Lời Dạy Của Đức Phật Về Sự Thành Tựu Trong Gia Đình - Nơi Công Sở - Ngoài Xã Hội

QUÁN XÉT SỰ PHÙ HỢP CỦA CÁC HÀNH VI

Sự đánh giá xem một hành vi có thích hợp đối với một người nào đó và trong trường hợp nào đó, là một phương cách hữu hiệu khác để đánh giá hành động của chúng ta. Đức Phật đã bảo rằng, dầu Ngài biết điều gì đó là thật, Ngài cũng không nói ở thời điểm không thích hợp.²⁵³ Hơn nữa, đức Phật phân biệt rõ ràng giữa hành động bản năng và hành động có lý trí. Sự thúc đẩy từ bên trong để làm một điều gì đó là một sức mạnh bản năng của hành động. Khả năng đánh giá các hậu quả của một hành động hàm chứa việc sử dụng lý trí. Người muốn phát triển cách ứng xử tốt đẹp cần sử dụng năng lực của lý trí để đánh giá hành vi của mình thay vì chiều theo bản năng. Những lời dạy sau đây của đức Phật sẽ làm rõ hơn điểm này:

Khi muốn nói điều gì đó, ta cần quán chiếu như sau. Hành động này có bất hảo không? Nó có đưa đến khổ não không? Kết quả của nó có mang lại khổ não... cho tôi và người xung quanh? Hành động này có biểu lộ khả năng nội tại của tôi hoặc mang đến hạnh phúc ... cho tôi và người chung quanh? ²⁵⁴

Trong việc giao tiếp hằng ngày, chúng ta có thể có nhiều hành vi “bản năng” như: nói về sự thành đạt của ta, giúp người khác sửa đổi hành vi không tốt của họ, hoặc bảo một người hay than phiền “Hãy im đi!” Tuy nhiên, làm thế chúng ta có trông đợi ảnh hưởng tích cực gì từ đó không? Những hậu quả không tốt đẹp luôn ẩn núp đằng sau hầu hết các hành động “bản năng” này. Chắc chắn là người nghe sẽ đánh giá thấp nhân cách của ta vì đối với họ hành động của chúng ta thật đáng ghét. Sự đánh giá hành vi qua ảnh hưởng của nó sẽ giúp ta tránh được phản ứng tiêu cực từ người nghe.

Ta có thể tranh luận rằng sự thật là sự thật, và ta cần nói ra sự thật bất chấp hoàn cảnh hay trạng thái của người nghe. Tuy nhiên, đức Phật dạy rằng nói sự thật không đúng người hoặc không đúng lúc có thể tạo ra phản ứng không tốt. Cho nên, chúng ta cần quán xét sự phù hợp của lời nói trước khi nói. Chúng ta cần áp dụng một phương cách đánh giá tương tự cho tất cả mọi hành vi.

BƯỚC 3 : SỬ DỤNG VIỆC TỰ ĐÁNH GIÁ ĐỂ SỬA ĐỔI VÀ CẢI THIỆN NHÂN CÁCH

Cho tới lúc này, chúng ta đã thảo luận về việc tự quán chiếu và tự đánh giá, hai bước này trình tự và liên kết để tiến đến việc phát triển nhân cách. Giai đoạn cuối cùng của quá trình cải thiện là việc tự sửa đổi.

Việc tự đánh giá cho chúng ta thấy rõ ràng chúng ta cần sửa đổi và cải thiện điều gì. Giờ chúng ta cần đạt được các phẩm chất giúp ta dễ thương hơn đối với người chung quanh và duy trì những phẩm chất tốt đẹp mà ta đã có. Vị đại đệ tử của đức Phật, ngài Xá lợi phất đã giải thích những lời Phật dạy như sau:

Việc tự cải thiện rất giống với hành vi của một thiếu niên hoặc thiếu nữ khi soi mình trước một tấm gương trong sáng hoặc trong một tô nước trong. Nếu thấy bụi hoặc vết nhơ trên mặt, người ấy sẽ cố gắng chùi sạch vết nhơ ấy. Nếu người ấy không thấy bụi hoặc vết nhơ, người ấy sung sướng nghĩ rằng, “Tốt thật, mặt mình sạch quá”.

Tương tự, nếu trong lúc tự quán sát, ta thấy các đặc tính bất hảo, ta sẽ cố gắng dẹp bỏ chúng. Nếu không thấy chúng nữa, ta phải hoan hỷ, và quyết tâm duy trì các trạng thái tiến bộ này.²⁵⁵

Nỗ lực tự thân giữ một vai trò quan trọng trong việc giúp ta phát triển và duy trì những phẩm chất tịnh hảo. Giống như người trẻ tuổi quan tâm đến vẻ bề ngoài của họ, chúng ta cũng cần cẩn trọng về hành vi, tính cách của mình. Nếu có hãnh diện với những hành vi tốt đẹp của mình, chúng ta vẫn phải nỗ lực để làm chúng được tốt hơn. Nếu thất vọng với những hành vi bất tịnh hảo, chúng ta phải quyết tâm nỗ lực uốn nắn chúng. Không có sự cố gắng tự thân, thì cơ hội để đạt được một nhân cách tốt đẹp sẽ rất xa vời.

Trong một xã hội mà con người chỉ tìm kiếm sự thành công dễ dàng và kết quả tức thì, thì khái niệm “nỗ lực” không hấp dẫn chút nào. Nhưng đối với đức Phật, không có sự thành tựu chớp nhoáng nào trong việc phát triển nhân cách. Cũng như với mọi sự thành công khác, sự phát triển một nhân cách tốt đẹp cần rất nhiều nỗ lực cá nhân. Điều này không có nghĩa là chúng ta phải dẹp hết mọi công việc khác để chỉ chú tâm vào sự phát triển nhân cách. Một vài thói quen đơn giản nhưng hữu hiệu có thể mang lại những kết quả tuyệt vời.

Tập noi gương và loại trừ

Đức Phật luôn tán thán việc noi gương và việc loại trừ như những phương cách rất hữu hiệu cho việc phát triển một nhân cách tuyệt hảo. Noi gương có nghĩa là làm theo gương của người khác và nỗ lực để có được nhân cách tốt đẹp như họ. Tẩy chay hay loại bỏ có nghĩa là tự kiềm chế không làm theo các gương xấu, và thật sự cố gắng để loại trừ những hành vi như thế. Đã học được cách quán sát hành vi của người khác, giờ chúng ta có thể tập đánh giá đúng để giúp ta quyết định xem điều gì cần noi theo hay loại bỏ. Thí dụ:

“Đối với tôi, người cứng đầu, kiêu mạn rất khó chịu và đáng ghét. Nếu tôi cứng đầu và kiêu mạn, người khác cũng thấy tôi rất khó chịu và đáng ghét”. Khi đã có được sự hiểu biết này, chúng ta cần phải có quyết tâm thệ nguyện, “Tôi sẽ không cứng đầu và kiêu mạn”.²⁵⁶

Quán sát cách ứng xử của nhiều người trong xã hội, chúng ta luôn thấy được những đặc tính gì cần noi theo, và những gì cần loại bỏ. Làm người quán sát, chúng ta có thể đánh giá hành động của họ, để sửa đổi, cải thiện hành vi của chính mình, nhờ đó chúng ta dễ dàng được người khác chấp nhận hơn.

Chúng ta có thể cho rằng mình rất tự lập, có khả năng tự học hỏi, nên không cần noi gương người khác. Đức Phật luôn tán thán việc tự dựa vào bản thân là đặc tính đáng khen. Tuy nhiên, trên thực tế, không ai có thể cải thiện nhân cách của mình mà không cần quan sát người khác. Thật ra, đây là tiến trình của cả cuộc đời mà tất cả chúng ta đều tuân theo một cách vô thức. Đức Phật dạy chúng ta chọn lựa việc noi theo hay loại bỏ, sau khi đã quan sát và đánh giá kỹ lưỡng.

Tập tự kiềm chế

Giống như việc noi gương và loại trừ, việc tự kiềm chế (sila), theo đức Phật, sẽ giúp ta sửa đổi bản thân tốt hơn.

Tự kiềm chế chỉ có nghĩa là chặn lại khuynh hướng muốn biểu lộ những hành vi đáng ghét, không thích hợp. Khi các trạng thái tâm bất hảo khởi lên, sự tự kiềm chế ngăn cản chúng ta biểu lộ những hành vi mang lại hậu quả xấu. Nó cũng giúp ta dừng lại trước những hành vi bản năng không phù hợp. Tuy nhiên, điều quan trọng là đừng xem sự tự kiềm chế là “sự đè nén”, hay sự che giấu hành động một cách bó buộc, khổ sở. So với những hành động tự nguyện như quán chiếu và đánh giá bản thân, thì sự tự kiềm chế phát sinh từ sự hiểu biết đúng về hành vi bản thân, chứ không phải là những hành động đè nén mạnh mẽ.

Thí dụ, khi chúng ta tự kiềm chế để không phản ứng một cách giận dữ, là do sự quán chiếu và đánh giá bản thân đã tạo cho chúng ta tri kiến về tâm sân hận. Dầu việc biểu lộ sự giận dữ có thể là một phản ứng bản năng, nhưng chánh niệm về trạng thái tâm bất thiện cho chúng ta biết điều đó chẳng tốt đẹp gì. Chánh kiến đã giúp chúng ta kiềm chế thái độ đáng ghét này mà không cần gò ép hay khổ não.

Trong một chừng mực nào đó, việc tự kiềm chế có nghĩa là ta đã ở tay trên (thế thượng phong) đối với hành động “bản năng”. Chúng ta có thể suy nghĩ một cách tự nhiên, nhưng chúng ta cần cư xử có lý trí để phát triển một nhân cách tốt đẹp. Chính việc tự kiềm chế sẽ lót đường đưa ta đến mục tiêu cuối cùng đó.

Các phương cách này được sử dụng để chuyển đổi những hành vi ở bên ngoài, bằng cách giúp ta vun trồng các hành vi dễ thương và loại bỏ các hành vi đáng ghét.

Phấn đấu phát triển nội tâm

Đức Phật cũng nhấn mạnh đến sự phát triển nội tâm như một phương cách duy nhất để đạt được các phẩm chất dễ thương. Ngài dạy, “Khi tâm được bảo vệ, có nghĩa là tất cả mọi hành vi của ta đều được bảo vệ”.²⁵⁷ Người phát triển toàn diện là người cải thiện không chỉ hành vi bên ngoài mà còn cải thiện ý nghĩ, tình cảm và tư cách (ý, tình và thân).²⁵⁸ Ở đây, “bảo vệ” có nghĩa là che chắn chống lại các chướng ngại làm ảnh hưởng đến sự bình an nội tại.

Sự cải thiện phong cách bên ngoài là một bước quan trọng nhưng chưa đủ để phát triển một nhân cách toàn hảo. Dĩ nhiên bằng lời nói và hành động dễ thương, chúng ta sẽ dễ dàng được xã hội chấp nhận; nhưng cải thiện được nhân cách và ý nghĩ mới xác định sự chấp nhận của xã hội rõ ràng hơn. Đức Phật đã bảo, “Hành động và lời nói bắt nguồn từ một tâm đã phát triển sẽ mang lại hạnh phúc”.²⁵⁹ Để phát triển nhân cách đến mức độ hoàn chỉnh nhất, chúng ta cần phải rèn luyện phát triển nội tâm.

Mặt khác, sự phát triển tư cách bên ngoài góp phần vào sự phát triển bên trong. Khi đạt được phong cách bên ngoài mới mẻ, chúng ta có khuynh hướng nội tại hóa chúng. Thí dụ, khi sử dụng ái ngữ, chúng ta bắt đầu có cảm giác phải tiếp tục sử dụng chúng. Đức Phật đã làm nổi bật điểm này bằng cách trích dẫn sự liên hệ giữa sila (sự phát triển nhân cách) và panna (trí tuệ). Chúng ta sẽ không thể phát triển trí tuệ nếu không phát triển hành vi và lời nói của mình. Như vậy, sự phát triển thái độ bên ngoài giúp cho việc phát triển nội tâm được dễ dàng.

Đối với việc phát triển nội tâm, đức Phật đề ra các kỹ thuật hữu dụng, hoặc bhavana để sửa soạn bên trong ta cho tương ưng với thái độ chuyển hóa bên ngoài. Thí dụ, nếu ta nói với ai đó, “Tôi rất buồn khi biết rằng bạn đang gặp khó khăn”, cho thấy thái độ bên ngoài của ta đã được cải thiện. Nhưng nếu chúng ta thật sự cảm nhận được lòng bi mẫn dành cho người bạn này, thì đó mới là sự phát triển nội tại.

Cách hữu hiệu nhất để cải thiện nội tâm là nâng cao tình thương yêu và trí tuệ trong ta. Hành động đúng mà không có ý nghĩ đúng có thể chỉ giúp tạo nên một nhân cách dễ thương; nhưng hành động đúng cùng với ý nghĩ đúng thì thiết yếu để phát triển một nhân cách hoàn hảo hơn.

Các phương cách quan trọng cho việc phát triển nội tại, hoặc bhavana, sẽ được bàn đến trong chương tới về chủ đề hạnh phúc. Tuy nhiên, các chủ đề này tương quan mật thiết với nhau nên rất khó tách rời chúng ra. Vì suy cho cùng, sự phát triển tâm linh cũng sẽ hỗ trợ cho sự phát triển nhân cách là điều rất quan trọng đối với hạnh phúc và an lạc của chúng ta.

Tóm tắt

Giáo lý của đức Phật giúp chúng ta phát triển các đặc tính dễ thương khiến ta được chấp nhận và ngưỡng mộ. Phương cách đầy quy củ của đức Phật trong việc phát triển nhân cách bao gồm ba bước: tự quán chiếu, tự đánh giá, và tự sửa đổi.

Sự phát triển nhân cách hàm chứa cả việc cải thiện những hành vi bên ngoài (lời nói, hành động) và sự phát triển nội tâm (ý nghĩ, tình cảm). Chúng ta có thể sửa đổi lời nói và hành động qua việc noi theo, loại trừ, và tự kiềm chế. Sự phát triển nội tâm có thể được thực hiện qua phương thức bhavana, hay thiền định.

CHƯƠNG 14 - HẠNH PHÚC VỮNG BỀN

Vui thay chúng ta sống hạnh phúc.

Giữa những người rộn ràng,

Chúng ta sống không rộn ràng...

Hạnh phúc, sự giàu sang tối thượng.²⁶⁰

(Kinh Pháp Cú)

v

Hành trình xuyên qua 13 chương sách mang chúng ta đến với chủ đề quan trọng hơn hết: hạnh phúc bền vững. Sự quan trọng không thể đo lường của chủ đề này nằm trong một sự thật rất đơn giản: những gì đã đóng góp vào sự thành công của chúng ta – của cải, gia đình, nghề nghiệp, hoặc bất cứ thắng lợi nào – sẽ không có ý nghĩa gì nếu chúng không mang lại hạnh phúc cho chúng ta. Trong nỗ lực đạt đến thành công, hạnh phúc là sự thắng lợi to tát nhất. Như đức Phật đã nói, “Ta không thấy thành công nào quan trọng hơn cho con người bằng hạnh phúc”.²⁶¹

TÀI SẢN TỐI THƯỢNG

Đức Phật luôn thúc giục chúng ta tìm lấy thứ hạnh phúc sâu sắc, vững chắc - và gìn giữ nó để sự thành công của chúng ta thật sự có ý nghĩa.

Có nhiều lý do để chúng ta tin tưởng vào khả năng dìu dắt ta đến mục đích cuối cùng này của đức Phật. Vì nỗ lực duy nhất trong suốt cuộc đời của Ngài là tìm được hạnh phúc bền vững; và, sau bao thử thách và lầm lạc, đức Phật đã tuyên bố rằng Ngài đã đạt được ý nguyện. Những tài liệu đáng tin cậy nhất cho ta thấy lời nói, việc làm, và ý nghĩ của đức Phật, tất cả đều phản ảnh một hạnh phúc sâu sắc và kiên định.

Khi quan sát cuộc sống đơn giản của đức Phật, có người đã hỏi rằng chẳng lẽ đức Phật khước từ hạnh phúc. Đức Phật trả lời rằng, “Nếu có bất cứ ai trên thế gian này đang thụ hưởng hạnh phúc, thì ta là một trong những người ấy”.²⁶² Trong cùng một bản kinh, đức Phật tuyên bố rằng Ngài hạnh phúc hơn những người đang sở hữu sự giàu sang vật chất và quyền lực.

Hơn nữa, không giống như một số người cùng thời lúc đó, đức Phật không chịu khổ đau để đạt được hạnh phúc về sau trong cuộc sống. Suốt cuộc đời mình, đức Phật luôn hạnh phúc – điều đó càng khiến Ngài đáng tín nhiệm hơn trong vai trò làm người hướng dẫn chúng ta đến hạnh phúc.

Hơn thế nữa, tâm hoan hỷ của các vị đệ tử đức Phật càng chứng minh khả năng dẫn dắt ta đến hạnh phúc của đức Phật. Trong hai quyển sách cổ xưa, Thi Kệ Của Các Vị Trưởng Lão Tăng (Theragatha) và Thi Kệ Của Các Vị Trưởng Lão Ni (Therigatha), đều tràn ngập đề tài hạnh phúc. Các vị đệ tử này không sống trong nhung lụa hoặc thụ hưởng các thứ vật chất xa hoa, nhưng họ đều sở hữu chung một thứ: hạnh phúc tối thượng.

Đức Phật đã thành công trong việc hướng dẫn hàng ngàn đệ tử của Ngài tìm được hạnh phúc, và chúng ta có thể tin tưởng rằng giáo lý của Ngài cũng sẽ giúp chúng ta được như thế – nếu ta thực hành theo chúng. Đức Phật đã khuyên những vị tỳ kheo đầu tiên của Ngài rằng:

Hãy sốt sắng đi từ nơi này đến nơi khác vì lợi ích của nhiều người, vì hạnh phúc của nhiều người, giải thích cho họ về giáo lý tốt đẹp ở đoạn đầu, tốt đẹp ở đoạn giữa, và tốt đẹp ở đoạn cuối.²⁶³

Từ “hạnh phúc” ở đây cho ta thấy mục đích tối thượng của đức Phật khi yêu cầu các vị đệ tử mang thông điệp của Ngài đến với “nhiều người”. Ngài hết lòng muốn giúp chúng sanh được hạnh phúc, và Ngài biết rằng giáo lý của Ngài có thể giúp họ đạt được điều đó.

Hơn thế nữa, khoa học hiện đại có thể minh chứng cho điều này. Trong một thông tin được phổ biến rộng rãi, các đài truyền thông toàn cầu như BBC và CNN đã báo cáo về hai nghiên cứu độc lập được thực hiện vào cuối năm 2003 ở các trường đại học Mỹ, có liên quan đến hạnh phúc nơi những người theo Phật giáo. Và theo các báo cáo này, các nhà nghiên cứu tìm thấy chứng cớ rằng những người hành theo giáo lý của đức Phật thực sự hạnh phúc – thật ra, họ hạnh phúc hơn nhiều người khác.

Những kỹ thuật soi rọi hiện đại phát hiện “ánh sáng ở một số vùng trên não” của những người hành thiền Phật giáo ²⁶⁴ và chúng dường như kết hợp với các cảm xúc tích cực và trạng thái dễ chịu. Các nhà nghiên cứu ở trường Đại Học Y Khoa San Francisco, bang California, nói rằng các Phật tử “thường ít khi bị sốc, bối rối, ngạc nhiên, hoặc giận dữ so với người khác”.²⁶⁵ Paul Ekman, trưởng nhóm nghiên cứu, nói rằng: “Giả thuyết hợp lý nhất là có một cái gì đó trong việc thực tập hết mình của các Phật tử, mà kết quả là thứ hạnh phúc mà tất cả chúng ta đang kiếm tìm”.²⁶⁶

Tuy nhiên, tất cả sự nghiên cứu này, ở một mức độ nào đó, vẫn là thứ yếu so với việc mỗi người chúng ta có thể tự xác minh giá trị của giáo lý của đức Phật cho bản thân, trong cuộc đời mình.

CHỊU TRÁCH NHIỆM CHO HẠNH PHÚC

Để bước vào con đường đến hạnh phúc, trước tiên chúng ta phải hiểu rõ bản thân. Câu hỏi “Tôi là ai?” cần có một câu trả lời chính xác. Các câu trả lời sai lạc từ các bậc tiền bối đối với câu hỏi này đã góp phần vào việc cản trở bao thế hệ nhận rõ con đường phải đi.

Đức Phật đã xác định Tôi là một cá nhân tự do, hoàn toàn chịu trách nhiệm cho hạnh phúc của riêng mình. Lại nữa, cái Tôi này hàm chứa tiềm lực và khả năng để tạo ra hạnh phúc cho tôi; không ai ngoài bản thân tôi có thể đem lại hạnh phúc cho mình. “Tự cải thiện hay tự hại mình là chọn lựa của cá nhân; không ai có thể cải thiện được cho mình”.²⁶⁷ Ngay cả đức Phật cũng không thể ban cho ta hạnh phúc, mà Ngài “chỉ có thể hướng ta đến con đường hạnh phúc”.²⁶⁸

Trong cuộc hành trình tìm đến hạnh phúc, điều quan trọng là chúng ta phải chịu trách nhiệm cho hạnh phúc của mình. Vì thế, sự tự tin – lòng tin mạnh mẽ nơi khả năng tự đem lại hạnh phúc cho bản thân – giữ vai trò thiết yếu trong giai đoạn khởi đầu này.

Kế đến, như đã nói qua trước đây, chúng ta phải thực hành theo lời Phật dạy trong việc loại bỏ ba quan điểm cực đoan về hạnh phúc và khổ đau:

1.Hạnh phúc và khổ đau của chúng ta trong kiếp sống hiện tại được định đoạt chỉ dựa vào những việc làm trong các kiếp sống đã qua.

2.Hạnh phúc hay khổ đau của chúng ta chỉ do các quyền lực siêu nhiên định đoạt.

3.Hạnh phúc hay khổ đau của chúng ta chỉ là chuyện may rủi.²⁶⁹

Chấp vào những định kiến như thế là chối bỏ khả năng đem lại an lạc và tự tại cho bản thân. Đức Phật đã bác bỏ các định kiến này. Và Ngài quảng bá quan niệm rằng cái tôi này có thể làm cho tôi hạnh phúc: tất cả chúng ta đều sở hữu khả năng tạo ra hạnh phúc cho bản thân, cho dù chúng ta có những dị biệt cá nhân.

Lần nữa, các nghiên cứu khoa học lại minh chứng rằng chúng ta có thể vun trồng các khả năng đem lại hạnh phúc. Cuối năm 2004, một nhóm nghiên cứu ở Đại Học Wisconsin-Madison kiểm tra hoạt động não bộ của các vị hành thiền lâu năm. Richard Davidson, trưởng nhóm nghiên cứu kết luận: “Sự hành thiền của họ có ảnh hưởng đến não bộ giống như người chơi golf hay quần vợt lâu ngày thì thành tích sẽ tốt hơn”.²⁷⁰

Một thí nghiệm khác diễn ra ở Tây Tạng vào đầu năm 2005 với sự tham gia của các vị thiền tăng đã xác chứng lời tuyên bố sau đây. Các nhà nghiên cứu thấy rằng “thiền thật sự có thể thay đổi cái nhìn của các tu sĩ Phật giáo về vũ trụ”.²⁷¹ Họ kết luận như thế sau khi khám phá ra các vị tu sĩ này có khả năng kích thích não bộ bên trái, là phần não bộ có liên quan đến cảm giác hạnh phúc, dầu họ chứng kiến những cảnh đau khổ xảy ra trước mắt.

Các thí nghiệm này cho ta thấy, đặc biệt, qua việc hành thiền, ta có thể thay đổi cấu trúc và hoạt động của não bộ. Với tiềm năng để phát triển tâm linh này, chúng ta ở trong vị thế phải lãnh trách nhiệm cho hạnh phúc của chính mình – và chỉ cần thay đổi một vài hành vi thì chắc chắn chúng ta sẽ có được sự tự tin để thực hiện điều đó.

BẮT ĐẦU NGAY BÂY GIỜ

Một phạm trù cần lưu ý trong vấn đề này là ký ức về những trải nghiệm đau buồn hay lỗi lầm trong quá khứ. Khi quá khứ vẫn tiếp tục quấy nhiễu sự an bình nội tâm, thì hạnh phúc sẽ vẫn xa tầm với của chúng ta. Đức Phật khuyên không nên để những suy tư như thế quấy rối chúng ta: “Hãy để quá khứ qua đi”. Ngay hiện tại là thời điểm để bắt đầu cuộc sống.²⁷² Bất cứ lỗi lầm gì đã phạm trong quá khứ, chúng không gây trở ngại nếu chúng ta quyết tâm bắt đầu tìm kiếm hạnh phúc ngay bây giờ:

Trong quá khứ chễnh mãng,

Giờ trở nên cần mẫn

Kẻ ấy làm thế gian bừng sáng

Như mặt trăng ló rạng sau áng mây.²⁷³

Ánh trăng dịu dàng là hạnh phúc nội tại mà chúng ta cảm nhận được sau khi bỏ lại sau lưng quá khứ đau khổ. Ánh sáng nội tại đó không chỉ mang cho chúng ta hạnh phúc mà cũng giúp người chung quanh hạnh phúc. Vì thế trong nỗ lực để khám phá chân hạnh phúc, trước hết chúng ta phải tẩy sạch ký ức nhơ bẩn. Hãy để những kỷ niệm buồn qua đi, quyết tâm tiến về phía trước, và bắt đầu làm mới trở lại.

Đức Phật cũng nhận thấy rằng – giống như sự âu lo cho quá khứ - sự sợ hãi về tương lai cũng làm giảm cơ hội trải nghiệm hạnh phúc của chúng ta. Để chuẩn bị cho một hiện tại tươi sáng, chúng ta cần phải giải thoát bản thân khỏi những cảm giác này. Tóm lại, khi đức Phật khuyên đệ tử của Ngài hãy để quá khứ đau buồn sang một bên, thì Ngài cũng yêu cầu họ đừng lo nghĩ đến tương lai:

Lo lắng đến tương lai

Đau buồn về quá khứ,

Kẻ dại dột đó tàn úa như sậy non

Bị cắt xuống và phơi khô.²⁷⁴

Mấy câu thơ trên diễn tả tâm trạng chúng ta thường ôm ấp khổ đau trong quá khứ và lo lắng cho tương lai như thế nào. Kết quả là chúng ta trở nên tột cùng đau khổ, giống như cây sậy bị bứng gốc đang khô héo dưới ánh mặt trời. Đúng hơn, cây sậy được nói đến ở đây là cây nala, một loại tre trúc mọc ở những nơi có nước và bóng mát. Bị tách khỏi thân cây và phơi nắng, hình ảnh cây sậy lúc đó thật tồi tệ, thảm thương. Tương tự, chúng ta, những người lo lắng một cách vô ích về tương lai, sẽ khó có thể đạt được sự bình an trong nội tâm.

Đức Phật rõ ràng đã dạy rằng “quá khứ [đau buồn] đã chết và đã qua, tương lai thì chưa đến”.²⁷⁵ Gặm nhấm mãi về quá khứ đau buồn và lo sợ cho tương lai không mang lại lợi ích gì cho người đang cố gắng sống hạnh phúc. Đức Phật khuyên, hãy bắt đầu ngay bây giờ, và hãy biết rằng cái tôi có thể sống hạnh phúc nếu cái tôi ngay bây giờ thực hành những bước quan trọng tiến đến hạnh phúc.

Câu nói của đức Phật “an trú trong hạnh phúc” hàm ý đó là một mục tiêu hàng đầu và quan trọng nhất trong cuộc sống. Do đó – khi biết rằng “tôi yêu quý bản thân nhất” – thì kẻ trí phải hành động cẩn trọng để tự bảo vệ.²⁷⁶

Từ “bảo vệ” ở đây có nghĩa là che chắn khỏi những sự quấy nhiễu có thể ảnh hưởng đến sự an bình nội tại của chúng ta. Ai là người che chắn cho tâm của tôi khỏi bị quấy nhiễu? Đó chính là tôi. Ở đây sự chánh niệm liên tục giữ một vai trò quan trọng: chánh niệm liên tục về quyết tâm tạo hạnh phúc cho tôi.

Đây là lời đức Phật khuyên các đệ tử xuất gia của Ngài, nhưng nó cũng hữu ích cho người tại gia. Hãy chánh niệm khi đi, đứng, ngồi, nằm. Và để gìn giữ hạnh phúc được vẹn toàn, hãy luôn canh chừng những ý nghĩ lan tràn có thể cản trở sự bình an trong tâm.

BẢY BƯỚC GIẢI THOÁT KHỎI PHIỀN NÃO

Giờ chúng ta bắt tay thực hành bảy phương cách rất dễ thực hiện. Dĩ nhiên, cũng giống như mọi thiện nghiệp khác, muốn giải thoát khỏi phiền não đòi hỏi nhiều nỗ lực. Tuy nhiên, những người đã dày công tập luyện đều đồng ý rằng, sau giai đoạn khởi đầu khó khăn, nỗ lực của họ đã được đền bù.

Nghiên cứu kỹ kinh tạng, chúng ta sẽ tìm thấy bảy phương cách giúp chúng ta đạt đến hạnh phúc bền vững.

1. TRÁNH CÁC PHẢN ỨNG DO TÂM TẠO

Theo đức Phật, việc chấp vào các phản ứng do tâm tạo đối với những việc xảy ra hằng ngày là một chướng ngại lớn cho hạnh phúc.

Trong Kinh Mật Hoàn (Madhupindika Sutta), ngài Xá lợi phất đã giải thích tiến trình tâm linh này rất rõ ràng. Khi bám vào những ý nghĩa ta tự gán cho các xúc chạm giác quan, ta tạo ra khổ đau. Đức Phật nhận xét: “Ta tự tạo và khuếch tán những suy nghĩ của mình. Kết quả là ta bị chính những sự suy nghĩ đó làm hại bản thân”.²⁷⁷

Bài kinh này giải thích về tiến trình tâm lý bình thường nhưng khó lường khiến hạnh phúc của ta bị đe dọa. Bản chất tự nhiên của con người khiến chúng ta thường suy diễn các xúc chạm giác quan, nhưng sự suy diễn đó thường dựa trên định kiến, chứ không có bằng chứng. Từ Pali dành cho sự suy diễn này được gọi là papanceti, có nghĩa là “phát triển ở bên trong” hay “khuếch tán tâm thức” – một tiến trình tâm lý gây ra tai hại hơn là đem lại lợi ích cho chúng ta. Như vậy các tư duy “tự tấn công” này nhằm chỉ sự tán loạn nội tâm.

Thí dụ: “Anh ấy chẳng mỉm cười vì anh ấy không thích tôi”. Câu khẳng định (anh ấy chẳng mỉm cười) là một trải nghiệm thị giác thật sự; nhưng lý do đưa ra rõ ràng lại là một suy diễn của tâm thức – và ngay sau đó là đau khổ. Với chánh niệm, chúng ta có thể nhận thấy trạng thái tâm vui vẻ chuyển biến một cách nhanh chóng như thế nào khi có sự suy diễn tiêu cực xen vào.

Tệ hại hơn, tâm thức không dừng lại ở đây; nó tiếp tục tạo ra nhiều câu hỏi “tại sao” với những câu trả lời “bởi vì” như: “Tại sao anh ấy không thích tôi?”. Và lập thức câu trả lời có thể là “Vì anh ấy nghĩ tôi ngu”. Tiến trình này cứ thế mà tiếp tục, chỉ để làm tăng thêm nỗi thống khổ đã có mặt trong tâm.

Dĩ nhiên, đôi khi chúng ta cần suy đoán để tìm ra câu trả lời chính xác cho một nghi vấn. Tuy nhiên, theo đức Phật, sự tin tưởng rằng các suy đoán đều chính xác sẽ không giúp chúng ta tìm được câu trả lời chính xác hay làm cho chúng ta hạnh phúc. Trong thí dụ vừa nêu trên, lý do thật sự khiến “anh ấy không mỉm cười” có thể hoàn toàn khác biệt với suy đoán. Có thể anh ấy đang suy tưởng điều gì nên không để ý đến chung quanh; có thể anh ấy có chuyện buồn nên không thể tỏ ra vui vẻ. Đó có thể là lý do thực sự khiến anh ấy không cười. Ngày hôm sau khi nhìn thấy anh ta với dáng vẻ tươi cười, ta biết rằng mình đã suy đoán sai – nhưng phiền não do suy đoán sai lầm cũng đã xảy ra.

Ngài Xá lợi phất giải thích thêm rằng chúng ta cũng gán ghép ý nghĩa cho các trải nghiệm của mình để rồi sinh ra khổ sở, dầu đối tượng không hiện diện trước mặt ta. Tùy vào những trải nghiệm quá khứ được lưu giữ trong ký ức, chúng ta tạo ra những hình ảnh tưởng tượng chỉ để khiến ta khổ đau. Ngài Xá lợi phất đã nhận xét về sự tương quan giữa giác quan và đối tượng giác quan rằng, “Vọng tưởng [cũng] có thể phát khởi từ tâm thức và đối tượng tâm”.²⁷⁸ Các vọng tưởng này cũng trải qua quá trình đánh giá và để rồi cuối cùng ảnh hưởng đến tâm trạng của chúng ta một cách tiêu cực.

Chúng ta có thể tự quán chiếu bản thân để thấy rằng điều sau đây chính xác tới đâu. Vào một ngày bình thường, chúng ta có thể tự dưng thấy mình bị vây bủa bởi những ý tưởng đau buồn không biết từ đâu tới. Các vọng tưởng này xuất hiện khi chúng ta chợt nghĩ về những trải nghiệm trong quá khứ và đang đánh giá lại những điều đau buồn ta đã gán chặt với các trải nghiệm đó. Kết quả là chúng ta đánh mất sự an lạc nội tâm mà ta đã có từ ban sáng. Tuy nhiên, trong thực tế thì các trải nghiệm này cũng như ý nghĩa của chúng không hiện diện nơi đâu ngoài tâm ta. Thật là vô lý khi ta để một điều không thật sự hiện hữu hủy hoại hạnh phúc, thứ quý giá nhất trong cuộc đời ta!

Giáo lý của đức Phật khuyến khích chúng ta kiềm chế không bám víu vào các vọng tưởng tự tạo đối với các đối tượng giác quan. Nhất là khi chúng ta chợt nhận ra một âm thanh hay một hình ảnh hoặc nhớ lại một trải nghiệm tương tự trong quá khứ, chúng ta cần nhìn điều đó như nó là, chứ không phải một thứ gì đó đã được khuếch trương ra với các nguyên nhân tự tạo. Sự rèn luyện này sẽ đóng góp rất lớn cho thứ hạnh phúc mà tất cả chúng ta đều đang tìm kiếm.

2. BUÔNG BỎ THAM VÀ SÂN

Chúng ta đã thảo luận khá chi tiết về tham và sân, ở đây chúng ta quay lại đề tài này để làm sáng tỏ thêm liên hệ của chúng đối với hạnh phúc. Đức Phật không thấy gì gây tổn hại cho hạnh phúc bằng hai loại phản ứng tâm này. Đức Phật nói, “Tham dung dưỡng khổ đau; tham dung dưỡng sợ hãi. Khi tham không có mặt, khổ đau hay sợ hãi cũng không có mặt”.²⁷⁹ Về sân, đức Phật nói rằng những người đã diệt trừ được sân“, họ “sống hạnh phúc và an lành giữa những người thù oán”.²⁸⁰ Đức Phật luôn nhắc nhở trong các kinh tạng rằng loại trừ được tham và sân trong tâm thức, sẽ mang lại cho chúng ta vô vàn hạnh phúc.

Vậy mà chúng ta vẫn thất bại, hay đúng hơn không thực sự nỗ lực để kiềm chế tham và sân trong cuộc sống thực tế. Chúng ta luôn bị khuất phục trước hai bản năng này. Theo đức Phật, tâm thức con người cơ bản là rất sáng suốt, nhưng nó bị ô nhiễm khi tiếp xúc với thế giới bên ngoài.²⁸¹ Không gì có thể ô nhiễm tâm con người và che phủ hạnh phúc tự nhiên của nó cho bằng tham và sân.

Nhận thức được các khuynh hướng tâm là bước đầu trong việc đạt đến tâm an bình. Đức Phật dạy rằng, “Khi một tà ý khởi lên, ta phải biết đó là tà ý”.²⁸² Tương tự, chúng ta cũng phải cảnh giác với các tư tưởng, cảm thọ và tình cảm khác khởi lên trong tâm.²⁸³

Lý do tại sao phần đông chúng ta thất bại trong việc kiềm chế tham và sân là vì chúng ta thiếu khả năng để nhận diện sự có mặt của chúng trong tâm. Bị các bản năng này lôi kéo, chúng ta vô tình để cho các cảm thọ và tình cảm chế ngự ta. Ngược lại, khi chúng ta nhận biết được sự hiện diện của các tâm bất thiện bên trong, chúng ta biết rõ mình phải làm gì tiếp theo đó.

Không có nỗ lực chân chánh, chúng ta sẽ để cho các cảm thọ nội tại điều khiển ta, thay vì ta điều khiển chúng. Tuy nhiên, những ai có cố gắng với một mục tiêu thì nỗ lực của họ sẽ được đền đáp và họ đã bước một bước nhảy vọt về phía trước: họ tự ngăn không để cho mình bị đau khổ. Họ hiểu rằng việc xa rời được những ham muốn cháy bỏng và những ý nghĩ đầy hằn thù thật sự xoa dịu tâm họ.

3. THEO ĐUỔI MỘT MỤC ĐÍCH & HƯỞNG THỤ THÀNH QUẢ

Dầu đức Phật dạy rằng hành động tham sẽ là tiền đề của đau khổ nội tâm, Ngài vẫn nhìn nhận việc có một mục tiêu và thành công tiếp theo đó là một nền tảng vững chãi cho hạnh phúc của một cá nhân. Cụm từ atthi sukha ám chỉ suối nguồn hạnh phúc này. Theo định nghĩa trong Tăng Chi Bộ Kinh, atthi sukha là cảm giác hạnh phúc từ sự đạt được những thành công vật chất bằng phương tiện chân chính. Theo đức Phật, nói rộng ra, bất cứ thành công nào đạt được bằng phương tiện chính đáng đều là nguồn hạnh phúc.

Để phân biệt rõ hơn giữa một hành động bị thúc giục bởi lòng tham và một mục đích, chúng ta cần đánh giá tiêu chí của cả hai hành động. Cơ bản, một hành động do tham xem thường ích lợi của người khác trong khi lại quá chú trọng đến sự thỏa mãn dục vọng cá nhân. Trái lại, một hành động có mục đích dựa trên tiềm năng cá nhân, và sự thành công mang lại lợi ích cho bản thân và tha nhân. Đức Phật nhấn mạnh rõ ràng rằng một sự thành công như thế mới làm cho chúng ta hạnh phúc.

Chúng ta có thể quán sát chính cuộc đời của đức Phật để hiểu được chân lý của lời tuyên bố trên. Suốt bảy năm, đức Phật phấn đấu để đạt được Giác Ngộ, mục đích cao cả nhất trong cuộc đời của Ngài. Sau những nỗ lực cùng cực của Ngài, biểu trưng cho thành quả của nỗ lực cá nhân, Ngài đạt được mục đích của mình. Ngay sau đó Ngài đã làm gì? Ngài vẫn một mình giữ tâm thanh tịnh, và thụ hưởng thành quả của mình suốt ba tuần.

Lúc cuối đời, trong một bài Pháp, đức Phật cũng nhìn lại và quán chiếu về một thành tựu khác đã mang lại cho Ngài bao hạnh phúc. Đó là những thành tựu Ngài đã đạt được trong bốn mươi lăm năm sau Giác ngộ:

Giờ ta đã già... Ta đã đi đến cuối cuộc hành trình của mình. Tuy nhiên, ta đã có các vị tỳ khưu, những cư sĩ nam, nữ, lớn tuổi, kinh nghiệm, thiện xảo... Xã hội này thành công, phát triển, cởi mở, được nhiều người biết đến... Ta không thấy bất cứ vị thầy nào đạt được vị trí danh tiếng như ta.²⁸⁴

Những gì mà đức Phật đạt được từ sau khi giác ngộ và trước khi ra đi có thể là một trong những thành tựu to tát nhất mà một cá nhân có thể đạt được trong một kiếp sống. Không chỉ thành lập được một xã hội tiến bộ, hiện đại trong một xã hội theo truyền thống Vệ Đà cứng ngắc, mà đức Phật còn thuyết phục hầu hết các nhà truyền thống này từ bỏ quan điểm, phương cách tu hành của họ và tin theo Ngài. Đức Phật ảnh hưởng một cách sâu sắc đến tư duy của con người và mang lại những cuộc cách mạng xã hội. Đoạn văn trích ở trên cho ta thấy sự đánh giá cao của đức Phật về những sự thành tựu to tát của bản thân. Ngài hoan hỷ hình dung lại những gì Ngài đã bắt đầu trong độ tuổi ba mươi lăm, và những gì Ngài đã đạt được nhiều năm sau đó.

Từ “thành tựu” không nhằm chỉ sự hoàn thành một trọng trách to tát gì mà chỉ một số ít người có khả năng thực hiện. Theo đức Phật, “thành tựu” nhằm chỉ bất cứ thành quả nào có liên quan đến sự phát triển nội tại hoặc thành đạt trong xã hội. Hầu hết các đệ tử xuất gia của đức Phật xem sự phát triển tâm linh của mình – khả năng chế ngự tham, sân và si – là thành tựu cao tột nhất của mình. Sự thành tựu này mang lại cho họ hạnh phúc bền vững suốt cuộc đời. Các vị cư sĩ cũng có thể đạt được hạnh phúc giống như thế bằng cách quán tưởng về cuộc sống đầy ý nghĩa mà theo đức Phật, đó là một sự thành công đáng kể.

Đặc biệt đối với cộng đồng cư sĩ, đức Phật bảo rằng sự thành công về tài chính là một thành tựu mà khi nghĩ đến người cư sĩ sẽ tràn đầy hạnh phúc. Như đã nói ở trên, atthi sukha có nghĩa là “hạnh phúc bắt nguồn từ sự quán tưởng đến các thành tựu về mặt tiền tài và của cải”. Thành tựu này bao gồm không chỉ là của cải mà người đó tích lũy được bằng sự nỗ lực chân chính mà cả tri thức và khả năng mà người đó phát triển để đạt được sức mạnh tài chính. Thí dụ, trình độ học vấn chuyên môn để nâng cao sự ổn định tài chính. Chúng ta có thể coi các dấu mốc quan trọng trên con đường tiến đến sức mạnh tài chính như là một nguồn hạnh phúc.

Chúng ta nhận thấy rằng khi quán tưởng lại một hành động do tham thúc đẩy trong quá khứ, ít khi ta cảm thấy hạnh phúc, trong khi hình dung lại thành quả của một hành động có mục đích hiếm khi ta không vui lòng. Một hành vi do tham – thí dụ sự thỏa mãn dục lạc quá độ – đã qua, và sự cố gắng để khơi dậy điều đó trong tâm chỉ mang lại sự trống trải băn khoăn mà thôi. Trái lại, thành quả của một mục đích cao cả sẽ luôn tồn tại trong ta và nó trở thành nguồn hỷ lạc.

4. HÃY THÔNG CẢM VỚI LỖI CỦA NGƯỜI

Đức Phật cũng khẳng định rằng chính thái độ cảm thông của chúng ta đối với người có hành vi bất thiện cũng giúp chúng ta ổn định sự bình an nội tâm của mình. Khi bản năng muốn phá hoại từ từ xa lìa chúng ta, thì có hai sự thay đổi đáng kể xuất hiện bên trong ta. Thứ nhất, sự giận dữ, thù hằn và các cảm thọ, tình cảm liên quan cũng không còn ảnh hưởng đến ta. Tiếp đến, tâm ta dường như mở cửa cho sự cảm thông, lòng bi mẫn tràn vào. Chúng ta sẽ nhận ra rằng những người từng làm ta khó chịu, giờ họ cũng đáng được thọ hưởng sự cảm thông, lòng bi mẫn của chúng ta. Nhận thức này sẽ củng cố thêm cho sự an bình nội tâm cho ta.

Điều này không có nghĩa rằng chúng ta phải bao dung đối với những kẻ hành động vô nhân tính, và hậu quả tội lỗi của họ phải được bỏ qua. Không thể chối cãi được rằng đức Phật đã phấn đấu suốt cuộc đời để chuyển hóa những hành động bất tịnh hảo của con người. Những vấn đề như sự phân chia giai cấp và bạo lực luôn là mối quan tâm của Ngài. Đức Phật tranh luận một cách quả quyết và đầy thuyết phục chống lại những hành vi như thế, và đã thành công trong việc phát động một chiến dịch rầm rộ để thay đổi các tập tục này. Đức Phật chẳng bao giờ khuyên ta khoan nhượng đối với những hành vi đem lại tai hại cho con người như là một cách để giữ tâm an bình.

Tuy nhiên, chúng ta quán sát thấy rằng trong cuộc sống hằng ngày, không phải tội ác, tham nhũng hay những sự sai phạm trong xã hội phá hoại sự an bình nơi tâm ta mà chính là những điều bình thường, đơn giản trong sinh hoạt đời thường. Thí dụ, một người lái xe tốc độ lạng lách, cắt đầu xe ta; một đồng nghiệp hiếm khi vui vẻ, hoặc ông chồng/bà vợ để chén bát bừa bãi… có thể phiền nhiễu chúng ta còn hơn những tội ác ghê gớm vừa xảy ra ngoài phố. Dĩ nhiên, những người như thế cũng cần phải tự cải thiện. Họ cần thay đổi những thái độ khó thương của mình, dù chúng có nhỏ nhặt đến đâu. Nhưng nhiếp vào tâm các hành động khá vụn vặt đó của họ chỉ làm não hại niềm hạnh phúc mà chúng ta đáng được hưởng.

Vì vậy, muốn làm theo lời Phật dạy, chúng ta phải biết cảm thông với việc làm của những người chung quanh, thay vì để hành động của họ gây não phiền cho ta. Phương cách hữu hiệu nhất là hiểu rõ các hành vi khó chịu bất thường của người khác, rồi từ đó cảm thông với họ, xem như họ là những chúng sinh không hoàn hảo, cũng như tất cả chúng ta vậy. Đức Phật đã dạy rằng “tâm mất quân bình” là một trong những đặc tính đáng lưu tâm của chúng sanh. Theo đức Phật, mỗi cá nhân đều sở hữu một số cá tính bất thường. Do không nắm rõ điều này chúng ta thường sai lầm khi cố gắng giải mã những hành động kỳ quặc của người khác: chúng ta cho rằng hành động của họ là cố tình, có chủ đích.

Dĩ nhiên, những người này cũng cần tu sửa để có thái độ ứng xử tốt đẹp – đức Phật đã khẳng định rằng ai cũng có thể sửa đổi – nhưng nếu họ không thể hay không muốn sửa đổi thì ta cũng đừng để điều ấy cướp đi sự an bình của tâm mình. Rõ ràng, phương cách này nhằm để bảo vệ cho tâm bình an của chúng ta.

Pháp hành thiền tâm từ bi là một phương cách phù hợp cho mục đích này. Chánh kiến thường làm phát khởi tâm từ bi. Chúng ta biết rằng không có thái độ nào phù hợp hơn bằng sự cảm thông, lòng bi mẫn đối với những kẻ có hành vi trái khoáy. Vì thế, chúng ta hướng tâm đến những người này và thầm nhủ rằng, “Nguyện cho bạn được mạnh khỏe, hạnh phúc, và an lành!”

Không ai có thể đảm bảo rằng chúng ta có thể thay đổi được người khác và làm cho họ hạnh phúc. Nhưng, chúng ta lại sở hữu một năng lực mạnh mẽ để cải thiện và mang lại hạnh phúc cho chính bản thân. Điều đó là chắc chắn. Đức Phật đã tóm tắt quan điểm này trong bài kệ sau đây:

Chúng ta sống hạnh phúc

Giữa những người âu lo

Chúng ta sống an lành

Giữa những người bất an.²⁸⁵

5. PHỤC VỤ THA NHÂN

Đức Phật khẳng định rằng nhiều người vẫn còn có tà kiến rằng: càng được thỏa mãn các dục vọng, họ càng hạnh phúc. Trong khi sự thật là trái ngược lại. Theo đức Phật, những người phụng sự, làm dịu nỗi đau khổ của người khác, và đóng góp vào tiến bộ xã hội mới thật sự là những người hạnh phúc.

Trong khi đó, nhiều vị học giả, đạo sư cùng thời với đức Phật lại quảng bá quan điểm sai lầm rằng được thỏa mãn các dục vọng càng nhiều càng có hạnh phúc. Một số “đạo sư” còn thản nhiên xem thường đạo đức xã hội. Họ tuyên bố rằng sự thỏa mãn dục vọng là tương đồng với hạnh phúc, nhưng lời dạy của đức Phật bhoga sukha (“hạnh phúc đạt được qua việc sử dụng tài sản”) minh chứng cho quan điểm đối ngược lại của Ngài. Theo đức Phật, ta có thể đạt được hạnh phúc bằng cách sử dụng tài sản của mình không chỉ cho bản thân mà còn cho người xung quanh.

Theo lời dạy này của đức Phật, chúng ta có thể tìm thấy niềm vui trong việc hoàn thành bổn phận của mình đối với cha mẹ, con cái, bằng hữu, và người xung quanh. Tuy nhiên, đức Phật cũng nhắc nhở chúng ta không nên quên lo cho bản thân, dầu sự lo lắng, quan tâm đến tha nhân là một nguồn hạnh phúc lớn lao.

Cha mẹ có thể hạnh phúc vì họ đã dìu dắt con cái đến thành công. Con cái sau khi trưởng thành hạnh phúc vì đã làm tròn bổn phận đối với cha mẹ già. Tất cả chúng ta đều cảm thấy hạnh phúc khi có thể giúp đỡ người hoạn nạn, tham gia vào công tác thiện nguyện, hoặc đóng góp cho một mục đích đầy ý nghĩa. Những gì mà chúng ta làm được cho người khác mang lại cho chúng ta niềm hạnh phúc thật sự.

Đức Phật dạy rằng cả hai, bhavana và dana, là những việc làm tịnh hảo sẽ mang lại cho ta hạnh phúc. Như đã định nghĩa ở trên, bhavana là “sự phát triển nội tâm” mà điều kiện tất yếu của nó là vun trồng lòng từ bi. Khi lòng từ bi lớn dần nơi tâm thức, hạnh phúc sẽ rạng ngời. Dana (bố thí) là sự biểu hiện ra bên ngoài của lòng từ ở bên trong. Nếu chúng ta có lòng từ bi, chắc chắn là chúng ta sẽ hành hạnh bố thí. Hạnh lành đó sẽ mang hạnh phúc đến cho chúng ta cũng như lòng từ bi vậy.

6. SỐNG CÓ GIỚI HẠNH

Đức Phật đã mô tả chi tiết rằng một cuộc sống có giới hạnh sẽ tạo cơ hội cho ta tìm được sự bình an nội tâm. Ngài sử dụng cụm từ anavajja sukha nhằm chỉ nguyên nhân chính yếu của sự bình an nội tại. Đức Phật đã nhiều lần nhắc nhở rằng chúng ta không cần phải đợi đến những kiếp sống sau mới được hưởng quả lành từ các hành động thiện hảo trong hiện tại. Sống chân chánh, giới hạnh là chúng ta có thể tìm được sự bình an nội tại ngay nơi kiếp sống này. Câu Pali sau đây đã tóm tắt quan điểm này: kathapunno idha nandati. Kathapunno là người có cuộc sống nguyên tắc đạo đức, một người như thế tìm thấy hạnh phúc ngay trong đời này (idha nandati).

Nhưng trước hết, chúng ta thử trả lời hai câu hỏi sau: “Người sống có nguyên tắc đạo đức” có những đặc điểm gì? Làm thế nào để một người như thế đạt được hạnh phúc?

Có ba từ Pali – punna, kusala, và dhamma – cơ bản truyền đạt cùng một ý nghĩa: cuộc sống có giới hạnh và chân chánh. Suốt đời, đức Phật luôn cố gắng để dẫn dắt con người tiến đến với punna, kusala, hoặc dhamma và để ngăn ngừa họ sống theo những điều ngược lại: papa, akusala, hoặc adhamma. Một vị đệ tử của đức Phật đã nói những câu sau đây để chuyển tải lời khuyên của ông về việc sống có giới hạnh:

Tránh những hành động xấu ác,

Làm những việc lành,

Phát triển tâm thức:

Đây là điều Phật dạy.²⁸⁶

Như thế, sống có nguyên tắc, bao gồm hành vi chân chính và ý nghĩ thiện. Với sự đánh giá đúng, chúng ta có thể kiềm chế không làm điều bất thiện và nói lời thô tục. Chúng ta cẩn thận chọn lựa hành động đúng và lời nói dễ nghe. Để phù hợp với sự thay đổi của các hành vi bên ngoài, chúng ta phải phấn đấu để phát triển tư duy của mình. Sự nỗ lực này là dấu hiệu của một đời sống có nguyên tắc, đạo đức.

Một cách sống như thế dường như dễ mang hạnh phúc đến cho ta hơn ta tưởng. Thật ra, cách sống đó khiến cho tinh thần ta rất thoải mái. Đức Phật giải thích rằng, “Người cư sĩ sống với thân, khẩu và ý đầy giới hạnh, người ấy sẽ nhận được hạnh phúc và sự bình an nội tại”.²⁸⁷ Có thể việc làm thiện không mang lại cho ta những kết quả tốt đẹp ngay tức thời, nhưng về lâu về dài các ảnh hưởng tích cực của chúng đối với sức khỏe tinh thần của ta sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Đức Phật đã giải thích thêm rằng một hành động có chủ đích cần thời gian để thấm nhuần trong tâm thức ta. Đức Phật đã sử dụng từ paccati. Cụm từ punnam, paccati và papam paccati có nghĩa là cả hai, hành động thiện và bất thiện, với thời gian đều tích tụ trong tâm. Đức Phật nói, “Khi những hành động bất thiện đã làm trong quá khứ dần dà thấm nhuần trong tâm, ta sẽ trải nghiệm thêm khổ đau”.²⁸⁸ Ngược lại, khi một hành động tốt lành thấm nhuần sẽ khiến ta vô vàn hạnh phúc.

Sự thấm nhuần ở đây nhằm chỉ sự phát triển và sự thiết lập vững chắc của các hành động này trong ta. Khi chúng ta quán tưởng về các hành động này, chúng sẽ tăng trưởng và trú ngụ lâu dài trong ta. Khi đó các hành động bất thiện sẽ bắt đầu ám ảnh chúng ta, và hành động thiện tiếp tục tưới tẩm ta. Nhiều người nhận thấy các phẩm hạnh như chân thật, độ lượng, bất bạo động… giúp họ được tự tại. Như thế, các nguyên tắc đạo đức cao thượng của chúng ta là một nguồn hạnh phúc đáng tin cậy.

7. CHẤP NHẬN VÔ THƯỜNG

Đức Phật nhấn mạnh đến tiềm năng con người như là một yếu tố hữu hiệu trong việc đem lại những thay đổi tích cực cho cuộc sống con người. Ngài nói rằng chúng ta sở hữu khả năng thay đổi thế giới vật chất và cải thiện phẩm chất cuộc sống. Việc đức Phật khuyên vua Kosala tiết chế trong ăn uống vì điều đó mang lại cuộc sống lâu dài, mạnh khỏe,²⁸⁹ là một thí dụ. Tuy nhiên, đức Phật không khái quát hóa mọi thứ. Ngài biết rằng chúng ta không thể thay đổi mọi thứ, nhất là tiến trình tự nhiên trong đời sống con người. Ngài giải thích rằng sự bình an nội tại, có thể đạt được, không phải bằng sự chối bỏ các định luật tự nhiên, mà là chấp nhận rằng chúng không thể tách rời khỏi cuộc sống.

Cốt lõi của triết lý Phật giáo là lý thuyết vô thường, hoặc anicca. “Tất cả các hiện tượng vật chất đều biến đổi”.²⁹⁰ Nhận thức được chân lý này rất quan trọng vì nó giúp chúng ta tự chủ, không bấn loạn trước những sự kiện tự nhiên xảy ra trong đời sống. Đức Phật nói, “Người nhận thức được sự vô thường của tất cả các hiện tượng tự nhiên sẽ tìm được sự an bình nội tại”.²⁹¹

Những tình trạng như bệnh tật, thân thể suy yếu, chết, và sự ly biệt giữa những người thân yêu, theo đức Phật, là một phần của các định luật tự nhiên. Dĩ nhiên, chúng ta có thể làm giảm thiểu hoặc trì hoãn các sự kiện này trong cuộc sống, nhưng không bao giờ chúng ta có thể hoàn toàn chặn đứng chúng lại. Phát triển trí tuệ để bình tĩnh chấp nhận những sự thay đổi không thể tránh được này là thái độ hợp lý duy nhất.

Đặc biệt, đức Phật khuyên các đệ tử tại gia phải tự xem mình là một phần của thiên nhiên, thay vì xem thân là đối tượng để bám víu. Quan điểm này được phát triển thành một pháp hành trong thiền. Nó giúp ta nhận thức và chấp nhận sự thay đổi không thể tránh về thể chất.

Đức Phật không bao giờ khuyên các đệ tử tại gia có cái nhìn tiêu cực trong cuộc sống. Giữa những điều không thể tránh được như bệnh tật và thân thể suy yếu, đức Phật đã hướng chúng ta đến con đường của bình an nội tại và hạnh phúc.

Ý nghĩ và hành động thuộc về lòng từ bi, độ lượng, trách nhiệm, và giới hạnh là những phương cách nổi bật để giúp tâm thoải mái. Và trí tuệ để chấp nhận sự thay đổi không thể tránh giúp cho hạnh phúc và sự an bình nội tại của chúng ta được hoàn hảo và lâu bền. Đây thật sự là một giáo lý “tối thượng ở đoạn đầu, tối thượng ở đoạn giữa, và tối thượng ở đoạn cuối”.²⁹²

Hiệu đính & tài liệu tham khảo

Xin chân thành cảm ơn các tác giả/dịch giả của các sách và các tài liệu mà chúng tôi đã tham khảo, sử dụng.

Thư Viện Điện Tử Phật Học – Buddha Sasana – Binh Anson: Toàn Bộ Các Trích Dẫn Trong Đại Tạng Kinh, Hòa Thượng Thích Minh Châu, NXB Tôn Giáo, 2005

Danh Từ Phật Học Thực Dụng, Tâm Tuệ Hỷ Biên Soạn, NXB Tôn Giáo, 2004

Ý, Tình, Thân, Đại Đức Thích Trí Siêu, Tủ Sách Đạo Phật Ngày Nay, NXB Phương Đông, 2007

HẾT

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bharandu: Kinh Paticchanna

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta; Kinh Pancaraja, 175-176

Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya II): Phẩm Sukha: 1-2; 1283-1285

Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta Nikaya IV): Vedana Samyutta: Kinh Niramisa

Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta Nikaya XI): Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya; 1796-1799

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh VI: Phẩm Dhammika: Kinh Ina

Tăng Chi Bộ VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Pathama Aputtaka, 182-183

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Anana

Trường Bộ Kinh I: 2: Kinh Samannaphala; 1253-125

Như trên

Trường Bộ Kinh III: 3.1 Kinh Sigalovada, 461-469

Tương Ưng Bộ Kinh VIII: Phẩm Yamaka: Kinh Dutiya Sampadaancabhoga Adiya

Trường Bộ Kinh III:31: Kinh Sigalovada; 461-469

Tăng Chi Bộ Kinh V. Phẩm Mundaraja: Kinh Pancabhoga Adiya

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Pathama Aputtaka; 182-183

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Mundaraja: Kinh Sappurisa

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Kinh Tập: Phẩm Uraga

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Appaka Sutta; 169-170

Như trên

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh II : Sotapatti Samyutta: Kinh Upannasa và Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja. Câu trích này từ hai nguồn như đã dẫn ở trên. Phần đầu của câu trích là từ Kinh Upannasa, nói về sự chứng ngộ của mình, đức Phật đã nói câu này để nhấn mạnh nguồn động lực để chứng ngộ. Thuật ngữ Pali nguyên thủy asantutthita kusalesu dhammesu đã được dịch là ‘không tự mãn với những gì ta đã đạt được”. Cụm từ Kusalesu dhammesu khó dịch thẳng được. Trong đoạn này, cụm từ hàm ý sự chứng ngộ trong sự phát triển nội tâm của đức Phật, không kể sự chứng ngộ cuối cùng của Giác Ngộ.

Tăng Chi Bộ III: Phẩm Maha: Kinh Titthayatana

Như trên

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh II: Vassupanayika: Kinh Uposatha

Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya VIII): Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya III): Phẩm Rathakara: Kinh Dutiya Papanika

Trường Bộ Kinh (Digha Nikaya III): 31, 461-469

Kinh Nipata: Phẩm Culla: Kinh Mangala

Sumangala Vilasimi: Brahmajala Sutta Vannana

Kinh Nipata: Phẩm Uraga: Kinh Parabhava

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Uposatha: Kinh Anuruddha Manapakayika

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Appamada; 179-180

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Smyutta: Kinh Kalyanamitta; 180-182

Như trên

Kinh Pháp Cú: Kệ 155

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Pattakamma

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Abhinna: Kinh Kula

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma Kinh Pattakamma

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Pattakamma

Như trên

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosa Samyutta: Kinh Sattajatila; 173-174

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Như trên

Như trên

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Anana

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Pattakamma

Như trên

Như trên

Kinh Tập (Sutta Nipata): Phẩm Culla: Kinh Mangala

Kinh Pháp Cú: Câu 47

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala: Kinh Bhaya

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-465

Như trên

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Kalyanamitta; 180-182

Tương Ưng Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Ujjaya

Kinh Tập: Phẩm Uraga: Kinh Parabhava

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Vyagghapajja

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Như trên

Câu trích từ Samyutta Nikaya I (Tương Ưng Bộ Kinh): Kosala Samyutta: Kinh Sattajatila, 173-174

Sutta Nipata (Kinh Tập): Phẩm Uraga: Kinh Khaggavisana

Samyutta Nikaya I (Tương Ưng Bộ Kinh I): Brahmana Samyutta: Kinh Sundanka, 262-263

Anguttara Nikaya I (Tăng Chi Bộ Kinh I): Phẩm Bala

Sutta Nipata (Kinh Tập): Uraga: Kinh Vasala

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Gotami

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Sattajatila 173-174

Như trên

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Bala, Kinh Bhaya

Anguttara Nikaya IV (Tăng Chi Bộ Kinh IV): Phẩm Punnabhisanda: Kinh Pathama Samajiva

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Punnabhisanda: Kinh Pathama Samvasa

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Punnabhisanda: Kinh Pathama Samvasa

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya; 1796-1799

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Ekaka

Tăng Chi Bộ Kinh VII: Phẩm Avyakata: Kinh Sattabhariya

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Gotami

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Uposatha: Kinh Nakulamatumanapakayika

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Tăng Chi Bộ Kinh VII: Phẩm Avyakata: Kinh Sattabhariya

Như trên

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Devaduta: Kinh Sabrahmaka

Tăng Chi Bộ VIII: Phẩm Gotami: Vyagghapajja Sutta

Tương Ưng Bộ Kinh I: Brahmana Samyutta: Mahasala Sutta

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala; 182-183

Kinh Nipata: Phẩm Culla

Trường Bộ Kinh III: 31: Sigalovada; 451-469

Pháp Cú: Câu 129

Pháp Cú: Câu 133

Pháp Cú: Câu 158

Trường Bộ Kinh III: 31: Sigalovada, 461-469

Trung Bộ Kinh II: 58: Abhaya Rajakumara: 498-501

Trung Bộ Kinh II:61: Ambalatthika Rahulovada; 523-526

Kinh Nipata: Phẩm Culla

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Aghata: Kinh Codana

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Sona: Kinh Subhasitavaca; Phẩm Agatha: Kinh Codana

Trung Bộ Kinh I: 17: Kinh Culahatthipadopama; 269-277

Tương Ưng Bộ Kinh V: Phẩm Raja: Kinh Pathama Cakkanuvattana

Dhammapadatthakatha: Phẩm Sahassa: Kisagotamiya Vatthu

Dhammapadatthakatha: Phẩm Sukha:Annatarassa Upasakassa Vatthu

Dhammapadatthakatha: Phẩm Sahassa: Kisagotamiya Vatthu

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Aghata: Kinh Codana

Trung Bộ Kinh II: 58: Kinh Abhayarajakimara, 498-501

Câu kệ 232

Kinh Tập: Phẩm Cula: Kinh Hiri

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Aghata: Kinh Codana

Như trên

Trường Bộ Kinh I: 9: Kinh Maha Sihanada; 151-157

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Indriya: Kinh Roga

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala: Kinh Accaya

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Puggala: Kinh Vajiropama

Trung Bộ Kinh II: 56: Kinh Upali; 477-492

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Ekaka : 1

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Ekaka : 2

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala : kinh Accaya

Kinh Pháp Cú: Kệ số 329

Trung Bộ Kinh II: 56: Kinh Upali; 477-492

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gahapati : Kinh Hatthigamaka Ugga

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Kesi: Kinh Kesi

Kinh Pháp Củ: Kệ số 3

Câu trích từ: Trường Bộ Kinh I: 4: Kinh Sonadanda: 125-132

Trung Bộ Kinh II: 96: Kinh Esukari: 789-790

Udana: Phẩm Sona: Kinh Uposatha

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Gotami: Kinh Gotami
Ghi chú: Lúc bắt đầu cuộc đối thoại này, sự miễn cưỡng của đức Phật trong việc cho phép nữ giới được xuất gia phần lớn là do những yếu tố xã hội. Một vị đệ tử xuất gia của đức Phật phải thực hành thiền định ở nơi vắng lặng, thường là trong rừng hoặc nhà bỏ hoang. Trong xã hội đó, những nơi chốn như thế rất nguy hiểm cho phụ nữ. Rõ ràng là đức Phật không muốn có điều gì xảy ra cho người phụ nữ khi cho phép họ được xuất gia. Tuy nhiên, sau khi lắng nghe sự giãi bày hợp lý của ngài Ananda, đức Phật đã đồng ý cho người nữ được xuất gia.

Tương Ưng Bộ Kinh V: Tỳ kheo Ni Samyutta: Kinh Soma, 222-223

Kinh Tập: Phẩm Uraga: Kinh Vasala

Trung Bộ Kinh II: 96: Kinh Esukari; 789-790

Tăng Chi Bộ Kinh X: Phẩm Maha: Kinh Dutiya Mahapanna

Trung Bộ Kinh II: 72: Kinh Aggivacchagotta: 590-594

Trường Bộ Kinh III: 27: Kinh Agganna; 407-415

Như trên

Trung Bộ Kinh II: 72: Kinh Aggivacchagotta: 590-594

Kinh Tập (Nipata Sutta): Phẩm Atthaka: Kinh Pasura

Trung Bộ Kinh II: 58: Kinh Abhayarajakumara: 498-501

Trung Bộ Kinh II: 79: Kinh Culasakuludayi: 654-662

Trường Bộ Kinh I: 8: Kinh Mahasihanada; 151-157

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh I: Ekadhamma Pali: Phẩm Dutiya: 3-4; dựa trên bản dịch của Hòa Thượng Thích Minh Châu, Phẩm Chủng Tử, 15-21, NXB Tôn giáo 2005

Trung Bộ Kinh II: 95: Kinh Canki; 775-785

Như trên

Trung Bộ Kinh II: 76: Kinh Sandaka; 618-628

Trường Bộ Kinh I: 13: Kinh Tevijja; 187-195

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Trường Bộ Kinh III: 27: Kinh Agganna; 407-415

Như trên

Trung Bộ Kinh II: 84: Kinh Madhura; 698-703

Trường Bộ Kinh III: 27: Kinh Agganna: 407-415

Trường Bộ Kinh I: 2: Kinh Samannaphala; 91-109

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Sattajatila; 173-174

Trường Bộ Kinh I: 4: Kinh Sonadanda; 125-132

Trường Bộ Kinh I: 11: Kinh Kevaddha; 175-180

Trung Bộ Kinh II: 76: Kinh Sandaka; 618-628

Trường Bộ Kinh III: 27: 407-415

Như trên

Trường Bộ Kinh I: 3: Kinh Ambattha; 111-124

Như trên

Trung Bộ Kinh II: 92: Kinh Sela; 755-762

Như trên

Trung Bộ Kinh I: 35: Kinh Culasaccaka

Trung Bộ Kinh II: 56: Kinh Upali; 477-492

Trung Bộ Kinh II: 95: Kinh Candi; 775-785

Như trên

Như trên

Như trên

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Kalama

Trường Bộ Kinh I: 13: Kinh Tevijja, 187-195

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Kalama

Trường Bộ Kinh I: 13: Kinh Tevijja, 187-195

Trung Bộ Kinh II: 98: Kinh Vasettha, 798-808

Tương Ưng Bộ Kinh I: Phẩm Pamada: 5; 677-691

Kinh Pháp Cú: Kệ 216

Tương Ưng Bộ Kinh III: Phẩm Ananda: Kinh Ananda

Tương Ưng Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Akusalamula

Tương Ưng Bộ Kinh III: Phẩm Ananda: Kinh Ananda

Kinh Pháp Cú: Kệ 5

Kinh Pháp Cú Chú Giải: 1.4: Kaliyakkhiniya Uppatti Vatthu

Kinh Pháp Cú Chú Giải: 15.1: Kalahavupasamana Vatthu

Tăng Chi Bộ Kinh VII: Phẩm Abyakata: Kinh Kodhana

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Akusalamula

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Ananda: Kinh Ananda

Trung Bộ Kinh II: 82: Kinh Ratthapala, 677-691

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Ananda: Kinh Ananda

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Akusalamula

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Ananda: Kinh Ananda

Trung Bộ Kinh II: 61: Kinh Ambalatthikarahulovada; 523-526

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Kalama

Câu trích từ: Kinh Tập(Sutta Nipata): Phẩm Culla: Kinh Mangala

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya; 1796-1799

Kinh Pháp Cú: Kệ 182

Vimanavatthu Atthakatha: Rajjumala Vimana

Tăng Chi Bộ Kinh VII: Phẩm Avyakata: Kinh Kodhana

Trung Bộ Kinh III: 144: Kinh Channovada; 1114-1116; Tương Ưng Bộ Kinh III: Khandha Samyutta: Kinh Vakkali; 938-941

Kinh Pháp Cú: Kệ 131

Trường Bộ Kinh I: 5; 133-141

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Upasaka: Kinh Gihi

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya, 1796-1799

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Cittapariyadana

Tăng Chi Bộ Kinh VIII: Phẩm Uposatha: Kinh Dutiyavisakha

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya, 1796-1799

Trung Bộ Kinh I: 41: Kinh Saleyyaka, 379-385

Trường Bộ Kinh II: 16: Kinh Mahaparinibbana; 231-277

Tương Ưng Bộ Kinh IV: Gamini Samyutta: Kinh Pataliya; 1361-1362

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Nivarana: Kinh Mataputta

Trường Bộ Kinh III: 26: Kinh Cakkavattisihanada; 395-405

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Sona: Kinh Sona

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Upasaka: Kinh Gihi

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya, 1796-1799

Trường Bộ Kinh I: 8; 151-157

Tăng Chi Bộ Kinh V: Phẩm Aghata: Kinh Codana

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada; 461-469

Như trên

Kinh Tập: Phẩm Culla: Kinh Mangala

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Kesi: Kinh Kesi

Trường Bộ Kinh III: 31: Kinh Sigalovada: 461-469

Trung Bộ Kinh III: 101: Kinh Devadaha; 827-838

Trung Bộ Kinh III: 112: Kinh Chabbisodana; 903-908

Trung Bộ Kinh III: 101: Kinh Devadaha; 827-838

Tương Ưng Bộ Kinh V: Sotapatti Samyutta: Kinh Veludvareyya, 1796-1799

Trung Bộ Kinh III: 101: Kinh Devadaha; 827-838

Như trên

Câu trích từ: Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala: Kinh Lakkhana

Trường Bộ Kinh I: 4: Kinh Sonadanda; 125-132

Kinh Tập: Phẩm Uraga: Kinh Vasala

Tăng Chi Bộ Kinh VI: Phẩm Maha: Kinh Nibbedhika

Trung Bộ Kinh II: 61: Kinh Ambalatthikarahulovada: 523-526

Kinh Pháp Cú: Kệ 252

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala: Kinh Accaya

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Puggala: Kinh Jigucchitabba

Trung Bộ Kinh I: 15: Kinh Anumana; 190-193

Như trên

Trường Bộ Kinh I: 10: Kinh Satipatthana; 145-155

Trung Bộ Kinh I: 15: Kinh Anumana; 190-193

Trung Bộ Kinh II: 58: Kinh Abhayarajakumara; 498-501

Trung Bộ Kinh II: 61: Kinh Ambalatthikarahulovada; 523-526

Tăng Chi Bộ Kinh VI: Phẩm Sacitta: Kinh Sariputta

Trung Bộ Kinh I: 15: Kinh Anumana; 190-193

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Sambodhi: Kinh Arakkhita

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Bala: Kinh Cinta

Kinh Pháp Cú: Kệ 3-4

Câu trích từ: Kinh Pháp Cú Kệ 199 & 204

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Pamada: 9

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Devaduta; Kinh Hatthaka

Luật Tạng: Phẩm Maha: 1.11

Bản Điện Tử của CNN News (Health), 22-5-2003

Bản Điện Tử của BBC News, 21-5-2003

Như trên

Kinh Pháp Cú: Kệ 165

Kinh Pháp Cú: Kệ 276

Tăng Chi Bộ Kinh III: Phẩm Maha: Kinh Titthayatana

Tạp Chí Proceedings of the National Academy of Sciences, 16-11-2004

Discoverychannel.com: “Study: Meditation Changes Monks’ Outlook”,
Anna Salleh, 7-6-2005

Trung Bộ Kinh II: 79: Kinh Culasakuludayi; 654-662

Trung Bộ Kinh III: 86: Kinh Angulimala, 710-717

Tương Ưng Bộ Kinh I: Devata Samyutta: Kinh Aranna; 93

Trung Bộ Kinh III: 132: Kinh Anandabhaddekaratta; 523-526

Kinh Pháp Cú: Kệ 157

Trung Bộ Kinh I: 18 Kinh Madhupindika; 201-206

Như trên

Kinh Pháp Cú: Kệ 216

Kinh Pháp Cú: Kệ 216

Tăng Chi Bộ Kinh I: Phẩm Pabhassara: Kinh Pabhassara

Trung Bộ Kinh III 118: Kinh Anapanasati; 941-948

Như trên

Trường Bộ Kinh III: 29: Kinh Pasadika: 427-439

Kinh Pháp Cú: Kệ 198

Kinh Pháp Cú: Kệ 183

Tăng Chi Bộ Kinh IV: Phẩm Pattakamma: Kinh Anana

Kinh Pháp Cú: Kệ 69

Tương Ưng Bộ Kinh I: Kosala Samyutta: Kinh Donapaka: 176-177

Kinh Pháp Cú: Kệ 216

Như trên

Luật Tạng: Phẩm Maha: 1.11