương tĩnh cầu định. Nếu định không tuệ như trong tối không thấy được gì. Khéo tu hai pháp như hai tay lau chùi lẫn nhau, cũng như cỡi ngựa vừa thương, vừa thúc.

Khéo dùng bốn tùy tin pháp, thực hành cả hai, tám câu được chỗ, v.v…

4.Phá pháp khắp: Quán nhân duyên sinh diệt, phá tất cả các phápái kiến hý luận, biết khắp trong mỗi ái kiến có bốn đế, mười hai nhân duyên, sáu Ba-la-mật. Dùng thuốc nầy trị bệnh.

5.Khéo biết thông bít: Biết tất cả pháp ái kiến đều có lý Đạo, Diệt gọi là thông, đều có Khổ - Tập gọi là bít.

6.Khéo tu đạo phẩm: Đối với các kiến động mà tu niệm xứ. Hoặc riêng hoặc chung, cho đến ba môn giải thoát, v.v…

7.Khéo tu trợ đạo: Tức là năm dừng tâm, cộng niệm duyên niệm sáu phen. Thiền quán là tám niệm, chín tưởng, mười tưởng, tám bối xả, tám thắng xứ, mười nhất thiết xứ, v.v…

8.Khéo biết vị thứ: Khéo biết bảy địa vị thiền, chẳng xen lẫn, tăng thượng mạn thành hổ thẹn, tăng có hổ thẹn. Trong ngoài soi rõ, khéo biết tà chánh, Phật pháp hay chẳng phải Phật pháp. là phá các tà ma ngoại đạo.

9.An Nhẫn: Hai giặc mạnh mẽ và nhu nhuyến. Ngoài thì quyến thuộc tên gọi xấu ác. Nếu người không nhẫn sẽ bị hoại. Trong nhẫn mọi thứ chứng đắc các thiền, chấp thì sinh ái, bị cảnh giới giặc nhu nhuyến hại, ép ngặt là giặc mạnh.

10.Thuận đạo pháp: Ái chẳng phát sinh. Ngoại phàm, nội phàm mọi thứ thuận đạo, phát thiện tâm không đắm mến cũng là ý quan trọng.

Đời mạt pháp, người cầu Thanh Văn biết mười pháp này rõ ràng, không mắc vào văn tự nói suông. Trong có trí tánh cầu Thánh đạo. Chán khổ ba cõi, tu năng dừng tâm, nhập địa vị sơ thiền, tức là khéo biết lời Phật dạy, phát sinh các cảnh giới thiền. Hoặc có xúc tăng ích, hoặc có xúc tăng bệnh, hoặc có mười hai loại xúc hoại thiền, hoặc có mười loại giác hành thiền. Hành giả nhờ năm dừng tâm nên được định cõi Dục, hoặc được đối trị tâm ở trong tĩnh, công đức pháp môn khởi liền quán sát. Quán sơ lược là mười một cảnh Ấm, giới, nhập cho đến mười cảnh của Bồ-tát. Tự có hành giả hoặc thứ lớp, hoặc chẳng thứ lớp, hoặc thiện hoặc tà. Nay làm mười cặp phân biệt: Một là thứ lớp, không thứ lớp cho đến thứ mười là ba chướng bốn ma.

Thứ lớp là như trên.

Chẳng thứ lớp là không như trên, có chỗ xuất xứ riêng, v.v…

Hỏi: Theo Đại thừa, sinh tử tức Niết-bàn có được nghĩa lý tức cho đến sáu Tức. Ba tạng cũng có được sáu Tức chăng?

Đáp: Muốn làm thì cũng được. Ba thừa đồng ý có lý thiên chân, là lý tức. Trong Ba tạng, học tập danh tướng, ngôn ngữ là Danh tự tức. Năm dừng tâm, tướng chung, tướng riêng niệm xứ là Quán hành tức. Bốn thiện căn là Tương tự tức. Khổ - nhẫn - chân minh đến vô ngại đạo thứ chín là Phần chân tức. Đến ba mươi bốn tâm dứt phiền não và tập khí của Phật là Cứu cánh tức v.v… Đã biết ý quan trọng của Ba tạng phải biết niệm xứ của ba bậc khác nhau.

Trước hết nói về Bốn niệm xứ riêng của Thanh Văn, sau nói về bốn niệm xứ chung.

NÓI VỀ BỐN NIỆM XỨ RIÊNG: Riêng là thân, thọ, tâm pháp

1-Quán thân thế nào?

Tất cả sắc gọi là thân, nội thân, ngoại thân, nội ngoại thân. Mình

gọi là quyến thuộc nội thân, người gọi là ngoại thân, vừa mình vừa người gọi là nội ngoại thân. Ba loại sắc này, đều từ đời trước tạo nghiệp bất thiện mà sinh. Đời trước không sợ sinh tử, không nhàm chán buộc ràng, trồng nghiệp điên đảo. Nghiệp trói buộc thức, sắp vào thai mẹ, thì có năm loại bất tịnh, là chỗ sinh, hạt giống, tướng, tánh, và rốt ráo.

a.Chỗ sinh: Thân người nữ là một khối bất tịnh, trùng, mủ dơ bẩn nhóm lại mà thành lập, gân cột, máu tô, da bao phía ngoài, như vách đất kia mượn bùn tô trét luống dối. Trải qua mười tháng ở giữa hai tạng nhỏ hẹp như ngục tù. Thích luận chép: Thân này chẳng phải hoa sen, cũng chẳng do chiên đàn, được nuôi lớn bằng phẩn uế, chỉ theo đường tiểu mà ra, v.v…

b.Hạt giống bất tịnh: Tóm hai giọt trắng đỏ của di thể mà trụ trong đó. Thức nầy theo hơi thở của mẹ. Đó là hạt giống đầu tiên thọ thân bất tịnh.

c.Tướng bất tịnh: Sáu phần đầu v.v… Từ đầu đến chân toàn là vật dơ bẩn, như con chó chết, dùng hết nước biển để rửa, rửa thây chết sạch hết, chỉ còn một hạt bụi, hạt bụi cũng hôi thúi giống như phẩn uế. Nhiều ít đều hôi thúi từ đầu tới chân. Đều là tướng bất tịnh.

d.Tánh bất tịnh: Căn bản từ nghiệp cấu uế sinh, nương vật cấu uế mà nuôi lớn tánh này. Tự như thế chẳng thể sửa đổi. Trong thân có ba mươi sáu vật, trong có mười hai món gọi là tánh bất tịnh. Ngoài có mười hai món gọi là tướng bất tịnh. Giữa có mười hai món chung cả tánh tướng.

e.Rốt ráo bất tịnh: Nghiệp hết, báo tận bị ném ra gò mả, như khúc cây mục, những chất bất tịnh đại tiện tiểu tiện chảy tràn ra ngoài. Thân sinh trùng rúc rỉa cắn ăn, chồn sói quạ, kên kên cắn xé phần ngoài, còn không thể dùng mắt nhìn, tai nghe, huống chi dùng mũi ngửi mê đắm. Nên Tỳ-Đàm có bài kệ:

Thân này tướng bất tịnh, Tánh chân thật thường không.

2.Niệm xứ thọ:

Lãnh nạp gọi là Thọ. Có nội thọ, ngoại đạo, nội ngoại thọ. Duyên bên trong gọi là nội thọ, duyên bên ngoài gọi là ngoại thọ, duyên trong ngoài gọi là Nội ngoại thọ. Lại, ý căn thọ gọi là Nội thọ; Năm căn thọ gọi là Ngoại thọ; Sáu căn thọ gọi là Nội ngoại thọ. Mỗi căn có thọ thuận,

thọ nghịch, thọ chẳng nghịch chẳng thuận.

Đối duyên thuận sinh thọ vui. Đối duyên nghịch sinh thọ khổ. Đối duyên chẳng thuận chẳng nghịch sinh thọ chẳng vui chẳng khổ. Ở sáu căn tức có mười tám thọ, căn trần năng và sở họp thành ba mươi sáu thọ. Theo ba đời có một trăm lẻ tám, các thọ đều khổ. Thọ vui là khổ hoại, khổ thọ là khổ khổ, thọ bất lạc bất khổ là khổ hành, khổ thọ là khổ khổ, thọ bất lạc bất khổ là khổ hành. Các thọ thô hay tế đều là khổ. Như có ăn thì vui, thức ăn không tiêu thì khổ; lạc thọ hoại thì khổ. Như gãi ghẻ ban đầu đã ngứa sau khổ. Thọ lạc hoại khổ cũng giống như thế. Hai khổ còn lại có thể biết, v.v…

3.Niệm xứ tâm:

Nếu theo thô tế thì trước phải là niệm xứ pháp, nhưng nay thuận theo lời nói nên nói về niệm xứ tâm.

Tâm là tâm vương, khác với tâm gỗ đá. Theo trên thì có nội tâm, ngoại tâm và nội ngoại tâm. Tâm vương không dừng trụ, thể tánh lưu động. Hoặc thô hoặc tế, hoặc trong hoặc ngoài đều là vô thường, không dồi dào, không thiếu thốn. Hôm nay tuy còn rõ ràng nhưng cũng khó bảo đảm. Một Tỳ-kheo không bảo đảm bảy tháng, cho đến không bảo đảm một ngày, Phật quở đều là biếng nhác. Một Tỳ-kheo nói hơi thở ra không bảo đảm thở vào. Phật nói lành thay! Khoảng sát-na ngắn ngủi vô thường, già chết đến gần là một kỳ hạn vô thường, Phật pháp sắp diệt, là chuyển biến vô thường như nước chảy dốc núi, như đá nháng lửa, nếu không kịp thời sau hối hận vô ích…

4.Niệm xứ pháp:

Pháp là khuôn phép, có pháp lành, pháp ác, pháp vô ký. Người đều theo pháp mà chấp ngã. Ta có thể làm lành, làm ác, làm vô ký. Nếu đối với tâm vương mà chấp ngã thì thuộc về niệm xứ tâm. Nếu đối với tâm sở chấp ngã, từ chín tâm sở, tất cả thiện số, ác số, chung với đại địa số đều thuộc hành Ấm niệm xứ pháp. Trong các pháp này mà cầu ngã nhất định không thể được, lông rùa sừng thỏ chỉ có tên gọi không thể có thật. Nếu pháp lành là ngã, thì pháp ác lẽ ra vô ngã. Lại pháp ác là ngã thì sao lại dung cho ác hại mình. Nếu vô ký là ngã thì vô ký không thể khởi nghiệp. Nếu gọi nhânv.v… khởi, nhân vô ký này khởi thiện, hay khởi ác? Nghiệp thiện ác còn chẳng phải ngã nhân, v.v… khởi làm sao là ngã được? Nên biết đều không có ngã, chỉ là hành Ấm. Kinh chép: Khởi chỉ là pháp khởi, diệt chỉ là pháp diệt. Chỉ là Ấm pháp khởi diệt, không nhân không ngã, chúng sinh, thọ mạng, dù có pháp khởi cũng là điên đảo. Điên đảo tức là thân kiến và biên kiến, gọi là ô uế. Năm Ấm

vô ký cũng là ô uế. Năm Ấm vô ký duyên báo pháp mà khởi nên đều là vô ngã. Tuy tâm vương, tâm sở cùng khởi đồng thời mà dụng có mạnh, yếu. Nếu tâm mạnh thì thuộc niệm xứ tâm. Nếu số mạnh thì thuộc niệm xứ pháp. Thích Luận chép: Giác quán tuy đồng thời nhưng khi giác thì quán không rõ, khi quán rõ thì giác không sáng. Nên chia ra giác, quán khác nhau. Nay tâm niệm và pháp niệm theo sự mạnh yếu cũng giống như thế. Các pháp thiện ác như vậy tìm ngã không thật có nên gọi là niệm xứ pháp.

Trên đây là nói niệm xứ tướng riêng đã xong.

A.NIỆM XỨ TƯỚNG CHUNG:

Duyên một cảnh chung làm bốn quán. Trong đây phải có bốn câu phân biệt:

-Cảnh, quán đều riêng.

-Cảnh, quán đều chung.

-Cảnh riêng, quán chung.

-Quán riêng, cảnh chung.

Câu một là bốn niệm xứ quán riêng, ba câu sau là bốn niệm xứ quán chung, nói sơ lược như thế.

Tất cả chúng sinh, sinh tử trôi lăn đều do điên đảo. Điên đảo ngang dọc như heo thích phẩn, thịt béo, trong ăn no, ngoài sơn giáp tổ tiên v.v… thật là mê hoặc! Giống như cá nuốt câu, như thiêu thân đâm đầu vào lửa, lấy khổ để bỏ khổ, thật là mê hoặc! Chớp loè, sóng nắng, bọt nước, đá nháng, cho vô thường là thường, thật là mê hoặc! Lông rùa, sừng thỏ, con của hoàng môn, gái bất dục, không người bảo là có người, không vật nói là có vật, thật là mê hoặc! Nay dùng trí tuệ niệm xứ để phá. Biết thân, thọ, tâm, pháp là biết khổ; không khởi mê hoặc điên đảo là biết tập; chán khổ dứt tập là Tu đạo; khổ tập vắng lặng là biết diệt. Đại kinh chép: Xưa ta cùng các thầy chẳng thấy bốn chân đế, vì thế trôi lăn mãi trong biển lớn sinh tử. Nếu thấy được Tứ đế, liền dứt được sinh tử. Sinh hữu đã dứt, không bao giờ còn thọ trong thân các cõi. Trung Luận chép: quán thân, phá mười hai thứ thân kiến, đắc Tu-đà- hoàn. Quán thân là biết khổ, thân kiến không khởi là không tập, phá hai mươi loại thân kiến là có đắc đạo, đắc Tu-đà-hoàn là chứng diệt. Kinh luận đều đồng, nên biết trí tuệ của niệm xứ có lợi ích lớn.

Cộng niệm xứ quán: Đại Luận chép: Quán thân là nhân duyên đầu tiên sinh ra đạo, hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu; niệm xứ thọ-tâm-pháp cũng giống như thế. Đạo từ nhân duyên sinh tức là nghĩa cộng; quán

thân là đầu tiên. Nhân ba lần bốn là mười hai tức là hữu lậu sinh. Cộng tám bối xả, tám thắng, mười nhất thiết xứ tức là cộng vô lậu sinh. Sư Nam Nhạc nói: Chín tưởng, tám bối, các thứ đối trị để giúp khai phá ba môn giải thoát nên gọi là niệm xứ cộng.

Kinh nói: Cũng nên niệm pháp không, tu tâm quán bất tịnh, tức là ý này, v.v…

Tỳ-đàm hữu môn quán sinh không gọi là Không pháp. Tu tâm bất tịnh từ bất hoại. Dùng tâm bất tịnh quán nội ngoại sắc gọi là Sơ bối xả. Nếu nội ngoại sắc thêm rộng từ một thôn đến nhiều thôn, một cầm thú đến tất cả chim bay thú chạy đều là bất tịnh, gọi là Đại bất tịnh. Hoặc bên trong không sắc tướng, dùng tâm bất tịnh quán ngoại sắc, nhập vào hai bối xả cho đến tám bối xả, tám thắng, Nhất thiết xứ, chín thứ đệ, Sư tử phấn tấn, siêu việt cõi Dục. Sơ thiền đều bất tịnh thì phá được điên đảo về Tịnh. Dùng sự trợ đạo nên gọi là niệm xứ Cộng. Lúc phát chân, lý tuệ thành tựu, sự định đầy đủ, ba minh sáu thông đều giải thoát thành La-hán, có thể kiết tập Pháp tạng, phá thần thông của ngoại đạo. Có người truyền bá kinh điển nói: Chẳng phải thiền thì không có trí tuệ. Từ thiền năm dừng sinh ra bốn niệm xứ, là khai phát trí tuệ. Nếu không phải trí tuệ thì chẳng có thiền. Đây là từ bốn niệm xứ sinh ra bốn như ý túc. Riêng bảo thiền và tuệ này cùng tu chứng, cùng tu niệm xứ thì tiện lợi.

Niệm xứ duyên.

Đại Luận chép: Tất cả sắc pháp gọi là Thân. Một nhập và một ít phần của mười nhập. Đã là sắc thì sắc thuộc về Thân. Sáu thọ là thọ sáu thức, là hai Ấm tưởng và hành của tâm và pháp vô vi gọi là pháp thông. Tất cả cảnh giới đều gọi là duyên niệm xứ quán. Có người nói: Mười hai nhân duyên cảnh từ, bi đều duyên gọi là Duyên niệm xứ. Sư Nam Nhạc nói: Kinh dạy tất cả nhập, giới, sự lý, danh nghĩa, ngôn ngữ, âm từ, nhân quả, thể dụng quán đạt vô ngại, sinh ra vốn biện tài. Đối với tất cả sắc tâm không chướng ngại, thành tựu quả La-hán giải thoát, không còn nghi ngờ; phá ngoại đạo Vệ-đà.

Trên đây là theo ái sử làm ý quán.

Tiếp theo phá kiến hoặc, nói về ba loại niệm xứ. Đại Luận chép: Người chân không cũng phá tất cả pháp, người tà kiến cũng phá tất cả pháp, vì sao có khác?

Đáp: Tà kiến có ba loại:

1- Phá nhân không phá quả.

2- Nhân quả đều phá.

3- Phá nhân quả và phá tất cả pháp.

Chỗ giận sinh giận, chỗ yêu sinh yêu, chỗ si sinh si, đó là tà kiến. Người chân chánh không phá các pháp, chỗ giận, yêu, si không sinh, cho nên khác chỗ này, v.v…

Có người phá hai môn có, không nói: Đạo chẳng phải có - không, rốt ráo không thể nói. Nay hỏi “không - có là đoạn thường”, đây là chỗ giận sinh giận, đồng với ngoại đạo kia. “Rốt ráo không thể nói”, đây là chỗ yêu sinh yêu, lỗi đồng với tà kiến, cũng là lối chấp tự nhiên.

Kinh nói: Đối với các kiến chấp chẳng động, mà tu ba mươi bảy phẩm”. Ở đây chia làm bốn câu:

-Động tu.

-Bất động tu.

-Vừa động vừa bất động tu.

-Chẳng phải động, chẳng phải bất động tu.

Bốn câu đối với bốn môn:

-Đều động tu là Chiết pháp đạo phẩm.

-Bốn câu đều bất động tu là Thể pháp đạo phẩm.

Nếu nói về kiến thì bốn câu đều kiến, vì sao bỏ hai? Đáp: Là đoạn thường lấy một câu nói là thanh tịnh.

Nếu nói về tu đạo phẩm thì bốn câu đều tu được, tại sao nói một câu là tu đạo, hai câu chẳng phải tu đạo?

Nếu biết bốn câu đều là thân-biên, năm Ấm thân-biên. Năm Ấm tức có tập, đã biết khổ tập tức có thể tu đạo phẩm. Nếu không biết bốn câu: thân, biên, giới, thủ, tà, nghi thì không biết khổ tập, tức là ngu si đâu khác Trường Trảo.

Đại Phẩm chép: Sắc hoặc thô, hoặc tế, hoặc thường, hoặc vô thường, cho đến phi thường phi vô thường, kiến chấp này đều nương sắc mà khởi lên. Nếu khởi ngã kiến hoặc thọ, hoặc tế, hoặc thường, hoặc vô thường, cho đến phi thường, phi vô thường. Kiến chấp này đều nương sắc mà khởi tức là thân kiến. Thọ, tâm, pháp cũng giống như thế.

Trường kiến có ba giả, một giả có bốn câu, ba giả là mười hai câu, bốn giả thì bốn mươi tám câu. Năng và sở hợp lại có chín mươi sáu câu. Thọ, tâm, pháp mỗi thứ đều có chín mươi sáu câu.

Quán tánh niệm đã vậy, cộng niệm và duyên niệm cũng như thế. Nếu người A-tỳ-đàm khéo biết sáu nhân, bốn duyên trong kiến hữu, nhân duyên không có tánh, vô thường, sinh diệt. Tứ đế có thể đắc đạo, có công năng phá sáu mươi hai kiến. Nếu Luận Thành Thật thì thấy không, khéo biết bốn duyên trong kiến không, ba giả bốn đế có công

năng phá sáu mươi hai kiến. Thấy có, thấy không đều đắc đạo là đây. Đối với các kiến, không động mà tu ba mươi bảy phẩm, thành bốn khô niệm xứ. Nếu người không biết thì chỉ là thấy có, thấy không, đều chưa nhập thiền huống chi là ở Thánh vị, dù tu cùng cực chỉ được trời, người. Nếu lại cho ba đường ác là nhà thì không có phần với Phật pháp. Nên biết bốn niệm xứ quán tà chánh phân môn. Nếu được bốn niệm xứ thì tất cả pháp là chánh, nếu không được thì tất cả pháp là tà. Người tu hành đời nay chẳng biết ý này, đau thương khó tả! Gặp các bậc thầy nghe nhiều kinh luận, người không thể rõ còn chẳng thành bốn khô, há được bốn tươi, càng đáng thương hơn…!

Bốn niệm xứ chung:

Có người nói cọng niệm xứ là niệm xứ tướng chung, nay bảo không đúng, nên làm bốn câu phân biệt: Trước đã nói rồi, nay lại trình bày thêm:

1-Cảnh riêng quán riêng.

2-Cảnh riêng mà quán chung.

3- Cảnh chung mà quán riêng.

4- Quán chung cảnh cũng chung.

1. Cảnh riêng quán riêng: Chính là niệm riêng tướng tánh.

2,3. Cảnh riêng quán chung và quán riêng cảnh chung: hai loại này là phương tiện của bốn niệm xứ tướng chung.

4. Cảnh quán đều chung là bốn niệm xứ tướng chung.

Nếu quán một niệm xứ thân, hoặc chung hai Ấm cho đến chung năm Ấm, đó là cảnh quán đều chung. Niệm xứ thọ, tâm, pháp cũng giống như thế. Tướng chung duyên niệm xứ, niệm xứ tướng chung cũng giống như thế, rất dễ hiểu.

Nếu hiểu phương tiện trước nhập vào niệm xứ tu tướng chung, chánh cần, như ý, căn, lực, giác, đạo đều như trước rất dễ hiểu. Tổng tướng pháp sâu, vi tế là khác. Nếu an ổn thực hành tám chánh đạo, có thể quán Tứ đế sinh noãn pháp. Nên Đại Luận chép: Thực hành tám chánh đạo được năm Ấm thiện hữu lậu, gọi là Noãn pháp. Nên biết người có phương tiện được ba mươi bảy phẩm.

Hỏi: Tám chánh đạo, bảy giác chi là Tu đạo, nay vì sao nói không bốn niệm xứ?

Đáp: Tát-bà-đa nói: Tám chánh ở trước, bảy giác ở sau quyết định là vô lậu. Nếu bảy giác ở trước, tám chánh ở sau thì chung cả hữu lậu và vô lậu. Đây là người thuộc Tam hiền đều gọi là Càn Tuệ địa. Chưa chứng năm Ấm thiện hữu lậu. Ý thì tương tự mà nước định chưa thấm

nhuần gọi là càn, đã có quán hành, hàng phục các kiến chấp gọi là Tuệ, giữ gìn sinh pháp lành gọi là Địa. Nên gọi là Càn tuệ địa, cũng gọi là Ngoại phàm vị.

*Nói về chi Phật quán:

Phật là giác. Giác có hai loại: Độc giác và Duyên giác, đều có lớn nhỏ. Nhỏ thì sinh trong loài người. Thời đó không Phật, tự mình có thể đắc Tu-đà-hoàn. Bảy đời đã mãn, không thọ tám đời, tự tánh thành đạo. Người này không gọi là Phật, cũng chẳng phải A-la-hán. Nói về đạo lực thì không bằng Xá-lợi-phất, mà các đại La-hán gọi đây là Tiểu Bích-chi-ca-la. Lớn thì trong hai trăm kiếp thực hành trí tuệ, trí tuệ càng thêm, lại mạnh được ba mươi hai tướng hoặc ba mươi mốt tướng, hoặc ba mươi tướng, hai mươi chín tướng cho đến một tướng. Hơn cả chín loại La-hán. Ở tướng chung, tướng riêng có thể biết, có thể nhập. Tu tập không đã lâu, thường ưa ở chỗ vắng một mình, đó gọi là Đại Bích- chi-ca-la; đều trải qua ba thứ nhân duyên, mười loại, mười hai loại nhân duyên. Phân biệt lớn nhỏ.

-Nếu nghe nhân duyên tu tánh niệm xứ, quán mười hai nhân duyên, thiện căn thuần thục, nhân ở xa lìa, tự nhiên giác ngộ một mình thành Tiểu Ca-la.

-Nếu tu cộng niệm xứ, duyên niệm xứ, sự lý thiện căn thuần thục, độc giác tự ngộ, đầy đủ ba minh tám giải, sáu thông thành Đại Ca-la.

Nên kinh nói: Vì người cầu Bích-chi-phật nói pháp mười hai nhân duyên. Pháp Hoa chép: Nếu người có phước từng cúng dường Phật, chí cầu thắng pháp, thì nói Duyên giác cho họ nghe.

*Nói về quán mười hai nhân duyên:

1.Ban đầu từ ái chi làm đầu: a- Truy tầm. b- Quán phá.

a.Truy tầm là người này nghe pháp chánh nhân duyên sinh diệt, tin hiểu rõ ràng, biết tất cả thuộc ái phiền não đều là mười hai nhân duyên. Quán đó nhập không, dứt tâm đạt cội nguồn, cầu tuệ tự nhiên, ưa độc thiện, lặng lẽ tu năm pháp đình tâm, được các thiền định. Ở trong định biết thuộc ái phiền não, tức là tu suy tìm ngược lại. Thấy mười hai nhân duyên, suy tham ái này do đâu mà sinh? Tức biết thân nầy do thọ mà sinh. Thọ do đâu sinh? Tức biết do xúc. Xúc do sáu nhập, sáu nhập do danh sắc, danh sắc do thức, thức do hành, hành do vô minh, vô minh do tất cả phiền não quá khứ. Lại thuận suy: Ái này sinh ra thủ, thủ sinh hữu, hữu sinh hai mươi lăm cõi sinh tử vị lai. Do sinh mà có già, lo buồn khổ nhóm, luân hồi không dứt. Nếu do dừng tâm thì nhập sâu thiền định.

Như thế suy tìm ngược lại, hoặc thấy Ca-la-la mới thọ thân. Cho đến thấy thân quá khứ lúc khởi nghiệp phiền não cho đến hai đời, mười đời, trăm đời, nghìn muôn vô lượng thế giới. Thuận suy tìm thủ, hữu. Nếu nhờ năng lực thiền định, hoặc thấy một đời vị lai cho đến mười đời, trăm ngàn vô lượng đời; hoặc thấy việc quá khứ vị lai, tâm sinh buồn vui, đạo tâm tinh tấn, càng thêm tăng thạnh.

b.Quán phá mười hai nhân duyên thuộc ái, tức là tánh niệm xứ, qua quán riêng mười hai duyên. Tánh niệm xứ như trước đã nói. Quán ái tức là năm Ấm ô uế tánh bốn niệm xứ. Nếu quán thọ, xúc, sáu nhập, danh sắc tức là quả báo vô ký năm Ấm tánh niệm xứ. Nếu quán vô minh tức phiền não ô uế quá khứ năm Ấm tánh bốn niệm xứ. Nếu quán về thủ, tức là phiền não ô uế năm Ấm tánh bốn niệm xứ. Nếu quán ở hữu, tức thiện bất thiện năm Ấm tánh bốn niệm xứ, nếu quán sinh tử vị lai thì quả báo sinh tử vô ký tánh bốn niệm xứ. Đó gọi là nghịch thuận quán sát. Phá bốn điên đảo, điên đảo diệt thì vô minh diệt. Tất cả phiền não hành cho đến gia chết lo buồn khổ diệt. Đó là dụng tánh niệm xứ, trải qua quán riêng ái phiền não mười hai duyên quán.

2.Nói về phá mười hai duyên thuộc kiến. Có hai: a- Suy tìm b- Quán phá.

a- Suy tìm: Nếu thấy thần và thế gian thường hay vô thường, vừa thường vừa vô thường; phi thường phi vô thường, cho nên hiện tại sinh bốn kiến chấp thân biên. Do bốn kiến chấp thân biên nầy mà sinh ra mười bốn nạn, sáu mươi hai kiến.

Bốn kiến chấp thân biên nầy tức là bốn thủ nghịch thuận, tìm xét bốn thủ này do bốn ái, bốn ái do bốn thọ, bốn thọ do bốn xúc, bốn xúc do bốn nhập, bốn nhập do bốn danh sắc, bốn danh sắc do bốn thức, bốn thức do bốn hành, bốn hành do bốn vô minh. Lại tìm xét thuận bốn thủ. Bốn thủ sinh bốn hữu, bốn hữu sinh tất cả hai mươi lăm hữu, sinh tử lo buồn khổ nhóm. Nếu biết sâu kiến hoặc, việc đời quá khứ vị lai, thì cũng như trước đã nói.

Nói về tánh niệm xứ: Quán phá bốn thủ, bốn kiến thân biên v.v… Như thế thứ lớp cho đến vô minh phá quá khứ: như khứ, chẳng như khứ, vừa như khứ vừa chẳng như khứ; phi như khứ phi chẳng như khứ; thân kiến và biên kiến làm ô uế năm Ấm.

Lại quán thuận bốn thủ, cho đến sinh, già, chết vị lai, phá hữu biên, vô biên; vừa hữu biên vừa vô biên; phi hữu biên phi vô biên. Thân kiến, biên kiến ô uế năm Ấm. Dùng tánh niệm xứ như thế phá thân kiến, biên kiến ba đời. Tứ kiến tức phá mười bốn nạn, sáu mươi

hai kiến, tất cả thuộc kiến, phiền não một lúc đều diệt tức vô minh diệt. Cho đến già, chết diệt thuộc kiến. Phiền não đã diệt thì lại dùng quán ái mười hai nhân duyên tánh niệm xứ trước quán phá Dục ái, Sắc và Vô Sắc ái, ba cõi phiền não đạo, nghiệp đạo, gọi là Niết-bàn hữu dư. Nếu khổ đạo diệt tức là Niết-bàn vô dư. Đó gọi là trí tuệ tánh niệm xứ, quán mười hai nhân duyên nhập Niết-bàn.

Kinh nói: mười hai nhân duyên nghĩa rất sâu xa, khó hiểu khó biết. Lúc Phật nói kinh Niết-bàn, có ngoại đạo tên là Phú-na hỏi: Làm sao khiến tôi biết thần và thế gian là thường, cho đến phi thường, phi vô thường?

Phật đáp: ông hãy dứt cũ mà không tạo mới, thì sẽ biết thế gian thường hay vô thường; cho đến phi thường, phi vô thường.

Phạm chí ngộ hiểu và xin xuất gia làm đệ tử Phật. Lại trong Trung Luận nói Thanh văn nhập đệ nhất nghĩa. Nếu được sâu ý nầy thì không phải chỉ phá ngoại đạo mà thôi. Nếu đệ tử Phật học ngồi thiền phát xuất nhiều kiến thủ tranh luận để khỏi phiền não tạo nghiệp sinh tử của hai mươi lăm hữu đều thuộc về kiến phiền não mười hai nhân duyên. Nếu ngộ hiểu biết thì có thể dùng Tánh niệm xứ, xem xét thì được giải thoát. Người mê điều này thì trôi lăn sinh tử không có bờ mé. Nên Trung Luận chép: Chân pháp và người nói, người nghe khó được. Thế nên sinh tử chẳng phải hữu biên, chẳng phải vô biên. Cộng niệm xứ, duyên niệm xứ quán mười hai nhân duyên, so với trước rất dễ biết.

Hỏi: Đời trước tự nhiên có thể ngộ, đâu cần Phật nói!

Đáp: Nghe nói thì mau được, không nói thì chưa ngộ được. Ví như trái chín, tuy tự chúng rơi được, nhưng lay nhanh thì rụng liền.

Hỏi: Sao không chế quả Bích-chi-phật?

Đáp: Thanh văn độn nên chế quả; Bích-chi-phật lanh lợi, học tập trí huệ lâu nên không cần chế quả. Dụ cho hai người cùng đi, người ốm yếu phải có chỗ nghỉ ngơi; người thân mạnh khoẻ thì đến thẳng nên không chế quả.

Lại nữa, tướng chung dứt kết, trí tuệ thô nên chỉ trừ chánh sử gọi là Thanh văn. Nếu tướng riêng, trí tuệ tế trừ tập khí gọi là Bích-chi- phật.

Lại nữa, Thanh văn độn nên trước quán khổ đế; Duyên giác lợi căn nên trước quán Tập.

Hỏi: Thanh văn cũng tướng riêng là thô, tướng chung nên là tế.

Nay đâu được nói tướng chung là thô, tướng riêng là tế?

Đáp: Nếu trong Tứ đế trước nói tướng riêng là thô, nay trải qua

mười hai nhân duyên riêng biệt nên riêng là tế hơn.

Lại nữa, Thanh văn có năng lực thiền định cao, thiên nhãn chỉ thấy một tiểu thiên; Bích-chi-phật đã trồng lâu, năng lực định sâu, thiên nhãn vượt ngoài Tam thiên, thấy thế giới phương khác.

Hỏi: vì sao Bích-chi-phật thừa không có phương tiện đạo?

Đáp: Bích-chi-phật căn tánh lanh lợi nhưng chưa gặp Phật đã ngộ đạo, đâu cần phương tiện trước để nhập đạo!

Hỏi: Bích chi tự ngộ, đắc đạo cộng giới, có cần thọ giới không?

Đáp: Người thọ thì hòa hợp với tăng. Nay ba tạng hữu môn, Duyên giác quán mười hai duyên phá thuộc ái kiến, quán môn chẳng nói đầy đủ. Nếu người tu hành phải tự khéo suy nghĩ. Ba môn còn lại đâu có thể thấy.

*Nói về Bồ-tát khác phàm Thánh:

Khác Thánh thì khác về bốn thệ nguyện rộng lớn, thực hành hạnh sáu độ, nhị thừa dứt phiền não chứng chân; Bồ-tát chẳng dứt hoặc, chẳng chứng chân nên khác bậc Thánh.

Phàm phu mặc theo dòng phiền não, Bồ-tát thì hàng phục phiền não, chế phục sinh tử làm Phật sự nên khác phàm phu.

Đối với Đàn ba-la-mật tu Tánh niệm xứ quán, khác với Nhị thừa dứt phiền não chứng chân. Cũng chẳng đồng với phàm phu trôi lăn theo sinh tử. Chế phục phiền não, trụ ở hạ nhẫn tu bố thí, học tất cả thế trí để điều phục chúng sinh. Nếu người vì tham đáng đọa địa ngục, Bồ-tát ở niệm xứ thực hành bố thí phá tham tệ, khiến thoát khổ địa ngục. Nếu chúng sinh phá giới đáng đoạ địa ngục, Bồ-tát tu trì giới khiến thoát địa ngục. Nếu chúng sinh sân nhiều đáng đọa địa ngục, Bồ-tát tu nhẫn nhục để phá, khiến thoát địa ngục. Nếu chúng sinh thường biếng nhác đáng đọa địa ngục, Bồ-tát thực hành tinh tấn để phá, khiến thoát địa ngục. Nếu chúng sinh loạn tưởng đáng đọa địa ngục, Bồ-tát tu thiền để phá; tự mình hành và dạy người, khen ngợi người tu hành bốn pháp trên và một dưới đều như thế. Bồ-tát tu niệm xứ quán cho đến thực hành Bát- nhã Ba-la-mật, phá tất cả chúng sinh ái, phiền não tham đắm quả báo, gây ra hai mươi lăm hữu nghiệp, thọ quả khổ sinh tử. Bồ-tát tu ba loại niệm xứ phá sáu tệ, nhân thuộc ái hai mươi lăm hữu, tức là cứu khổ, dạy tu ba loại niệm xứ tức là Đạo, đó gọi là “ban vui”. Tu Tánh niệm xứ thành tựu bốn Ba-la-mật, tu cộng niệm xứ thành tựu Thiền ba-la-mật, tu duyên niệm xứ thành tựu Bát-nhã Ba-la-mật. Bốn độ trước sức tu tánh yếu không thành, lại tu thêm cộng niệm xứ thành phá ái. Lại, tu tánh niệm xứ nên thành đại bi cứu khổ, tu cộng niệm xứ thành đại từ ban vui,

tu Duyên niệm xứ thành tựu cả hai thệ nguyện.

b. Quán phá thuộc kiến phiền não:

Nếu chúng sinh nói tâm tham nầy có hay không, cho đến chẳng phải có chẳng phải không. Lúc ấy Bồ-tát tu niệm xứ hành bố thí phá ba giả trong hữu kiến, ba giả trong vô kiến, cho đến ba giả trong phi hữu phi vô, tự - tha - cọng - vô nhân…, bốn mươi tám câu.

Nếu có chúng sinh nói tâm phá giới này có hay không, cho đến phi hữu phi vô, Bồ-tát tu tánh niệm xứ hành trì giới phá hữu kiến, cho đến ba giả trong Phi hữu phi vô kiến.

Chúng sinh nói tâm sân nầy có hay không, cho đến Phi hữu phi vô, Bồ-tát tu tánh niệm xứ thực hành nhẫn nhục để phá.

Nếu chúng sinh nói loạn tâm có không, cho đến phi hữu phi vô, Bồ-tát tu thiền để phá ba giả có - không, cho đến phi hữu phi vô v.v… bốn mươi tám câu để phá.

Nếu nói tâm si có không cho đến phi hữu phi vô, thực hành Bát- nhã để phá, từ có không cho đến bốn mươi tám câu để phá. Vô sinh thuần thục, sau đó ba mươi bốn tâm dứt kiết thành đạo, xoay bánh xe pháp ba tạng vào Niết-bàn.

Ở đây ứng với bốn môn: Tỳ-đàm là Hữu môn, Luận Thành Thật là Không môn, Côn-lặc là môn vừa hữu vừa vô, Na-đà Ca-chiên-diên là Phi hữu phi vô môn, hai môn chẳng độ.

Đại Luận nêu tên để chỉ. Luận Câu-xá phá nói về phi không phi hữu trong Bạt-hòa phất-đa la bộ, chính là để giải nghĩa này.

Đại Luận dẫn phẩm Bồ-tát trong Tỳ-bà-sa hành nhân chứng quả. Luận Thành Thật không có văn (nói về việc này). Nếu luận sư phá những người “chấp có”, không đắc đạo và nói rằng “thấy không” mới đắc đạo, nói như thế là lẫn lộn đúng sai. Nói chung về hai kiến chấp này, “thấy có” chỉ là thường kiến, “thấy không” chỉ là đoạn kiến, hai kiến chấp đoạn thường há không phá lẫn nhau? Nên Long Thọ nói: Nếu không được phương tiện Bát-nhã để nhập Tỳ-đàm thì rơi vào Có; nếu nhập Không thì rơi vào Không, đều chẳng đắc đạo. Nếu không dùng bốn tất-đàn thì đối duyên khác nhau, hoặc dùng thế giới để vào lý, nên nói “thấy có” đắc đạo. Đại Luận chép: Sắc hoặc thô hoặc tế, gồm chung mà quán vô thường, vô ngã tức phát chân được sinh, không hữu môn đều nhập đạo. Thô là sự quán, tế là lý quán, chỉ được “sinh” mà không được “pháp”. Như kinh nói: Nên khởi pháp tưởng, chỉ có năm Ấm, không có pháp dùng. Tất-đàn vị nhận phá hữu bày không, Bồ-tát tùy căn cơ hữu ích cần nghe hữu môn đắc đạo. Nay cần nghe không

môn nhập đạo, cho nên phá hữu để nói về không. Vì thế, hai Bồ-tát soạn hai luận trình bày hai môn không hữu trong Ba tạng. Trước sau tuy khác mà đắc đạo thì đồng. Nên nói người đoạn kiến cho là một niệm đoạn, người thường kiến nói khác niệm đoạn. Dứt kiết (sử) tuy khác, đắc đạo là một. Ba giả nhập Sinh không, năm Ấm không là Bình đẳng không, là hai hạnh Thánh. Sinh không là giả danh không. Pháp không là thật pháp không. Là già chết và ai già chết, cả hai đều là tà kiến. Trong kinh Thanh văn nói sinh và pháp cả hai là tướng không. “Là già chết” là sinh không, “ai già chết” là pháp không; là trong Ba tạng giải thích thành bốn. Duyên ba giả nhập vào không mà Hữu môn đều là độn, chỉ được sinh không ở trong chuyết độ (độ vụng về). Không môn là lợi nên được Pháp không. Cộng niệm xứ, duyên niệm xứ cũng giống như thế. Thì biết đại ý, tế tác rất dễ hiểu. Nhưng không có nghĩa Bồ-tát, chỉ nói về hai mươi bảy địa vị Hiền Thánh. Nếu làm bốn câu thì đây là một vòng thuyết pháp.

Trong bốn môn của ba tạng giáo, tu bốn niệm xứ của Tứ Thánh đế sinh diệt đã xong.

Hỏi: Sao không nói bốn niệm xứ của Đại thừa trước?

Đáp: Trong kinh có đủ hai nghĩa. Nếu mặt trời chiếu trên đỉnh núi cao thì Đại thừa trước, còn ban đầu đến vườn nai thì Tiểu thừa trước. Nay trước nói Tiểu thừa có mười ý:

Vì dụng. Như Tịnh Danh vì vua chúa, Trưởng giả nói về vô thường, khổ, không, v.v…

Vì phá. Không có chày thì đâu vung vồ được, như Tịnh danh phá mười đệ tử, v.v…

Vì nhiếp. Như Tịnh Danh ở trong thất nói thân có khổ mà không ưa ở Niết-bàn, v.v…

Vì hội. Như Đại phẩm hội tông nói các pháp đều là Đại thừa.

Vì khai. Như Pháp Hoa giải quyết xong pháp Thanh văn, đứng đầu trong các kinh, Đại Kinh nói: Vì các Thanh văn khai phát mắt tuệ. Vì người học: Biết ngoại tà nội khúc không bị tà, khúc làm lầm, v.v…

Vì người Thanh văn phá khúc (cong vạy). Biết họ mất phương tiện Phật, nghe thuyết hẹp hòi thời Mạt pháp; biết họ lẫn lộn Bán và Mãn. Như có người nói Tỳ-đàm “thấy có” đắc đạo, Luận Thành Thật “thấy không” đắc đạo. Đạo chẳng phải có - không, thấy có - không làm sao đắc đạo? Nếu theo lối nói của Sư nầy thì người hai môn Hữu - Vô thuộc Tiểu thừa giáo của Phật cho nên là vô dụng. Nếu là vô dụng, thì sao

Trung Luận lại nói muốn nghe trong pháp Thanh văn nhập vào Đệ nhất nghĩa? Như hai phẩm sau nói vị thầy che lấp Phật. Giáo lý bốn khô, nay lại trình bày, v.v…

Thiền nhân đời mạt nội chứng không, hiểu đồng với bọn ni-kiền- tử phá giới, làm ác, ăn phẩn, lỏa thể nói là Đại thừa; đồng giới thủ ni- kiền-tử lẫn lộn phương tiện đạo của Phật pháp, nay đưa ra cả hai, v.v… Vì người học khiến biết thuyết trong ngoài mạnh mẽ, hạnh mạnh mẽ, pháp môn tinh minh tươi khô, v.v…

Vì giúp người học lúc nội chứng, phân biệt môn hộ tà khúc, tiểu đại khác xa thủ xả, nên được nghi pháp chẳng lầm, cầm ngói gạch cho là hạt châu lưu ly.

Vì mười ý này phải nói bốn khổ quán. Tư Ký ghi rằng:

Niệm xứ của Thanh văn lấy Khổ đế làm đầu.

Duyên giác lấy Tập đế làm đầu.

Bồ-tát lấy Đạo đế làm đầu.

Bồ-tát Thông giáo lấy Diệt đế làm đầu.

Bồ-tát Biệt giáo lấy giới ngoại đạo đế làm đầu.

Bồ-tát Viên giáo lấy Giới ngoại diệt đế làm đầu.

Lại, Thanh văn dùng tướng chung quán.

Duyên giác dùng tướng riêng mà quán.

Bồ-tát quán cả chung riêng.

Chung riêng giới nội-ngoại thứ lớp quán.

Viên giáo giới nội-ngoại viên quán.

Lại, Thanh văn nhân thành giả quán làm đầu.

Duyên giác tương tục giả làm đầu.

Bồ-tát tương đãi giả làm đầu.

Hỏi: Đạo phẩm sáu độ, độ nào chính?

Đáp: Đại Kinh chép: Nhất địa đến Thập địa gọi là trí tuệ trang nghiêm. Sáu độ ba-la-mật là phước đức trang nghiêm. Pháp Hoa nói về năm phẩm, một niệm tùy hỉ là chính. Hành thêm sáu độ là trợ đạo. Tịnh Danh chép: Đạo phẩm, thiện tri thức, sáu độ là bạn. Cả ba kinh đều cho sáu độ là trợ đạo. Đại luận nói: ba mươi bảy phẩm là chánh đạo, ba giải thoát trợ khai môn cho đến bất tịnh trợ để phá tham, thắng xứ trợ bất tự tại trong duyên, thập nhất thiết xứ trợ không rộng khắp trong duyên; vô lượng tâm trợ phước đức và trợ khai môn pháp.

Hỏi: Đạo phẩm là hữu lậu hay vô lậu?

Đáp: Đại luận đối theo địa vị mỗi thứ có khác nhau, hoặc hữu lậu hoặc vô lậu v.v… Luận Thành Thật nói niệm xứ không lui sụt số người; nói Noãn pháp lui làm xiển đề, Đảnh pháp lui thành năm tội nghịch. Luận Thành Thật nói niệm xứ hàng phục hoặc, thành giả danh không, số người chỉ là văn tuệ. Nay nói chung từ đầu đến cuối đều là đạo phẩm, theo chỗ hơn mà chia phẩm, tiết, cấp được gọi tên, v.v…

Đại Luận nói ban đầu thọ từ thầy, trước dùng niệm giữ gìn gọi là niệm xứ, bốn thứ tinh tấn gọi là Chánh cần, bốn thứ định sinh gọi là Như ý túc, năm thiện căn sinh gọi là năm căn, năm phiền não bị phá gọi là năm lực, phân biệt đạo dụng gọi là bảy giác, an ổn đi trong đạo gọi là tám chánh đạo. Đây là lấy cái hơn để đặt tên đều chung cả niệm xứ. Địa vị chỉ là hữu lậu. Nên luận nói: Hành trong tám chánh đạo, ban đầu được năm Ấm thiện hữu lậu gọi là Noãn pháp. Nếu không cho bốn niệm xứ chung đến tám đạo thì cũng không được tám đạo thông với bốn niệm xứ. Nên Bà-sa nói: Nếu tám chánh đạo ở trước bảy giác chi thì quyết định là vô lậu, còn nếu tám chánh ở sau bảy giác thì vừa hữu lậu vừa vô lậu. Đây là lời tu chung. Nếu tám chánh là kiến đạo vị thì xếp vào trước bảy giác, ở sau là vị chứng đạo, v.v…