300 Phật Giáo Gia Định - Sài Gòn

300 Phật Giáo Gia Định - Sài Gòn

300 NĂM PHẬT GIÁO

GIA ĐỊNH - SÀI GÒN - TP HỒ CHÍ MINH

Mục Lục

Lời nói đầu

Phần I - Hội Thảo Khoa Học 300 Năm Phật Giáo Gia Định - Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh

Diễn Văn Khai Mạc Hội Thảo

LỜI BẾ MẠC HỘI THẢO (*)

Phần II - Lịch Sử Truyền Thừa

Điểm Lại Một Số Nét Về Sắc Thái Phật Giáo Nam Bộ Nhân Kỷ Niệm 300 Năm Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

I. PHẬT GIÁO BẮC TÔNG

II. PHẬT GIÁO NAM TÔNG

III. HỆ PHÁI KHẤT SĨ

Tổ Đình Huê Nghiêm

Một Vài Nét Xưa Và Nay Của Phật Giáo Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

Sơ Lược Vài Nét Đặc Trưng Của Phật Giáo Nam Bộ

Ảnh Hưởng Của Tổ Sư Nguyên Thiều Đối Với Phật Giáo Đồng Nai-Gia Định

I.- SƠ LƯỢC HÀNH TRẠNG CỦA TỔ SƯ NGUYÊN THIỀU

II.- ẢNH HƯỞNG CỦA TỔ SƯ NGUYÊN THIỀU ĐỐI VỚI PG ĐỒNG NAI-GIA ĐỊNH

Tổ Sư Minh Đăng Quang Với Chí Nguyện Nối Truyền Thích Ca Chánh Pháp

I. VÀI NÉT VỀ TỔ SƯ MINH ĐĂNG QUANG

II. NGUỒN CỘI TÂM LINH VÀ BIỂU TƯỢNG HOA SEN VỚI ĐÈN CHƠN LÝ

III. NHỮNG THÀNH TỰU CỦA HỆ PHÁI SAU 50 NĂM HÀNH ĐẠO

IV. SỰ PHÁT TRIỂN VÀ TINH THẦN HỘI NHẬP CỦA HỆ PHÁI TRONG CỘNG ĐỒNG PHẬT GIÁO VIỆT NAM

Một Số Nét Đặc Thù Của Phật Giáo Nam Bộ

1. Địa lý

2. Sự du nhập của Phật giáo

3. Phật giáo Nam Bộ - một tổng thể thống nhất và đa thù

4. Các dòng thiền du nhập và lưu hành trên đất Nam Bộ

Buổi Đầu Của Phật Giáo Gia Định - Sài Gòn

I. THỜI KỲ KHAI HOANG - TRUYỀN ĐẠO

II. CON ĐƯỜNG VÀ PHƯƠNG TIỆN HOẰNG HÓA ĐẠO PHẬT TẠI MIỀN NAM

III. SỰ NGHIỆP CỦA NGƯỜI KẾ TỤC

Những Ngôi Cổ Tự Đã Mất Ở Gia Định Xưa

Đặc Điểm Của Phật Giáo Hoa Tông Ở Nam Bộ

300 Năm Phật Giáo Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

Nhân Kỷ Niệm 300 Năm Sài Gòn- Gia Định- TP.Hồ Chí Minh, Ôn Lại

Truyền Thống Phật Giáo Việt Nam

Phần III - Những Ngôi Chùa Cổ Phật Giáo Gia Định

Vai Trò Của Chùa Từ Ân Trong Sự Phát Triển Văn Hóa Phật Giáo Ở Gia Định

Kiến Trúc Các Ngôi Chùa Xưa Và Nay

NHỮNG NGÔI CHÙA CỔ

NHỮNG NGÔI CHÙA MỚI

Đặc Trưng Kiến Trúc Truyền Thống Của Chùa Nam Bộ

Chùa Sùng Đức 300 Năm Tồn Tại Và Phát Triển

A.- KIẾN TRÚC CHÙA SÙNG ĐỨC XƯA VÀ NAY

B.- SỰ TỒN TẠI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHÙA SÙNG ĐỨC

Phần IV - Các Phong Trào Phật Giáo

Từ Phong Trào Chấn Hưng Phật Giáo - Một Số Suy Nghĩ Về Phật Giáo Việt Nam Với Tiến Trình Thống Nhất Dân Tộc

Đoàn Sinh Viên Phật Tử Sài Gòn Đấu Tranh Cho Tự Do Tôn Giáo (1963)

1- Sinh viên và Phật giáo

2- Sinh viên và tự do tín ngưỡng

3- Bi, Trí và Dũng

Về Phong Trào Phật Giáo Sài Gòn Năm 1963

Sự Phát Triển Của Phật Giáo Tại Miền Nam Từ Năm 1951 Trở Đi

GIÁO HỘI TĂNG GIÀ NAM VIỆT

Sinh Hoạt Buổi Đầu Của Ni Giới Tại Sài Gòn

Giai Đoạn Chấn Hưng Phật Giáo 1920 – 1930

Hội Phật Học Nam Việt Và Chùa Xá Lợi

Phật Giáo Gia Định-Sài Gòn- TP. Hồ Chí Minh 300 Năm Cùng Nhân Dân Mở Đất, Bảo Vệ Tổ Quốc,Xây Dựng Chủ Nghĩa Xã Hội

Phật Giáo Với Nhân Dân Gia Định-Sài Gòn Và TP Hồ Chí Minh

Phật Giáo Sài Gòn Trong Lịch Sử 300 Năm Của TP Hồ Chí Minh

Phần V - Văn Hóa - Giáo Dục Phật Giáo

Phật Giáo Với Sự Nghiệp Giáo Dục Và Đào Tạo Tại Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

I.- SỰ ĐÓNG GÓP CỦA PG THÀNH PHỐ VÀO SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

II.- NHỮNG NGUYÊN TẮC CƠ BẢN VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO CỦA PG ĐÃ ĐƯỢC ÁP DỤNG VÀ CẦN PHẢI ĐƯỢC PHÁT HUY

Sự Đóng Góp Về Giáo Dục Phật Học Của Phật Giáo

Gia Định-Sài Gòn- TP Hồ Chí Minh 300 Năm

I.DẪN NHẬP

II. CÁC HỆ THỐNG PHẬT HỌC VIỆN

Hệ Thống Giáo Dục Ni Giới Tại Sài Gòn

1- Ni trường Tăng Già

2- Ni trường Từ Nghiêm

3- Ni trường Dược Sư

4- Ni trường Huê Lâm

Ni Giới Khất Sĩ - Một Dấu Ấn Trước Dòng Thời Gian

Sự Tu Học Của Tăng Sĩ Phật Giáo Trong Suốt 300 Năm Hình Thành Và Phát Triển TP Sài Gòn

l.TÌNH HÌNH TU HỌC CỦA CHƯ TĂNG CUỐI THẾ KỶ XVIII

2.PHẬT GIÁO SÀI GÒN VÀO THẾ KỶ XIX

3.PHẬT GIÁO SÀI GÒN ĐẦU THẾ KỶ XX

4.CÔNG CUỘC CHẤN HƯNG PHẬT GIÁO (1930-1945)

5.PHẬT GIÁO SÀI GÒN TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM ĐẾN NAY

6.THỰC TRẠNG KINH SÁCH PHẬT GIÁO TẠI TP HỒ CHÍ MINH

7.KẾT LUẬN

Phục Hưng Thiền Trúc Lâm Yên Tử

I.- THIỀN TÔNG VIỆT NAM NÂNG CAO GIÁ TRỊ PHẬT GIÁO VN

II.- ĐẶC ĐIỂM CỦA THIỀN TÔNG VIỆT NAM

III.- CHỦ TRƯƠNG PHỤC HƯNG THIỀN TÔNG VIỆT NAM, hay THIỀN TRÚC LÂM YÊN TỬ

IV.- KẾT THÚC

Phật Giáo Nam Tông Tại Sài Gòn- Gia Định-TP Hồ Chí Minh Xưa Và Nay

Phần VI - Phật Giáo Trong Sinh Hoạt Văn Hóa

Kỷ Niệm 300 Năm Phật Giáo Gia Định-Sài Gòn

I. KHÁI QUÁT VỀ CHỦ ĐỀ KỶ NIỆM 300 NĂM PHẬT GIÁO (PG) GIA ĐỊNH - SÀI GÒN “THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH”

II. QUẢ TIM BẤT DIỆT VÀ NGÔ TRIỀU

Hoạt Động Báo Chí Phật Giáo Trong 300 Năm Phát Triển Của Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

I. TỔNG QUÁT TÌNH HÌNH IN ẤN XUẤT BẢN BÁO CHÍ

II. NHỮNG BƯỚC CHUYỂN MÌNH CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN TÁC ĐỘNG VÀO NỘI TÌNH PHẬT GIÁO

III. NHỮNG THẬP NIÊN SAU THỜI KỲ CHẤN HƯNG PHẬT GIÁO

IV. MỘT VÀI Ý KIẾN THAY CHO LỜI KẾT

300 Năm Ngày Thành Lập Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

Một Số Vấn Đề Chung Quanh Di Sản Chữ Hán

I.- THỰC TRẠNG

II.- GIÁ TRỊ TƯ LIỆU

III.- KẾT LUẬN

Vài Đặc Điểm Của Giáo Phái Bửu Sơn Kỳ Hương

300 Năm Nghệ Thuật Tạo Hình Phật Tượng Gia Định-Sài Gòn

Phật Giáo Trong Cái Nhìn Của Nho Sĩ Nam Bộ

Tinh Thần Phật Giáo Trong Sân Khấu Dân TộcỞ Việt Nam Và Một Số Nước Đông-Nam Á

Hình Bóng Tín Ngưỡng Dân Gian Trong Các Tự Viện Ở Vùng Sài Gòn-Gia Định

Tình Sông Nghĩa Biển

Phần VII - Các Vị Cao Tăng Trong Cuộc Vận Động Chấn Hưng Phật Giáo

Hòa Thượng Khánh Hòa

Tổ Sư Khánh Anh

Một Vị Cao Tăng Truyền Đạo Ở Miền Nam

Ngọn Đuốc Sáng Hiện Thân Cho Tinh Thần Hòa Hợp Thống Nhất

Phật Giáo Việt Nam

Phần VIII - Phụ Lục

Chùa Cây Mai (Bạch Mai) Trong Ký Ức Người Xưa

Nhớ Chùa Khải Tường

DI SẢN NGHỆ THUẬT CỔ PHẬT GIÁO SÀI GÒN-GIA ĐỊNH

Nụ Cười Của Tượng Phật Chùa Kim Chương

Hết

Lời nói đầu

Một trong những sự kiện văn hóa trọng đại nhất của Thành hội Phật giáo TP. Hồ Chí Minh trong nhiệm kỳ V (1997-2002) có thể nói đó là tổ chức thành công "Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài Gòn-TP.Hồ Chí Minh".

Hội thảo đã nhận được sự đóng góp của các bậc tôn đức, chư vị giáo sư, tiến sĩ, phó tiến sĩ, học giả và các nhà nghiên cứu... viết về tiến trình phát triển Phật giáo Gia Định-Sài Gòn trong 300 năm trở lại đây. Mỗi bài viết mang một màu sắc phản ánh khá phong phú bức tranh sinh động của Phật giáo đất phương Nam từ những ngày đầu khai hóa. Nơi bức tranh ấy, ta tìm thấy nét chấm phá độc đáo của Phật giáo miền Bắc, Phật giáo miền Trung, Phật giáo miền Nam, Phật giáo người Hoa, Phật giáo Khmer, và cả những đường nét uyển chuyển của tín ngưỡng dân gian bản địa.

Tập sách đang có trên tay bạn đọc là thành quả của "Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài Gòn-TP.Hồ Chí Minh" diễn ra vào mùa Phật Đản PL 2542 - 1998. Lẽ ra tập sách này được ra mắt bạn đọc ngay sau khi Hội thảo kết thúc. Tuy nhiên, do một số vấn đề khách quan, tác phẩm chưa được ấn hành.

Hôm nay, nhân Đại hội đại biểu Phật giáo TP. Hồ Chí Minh nhiệm kỳ VI (2002-2007), được sự chỉ đạo của Ban Trị sự Thành hội Phật giáo, Ban Văn hóa thực hiện để chào mừng Đại hội. Đồng thời, đây cũng được xem là món quà tinh thần gửi đến chư vị đại biểu, độc giả trước thềm thiên niên kỷ mới với hy vọng quá khứ là nền tảng, là bệ phóng hướng về tương lai tươi sáng hơn.

Tập sách được hoàn thành là cả sự nỗ lực của Ban Văn hóa, song chắc chắn không tránh khỏi những sai sót. Rất mong các bậc cao minh, chư vị tác giả và bạn đọc hoan hỷ chỉ giáo để lần tái bản được hoàn thiện hơn.

TP. Hồ Chí Minh, 15-4-2002

Phó ban Trị sự kiêm Trưởng ban Văn hóa

Thành hội Phật giáo TP.HCM

Thượng tọa THÍCH GIÁC TOÀN

Phần I - Hội Thảo Khoa Học 300 Năm Phật Giáo Gia Định - Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh

Mục đích của cuộc Hội thảo này là một hoạt động nhằm kỷ niệm 300 năm Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh, và đồng thời coi năm 1998 là cái mốc để nhìn lại những thành tựu của công cuộc hoằng hóa đạo pháp, sự trưởng thành của Giáo hội cũng như những đóng góp của Phật giáo (PG) Gia Định-Sài Gòn cho đạo, cho đời trong những chặng đường lịch sử thăng trầm suốt 300 năm qua.

1- Như chúng ta đã biết, đất Gia Định là đất mới khai phá. Các Tăng lữ PG đã cùng những lưu dân Thuận-Quảng đến đây từ buổi đầu khai hoang. Từ những du tăng Thuận-Quảng vào hoằng hóa ở phương Nam, buổi đầu PG Gia Định như một nhánh của các tông phái PG ở Trung Bộ để rồi sau đó phát triển vững mạnh ở Đồng Nai, Gia Định và sau đó, khi Gia Định-Sài Gòn trở thành xứ đô hộ, trung tâm kinh tế - văn hóa của cả Nam Bộ thì PG Gia Định-Sài Gòn lại tái hồi về Đồng Nai, lan tỏa xuống đồng bằng Cửu Long, lên Tây Ninh... Chính vì vậy, vấn đề lịch sử PG Gia Định-Sài Gòn cần phải được xem xét trong mối quan hệ với không gian lịch sử - văn hóa rộng lớn cả Nam Bộ, đặc biệt là mối quan hệ nguồn gốc với PG Thuận-Quảng, hay rộng hơn là cả Đàng Trong.

2- Hệ quả tất yếu của tính chất “đa tộc” của cộng đồng cư dân Gia Định-Sài Gòn đã dẫn đến tính chất đa dạng của PG ở vùng đất này. Ngoài các tông phái PG từ Thuận-Quảng truyền vào, có PG Hoa tông, PG Tiểu thừa Khmer... Quá trình cộng tồn trong lịch sử có nhiều biến động đã nảy sinh ra hệ phái mới và các dạng thức tôn giáo tổng hợp, trong đó giáo thuyết chịu ảnh hưởng sâu sắc của PG. Nói cách khác, nơi đây đã hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa, ở đó tạo nên một phúc thể phong phú và đa dạng trong cơ cấu các tông phái - hệ phái PG. Đây là vấn đề khá nổi bật cần được xét về mặt lịch sử, nội dung và tính chất của chúng.

3- Mặt khác, Gia Định-Sài Gòn là một giao điểm động, nên hầu như các dạng thức văn hóa, tín ngưỡng - trong đó có PG - luôn có xu hướng biến đổi, cập nhật hóa nên thường ít khi tồn tại nguyên dạng trong một thời lượng lịch sử nhất định. Chính vì vậy, ở đây luôn nhạy bén với những trào lưu cách tân, chấn hưng PG cũng như những tư trào cải cách xã hội, những quan điểm chính trị tiến bộ và cách mạng; do vậy, trong lịch sử cũng xuất hiện các xu hướng có quan điểm khác nhau về đạo và đời, những cuộc tranh luận trên các cơ quan ngôn luận của các hội, nhóm PG khác nhau. Đặc điểm này cũng là một vấn đề lý thú cần được xem xét mổ xẻ hầu đưa ra những đánh giá xác đáng.

4- PG Gia Định-Sài Gòn, trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định, đã trở thành một “thực thể chính trị”. Các tổ chức, các phong trào đấu tranh trong suốt thời kỳ chống thực dân và đế quốc xâm lược đã góp phần trong công cuộc mưu cầu độc lập cho Tổ quốc. Những thành tích lớn lao đó là một trong những mặt hoạt động tích cực của PG Gia Định-Sài Gòn. Đây là cụm đề tài quan trọng của Hội thảo.

5- Những thành tích của phong trào đấu tranh bảo vệ đạo pháp và dân tộc của PG Gia Định-Sài Gòn trong thời cận đại dường như bắt nguồn từ quan niệm truyền thống kết hợp viên dung đạo và đời từ thời khai hoang. Lịch sử truyền thừa PG ở vùng đất này đã để lại cho chúng ta những dữ liệu về các bậc Tổ đã cùng dân chúng tiến hành cuộc khai hoang, và cũng có những Thiền sư dấn thân tích cực vì mục đích lợi lạc quần sanh: đánh cọp, mở đường, xây cầu... Đây là những “sự tích” hào hùng của thời mở đất, làm hiện lên lồng lộng những chân dung kỳ vĩ của buổi đầu PG Gia Định.

6- Khi thôn làng được thành lập thì chùa làng cũng được tạo dựng như một trong những thành tố của thiết chế văn hóa tín ngưỡng của thôn làng : đình - chùa - miễu - võ. Mặt khác, khi nhà Nguyễn thiết lập thiết chế văn hóa chính thống - Nho giáo (đền - miếu - đàn - từ) thì không ít chùa cũng được sắc tứ, tức được liệt vào thiết chế văn hóa tín ngưỡng có phần “chính thống”. Nói cách khác, đạo Phật suốt từ buổi đầu đến cuối thế kỷ XIX chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa nói chung của đất Gia Định. Do vậy, PG đã ảnh hưởng khá lớn đến quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức, và mặt khác là đến phong tục, tập quán, lễ hội cũng như văn học - nghệ thuật. Thực tế này đã chỉ ra những thành tựu văn hóa - nghệ thuật của PG Gia Định-Sài Gòn là một thành tố của văn hóa. Vấn đề này, ngoài việc xem xét một cách tổng quát còn có thể tìm hiểu về sự hình thành, quá trình tiến hóa và những đặc điểm riêng lẻ của từng lãnh vực (kiến trúc, điêu khắc, hội họa, các hình thức diễn xướng, nghi lễ, âm nhạc PG...).

Nói chung, nội dung của cuộc Hội thảo này bao gồm những vấn đề liên quan đến lịch sử PG, những đóng góp của Tăng Ni, Phật tử trong công cuộc mở đất và giữ đất ; cũng như ảnh hưởng PG đối với lịch sử văn hóa 300 năm của thành phố Hồ Chí Minh.

BAN TỔ CHỨC

Diễn Văn Khai Mạc Hội Thảo

Kính thưa...,

Kính thưa...,

Hôm nay, chúng ta họp Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo (PG)

Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh trong không khí vui mừng kỷ niệm 300 năm hình thành và phát triển của Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh và Phật Đản PL 2542. Tôi thay mặt Thành hội PG TP Hồ Chí Minh gửãi tới quý vị đại biểu, các nhà nghiên cứu..., lời chào mừng nhiệt liệt và cầu chúc Hội thảo của chúng ta thành công tốt đẹp.

Tôi hết sức phấn khởi khi thấy cuộc Hội thảo này được sự ủng hộ đông đảo của các đại biểu, các nhà khoa học, chư vị Tăng Ni đã từng lưu tâm đến các lĩnh vực khác nhau của lịch sử 300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh. Điều này đã xác định rằng nội dung Hội thảo của chúng ta là vấn đề đang được nhiều người quan tâm.

Thưa quý vị đại biểu,

Hội nghị hôm nay có tiêu đề là “300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh” nhằm mục đích là từ thời điểm này, chúng ta cùng nhau nhìn lại những thành tựu của công cuộc hoằng hóa đạo pháp, sự trưởng thành của Giáo hội và những đóng góp của PG Gia Định-Sài Gòn cho đạo, cho đời trong những chặng đường lịch sử thăng trầm suốt 300 năm qua; và từ đó, rút ra những bài học quý báu cho tương lai.

Như chúng ta đã biết, năm 1698, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đã thiết lập chế độ hành chính chính thức ở vùng đất phương Nam với đơn vị hành chính có tên gọi phủ Gia Định; về sau, vùng đất Nam Bộ này được gọi là thành Gia Định. Và đến năm 1832, Gia Định là một trong sáu tỉnh Nam Kỳ với địa bàn rộng lớn, bao gồm cả tỉnh Long An, Tây Ninh và thành phố Hồ Chí Minh của chúng ta. Do vậy, gọi Hội thảo 300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh là cách gọi chung nhất, mà cụ thể từng vấn đề có thể co giãn chứ không nhất thiết giới hạn vào không gian địa lý hiện nay của TP Hồ Chí Minh. Điều này cũng có cơ sở lịch sử của nó: PG TP Hồ Chí Minh trong những chặng đường lịch sử khác nhau đều có mối quan hệ hữu cơ với PG Đồng Nai, Tây Ninh, Bình Dương, Bình Phước cũng như các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, thậm chí với PG Trung Bộ. Chắc chắn đây là một vấn đề lý thú mà chúng ta sẽ tiếp nhận được trong Hội thảo này.

Ngoài vấn đề bối cảnh lịch sử chung của PG TP Hồ Chí Minh nói trên, chúng tôi hy vọng rằng các vấn đề khác như vấn đề hoằng hóa và truyền thừa của các tông phái, hệ phái; truyền thống đấu tranh bảo vệ đạo pháp và dân tộc; những ảnh hưởng và đóng góp của PG Gia Định-Sài Gòn trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, đạo đức và phong hóa được đưa ra ở Hội thảo khoa học lần này chắc chắn sẽ gợi mở những phương hướng quan trọng cho việc tiếp tục đi sâu tìm hiểu về sau này. Nói cách khác, ở Hội thảo này, chúng tôi chỉ dám mong đạt được những kết quả bước đầu: các vấn đề đều được xới lên, được đặt ra như một sự khai mở.

Chúng tôi hy vọng rằng sau Hội thảo này, sự hợp tác của quý vị là một việc hết sức quan trọng. Bởi chỉ qua việc nghiên cứu thấu đáo và khoa học, chúng ta mới có thể giúp cho việc nhận thức đầy đủ và đúng đắn về quá khứ; và từ đó, mới phát huy được giá trị của những bài học truyền thống vì đạo vì đời của 300 năm qua. Nói cách khác, kết quả của cuộc Hội thảo này là phác thảo của công trình khoa học 300 năm lịch sử của PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh.

Đến đây, thay mặt Thành hội PG thành phố Hồ Chí Minh, Ban Tổ chức Hội thảo xin chân thành cám ơn sự hưởng ứng và đóng góp của các nhà nghiên cứu, quý vị... cho cuộc Hội thảo này.

Và bây giờ, cuộc Hội thảo của chúng ta xin được bắt đầu.«

(*) Do Hòa thượng Thích Trí Quảng, Trưởng ban Trị sự Thành hội Phật giáo

TP Hồ Chí Minh, kiêm Trưởng ban Tổ chức, đọc.

LỜI BẾ MẠC HỘI THẢO (*)

Kính thưa......,

Kính thưa......,

Qua một ngày làm việc hết sức nghiêm túc, Hội thảo 300 năm Phật giáo (PG) Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh của chúng ta đã kết thúc trong sự hào hứng và thành công tốt đẹp.

Chúng tôi hết sức vui mừng trước kết quả của cuộc Hội thảo vì nó đã phần nào tổng kết được những nét cơ bản nhất của những vấn đề liên quan đến lịch sử PG, những đóng góp của Tăng Ni, Phật tử trong công cuộc mở đất và giữ đất, cùng với những đóng góp của PG đối với lịch sử văn hóa 300 năm của thành phố Hồ Chí Minh.

Hội thảo đã phác ra một bức tranh toàn cảnh tiến trình của PG ở vùng đất mới, giúp chúng ta có được một nhận thức toàn diện về vai trò, vị trí và đặc điểm của đạo Phật trong 300 năm qua một cách khoa học, có cứ liệu chính xác, cụ thể.

Tại Hội thảo này, các tham luận đưa ra những cứ liệu, những luận chứng có căn cứ xác thực rất lợi ích cho nhiều vấn đề liên quan đến 300 năm thành phố Hồ Chí Minh. Ở đó, chúng ta hiểu được rõ hơn về công đức to lớn của chư vị Tổ, về những nỗ lực đáng khâm phục của Tăng Ni, Phật tử trong quá khứ đối với đạo, với đời.

Chúng ta cũng xác định được những cột mốc quan trọng trong lịch sử hoằng hóa và truyền thừa của các dòng phái PG xưa, cũng như những đặc điểm riêng của các hệ phái, tổ chức PG mới ra đời trong thời cận đại.

Hội thảo cũng chỉ ra những thành tựu văn học nghệ thuật của PG Gia Định-Sài Gòn cùng với những hoạt động báo chí xuất bản từ thế kỷ trước đến nay.

Kính thưa quý vị,

Với thành quả đạt được của cuộc Hội thảo này, thay mặt Thành hội PG Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi sẽ tiếp tục đề ra kế hoạch phát huy những thành quả này trong thời gian tới, cụ thể:

1- Tổ chức việc biên soạn hoàn chỉnh bộ lịch sử PG TP Hồ Chí Minh, nhằm qua đó giáo dục truyền thống vì đạo pháp và dân tộc trong Tăng Ni, Phật tử.

2- Tiến hành từng bước việc sưu tầm và thu thập các di vật văn hóa PG (kinh sách, bản khắc gỗ, pháp khí và các di vật nghệ thuật PG, tượng cổ v.v...) để tiến tới thành lập một Bảo tàng Văn hóa PG.

3- Đồng thời xác định kế hoạch cụ thể cho việc tìm hiểu sâu hơn về kiến trúc, mỹ thuật, âm nhạc, nghi lễ PG Gia Định-Sài Gòn trong 300 năm qua, hầu biểu dương những thành tựu của chư vị tiền bối và qua đó đề ra những phương hướng thừa kế có cơ sở khoa học hơn.

Nói chung, qua Hội thảo này, chúng ta nhận thức rằng, trong nỗ lực thúc đẩy sự phát triển của chúng ta, ngay bây giờ cũng rất cần thiết là nỗ lực tìm hiểu quá khứ - cái vốn liếng mà chư vị tôn túc tiền bối đã tạo dựng để lại cho thế hệ chúng ta.

Rõ ràng để làm được việc này, cần phải có thời gian và cần thiết biết bao là sự tiếp tục hỗ trợ và cộng tác của quý vị. Thành hội chúng tôi luôn mong được quý vị cộng tác, mách bảo cho những gì mà quý vị thấy là cần thiết và phải làm.

Sau cùng, một lần nữa, chúng tôi kính chúc quý vị dồi dào sức khỏe, đạt được nhiều thành tích trên mọi lĩnh vực công tác.

Xin trân trọng kính chào toàn thể Hội nghị.

Phần II - Lịch Sử Truyền Thừa

Điểm Lại Một Số Nét Về Sắc Thái Phật Giáo Nam Bộ Nhân Kỷ Niệm 300 Năm Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh

Hòa Thượng Thích Hiển Pháp

Nhìn một cách tổng thể, xuyên suốt 200 năm lưu truyền, có thể nói, giai đoạn thế kỷ XVII là giai đoạn mà con thuyền Phật giáo (PG) Việt Nam bị bấp bênh, tròng trành trên dòng trôi lịch sử. Nếu thu hẹp ở Nam Bộ hay nhỏ hơn là Gia Định-Sài Gòn-TP. Hồ Chí Minh, thì PG đóng một vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển, tạo nên một sắc thái đặc thù trong tổng thể văn hóa nước nhà. Tiến trình phát triển này được khơi nguồn từ thuở mảnh đất hiếu sinh hiếu hòa, vốn là Vương quốc cổ Phù Nam (VăhNăh) từ thế kỷ thứ VI về trước, chịu ảnh hưởng sâu đậm văn hóa Ấn Độ, kết hợp với nền văn hóa bản địa tạo thành văn hóa Khơme - Ấn. Cho đến khi văn minh nhân loại phát triển, trái đất như thu hẹp lại thì nơi đây là điểm hẹn của các luồng tư tưởng kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo trên thế giới. Chính sự dung hóa này mà PG cũng đã phát sinh nhiều phong thái đặc thù, đa dạng trong suốt tiến trình hội nhập và phát triển.

Trong lĩnh vực tôn giáo nói chung, hơn nơi nào hết, Nam Bộ là nơi hội tụ nhiều tôn giáo, giáo phái nhất: PG, Thiên Chúa giáo, Tin Lành, Hồi giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Bửu Sơn KỳHương, đạo Dừa, đạo Nằm...

Đối với PG nói riêng, cũng không có nơi nào có nhiều tông phái, hệ phái như nơi này: PG Bắc tông, Nam tông người Khơme, Nam tông người Việt, Khất sĩ, Hoa tông... Sau đây, ta thử tìm hiểu khái lược tiến trình du nhập và hội nhập của các tông phái này qua những thăng trầm lịch sử tại đất Nam Bộ.

I. PHẬT GIÁO BẮC TÔNG

PG Bắc tông hay PG Đại thừa (Mahayana) là tông phái chủ đạo của PG Việt Nam, chiếm khoảng 80% trong cả nước.

Có người cho rằng, PG Đại thừa đã truyền vào Nam Bộ khoảng thế kỷ thứ IX và rất thịnh hành trong những năm từ 1181 đến 1218 ¹, nhưng đó là những sự kiện của một tiến trình đứt gãy mà ngày nay chưa có đủ cứ liệu để xem xét tường tận. Trong thực tế lịch sử, PG Đại thừa truyền vào Nam Bộ có thể bằng hai con đường đáng tin cậy sau đây:

1. Năm 1620, chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên (1563-1635) đã gả Công chúa Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp là Cheichetta II. Từ đây sự bang giao giữa hai quốc gia Việt - Miên được thiết lập. Dân chúng hai bên cũng dễ dàng qua lại. Năm 1625, triều đình Angkor chính thức nhận 40 ngàn hộ dân của nước Việt sang sinh sống. Các Tăng sĩ PG ắt hẳn cũng có mặt trong làn sóng di dân này để truyền giáo nơi vùng đất mới.

2. Năm 1679, khi nhà Thanh khuynh loát nhà Minh ở Trung Hoa, hai tướng nhà Minh là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên (Trần Thắng Tài) đã cùng ba ngàn người vượt biên trên 50 chiến thuyền xuôi Nam tỵ nạn, được chúa Nguyễn chấp thuận và lập tức lệnh cho vào định cư sinh sống ở Nông Nại (Đồng Nai), Gia Định-Sài Gòn, Vũng Cù (Định Tường - Mỹ Tho) v.v.. và dĩ nhiên các Thiền sư cũng đã có mặt trong các đoàn này để gieo mầm giác ngộ.

Cho dù PG truyền vào Nam Bộ bằng hai con đường trên, hay bằng con đường nào khác, thì sự thật vẫn là, hình bóng vị Tăng sĩ có mặt rất sớm ở đất Nam Bộ, sớm hơn cả cuộc kinh lược của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào mùa Xuân năm 1698.

Vị Thiền sư được sách sử công nhận Sơ Tổ của đất Nam Bộ là Thiền sư Bổn Kiểu (Bổn Khao?) khai sơn chùa Long Thiền (nay tọa lạc tại số K2/3B ấp Tân Bình, phường Bửu Hòa, TP. Biên Hòa-Đồng Nai) vào năm 1664. Rồi từ đó những ngôi chùa liên tiếp được mọc lên như: chùa Đại Giác (ấp Nhị Hòa, xã Hòa Hiệp, tỉnh Đồng Nai), chùa Bửu Phong (ấp Bửu Long, xã Tân Bửu, tỉnh Đồng Nai). Từ đây PG lan tỏa xuống các vùng lân cận như Sông Bé với chùa Hội Khánh (1741), Long Hưng (cuối thế kỷ XVIII). Gia Định với chùa Phước Tường (1741), Hội Sơn (...), Giác Lâm (1744), Từ Ân (1752), Khải Tường, Kim Chương... Hầu hết các chùa đều do các Thiền sư dòng Lâm Tế khai sơn.

Trong buổi đầu hội nhập, PG Đại thừa sinh hoạt chưa có hệ thống tổ chức rõ rệt. Các sinh hoạt Phật sự chủ yếu mang tính “nội tự”. Những Phật sự lớn hơn thì “sơn môn” đứng ra tổ chức như giỗ tổ, dạy nghi lễ, dạy kinh-luật-luận bằng chữ Nho (chữ Quốc ngữ lúc này chưa được phổ cập).

Vào khoảng thập niên 1850, khi những làn thuốc súng của thực dân phương Tây ngạt tỏa trên nền trời Việt Nam, tình hình xã hội trở nên rối ren, con đường phát triển của PG cũng u ám.

Đến đầu thế kỷ XX, do ảnh hưởng của phong trào chấn hưng PG ở Á châu, nhất là PG Trung Hoa, được Đại sư Thái Hư chủ xướng, PG Việt Nam cũng nhờ đây mà được khởi sắc chấn hưng. Đứng đầu phong trào này là Hòa thượng (HT) Khánh Hòa. Trợ lý cho HT có Sư Thiện Chiếu. Chính Sư Thiện Chiếu đã ra Hà Nội vào năm 1927 mang chương trình chấn hưng PG Trung Hoa vào Nam Việt áp dụng. HT Khánh Hòa bằng chương trình này, đã đi vận động hầu hết các chùa ở Nam Bộ gấp rút mở trường Phật học đào tạo Tăng tài. Thế là lớp Phật học ngắn hạn được ra đời mang tên “Phật học Liên xã” được tổ chức lưu động ở các chùa: Long Phước (Trà Ôn), LongPhước (Trà Vinh), Viên Giác (Bến Tre)... Số lượng Tăng sinh theo học lên đến cả trăm vị.

II. PHẬT GIÁO NAM TÔNG

Nói đến PG Nam tông, chúng ta cần phân biệt rõ hai hệ phái khác nhau là hệ phái Nam tông người Khmer và hệ phái Nam tông người Việt.

1. Hệ phái Nam tông người Khơme

Cho đến nay, các nhà dân tộc học và nhân chủng học, qua nghiên cứu đã xác định: tộc người Khơme có nguồn gốc từ người Phù Nam (Văh Năh) từ thế kỷ VI trở về trước. Từ thế kỷ VII trở đi, sắc tộc này đã bị người Chen La (Chân Lạp hay Campuchia) thôn tính và đồng hóa suốt hơn 10 thế kỷ. Đến thế kỷ XVII thì khu vực này thuộc về lãnh địa Việt Nam và đương nhiên tộc người này cũng đứng trong cộng đồng Việt tộc.

Người dân tộc Văh Năh chịu ảnh hưởng sâu đậm văn hóa, kinh tế, chính trị, đặc biệt là tôn giáo của Ấn Độ, từ những thế kỷ trước hoặc đầu công nguyên do các đoàn thương buôn sang làm ăn. Họ thường mời các Tăng sĩ Ấn Độ cùng theo để cầu nguyện cho việc làm ăn, hoặc tổ chức các lễ cầu an. Các Tăng sĩ đã mang theo kinh sách, chữ nghĩa và các văn hóa phẩm đến đây cùng với các đoàn thương buôn, được dân bản xứ đón nhận nồng nhiệt và tôn làm thầy. Thế là bóng dáng của giáo sĩ Bà La Môn cũng như các thiền sư PG bắt đầu thấp thoáng trên mảnh đất miền Nam lịch sử này, đặc biệt tập trung tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

Ở buổi đầu, Bà La Môn giáo là tôn giáo chủ đạo. Tuy nhiên trong quá trình truyền giáo, các giáo sĩ Bà La Môn chỉ gần gũi nơi chốn triều đình, vua chúa, quí tộc... nên mất dần ảnh hưởng ở quần chúng. Trong khi đó, đạo Phật thì luôn gắn chặt với nhân dân, nên ngày càng phát triển cả chiều sâu và chiều rộng. Đến thế kỷ XIII thì Bà La Môn giáo hầu như triệt diệt. PG trở thành tôn giáo độc tôn trong lòng người Khơme. Từ đây, vị sư trở thành nhân vật quan trọng trong nhiều mặt, ngôi chùa cũng hiển nhiên là trung tâm văn hóa, giáo dục, nghệ thuật, tôn giáo, thậm chí là nơi chu toàn cho cả sự sống lẫn sự chết của dân bản làng, phum/sóc.

HT Thích Dương Nhơn, đại diện cho PG Nam tông Khơme dự Đại hội đại biểu Thống nhất PG Việt Nam (1-7/11/1981) tại thủ đô Hà Nội, đã phát biểu: “PG Nam tông chiếm độc tôn trên lĩnh vực tư tưởng, chính trị, kinh tế, văn hóa trong dân tộc Khơme trải qua nhiều thế kỷ. Đặc điểm của dân tộc Khơme là gắn liền với PG không tách ra được, vì các vị sư đến chùa tu đều là con em của đồng bào dân tộc. Chùa Phật là nơi tu hành của các vị sư sãi, là nơi làm lễ của đồng bào, là nơi giáo dục, đào tạo con em của đồng bào dân tộc, là trung tâm văn hóa, đồng thời cũng là nơi thờ phượng những người thân của đồng bào dân tộc khi an nghỉ cuối cùng” ².

Về tổ chức, mỗi tỉnh đều có hội đồng kỷ luật sư sãi (Sa La Kôn). Hội đồng này được điều hành bởi vị sãi cả gọi là Mê Kôn. Đứng đầu các huyện có Anu Kôn. Ở khu vực gồm nhiều xã có Vpacchea. Ở chùa có vị trụ trì trông coi, hướng dẫn dạy dỗ tín đồ Phật tử. Hiện nay Tăng sĩ Nam tông có hơn 10.000 vị, đặc biệt không có nữ tu. Các sư Nam tông không ăn chay, sống hạnh khất thực theo pháp “Tam tịnh nhục”. Đường hướng giáo dục của PG Nam tông Khơme hiện nay có chiều hướng phát triển rõ rệt, các lớp Phật học Pàli các cấp được mọc lên như: cao cấp Phật học Pàli ở Sóc Trăng, trung cấp ở Trà Vinh, sơ cấp ở Kiên Giang. Số Tăng sinh theo học ba lớp này hiện có trên 3.000 vị.

2. Phật giáo Nam tông người Việt

Hệ phái PG Nam tông người Việt xuất hiện tương đối muộn màng so với dòng lịch sử PG 2000 năm. Có điều thú vị đáng nói là PG Nam tông có mặt ở Nam Bộ từ trước hoặc đầu Tây lịch, khi nơi đây còn là nước Phù Nam, điều đó cũng có nghĩa là PG Nam tông có cùng thời hoặc sớm hơn PG Bắc tông có mặt ở Giao Châu (Việt Nam). Nhưng người Việt được giác ngộ tư tưởng PG Nam tông không phải từ miền Tây Nam Bộ mà là một lân bang - Campuchia. Nói khác hơn, người Phật tử Việt Nam sang Campuchia học đạo ; sau đó hồi hương, xuất gia và truyền đạo. Thủy tổ của PG Nam tông người Việt là bác sĩ Lê Văn Giảng, sau này xuất gia mang đạo hiệu Hộ Tông. “1935 có một người bạn của ông Hiểu làm bác sĩ thú y từ Campuchia về dưỡng bệnh tại nhà ông Hiểu là ông Lê Văn Giảng, ông Hiểu đã mang sách Phật bằng tiếng Pháp cho (ông Lê Văn Giảng) xem và khuyên nên về Campuchia tìm thầy học đạo. Sau ba năm nghiên cứu Phật pháp, ông Lê Văn Giảng quyết định xuất gia làm Tỳ kheo có pháp danh là Hộ Tông. Cả hai cùng cam kết là một người làm cư sĩ (ông Hiểu) lo phần cất chùa, hộ tăng, còn Tỳ kheo Hộ Tông lo việc khai Phật Pháp” ³.

Năm 1938 - năm Tỳ kheo Hộ Tông xuất gia - cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu cùng với hai cư sĩ là ông Văn Công Hương và Nguyễn Văn Quyến tìm đất xây chùa cho Tỳ kheo Hộ Tông tu hành. Thấy vậy, gia đình ông Bùi Ngươn Hứa phát tâm cúng một lô đất tại Gò Dưa - Thủ Đức. Thế là một ngôi chùa Nam tông được mọc lên trên vùng đất này. Năm sau - năm 1939, Đức vua Sãi Chuon Nath cùng phái đoàn 30 vị Tỳ kheo từ Campuchia sang làm lễ kiết giới Sìma và đặt tên chùa là Ratanaramyarama (Bửu Quang tự). Đây là ngôi chùa đầu tiên và Tỳ kheo Hộ Tông là Tăng sĩ đầu tiên của PG Nam tông người Việt.

Năm 1957, chính quyền Sài Gòn chấp thuận cho PG Nam tông người Việt thành lập một Giáo hội mang tên Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam. HT Bửu Chơn được suy tôn lên ngôi Tăng thống. Trụ sở Trung ương đặt tại chùa Kỳ Viên (610 Nguyễn Đình Chiểu, Q.3 ngày nay).

III. HỆ PHÁI KHẤT SĨ

PG Nam tông người Việt xuất hiện được một thời gian thì hệ phái Khất sĩ ra đời. Người sáng lập là Sư trưởng Minh Đăng Quang.

Sư trưởng Minh Đăng Quang, thế danh Nguyễn Thành Đạt, tự Lý Hườn, sinh ngày 26-9 Quý Hợi (1923) tại Vĩnh Long. Sau 4 năm học đạo ở Campuchia, năm 21 tuổi (1944), Sư xuất gia và hành đạo tại quê hương, sau đó qua Thất Sơn và Hà Tiên truyền giáo. Ngài tu hạnh “Khất sĩ”, sống đời du tăng. Bằng sự thâu hóa và sáng tạo, Ngài đã dung hợp hai hệ tư tưởng PG Nam tông và Bắc tông để gọi là tông phái thuần Việt như chúng ta đã biết : đạo Phật Khất sĩ Việt Nam. Trong phương thức truyền giáo, kinh điển của hệ phái được cô đọng trong bộ Chơn lý ; ngoài ra còn có một vài tác phẩm biên soạn bằng Việt ngữ, đặc biệt sáng tác văn thơ, phương thức này tương đối mới lạ, dễ hấp dẫn chúng dân Nam Bộ.

Về tổ chức, Tăng sĩ hệ phái được tu học dưới sự hướng dẫn của Sư trưởng Minh Đăng Quang. Đến ngày 1 tháng 2 Giáp Ngọ (1954), Sư trưởng bị ngoại đạo bắt đi và vắng bóng (đến ngày nay). Từ đó hàng hậu duệ mới tiến đến việc thành lập các giáo đoàn. Đến đầu thập niên 1960 thì hệ phái hình thành được 5 giáo đoàn trên hai miền Trung và Nam của đất nước.

Ngày 22 tháng 4 năm 1966, hệ phái Khất sĩ đã mở một hội nghị để thành lập một tổ chức bề thế hơn có tên Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam. Bản điều lệ được hình thành gồm 32 điều. HT Thích Giác Nhiên được suy cử lên ngôi Tổng Trị sự trưởng. Năm 1973 vào ngày 4 tháng 9, giáo phái tiến hành Đại hội tại tịnh xá Trung Tâm, hệ thống tổ chức được phân làm hai viện: Viện Chỉ đạo và Viện Hành đạo. Bản điều lệ được chỉnh lý thành 26 điều. Đại hội ngày 17 tháng 6 năm 1975, bản điều lệ được tu chỉnh thành 6 chương 27 điều. Đây cũng là Đại hội cuối cùng của Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam, trước khi gia nhập vào Giáo hội đương đại.

Hiện nay, hệ phái Khất sĩ có khoảng 2.000 Tăng, Ni và hơn 500 ngôi tịnh xá.

IV. PHẬT GIÁO HOA TÔNG

Hiện nay, người Hoa có khoảng gần 1 triệu dân trên cả nước, TP. Hồ Chí Minh chiếm khoảng 50%, tập trung chủ yếu ở các quận 5, 6, 11 và rải rác ở một số quận, huyện. Người Hoa tại Việt Nam chiếm khoảng 80% là tín đồ đạo Phật. PG Hoa tông, do đó cũng được xem là một hệ phái có vị trí quan trọng trong cộng đồng Giáo hội PG Việt Nam.

Như chúng ta đã biết, vào cuối thế kỷ XVII, Nhà nước Trung Hoa có sự đảo chánh, một số tướng lãnh và dân chúng nhà Minh không thần phục nhà Thanh nên bỏ nước ra đi. Họ trôi giạt xuống Nam Việt Nam, được chúa Nguyễn cho định cư. Họ ổn định cuộc sống ở đây và xem như đây là quê hương thứ hai của họ. Số người Hoa tập trung rải rác khắp nơi, nhưng nhiều nhất là khu vực Sài Gòn-Chợ Lớn, Đồng Nai, Mỹ Tho, Hà Tiên... Riêng khu vực Sài Gòn-Chợ Lớn (Q.5), số Hoa kiều có đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo tương đối rõ nét. Khu vực quận 5 cũng được xem là trung tâm trên mọi lĩnh vực của Hoa kiều tại thành phố, kể cả vấn đề tôn giáo.

Những ngôi tự viện ban đầu là do Hội Ngũ bang (5 nhóm người: Triều Châu, Quảng Đông, Phước Kiến, Hải Nam, Hẹ) đứng ra xây cất như chùa Ông Nghĩa An, chùa Bà Tuệ Thành, chùa Ông Bổn, Quan Âm miếu v.v.. thực tế khi mới thành lập, những cơ sở này được gọi là hội quán, dùng vào việc hội họp, đình đám, bàn việc làm ăn v.v.. Vấn đề sinh hoạt tín ngưỡng chỉ là một phần thôi. Về sau các Tăng sĩ từ Trung Hoa sang, chưa có tự viện nên tạm dừng chân tại các hội quán này. Qua thời gian, chúng biến thành chùa, từ đó trở thành nơi tín ngưỡng thuần túy, làm tiền đề cho việc phát triển PG Hoa tông sau này. Khi các hội quán được cải thành chùa thì xu hướng phát triển PG bắt đầu manh nha, Tăng sĩ Hoa tông số lượng cũng tăng lên. Từ đó, các bậc tôn túc người Hoa mới tính đến việc thành lập các ngôi tự viện để mở mang PG. Chùa Nam Phổ Đà, đường Hùng Vương, quận 6, được hai HT Thống Lương và Thanh Thuyền xây dựng vào năm 1945, được xem là ngôi chùa đầu tiên do các Tăng sĩ Hoa kiều tạo dựng. Rồi những năm tiếp theo, các ngôi chùa Hoa lần lượt mọc lên như chùa Quan Âm Trụ Trúc Lâm (Q.11) do HT Lương Giác xây năm 1951, chùa Hoa Nghiêm (Q.Bình Thạnh) do HT Thọ Dã xây năm 1952, Từ Ân thiền tự (Q.11) do HT Hoằng Tu xây năm 1955, chùa Vạn Phật (Văn phòng Ban Đại diện PG quận 5 hiện nay) do HT Diệu Hoa và HT Đức Bổn xây năm 1959, chùa Thảo Đường (Q.6) do HT Diệu Nguyên xây năm 1960...

Năm 1968, HT Siêu Trần từ Đài Loan sang, nhận thấy tiềm năng phát triển của PG Hoa tông tại Việt Nam, Ngài đã cùng HT Thanh Thuyền đi vận động để thành lập Giáo hội. Đến năm 1973, tại Đại hội ngày 20 tháng 5, hệ phái thống nhất lấy tên Giáo hội PG Hoa tông Việt Nam, trụ sở đặt tại số 195, lầu 4, đường Nguyễn Tri Phương - quận 5. Thành phần Ban Chấp hành Trung ương được suy cử gồm: Cố vấn Ban Chấp hành: HT Hoằng Tu; Chủ tịch: Pháp sư Siêu Trần; Phó Chủ tịch: Pháp sư Thanh Thuyền; Tổng Thư ký: Thượng tọa Duy Nhật và một số vị trong Ban Thường trực gồm 10 người.

Ngày 21-8-1975, Đại hội Giáo hội PG Hoa tông Việt Nam được tổ chức, bầu ra Ban Chấp hành mới gồm: Chủ tịch: HT Thích Phước Quang; Phó Chủ tịch: HT Tăng Đức Bổn; Thư ký: Cư sĩ Vương Viên Lương và một số ủy viên. Năm 1976, HT Thích Phước Quang được mời làm Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ban Liên lạc PG Yêu nước TP. Hồ Chí Minh - một tổ chức tiền đề cho việc thống nhất PG đi đến việc thành lập Giáo hội PG Việt Nam trong thời đại mới.

Sau Đại thắng mùa Xuân năm 1975, PG Việt Nam có khuynh hướng quy về một mối. Ngày 07-8-1975, Ban Liên lạc PG Yêu nước TP. Hồ Chí Minh ra đời, HT Thích Minh Nguyệt với cương vị Chủ tịch, đã đứng ra kêu gọi thống nhất PG. Bên cạnh đó có HT Thích Trí Thủ - Viện trưởng Viện Hóa đạo Giáo hội PG Việt Nam Thống nhất và HT Thích Thế Long - Hội trưởng Hội PG Thống nhất Việt Nam; cả ba vị trưởng lão này cùng đứng lên kêu gọi Tăng, Ni, Phật tử trong cả nước tham dự ý tưởng thống nhất này. Ngày 12-02-1980, Ban Vận động Thống nhất PG Việt Nam được thành lập, HT Thích Trí Thủ được đề cử làm Trưởng ban. Sau hơn một năm tích cực vận động, ngày 04/11/1981, Đại hội đại biểu Thống nhất PG Việt Nam được khai mạc tại thủ đô Hà Nội có 165 đại biểu của 9 Giáo hội, hệ phái tham dự, đến ngày 7 thì bế mạc, khai sinh Giáo hội PG Việt Nam.

Tóm lại, trong suốt tiến trình “300 năm Gia Định-Sài Gòn-TP.Hồ Chí Minh”, PG đã trở thành một thực thể văn hóa, tôn giáo hiện hữu sinh động giữa “đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt”, tạo nên một dáng vẻ vừa uy nghiêm của một tín ngưỡng lâu đời, vừa linh hoạt trong phong thái của nền văn hóa phồn thực tại đất Nam Bộ này. Nhìn từ thực tế có thể nói rằng, chưa có một quốc gia nào, PG mang sắc thái phong phú, đa dạng như PG Nam Bộ Việt Nam. Có những quốc gia thuần túy Bắc tông như Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên...; những quốc gia thuần túy Nam tông như Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka, Lào, Campuchia... ; ở đây, PG Nam Bộ Việt Nam là nơi tích tụ hai hệ tư tưởng PG này: Nam tông, Bắc tông, đặc biệt có thêm một vài hệ phái khác nhau. Tuy nhiên, kể từ sau Đại hội thống nhất PG Việt Nam năm 1981, tất cả các hệ phái đều sinh hoạt hài hòa, nhất quán từ ý chí đến hành động, từ lãnh đạo đến tổ chức trong việc hoằng dương PG, lợi đạo ích đời, lấy phương châm: “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” làm cương lĩnh hoạt động.

Ngày nay, điểm lại giai đoạn lịch sử PG 300 năm, có thể nói Nam Bộ là mảnh đất phát sinh nhiều hệ phái PG, nhưng Nam Bộ cũng chính là chiếc nôi phát triển mạnh nhất PG Việt Nam.«

Chùa Hưng Phước, mùa Phật Đản PL. 2542

Tổ Đình Huê Nghiêm

(Thủ Đức - TP Hồ Chí Minh)

Và Tổ Sư Tế Giác-Quảng Châu

Hòa Thượng Thích Trí Quảng

Tổ đình Huê Nghiêm là ngôi chùa cổ có nhiều bậc danh tăng xuất thân

từ đây. Không biết rõ chùa được xây dựng từ năm nào, nhưng theo lịch sử truyền thừa các vị Tổ sư của chùa, thì ngài Thiệt Thụy-Tánh Tường là Tổ khai sơn. Căn cứ vào đó, chúng ta biết được chùa Huê Nghiêm cũng đã có khoảng 300 năm.

Tổ khai sơn nổi tiếng là một vị chân tu đức hạnh, cảm hóa được nhiều đệ tử, trong đó nổi bật nhất có ngài Tế Giác-Quảng Châu được coi như là vị Tổ quan trọng nhất ở miền Nam vào thế kỷ XIX.

Ngài Tế Giác cảm đức của Tổ Thiệt Thụy-Tánh Tường nên xuất gia với Tổ, học được nhiều đức tánh quý báu với bậc thầy đắc đạo. Tuy nhiên, muốn tiến tu, phát huy trí tuệ, ngoài phần sở đắc nội chứng cần thiết phải có, còn phải kết hợp thêm phần sở học. Vì vậy, ngài Tế Giác đã đến tham vấn học đạo với Tổ Phật Ý-Linh Nhạc.

Sau khi dạy ngài Tế Giác, Tổ Phật Ý-Linh Nhạc quán thấy ngài có nhân duyên với Tổ Tông-Viên Quang nên đã bảo ngài đến cầu học với vị này. Trên bước đường hành đạo, nhân duyên rất quan trọng, vì có duyên thì nương theo thầy mới phát triển được.

Mặc dù Tổ Tông-Viên Quang là đệ tử của Tổ Phật Ý, tức đồng huynh đệ với ngài Tế Giác, nhưng vì vâng lời dạy bảo của Tổ, cũng như không tự ái, chấp ngã, chỉ quyết tâm học đạo nên ngài Tế Giác đã hết lòng cầu pháp với Tổ Tông-Viên Quang, nhận vị này làm thầy. Vì vậy, ngài Tế Giác còn có tên là Tiên Giác-Hải Tịnh, theo dòng truyền thừa của hệ Lâm Tế Gia Phổ (Đạo Bổn Nguyên Thành Phật Tổ Tiên. Minh Như Hồng Nhật Lệ Trung Thiên).

Trong thời gian học đạo với Tổ Tông-Viên Quang, ngài Tiên Giác-Hải Tịnh - tức Tế Giác-Quảng Châu, có cơ hội tiếp xúc với quan Tổng trấn Gia Định thành là Trịnh Hoài Đức. Cảm mến tài đức của ngài Tế Giác vượt trội hơn người, có thể Trịnh Hoài Đức đã giới thiệu Ngài với triều đình Huế.

Năm 1825, vua Minh Mạng sắc phong chức Tăng cang cho ngài Tế Giác và bổ nhiệm trụ trì chùa Thiên Mụ ở Huế. Việc Ngài được cử làm đại diện chư Tăng miền Nam ra đất thần kinh làm thầy là điều rất hiếm, vì lúc ấy Huế là kinh đô, có nhiều nhân tài thường vô miền Nam truyền đạo.

Năm 1833, con nuôi của Lê Văn Duyệt là Lê Văn Khôi nổi loạn, chiếm thành Phiên An (Saigon), chống lại triều đình Huế. Ngài Tăng cang Tế Giác là người ở Gia Định nên bị nghi ngờ có liên hệ với loạn quân; vì vậy, triều đình đã cách chức ngài.

Nhưng đứng trước sự đổi thay vinh nhục của trần thế, tâm hồn ngài vẫn thanh thản, chẳng cần minh oan, vẫn giữ một lòng lo cho đạo pháp. Tâm hồn trong sáng của Tổ Tế Giác đã làm Tăng chúng cảm kích và khiến triều đình phải suy nghĩ, điều tra lại. Sau cùng, vua Thiệu Trị đã phục hồi chức Tăng cang cho ngài và cử làm trụ trì chùa Giác Hoàng.

Trải qua thời gian hành đạo nơi cố đô, Tổ Tế Giác đã độ được một số cao tăng nổi tiếng. Tiêu biểu như Hòa thượng khai sơn chùa Tường Vân cảm mến đức hạnh của Tổ, nên đã xin cầu pháp và được Tổ cho pháp hiệu là Liễu Tánh-Huệ Cảnh (thuộc đời thứ 37, tính theo dòng pháp của Lâm Tế Chánh Tông:Tổ Đạo Giới Định Tông. hương Quảng Chánh Viên Thông. Hành Siêu Minh Thiệt Tế. Liễu Đạt NgộChơn Không). Vị này còn có tên là Tánh Khoát-Đức Giác (thuộc đời thứ 39 của tông Tế Thượng Thiệt Diệu Liễu Quán: Thiệt Tế Đại Đạo. Tánh Hải Thanh Trừng. Tâm Nguyên Quảng Nhuận. Đức Bổn TừPhong).

Với trí tuệ của bậc ngộ đạo, đến đâu, làm việc gì đều có mục tiêu, nên khi hoàn thành xong những việc đáng làm, Tổ Tế Giác đã xin từ chức Tăng cang, trở về miền Nam hành đạo.

Điều này cho thấy nơi ngài tỏa sáng nét đẹp giải thoát của vị chân tu, không màng phú quý lợi danh. Người tầm thường khi được địa vị như vậy thì họ cố bám giữ để tận hưởng, không thể dễ dàng từ bỏ, hoặc khi thấy chỗ cực khổ thì liền tìm cách lẩn tránh.

Tổ Tế Giác-Quảng Châu, một bậc long tượng trong đạo pháp, tất nhiên có tư cách phi phàm, bỏ chốn kinh kỳ, về vùng đất còn hoang vu để giáo hóa độ sanh, thành tựu những việc lợi ích cho đời, rạng danh cho đạo.

Thật vậy, bằng tầm nhìn xa thấy rộng, ngài quán thấy nên trở lại miền Nam truyền giáo, phát triển đạo pháp lợi lạc hơn, vì nơi đó hội đủ duyên lành; nói cách khác, miền Nam hiện hữu những mầm non có căn lành đang cần ngài giáo dưỡng.

Về miền Nam, ngài cố tìm những người có căn tánh sáng suốt để khai ngộ. Trên bước đường giáo hóa, Tổ Tế Giác gặp một thanh niên bẩm chất thông minh, căn tánh hiền lành, phát tâm xin xuất gia. Độ được đệ tử có căn lành như vậy, nên Ngài đặt pháp hiệu cho vị này là Đại Cơ-Đức Huân (thuộc Lâm Tế dòng Thiệt Diệu Liễu Quán đời thứ 37).

Sau đó, trong hàng pháp tôn của Tổ Tế Giác có ngài Đạo Trung-Thiện Hiếu, thường nổi danh là Tổ Đỉa. Vị này truyền bá Phật pháp cả vùng Biên Hòa, Sông Bé, Tây Ninh, khai sơn nhiều chùa như Linh Sơn ở núi Bà Đen, Long Hưng hay thường gọi là chùa Tổ ở Bưng Đỉa (Sông Bé), chùa Hội Lâm (xã An Nhơn Tây, Củ Chi)...

Và các chùa nổi tiếng ở miền Nam bắt đầu bằng chữ Hội như: Hội Khánh, Hội Sơn, Hội Lâm, v.v... hay chùa Linh Sơn, đều là căn cứ của Thiên địa hội hoạt động cách mạng cứu nước. Những ngôi chùa này cũng do các pháp tử, pháp tôn của Tổ Tế Giác khai sơn là ngài Đại Ngạn -Từ Tấn (chùa Hội Khánh), ngài Đạo Trung-Thiện Hiếu (chùa Hội Lâm, Linh Sơn), ngài Đạo Thành-Khánh Long (chùa Hội Sơn).

Tìm người để tiếp độ theo tầm nhìn sáng suốt như thế, Tổ Tế Giác- Quảng Châu đã đào tạo cho đạo pháp biết bao nhân tài.

Ngoài ra, khi hành đạo ở vùng Gia Định, Tổ Tế Giác-Quảng Châu hay Tiên Giác-Hải Tịnh đã độ được rất nhiều đệ tử, phát triển mạnh dòng Lâm Tế Gia Phổ. Trong đó, nổi bật nhất là ngài Minh Khiêm-Hoằng Ân trụ trì tổ đình Giác Viên (nếu tính theo dòng truyền pháp của Lâm Tế Gia Phổ), hay Ngài còn có tên là Liễu Khiêm-Chí Thành (nếu tính theo truyền pháp của Lâm Tế Chánh Tông).

Tổ Tế Giác đã cùng đệ tử Minh Khiêm-Hoằng Ân xuống vùng Châu Đốc hành đạo vì nhận thấy vùng này có nhiều người nhiệt tâm tu hành, nhưng không hiểu biết giáo lý đạo Phật. Họ chỉ chuyên luyện bùa phép, tu các pháp thuật của ngoại đạo. Ngài quán thấy nhân duyên Phật giáo (PG) có thể phát triển ở đây, nếu được hướng dẫn đúng chánh pháp.

Quả thật, trí tuệ và đức độ của Tổ Tế Giác đã cảm hóa được nhiều người ở vùng này, đặc biệt có Phật Thầy Tây An quy y với Tổ, được pháp hiệu là Minh Huyên. Đó là người khai sáng ra phái Bửu SơnKỳ Hương, một phái tu chuyên chữa bệnh bằng nước lạnh hoặc phù chú. Từ đó, rất nhiều ông đạo của phái này cũng theo chân Phật Thầy Tây An, quy y Tam bảo, trở thành đệ tử của Tổ và đóng góp được nhiều công sức, tiền của cho việc phát triển đạo pháp ở vùng này.

Ngài Minh Khiêm-Hoằng Ân là bậc long tượng, đã phát huy được sự nghiệp hoằng hóa độ sanh của Tổ Tiên Giác-Hải Tịnh. Thật vậy, ngài Minh Khiêm một mình, một y, một bát vân du hành đạo khắp miền Tây Nam Bộ. Ngài cũng hoằng hóa một thời gian rất lâu ở núi Sam, nên thường được gọi là Tổ núi Sam. Có thể nói PG miền Tây phát triển được là nhờ công lao rất lớn của ngài Minh Khiêm.

Trong hàng hậu học nối tiếp dòng Lâm Tế Chánh Tông của Tổ Tế Giác, còn có một vị danh tăng của miền Nam, đó là Tổ Đạt Lý-Huệ Lưu, cũng xuất thân tu học từ Tổ đình Huê Nghiêm. Ngài còn nổi tiếng là ông vãi bán khoai. Trên bước đường hành đạo, Tổ Huệ Lưu đã góp phần giáo hóa dân chúng miền Tây bằng lối thơ mộc mạc. Bộ Trường Hàng luật ra đời cũng do công đức của Tổ Huệ Lưu sao chép.

Trong thời cận đại, hàng pháp tôn của Tổ Tiên Giác-Hải Tịnh thuộc dòng Lâm Tế Gia Phổ đã tiếp nối được sự nghiệp hoằng pháp độ sanh. Nổi tiếng có Hòa thượng (HT) Như Hiền-Chí Thiền hay Tổ Phi Lai; HT Như Nhãn-Từ Phong, Hội trưởng Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học; HT Như Trí-Khánh Hòa, sáng lập Lưỡng Xuyên Phật học.

Tóm lại, với căn lành sâu dày trong Phật pháp và được gặp vị thầy đắc đạo khai ngộ, Tổ Tế Giác-Quảng Châu đã phát huy trí tuệ, đạo đức và dùng phước trí ấy làm hành trang đi hoằng hóa khắp mọi nơi. Từ đó, nơi nào có duyên, ngài đến hóa độ; mãn duyên, ngài nhẹ nhàng rời gót, chẳng màng phú quý, chẳng bận lợi danh.

Hành đạo trên chơn tánh, nên không có gì làm vướng bận bước chân du hóa của Tổ. Thật vậy, với trí tuệ trong sáng và đức hạnh vô ngã vị tha của một bậc chân tu đắc đạo, Tổ Tế Giác thong dong tự tại trên đường truyền pháp. Từ Gia Định ngược dòng ra Huế hoằng hóa, từ Huế lặn lội về vùng hoang vu sơn dã của các tỉnh miền Tây Nam Bộ để độ sanh, đồng thời chấn chỉnh việc tu học, mở các trường hương, tổ chức các lớp nội điển cho chư Tăng tại Tổ đình Giác Lâm, Giác Viên, tu bổ, xây dựng chùa chiền ở Gia Định và các tỉnh miền Nam, v.v...

Tổ Tế Giác đã giáo dưỡng, un đúc biết bao vị danh tăng làm nên đạo cả, giữ gìn mạng mạch Phật pháp trường tồn. Ngài gánh vác công việc hoằng dương đạo pháp chẳng ngại gian lao, chẳng biết mỏi mệt, được Tăng chúng, tín đồ hết lòng kính ngưỡng.

Với công đức ấy, ngài Tế Giác-Quảng Châu hay Tiên Giác-Hải Tịnh đã trở thành Tổ sư của cả 3 tông: Lâm Tế Chánh Tông, Lâm Tế Gia Phổ và Tế Thượng Chánh Tông. Phải nói đó là một điều hiếm có trong PG vậy.

Và vị đệ tử nổi bật nhất của ngài Tế Giác là danh tăng Minh Khiêm-Hoằng Ân cũng nối chí ngài, trở thành Tổ sư kế thừa được hai dòng Thiền: Lâm Tế Chánh Tông và Lâm Tế Gia Phổ.

Có thể khẳng định Tổ Tế Giác-Quảng Châu hay Tiên Giác-Hải Tịnh đã đóng vai trò rất quan trọng đối với PG miền Nam vào thế kỷ XIX. Ngài đã đưa PG miền Nam vào tổ chức hệ thống chặt chẽ, đào tạo rất nhiều nhân tài cho đạo pháp, chấn chỉnh lại khoa ứng phú theo đúng hướng Phật dạy.

Riêng bản thân tôi, cũng may mắn được xuất thân tu học từ Tổ đình Huê Nghiêm, một Tổ đình tiêu biểu sản sanh ra nhiều vị danh tăng thạc đức đã thể hiện tinh ba của đạo Phật, làm lợi ích cho đời, rạng danh cho đạo, mà ở đây chúng tôi chỉ đề cập đến Tổ sư Tế Giác-Quảng Châu hay Tiên Giác-Hải Tịnh với vài nét sơ lược.

Thừa kế được công đức của chư vị Tổ sư tiền bối thuộc dòng Lâm Tế Chánh Tông, Lâm Tế Gia Phổ và Tế Thượng Chánh Tông, thừa kế chân tinh thần vô ngã vị tha của các Ngài, tôi cũng vững bước tiến trên đường phát huy sự nghiệp hoằng dương chánh pháp, nỗ lực thắp sáng ngọn đèn từ bi, trí tuệ của Đức Từ Tôn, làm lợi lạc chúng hữu tình.

Xin cám ơn quý liệt vị đã lắng nghe, và cầu nguyện tất cả được an vui trong hào quang của chư Phật.