Lời Dạy Của Đức Phật Về Sự Thành Tựu Trong Gia Đình - Nơi Công Sở - Ngoài Xã Hội

Lời Dạy Của Đức Phật Về Sự Thành Tựu Trong Gia Đình - Nơi Công Sở - Ngoài Xã Hội

Lời Dạy Của Đức Phật

Về Sự Thành Tựu

Trong Gia Đình - Nơi Công Sở

Ngoài Xã Hội

Lý Thu Linh

Mục lục

LỜI GIỚI THIỆU

LỜI DỊCH GIẢ

VỀ TÁC GIẢ

DẪN NHẬP

SỰ HÌNH THÀNH CÁC CHƯƠNG TRONG SÁCH

CHƯƠNG 01 - KHO BÁU ẨN TÀNG

CHƯƠNG 02 - QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC PHẬT VỀ CỦA CẢI, VẬT CHẤT

CHƯƠNG 03 - TẠO RA TÀI SẢN

CHƯƠNG 04 - GÌN GIỮ TÀI SẢN

CHƯƠNG 05 - QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC PHẬT VỀ CÁC MỐI QUAN HỆ

CHƯƠNG 06 - THIẾT LẬP MỐI QUAN HỆ HÔN NHÂN

CHƯƠNG 07 - BỔN PHẬN CỦA CHA MẸ

CHƯƠNG 08 - GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN

CHƯƠNG 09 - THÀNH ĐẠT TRONG XÃ HỘI

CHƯƠNG 10 - QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC PHẬT VỀ VIỆC RA QUYẾT ĐỊNH

CHƯƠNG 11 - LÝ LUẬN ĐÚNG, QUYẾT ĐỊNH HAY

CHƯƠNG 12 - NHỮNG ĐIỀU KHÔNG NÊN LÀM

CHƯƠNG 13 - PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH TỐT ĐẸP

CHƯƠNG 14 - HẠNH PHÚC VỮNG BỀN

LỜI GIỚI THIỆU

Tôi phải thú nhận rằng, dường như có điều gì không ổn, khi một người suốt đời sống trong thế tục như tôi, lại viết lời giới thiệu cho một quyển sách về giáo lý của đức Phật về sự thành đạt, trí tuệ và bình an nội tâm. Quan điểm của tôi về tôn giáo đã bị chỉ trích nhiều, vì tôi tin rằng, hầu hết các tôn giáo đều là một hình thức tâm bị nhiễm vi rút (virus), làm lây nhiễm chúng sinh bình thường mạnh khỏe – và thường là có tri thức.

Chỉ có Phật giáo dường như tách biệt với các tôn giáo khác, vì tính chất cởi mở, uyển chuyển và thực dụng. Do đã sống hơn nửa thế kỷ ở Sri Lanka, tôi đã thấy giáo lý của đức Phật được áp dụng như thế nào bởi nhiều thành phần xã hội, bằng nhiều phương cách khác nhau. Dầu nghe có vẻ lạ, nhưng những người hoàn toàn có lý trí và những kẻ bảo thủ đều cho rằng, niềm tin và thái độ của mình đều từ một nguồn gốc mà ra. Rõ ràng là, người ta đã khá dễ dãi với các lời dạy nguyên thủy của đức Phật.

Đó là lý do khiến tôi rất hoan nghênh sự ra đời của quyển sách này, do Tỳ kheo, Tiến sĩ Basnagoda Rahula viết, nhằm mục đích khám phá trở lại những nguyên tắc và giá trị của Phật giáo đã bị nhiều thế kỷ của văn hóa và lịch sử che mờ.

Nhiều năm trước đây, tôi vinh dự được quen biết với Tiến sĩ Walpola Rahula quá cố, một trong những người thật sự uyên bác mà tôi đã được gặp. Ngài đã tranh đấu cam go và dài lâu để loại bỏ các nghi lễ không cần thiết và những hoang đường trong Phật giáo. Tôi hy vọng rằng, Tỳ kheo Rahula đương thời sẽ tiếp tục nhiệm vụ cao quý đó, vì vẫn còn rất nhiều việc phải làm.

ARTHUR C. CLARKE

Đại học Cộng đồng King, London

LỜI DỊCH GIẢ

Tại Việt Nam hiện nay, nếu bạn tình cờ bước chân vào các chùa trong những ngày lễ, hay cuối tuần, bạn sẽ ngạc nhiên thú vị khi thấy con số Phật tử từ trẻ đến già, đến với các chùa rất đông. Tuy nhiên, số lượng có thể đánh lừa bạn đấy, vì không ít người trong số họ đến chùa chỉ để cầu xin ân huệ, xem số, bói toán, v.v… mà rất ít người trong số họ thấu đáo về giáo lý của đức Phật.

Thêm nữa, tin tức báo chí hằng ngày vẫn đầy rẫy hình ảnh những người trẻ như những con thiêu thân, đốt mình trong ánh nến của các trò chơi trên mạng đầy những hình ảnh bạo lực và khiêu dâm. Rồi những chuyện chồng đốt vợ, hay vợ giết chồng, chỉ vì giận hờn, ghen tuông vô cớ; hay bạn trẻ này chém giết bạn trẻ kia chỉ vì một ánh nhìn khiêu khích dễ ghét… Hoặc họ tự tìm đến cái chết như một giải pháp cho những vấn đề khá đơn giản.

Những chuyện thường ngày này có thể làm nhói lòng tất cả những ai có chút quan tâm đến tương lai tuổi trẻ, đến một xã hội an bình, đến tình thương yêu giữa người với người.

Với suy nghĩ đó, chúng tôi thật rất hoan hỷ khi được đọc quyển Lời dạy của đức Phật về sự thành tựu trong gia đình, nơi công sở, ngoài xã hội (The Buddha’s teachings on Prosperity: at hom, at work, in the world) của Tỳ kheo Tiến sĩ Basnagoda Rahula. Một quyển sách mà theo thiển ý của chúng tôi, có thể được xem như là một quyển cẩm nang cho Phật tử sơ cơ mới bước vào hoặc muốn bước vào con đờng Đạo. Tỳ kheo Basnagoda Rahula với văn phong giản dị, dễ hiểu, đã trình bày rất rõ ràng những điều đức Phật dạy liên quan đến đời sống của người cư sĩ tại gia.

Qua quyển sách này, chúng ta càng cảm niệm thêm ơn đức sâu dày của đấng Từ Phụ, vì Ngài đúng là người cha hiền, dạy dỗ đàn con của mình thật cặn kẽ về nhiều vấn đề, từ những vấn đề rất đời thường, như chuyện ăn uống, ngủ nghỉ, giải trí, quan hệ tình dục, cho đến những điều quan trọng hơn, như quan hệ giữa vợ chồng, con cái, bạn bè, rồi đến ra ngoài xã hội, việc tạo ra tài sản, giữ gìn tài sản, cũng như làm sao để tạo hạnh phúc bền vững, là mục đích tối hậu của người cư sĩ tại gia.

Chúng tôi tha thiết mong là quyển sách này sẽ đem lại nhiều lợi ích cho quý Phật tử, nhất là giới trẻ. Nếu quyển sách có thể làm cho ai đó, sau khi đọc xong, có thể gập sách lại và thầm kêu lên: “Ôi, Phật giáo thật là gần gũi, giản dị mà thiết thực, ích lợi biết bao!” thì chúng tôi đã mãn nguyện lắm rồi.

Lần nữa và mãi mãi chúng con xin thành kính đê đầu đảnh lễ đức Thế tôn, bậc Chánh đẳng Chánh giác, đã tạo cho chúng con duyên lành hầu hoàn tất Phật sự này. Chúng con xin sám hối về những sai sót trong dịch thuật. Mong nhận được sự chỉ giáo, giúp đỡ của các bậc tôn túc, quý học giả, đạo hữu gần xa.

Nguyện Phật pháp trường tồn mãi mãi. Nguyện hồi hướng công đức này đến cửu huyền thất tổ, đến tất cả chúng sinh. Nguyện hạt giống lành sẽ luôn được nẩy mầm dưới chân Phật.

Diệu Liên Lý Thu Linh

ltl3107@yahoo.com

Vu Lan 2010

VỀ TÁC GIẢ

Tỳ kheo Basnagoda Rahula sinh quán tại Sri Lanka. Thuở nhỏ đã xuất gia tại chùa Hoàng gia Attanagalla, Sri Lanka. Sau khi thọ đại giới và ra trường với bằng Cử nhân về Triết học Phật giáo, ngài sang định cư tại Mỹ năm 1990.

Sau đó Tỳ kheo Rahula lấy bằng Thạc sĩ Văn chương tại Đại học Houston - Clear Lake và bằng Tiến sĩ Anh văn tại Đại học Công nghệ Texas ở Lubbock, bang Texas. Hiện nay, Ngài là Chủ tịch Trung tâm Thiền Vipassana ở Willis, Texas, đồng thời dạy tiếng Anh tại Đại học Houston - Downtown.

DẪN NHẬP

Với quyết tâm đem lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sinh, đức Phật đã vạch ra một xã hội có tổ chức chặt chẽ. Phong trào xã hội này đã cuốn hút được hàng trăm ngàn nam nữ đệ tử, thuộc nhiều thành phần xã hội.

Cộng đồng xã hội tân tiến của đức Phật bao gồm hai thành phần, các đệ tử xuất gia và hàng đệ tử tại gia. Cả hai hạng đệ tử này, đối với đức Phật, đều quan trọng như nhau. Trong khi đức Phật tạo mọi nỗ lực để dẫn dắt hàng đệ tử xuất gia của Ngài đến những tiến bộ tâm linh cao cả nhất. Ngài cũng nỗ lực để hướng dẫn hàng đệ tử cư sĩ tiến đến sự thành công, trí tuệ và nội tâm an bình. Tuy nhiên, lịch sử dường như đã chôn vùi phần lớn những lời dạy của Ngài!

Khoảng thời gian của 26 thế kỷ đã che mờ những lời dạy của đức Phật dành cho cộng đồng cư sĩ – mà dẫu có tìm được chứng cứ gì, chúng cũng dường như không quan trọng hay được diễn giải theo những cách khiến chúng dễ bị hiểu lầm. Quyển sách này nhằm phục hồi tầm quan trọng của chúng, bằng văn bản và bằng sự trong sáng, rõ ràng. Vượt qua các rào cản lịch sử và văn hóa, chúng tôi cố gắng tìm ra những gì đức Phật thực sự giảng dạy vì lợi ích của hàng đệ tử tại gia của Ngài, cũng như phân loại lại và làm sáng tỏ giáo lý của đức Phật về đời sống tại gia.

Nhiều đề nghị từ nhiều thành phần xã hội khác nhau, nhất là từ các vị thính giả tại các buổi nói chuyện của tôi, đã gieo mầm cho quyển sách này, nói về triết lý và hướng dẫn của đức Phật cho hàng đệ tử tại gia. Biết rằng có rất ít những tác phẩm tương tự về đề tài này, cũng như lợi ích của một quyển sách như vậy trong xã hội, tôi đã mạo muội thực hiện Phật sự này. Và kết quả là sự có mặt của quyển sách.

SỰ HÌNH THÀNH CÁC CHƯƠNG TRONG SÁCH

Chương 1 xem xét các lý do tại sao những lời dạy của đức Phật về đời sống của người cư sĩ không được làm cho rõ ràng hay làm cho sai lệch. Tại sao những lời dạy về cuộc sống đời thường ít được quan tâm đến? Tại sao chúng bị quên lãng quá lâu? Chương 1 sẽ trả lời những câu hỏi này.

Chương 2 nhấn mạnh đến sự tự do mà đức Phật dành cho người cư sĩ trong việc được thành công, phát đạt, và phủ nhận các quan niệm phổ biến nhưng sai lệch, rằng đức Phật không khuyến khích hàng cư sĩ cố gắng để đạt được thành công ở đời. Dựa trên quan điểm sai lầm này, nhiều người lầm lạc tin rằng, giàu sang, sung túc là đi ngược lại với giáo lý của đức Phật – một sự hiểu lầm khiến giáo lý của đức Phật dường như không quan trọng đối với người sống tại gia. Chương 2 sẽ mổ xẻ vấn đề này một cách chi tiết.

Các chương kế tiếp xác lập những điều kiện tiên quyết để có được một cuộc sống thành đạt. Qua đó, ta thấy đức Phật dường như khẳng định rõ ràng tất cả những điều kiện để cuộc sống của người cư sĩ tại gia được thành công, có ý nghĩa và an lạc.

Chương 3 giới thiệu các phương cách để đạt được sự thành công vật chất, và hướng dẫn rõ bằng cách nào để người cư sĩ khởi bước trên cuộc hành trình đó.

Chương 4 đến chương 13 thảo luận về những đề tài khác nhau mà đức Phật khẳng định là quan trọng đối với sự thành công của người cư sĩ tại gia, kể cả những mối liên hệ cá nhân và xã hội, sự quyết định và sự phát triển nhân cách của họ.

Chương cuối cùng thảo luận về đề tài quan trọng nhất: đạt được nội tâm an lạc và hạnh phúc dài lâu. Đức Phật nhấn mạnh, đó phải là mục đích tối hậu trong cuộc sống. Để đạt được mục đích cao siêu, nhưng khả thi này, đức Phật đã chỉ bày cho chúng ta những phương cách thật hữu hiệu. Đối với những người còn chưa rõ làm sao để đạt được an lạc nội tâm và hạnh phúc dài lâu, các phương cách này sẽ là kim chỉ nam cho họ.

Mục đích của quyển sách này là để giới thiệu đến người đọc những lời dạy thực tiễn, hữu ích trong cuộc sống đời thường. Nội dung của sách đã được chọn lọc, phối hợp và sắp xếp vì mục đích này. Các lý thuyết trừu tượng đã được lược bỏ vì chúng thuộc về những phạm trù hoàn toàn khác. Bất cứ ai muốn tìm một phương cách thực tiễn để đạt được thành công và hạnh phúc bền vững sẽ nhận thấy, quyển sách này đặc biệt ích lợi.

Tỳ kheo Tiến sĩ Basnagoda Rahula

CHƯƠNG 01 - KHO BÁU ẨN TÀNG

Mặt trăng, mặt trời và giáo Pháp của ta…

Tất cả đều chiếu sáng rực rỡ khi được khám phá ra.¹

(Tăng Chi Bộ Kinh)

Đối với một số người, sự hướng dẫn của đức Phật dành cho người cư sĩ để họ có được cuộc sống thế tục tốt lành, có vẻ là một đề tài hoàn toàn mới và lạ lẫm. Đa số có nhận định chung rằng, đức Phật chỉ dạy về khổ, vô thường, và sự diệt dục. Do ảnh hưởng của niềm tin này, chúng ta có thể cho rằng đức Phật đã không quan tâm đến hạnh phúc trong đời sống thế tục, và không khuyến khích hàng đệ tử tại gia đạt được thành công vật chất trong cuộc sống. Hơn thế nữa, chúng ta có thể nghĩ rằng đức Phật khuyên tất cả những người lắng nghe giáo lý của Ngài từ bỏ mọi niềm vui thế tục, và chỉ tìm kiếm hạnh phúc trong đời sống xuất gia.

Tuy nhiên, khi tìm hiểu sâu hơn về giáo lý của đức Phật, chúng ta sẽ thấy rằng, sự diễn giải đó hoàn toàn không chính xác. Rõ ràng là đức Phật công nhận và tán thán hạnh phúc trong cuộc sống thế tục. Ngài không những khuyến khích ta tìm kiếm hạnh phúc, tạo ra tài sản, mà còn dạy ta làm thế nào để tiết kiệm, đầu tư và quản lý tài sản nữa. Ngài cũng có những lời khuyên đối với cộng đồng cư sĩ về sự tương giao, các mối liên hệ xã hội, việc chọn lựa các quyết định sáng suốt và sự phát triển nhân cách lành mạnh.

Tóm lại, trái với những gì người đương thời suy nghĩ, giáo lý của đức Phật bao gồm cả những lời dạy vô giá giúp người cư sĩ đạt được thành công, và hạnh phúc trong cuộc sống.

XÃ HỘI ĐẶC BIỆT, TÔN GIÁO ĐẶC TRƯNG

Người đọc tò mò sẽ tự hỏi, tại sao đức Phật lại quan tâm đến đời sống thế tục? Họ có thể cho rằng, tôn giáo phải là một hệ thống niềm tin vượt lên trên những điều liên quan đến đời sống thế tục, chứ không phải là một hệ thống tư tưởng nhằm hướng dẫn cuộc sống thế tục. Tuy nhiên, giáo pháp của đức Phật mang đến cho ta một cách tiếp cận tôn giáo hoàn toàn khác với phần lớn các tôn giáo khác.

Triết lý cơ bản của đức Phật và các yếu tố xã hội đặc trưng ở Ấn Độ vào thế kỷ VI trước Công nguyên, là hai nguyên nhân đưa đến việc đức Phật không chỉ giúp các đệ tử của Ngài đạt đến sự tiến bộ tâm linh, mà cũng giúp họ có cuộc sống đời thường hoàn hảo. Đức Phật chẳng bao giờ tự cho mình hay các đệ tử của mình là những vị sứ giả hay đại diện cho một quyền lực thần bí nào. Do đó, tầm quan trọng và giá trị của giáo lý của Ngài đối với xã hội phải thể hiện chủ yếu về mặt những ích lợi xã hội một cách cụ thể, rõ ràng.

Trong khi một vị Bà la môn có thể hướng dẫn đệ tử mình dâng lễ vật cho một vị thần thánh nào đó, để xua đuổi một tai họa đang đe dọa, thì đức Phật không chủ trương cần có các nghi lễ và niềm tin như thế. Trái lại, đức Phật nhấn mạnh đến sự nỗ lực và trách nhiệm cá nhân, coi đó là chìa khóa để giải quyết những hoàn cảnh khó khăn. Bất cứ khi nào người thính Pháp đặt ra câu hỏi về đời sống cá nhân của mình, đức Phật cũng sẽ phân tích vấn đề và đưa ra các giải pháp dựa trên trách nhiệm, bổn phận và khả năng của con người. Vì đức Phật và các đệ tử xuất gia của Ngài luôn đưa ra những giải pháp hợp lý cho các đệ tử tại gia, nên “đời sống tại gia” trở thành một đề tài thường xuyên được nhắc đến trong giáo lý của đức Phật.

Sự kỳ vọng của xã hội cũng khuyến khích ta quan tâm đến đời sống hàng ngày sâu sắc hơn. Đức Phật sống ở một thời đại trong đó, hàng trăm nhà truyền giáo và lãnh đạo tư tưởng tranh giành nhau kêu gọi tín đồ tin theo tông phái của mình. Một số diễn giả này đã công khai chống lại các vấn đề tâm linh, và thuyết phục con người rằng, những tư duy như giác ngộ, sự hiện hữu sau khi chết và tái sinh đều là ảo tưởng. Kết quả là xã hội đó trở nên bài xích tôn giáo, quá thiên về thế tục đến nỗi hầu hết mọi người đều thấy rằng, cuộc sống hiện tại của họ hấp dẫn hơn những gì đang chờ đợi họ ở phía trước – và họ hướng về những vị thầy có thể giúp đỡ họ trong cuộc sống hằng ngày, hơn là những vị thuyết giảng về cuộc sống sau khi chết.

Thính giả của đức Phật cũng mang theo những kỳ vọng này đến với Phật. Họ mong đợi đức Phật có thể chỉ dạy cho họ phương cách để đạt được thành công trong đời sống thế tục. Điều thú vị là giáo lý của đức Phật rất phù hợp với một xã hội như thế. Đức Phật không ngừng ứng dụng triết lý của Ngài để đem lại lợi ích cho cộng đồng cư sĩ, và điều đó đã làm cho các đề tài về cuộc sống thế tục được thêm phong phúc. Vì lẽ đó, sự phồn vinh của xã hội, thể hiện trong cuộc sống thế tục, trở thành là một đề tài lớn và sâu sắc trong giáo lý của đức Phật.

Thế kỷ VI trước Công nguyên là thời đại phục hưng ở Ấn Độ. Các doanh nhân nhộn nhịp trao đổi, buôn bán với Ba Tư và Hy Lạp qua đường bộ và đường biển. Với việc kinh doanh phát triển và tài sản tăng trưởng, các cộng đồng dân cư khá giả bành trướng ra Magadha và Kosala – hai bang mà đức Phật thường xuyên viếng thăm. Do đó, việc quản trị kinh doanh, việc có những quyết định khôn ngoan – cùng với việc sắp xếp đời sống gia đình, làm chủ các mối liên hệ xã hội – được xem là những khía cạnh quan trọng trong cuộc sống đời thường. Uy lực và sự nổi tiếng, cũng như với các cách tiếp cận hợp lý đối với những vấn đề này đã khiến đức Phật nổi lên trong xã hội thời đó, như là một nhà tư vấn lỗi lạc nhất đối với cộng đồng cư sĩ.

Hơn thế nữa, đức Phật phải đóng một vai trò đặc biệt linh động trong việc dung dưỡng cộng đồng cư sĩ giàu có, vì tăng đoàn của Ngài không thể tồn tại nếu không có các vị thí chủ giàu có này. Cả đức Phật lẫn các đệ tử xuất gia của Ngài đều không phải là các vị đạo sĩ tu hành khổ hạnh. Họ là những nhà vận động xã hội, những người sống trung đạo, tránh cả hai thái cực tự hành xác hay tự đắm mình trong dục lạc. Vì lợi ích của hàng đệ tử xuất gia, đức Phật hoàn toàn thoải mái khi nhận đất đai, tài sản do các vị thí chủ giàu có cúng dường, và Ngài cũng thường nhận lời mời đến các lâu đài hay dinh thự của họ để thọ trai, thường là cùng với hàng trăm tỳ kheo khác. Vì sự tồn tại của tăng đoàn của đức Phật tùy thuộc vào sự phát đạt của các vị thí chủ cư sĩ, nên đức Phật cần hướng dẫn họ đến sự thành công vật chất.

Quan điểm của đức Phật đối với nhiều khía cạnh của đời sống thế tục dường như là do ảnh hưởng của chính những sự liên hệ của Ngài với tầng lớp thượng lưu. Một số đệ tử và thí chủ trung thành nhất của đức Phật là các vị vua, hoàng tử, các doanh nhân, là những người luôn cố gắng làm tăng trưởng thêm của cải, tài sản và thỏa mãn dục lạc của họ. Thí dụ, vua Kosala thường hỏi đức Phật những câu như là “Giác quan nào cần được thỏa mãn nhất?” ² Nhiều người khác lại hỏi về việc làm sao để đời sống của họ hạnh phúc hơn. Do nền tảng xã hội đặc biệt này, “sự thành công và hạnh phúc trong đời sống thế tục” đã trở thành một đề tài quan trọng trong giáo lý của đức Phật. Đức Phật bằng nhiều cách, cũng tích cực giúp các đệ tử tại gia trong đời sống gia đình của họ, và Ngài cũng khuyên các đệ tử xuất gia của Ngài nên làm như thế.

HAI QUAN ĐIỂM VỀ HẠNH PHÚC

Đức Phật quan niệm về hạnh phúc một cách rất thực tế: như là một điều gì đó thực sự hiện hữu. Để khuyến khích các đệ tử xuất gia của mình đi tìm hạnh phúc trong đời sống xuất thế, đức Phật dạy rằng:

*.Có hai loại hạnh phúc: một là trong đời sống thế tục (gihi sukha), và một là trong đời sống xuất gia (pabbajja sukha). Trong hai loại hạnh phúc này, hạnh phúc trong đời sống xuất gia là tốt hơn cả.

*.Có hai loại hạnh phúc: một phát xuất từ sự thỏa mãn dục lạc (kama sukha), và một phát xuất từ việc từ bỏ thỏa mãn các dục lạc (nekkhamma sukha). Trong hai loại này, hạnh phúc phát xuất từ việc từ bỏ sự thỏa mãn dục lạc là tốt hơn.³

Hai mệnh đề này bộc lộ cho ta thấy quan điểm của đức Phật về hạnh phúc. Như thế, đức Phật đã nói rõ rằng, hạnh phúc có mặt trong đời sống tại gia, và trong việc thỏa mãn các dục lạc. Ngay cả khi có sự hiện diện của các vị tỳ kheo, là những người rất cần được nhắc nhở về những điều bất như ý trong đời sống thế tục, đức Phật cũng không bao giờ chối bỏ sự thật là, hạnh phúc có mặt trong thế giới vật chất và dục lạc. Tuy nhiên, đức Phật khẳng định rằng, hạnh phúc trong đời sống xuất gia thì cao quý hơn.

Nhiều chứng cứ khác có thể được tìm thấy trong các kinh tạng cũng xác định lập trường này. Thật vậy, đức Phật đã định nghĩa hạnh phúc như sau:

“Hạnh phúc có mặt trong đời sống thế tục… Hạnh phúc đó là gì? Đó là sự thỏa mãn có được qua năm giác quan (kamaguna). Các đối tượng giác quan liên quan đến cái thấy, cái nghe, đến hương, đến vị và sự xúc chạm, là thật sự có mặt. Các đối tượng này quyến rũ, dễ chịu, hấp dẫn, mời gọi và đáng hưởng thụ. Những trải nghiệm có được qua năm giác quan là năm dục lạc, mà người ta có thể đạt được trong cuộc sống tại gia. Hạnh phúc mà người ta có được từ sự trải nghiệm năm loại dục lạc này được gọi là hạnh phúc trong đời sống thế tục.”⁴

Như thế, quan điểm của đức Phật về hạnh phúc trong đời sống thế tục rất rõ ràng và đầy đủ. Người cư sĩ luôn trải nghiệm những sự thỏa mãn giác quan, hay kamaguna, và năm điều lợi ích của chúng: cảnh đẹp, âm thanh êm tai, mùi hương quyến rũ, vị ngon và những xúc chạm dễ chịu. Những lợi ích này được gắn liền với đời sống thế tục, và con người có quyền hưởng thụ chúng.

TRÂN TRỌNG NHỮNG LỢI ÍCH CỦA ĐỜI SỐNG THẾ TỤC

Đức Phật không chỉ chấp nhận sự có mặt của hạnh phúc trong đời sống thế tục, mà Ngài còn khuyến khích điều đó. Mặc dầu đức Phật nhấn mạnh (nhất là với sự hiện diện của các tỷ kheo) rằng, hạnh phúc trong đời sống thế tục thì thứ yếu so với hạnh phúc của đời sống xuất gia, sự khẳng định này không nhằm làm giảm đi giá trị của đời sống thế tục. Nó chỉ đơn giản có nghĩa là, có một thứ hạnh phúc sâu lắng hơn đang chờ đợi những ai sẵn lòng buông bỏ các dục lạc thế gian.

Vì sự xả ly đem đến một trạng thái hạnh phúc vững bền hơn, “hạnh phúc trong sự xả ly” này, hay vimutti sukha, được cho là “tốt hơn”. Đây là loại hạnh phúc đã được chính đức Phật cũng như các đệ tử xuất gia của Ngài chứng nghiệm. Những người xuất gia từ bỏ cuộc sống thế gian, do có ít bổn phận hơn người tại gia, sẽ đối mặt với ít chướng ngại hơn trên đường tìm kiếm bình an nội tâm. Trái lại, hạnh phúc trong đời sống tại gia, luôn biến đổi tùy theo hoàn cảnh, với những mối lo toan luôn tiềm ẩn trong cuộc sống đó. Tuy nhiên ngoài điều so sánh duy nhất này, rằng hạnh phúc tâm linh vượt trội hơn hạnh phúc thế tục, không có chứng cứ gì để kết luận rằng, đức Phật chê trách đời sống thế tục hay hạnh phúc trong đời sống đó.

Do đức Phật không chê trách đời sống thế tục, nên Ngài luôn sẵn sáng khuyên nhủ, “tư vấn” cho những ai muốn biết, làm thế nào để cho cuộc sống tại gia của họ được hạnh phúc và thành đạt hơn. Rất nhiều người đến đảnh lễ đức Phật và thỉnh ý Ngài để được thành công và hạnh phúc. Điều thỉnh cầu sau đây thường xuất hiện trong nhiều bản kinh, phản ảnh nguyện vọng của cộng đồng cư sĩ đối với đức Phật:

“Bạch Thế tôn, chúng con là những người tại gia, sống với gia đình, còn ăn mặc đẹp, còn dùng dầu thơm, vòng hoa, và còn chấp nhận vàng bạc. Xin Thế tôn hãy hướng dẫn để chúng con có thể làm cho sự hiện hữu của kiếp sống này và kiếp sống kế tiếp được hạnh phúc.”⁵

Để đáp lại những lời thỉnh cầu này, đức Phật không bao giờ tỏ ra bất cứ sự coi thường nào, dù nhỏ nhặt, đối với cách sống của những người tại gia, và Ngài thường dành cho họ những lời dạy đầy đủ, chi tiết về cách làm thế nào cho cuộc sống của họ được tốt đẹp hơn. Đức Phật xem những lời hướng dẫn này như là sampada, những yếu tố đem lại lợi ích cho đời sống thế tục. Bốn mươi lăm năm tích cực trong việc chuyển hóa xã hội. Đức Phật đã để lại những lời dạy vô cùng giá trị trong các kinh tạng – và đó là những điều ta sẽ bàn kỹ trong quyển sách này.

CÁC ĐỐI TƯỢNG THÍNH GIẢ

Dầu đức Phật có sự quan tâm đáng kể đến hạnh phúc và sự thành công vật chất của hành cư sĩ, trong kinh tạng rõ ràng cũng có những đoạn với những quan điểm dường như đối nghịch. Các bản kinh đó cho ta cảm giác là cuộc sống thế tục, thế giới vật chất không được tán thán, với khuynh hướng tránh xa các dục lạc thế gian. Tuy quan điểm có vẻ mâu thuẫn này có mặt rải rác trong nhiều bản kinh, chúng ta cần phải xem xét các đoạn kinh này từ cái nhìn về xã hội và lịch sử thời đó, để khám phá ra mục đích và đối tượng thính giả nào các bản kinh này nhắm hướng tới.

Nhiều diễn giải sai lạc về giáo lý của đức Phật đã phát sinh, cụ thể là do không phân biệt được một bản kinh nào đó được nói cho đối tượng thính giả nào.

Như đã trình bày ở trên, đức Phật đã dành khá nhiều thời gian để phân biện lại những quan niệm mà các nhà truyền thống và những nhóm cực đoan khác chủ trương. Vì lý do đó, đức Phật cần một cộng đồng dấn thân và chứng đạo. Giáo phái Vệ Đà có các nhà Bà la môn, là những nhà đạo hạnh có học, với chủ trương bảo vệ truyền thống một cách quyết liệt. Giáo phái Jain thì huấn luyện nam nữ đệ tử của họ tu khổ hạnh để xây dựng một hệ thống xã hội khắt khe. Ảnh hưởng bởi cả hai truyền thống này, đức Phật đã thành lập nên khái niệm tăng đoàn (Sangha). Cộng đồng xuất gia này đáp ứng được một nhu cầu quan trọng là: sự thành lập một cộng đồng hoàn toàn tự nguyện và có khả năng truyền bá những lời Phật dạy đến với xã hội. Những khái niệm về vô thường, khổ và sự xuất ly khỏi đời sống thế tục được sử dụng chính là để rèn luyện và duy trì cộng đồng xuất gia này.

Điều này không có nghĩa rằng, Niết bàn, một trạng thái an lành mà người ta có thể đạt được bằng cách từ bỏ tâm bám víu vào dục lạc thế gian, chỉ là một phương tiện dùng để huấn luyện tăng đoàn. Chúng ta khó mà bỏ qua sự khẳng định liên tục của đức Phật và các đệ tử của Ngài rằng, cuộc sống xả ly, không bám víu của họ tuyệt đối hạnh phúc – một thứ hạnh phúc mà ta có thể trải nghiệm được bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, khi ta đã có thể tách mình ra khỏi những cuộc chạy đuổi theo dục lạc thế gian.

Tuy nhiên, không bám víu vào dục lạc thế gian cũng là một phương cách hữu hiệu để rèn luyện, tổ chức và phát triển cộng đồng tăng ni, là nền tảng xã hội của đức Phật. Khi những sự bất như ý (khổ) trong cuộc sống thế tục được nhấn mạnh, lặp đi lặp lại cho tăng đoàn, và cho bất cứ ai có ý muốn bước vào con đường xuất gia, thì những lời dạy này không phù hợp đối với cộng đồng cư sĩ của đức Phật.

Rèn luyện tâm xả ly khỏi các dục lạc gian quan cũng là cách để cộng đồng tu sĩ có thể sống xả ly. Trong khi một vị tu sĩ thuộc tông phái khác có thể chọn lựa đời sống tâm linh để phục vụ tốt hơn cho một quyền lực tối thượng nào, thì những động lực tôn giáo như thế không có mặt trong giáo lý của đức Phật. Đức Phật khuyến khích nam nữ đệ tử của Ngài gia nhập tăng đoàn vì Ngài biết rằng, một đời sống xả ly sẽ mang đến cho họ nhiều an lành nội tâm hơn là ở đời sống thế tục. Do đó, Ngài khuyên các đệ tử của Ngài không ngừng quán tưởng về vô thường và sự bất như ý (khổ) của đời sống thế tục. Sự chuyển đổi thái độ đối với đời sống thế tục khiến cho các đệ tử xuất gia của Ngài trở nên tự tại hơn, và trở thành những vị tăng ni dấn thân; điều này có thể tạo nên những hiệu ứng xã hội tốt đẹp như đức Phật đã chủ định.

Không phải mọi lời dạy trong kinh tạng là dành cho tất cả mọi người. Để tránh khỏi những kết luận sai trái này, chúng ta cần phải xác định các đối tượng thính chúng khác nhau cho những bài kinh khác nhau. Không thể chỉ vì đức Phật luôn nhắn nhủ các đệ tử xuất gia của Ngài quán tưởng về vô thường và khổ, mà ta kết luận rằng, Ngài đòi hỏi tất cả các đệ tử (tu sĩ cũng như cư sĩ) đều phải tuân theo lời dạy này.

Thực ra, không có chứng cứ gì trong các kinh tạng – nơi tập hợp những lời giảng trung thực nhất của đức Phật – rằng Ngài kêu gọi các đệ tử cư sĩ phải quán tưởng về vô thường hay khổ. Dĩ nhiên là đức Phật cũng đề ra các phương pháp hành thiền hữu ích cho cộng đồng cư sĩ, nhưng các phương pháp này không nhằm cản trở hạnh phúc của đời sống thế tục. Trái lại, qua các bản kinh nguyên thủy, ta thấy rằng, các đệ tử tại gia được khuyên phải sống an lạc và có ý nghĩa.

Để tiện cho việc thảo luận, chúng ta có thể chia các đối tượng thính giả và tiêu chí của các kinh ra thành ba loại:

*.Các pháp hướng dẫn dành cho các vị sắp hay đã xuất gia.

*.Các pháp lý luận, phân tích để phản biện lại với những quan điểm đối nghịch.

*.Các pháp hướng dẫn và phân tích dành cho cộng đồng cư sĩ.

Trong ba loại này, những bài kinh dành cho cộng đồng xuất gia rõ ràng là nhiều hơn các loại khác. Điều này có thể đưa đến kết luận sai lạc rằng, đức Phật chỉ chú tâm rèn luyện các tỳ kheo của Ngài hơn là giúp đỡ các hàng cư sĩ. Tuy nhiên, dường như có nhiều lý do khác hơn là việc đức Phật chỉ hướng đến hàng đệ tử xuất gia.

TẠI SAO ĐỜI SỐNG TẠI GIA CÓ VẺ ÍT QUAN TRỌNG HƠN

Tại sao những lời dạy của đức Phật đối với người cư sĩ dường như không có vị trí quan trọng trong các kinh tạng? Để có thể đưa ra một lời giải thích rõ ràng cho câu hỏi này, chúng ta phải nhìn lại lịch sử thời đó. Điều quan trọng là phải xem ai, trong gần 26 thế kỷ, đã lưu truyền những lời dạy của đức Phật – và bằng cách nào.

Trước tiên, giáo lý của đức Phật được lưu truyền bởi các vị tỳ kheo. Dầu đức Phật đã đi hoằng pháp không ngừng nghỉ trong suốt 45 năm và đã thuyết giảng cho biết bao đối tượng, chỉ một số rất ít giáo lý hay thuyết giảng của Ngài được ghi chép lại. Hơn 80% các kinh trong kinh tạng là dành cho các vị tỳ kheo sống trong các tu viện. Dường như các vị tỳ kheo chỉ quan tâm gìn giữ những gì liên quan đến họ, chứ không phải tất cả những điều đức Phật đã giáo hóa đám đông quần chúng.

Từ quan điểm của các vị tỳ kheo, ta có thể hiểu được tại sao sự lưu truyền các giáo lý của đức Phật có phần thiếu sót. Ngay sau khi đức Phật nhập diệt, các vị trưởng lão tăng cảm thấy nhu cầu bức thiết nhất của họ là duy trì sự thống nhất và kỷ luật trong tăng đoàn. Với cộng đồng tăng đoàn ngày càng phát triển, nhiều quan điểm, phương cách thực hành dị biệt đã len lỏi vào nội bộ tăng đoàn; việc này đòi hỏi phải được giải quyết. Cuộc kết tập kinh điển lần đầu tiên, được thiết lập chỉ ba tháng sau khi đức Phật nhập diệt, được phát khởi một phần, cũng bởi những cách hành xử sai lệch của một số vị tỳ kheo. Trong hoàn cảnh này, việc kết hợp, khẳng định mạnh mẽ lại giáo lý của đức Phật đối với các vị tỳ kheo là cấp thiết. Và các vị tỳ kheo học thuộc lòng các kinh tạng Pali nhằm lưu truyền chúng, dường như đã thêm vào, sửa đổi và loại bỏ nhiều kinh, để chỉ nhấn mạnh về giới luật trong tăng đoàn của họ.

Tuy nhiên, phương cách này vô tình đã thay đổi cái nhìn tổng quan về giáo lý của đức Phật. Trong các kinh tạng được lưu truyền, giáo lý dành cho hàng đệ tử xuất gia có vẻ nổi trội hơn, và giáo lý dành cho hàng cư sĩ tại gia thì không rõ ràng. Do đó, người đọc có thể kết luận một cách sai lệch rằng, đức Phật không quan tâm đến hàng đệ tử tại gia của Ngài.

Việc phân nhóm các kinh cũng khiến cho giáo lý của đức Phật dành cho hàng đệ tử tại gia có vẻ kém quan trọng. Ở lần kết tập kinh điển thứ nhất, nhiều kinh được xếp loại tùy theo dộ dài, ngắn. Những bài kinh dài của đức Phật được xếp vào nhóm Trường Bộ Kinh (Digha Nikaya). Hàng trăm các bài kinh ngắn hơn được đặt trong Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikaya). Hàng ngàn các bài kinh khác được xếp đặt tùy theo số thứ tự trong Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya). Thí dụ, bất cứ bài pháp nào giải thích về hai nhân, hai quả, hai loại người, vân vân, được nhóm lại dưới các bài kinh “Số Hai”. Các tiểu tựa cũng được đánh số để phân loại chi tiết hơn. Lần nữa, sự xếp đặt này khiến cho phần giáo lý dành cho cuộc sống thế tục dường như không quan trọng, hoặc mâu thuẫn. Đối với người đương thời, triết thuyết về khổ của đức Phật vẫn còn là đề tài nổi trội, dành cho tất cả mọi người.

NHỮNG SỰ SUY DIỄN SAI LỆCH MỚI

Một số nhà văn và dịch giả trong lịch sử cận đại đã bị kẹt trong sự lầm lẫn này. Họ nghĩ một cách sai lệch rằng, con đường mà đức Phật vạch ra cho hàng đệ tử xuất gia của Ngài, là giáo pháp dành cho tất cả mọi người. Một trong những hậu quả của việc hiểu lầm đó là quan điểm cho rằng ‘Phật giáo bi quan’.

Arthur Schopenhauer, một nhà tư tưởng Đức nổi tiếng, đã thiết lập lý thuyết về bi quan, sau khi đọc qua một vài bản kinh Phật giáo đã được dịch. Qua sự trình bày những hiểu biết của ông về đức Phật, ông muốn gợi ý cho các nhà phê bình so sánh triết lý của ông với giáo lý của đức Phật. Kết quả là, quan niệm “Phật giáo bi quan” đã được thế giới Tây phương chấp nhận cùng với lý thuyết về bi quan của Schopenhauer.

Hơn thế nữa, gần như tất cả mọi dịch giả của các kinh tạng đều xem thuật ngữ dukkha, được lặp đi lặp lại trong kinh như là “khổ”, khiến cho người đọc nghĩ rằng đức Phật xem đời sống thế tục như là khổ đau. Tuy nhiên, dukkha ám chỉ tính chất không thỏa mãn của tâm con người, chứ không chỉ những gì được coi là khổ. Đức Phật sử dụng thuật ngữ này với mục đích hướng các vị tỳ kheo đến Niết Bàn – chứ không phải để hướng dẫn hàng đệ tử tại gia.

Tệ hơn nữa, hàng trăm sách viết về giáo lý của đức Phật xem những lời dạy của Ngài đối với hàng đệ tử xuất gia là giáo lý chung cho toàn thể cộng đồng Phật tử. Quan niệm sai lầm này đã dẫn đến một kết luận chung rằng, đức Phật không chấp nhận đời sống thế tục và chê trách hạnh phúc trong đời sống đó.

KHÁM PHÁ CHÂN LÝ

Nghiên cứu các kinh tạng kỹ hơn sẽ cho chúng ta thấy rõ rằng, giáo lý của đức Phật dành cho hàng cư sĩ rất gần gũi với đời sống thế tục, hơn là chúng ta nghĩ. Chúng tôi tìm thấy trong kinh tạng có hơn cả trăm bài pháp, từ những bài dài đến những bài ngắn chỉ có vài câu pháp thoại, đặc biệt nói về đời sống tại gia. Các chương sắp tới trong sách này sẽ đặt trọng tâm vào các bài kinh đó để làm rõ hơn quan điểm của đức Phật về đời sống thế tục, cũng như sự hướng dẫn của Ngài đối với hàng cư sĩ về sự thành công và hạnh phúc.

CHƯƠNG 02 - QUAN ĐIỂM CỦA ĐỨC PHẬT VỀ CỦA CẢI, VẬT CHẤT

Nghèo khó khiến chúng sanh khổ đau

Vì nghèo, họ phải mang nợ.

Hoàn cảnh này khiến đời sống họ tụt hậu.⁶

(Tăng Chi Bộ Kinh)

a

Quan điểm của đức Phật về sự phát đạt, sung túc được coi là một trong những khía cạnh thường bị hiểu lầm nhất trong giáo lý của Ngài. Nhiều tác giả đã tuyên bố thẳng hay ám chỉ rằng, đức Phật không khuyến khích người cư sĩ thăng tiến và trở nên giàu có. Quan niệm sai lầm này khiến chúng ta thường nghĩ rằng, khi thành đạt hay được sung túc là đi ngược lại với lời dạy của đức Phật. Tuy nhiên, chúng ta hãy xét xem, đức Phật thật sự quan niệm như thế nào về sự thành đạt, sung túc của người cư sĩ.

TỰ DO THÀNH ĐẠT

Trước hết, đức Phật chẳng bao giờ áp đặt bất cứ sự hạn chế nào trên các nỗ lực để thành công của hàng cư sĩ; trái lại, đức Phật còn khuyến khích họ cố gắng đạt được thành công. Dầu trong “kinh doanh, nuôi gia súc, làm thủ công, làm công chức, hay bất cứ ngành nghề, công nghiệp nào”, người cư sĩ cũng phải cố gắng để thăng tiến trong lãnh vực ngành nghề của mình.⁷ Nhất là quyết tâm để đạt được thành công, đó là điều tiên quyết, quan trọng trong cuộc đời của bất cứ ai – và thái độ ‘tôi có công việc làm để kiếm sống là đủ rồi’ không có mặt trong giáo lý của đức Phật.

Kế đến, đức Phật cũng không giới hạn tài sản mà người cư sĩ có thể sở hữu, và chẳng bao giờ khuyên hàng cư sĩ tại gia giàu có của Ngài phải dừng lại, hay giảm thiểu tài sản của họ. Trái lại, đức Phật đã dứt khoát khuyên họ phải có kế hoạch, phải biết tổ chức và phải nỗ lực để thành công hơn nữa. Chúng ta sẽ đi vào chi tiết hơn về những lời dạy này trong những chương sau.

Ở đây, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng, đức Phật không đặt ra một chế định nào đối với tài sản cá nhân của người cư sĩ. Sử dụng thuật ngữ ‘tài sản lớn’ (ulare bhoge)⁸, đức Phật muốn nói đến số lượng mà ta có thể hướng tới để đạt được – nói cách khác, càng nhiều của cải, tài sản càng tốt.

SỰ THÀNH ĐẠT VÀ MỤC ĐÍCH CỦA NÓ

Điều quan trọng cần nhớ là sự tự do mà đức Phật dành cho người cư sĩ, để họ trở nên càng phát đạt, sung túc càng tốt, dựa vào hai điều kiện. Thứ nhất, chúng ta phải tuân theo một số nguyên tắc trong nỗ lực để làm giàu. Thứ hai, ta phải sử dụng tài sản một cách đúng đắn. Nếu hai điều kiện trên không được thỏa mãn, thì “tài sản lớn” đó sẽ không bao giờ được đức Phật chấp nhận – như thế “sự tự do vô hạn” để được giàu có, phát đạt, ám chỉ số lượng tài sản chứ không phải phương tiện sử dụng để đạt được nó. Hơn thế nữa, chẳng bao giờ nên coi sự thành đạt, giàu sang là mục đích tối hậu, mà chỉ là một phương tiện để đưa ta đến những mục đích cao thượng hơn.

Đức Phật đã nói đến cả hai vấn đề, sự tự do cá nhân để thành đạt và sự quan trọng của việc sử dụng tự do đó một cách đúng đắn, như sau:

Niềm hạnh phúc của việc sở hữu tài sản là gì? (Atthi sukha - the happiness of possessing wealth). Một số người tích lũy tài sản lớn và của cải dồi dào bằng những phương tiện chánh đáng, nỗ lực tinh tấn, và nghĩ rằng, “Giờ tôi đã có của cải, có tài sản bằng những phương tiện chánh đáng”.

Khi nghĩ như thế, người đó cảm thấy hạnh phúc, hài lòng. Đó là điều mà ta gọi là atthi sukha.⁹

Rõ ràng là việc sở hữu tài sản cá nhân được chấp nhận, miễn là người cư sĩ đã sử dụng những “phương tiện chân chánh, và tinh tấn nỗ lực”. Để lãnh hội được lời dạy của đức Phật khi nói đến “phương tiện chân chánh và nỗ lực tinh tấn”, trước hết, ta hãy xem xét một vài quan điểm về việc tích lũy tài sản của các vị lãnh đạo tinh thần đồng thời với đức Phật.

Một số vị thầy cho rằng việc tôn trọng các giá trị đạo đức là không cần thiết. Họ khuyên người khác, kể cả vị vua đầy quyền lực Ajatasattu, hãy thâu gom tài sản, bằng bất cứ phương tiện nào cần thiết, mà không cần phải quan tâm đến những tác hại mà các phương tiện ấy có thể mang đến cho người khác.¹⁰ Kassapa, một vị thầy nổi tiếng trong thời đức Phật, không thấy gì sai đối với việc trộm cắp hay lẻn vào nhà lấy của người khác.¹¹ Một số các vị thầy thực dụng khác như là Ajita và Kaccayana cũng có những quan niệm tương tự, họ không kể đến đạo đức gì trong việc làm giàu. Truyền thống Carvaka, một trường phái tư tưởng Ấn Độ nổi tiếng trong thế kỷ VI trước Công nguyên, đã tóm tắt mọi thứ như thế này: Cách dễ nhất để làm giàu là “suốt đời đi vay mượn, tận hưởng của cải đó mà không cần phải lo đến việc trả lại”.

Bên cạnh những quan điểm đầy thực dụng tai hại này, chúng ta có thể phân tích để thấy con đường đi đến sự phát đạt, giàu sang của đức Phật đầy danh dự và hữu ích hơn nhiều.

HÚT MẬT MÀ KHÔNG LÀM HẠI ĐẾN HOA

Đức Phật đã giới thiệu cho người cư sĩ một hệ thống đạo đức trong quá trình tích lũy tài sản. Dĩ nhiên, các giới luật của đức Phật nói chung – như kêu gọi lòng từ bi đối với kẻ khác - đều được áp dụng trong bất cứ lãnh vực nào, nhưng đức Phật cũng đặt ra những điều cụ thể, liên quan đến vấn đề kinh doanh.

Trước hết, người tham gia vào việc làm ra của cải không được gian dối, hay làm hại khách hàng hay bất cứ người nào khác có liên quan. Người đó làm ‘tăng trưởng tài sản dần dần chứ không chèn ép người khác, cũng như các chú ong hút mật mà không làm hại hoa’.¹² Như thế, bất cứ tài sản nào mà ta sở hữu cần phải đạt được “bằng các phương tiện chân chánh”.¹³ Công bằng, chân chánh là những yếu tố rất quan trọng trong việc tạo ra của cải, đến nỗi trước khi bắt tay vào việc kinh doanh hay hành một nghề nghiệp đầy hứa hẹn nào, ta cần phải thệ nguyện không lạm dụng người khác.

Lời dạy của đức Phật đối với sự chăm sóc cho công nhân, người làm công, càng thể hiển rõ hơn con đường đi đến sự thành đạt, làm giàu một cách danh dự. Cụ thể, đức Phật đã nói đến năm điều mà người chủ cần phải quan tâm trong việc đối xử với người công nhân của mình:

- Giao công việc và bổn phận tùy vào khả năng và sức lực của họ.

- Trả tiền lương phù hợp với công việc và dịch vụ của họ.

- Có phương tiện chăm sóc sức khỏe cho họ.

- Tạo thực dưỡng cho họ.

- Cho họ được nghỉ phép (vacation) vào thời điểm thích hợp.¹⁴

Các tư duy mới mẻ, tốt đẹp này lần nữa xác định rằng, giáo lý của đức Phật đã dạy, người kinh doanh không đáng được có của cải, tài sản nếu họ không tuân theo các nguyên tắc kinh doanh đạo đức. Trong bất cứ nỗ lực để sinh lợi nào, người chủ cần phải kiềm chế không ép buộc người khác phải lao động nặng nhọc quá sức. Phải trả đồng lương xứng đáng cho công nhân của mình, và tạo điều kiện để họ được chăm sóc sức khỏe miễn phí, được ăn uống đầy đủ và được nghỉ ngơi. Dựa trên quan điểm của đức Phật, những ai không tạo điều kiện tốt đẹp, không chăm sóc cho công nhân của mình thì không xứng đáng được giàu sang, lợi lộc.

Nói chung, các vị doanh nhân, những người muốn tạo ra của cải, muốn thăng tiến, được nhắc nhở phải chánh niệm về đạo đức của họ. Các vị doanh nhân, trong vai trò lãnh đạo, phải làm hài lòng khách hàng của mình, đồng thời phải bảo vệ quyền lợi của công nhân. Nếu họ tuân theo những điều này, ít nhất họ cũng phần nào xứng đáng để được phát đạt hơn. Một điều kiện khác nữa để được phát đạt là việc sử dụng tài sản một cách đúng đắn.

TÀI SẢN GIỐNG NHƯ MƯA, NUÔI DƯỠNG CUỘC SỐNG

Việc sử dụng tài sản đúng đắn có thể được làm rõ hơn, khi so sánh với những gì mà các vị đồng thời với đức Phật tuyên dạy. Đối với một số vị, việc thỏa mãn dục lạc cá nhân là mục đích quan trọng nhất trong việc tạo ra của cải, và ngày nào còn sống thì họ cần sử dụng tất cả những phương tiện có thể để đạt được điều đó. Nếu dựa theo quan điểm đó, thì không việc gì người ta phải làm từ thiện cả.

Đức Phật lại có quan điểm hoàn toàn khác. Đức Phật nhấn mạnh rằng, tài sản mà người ta có được bằng những phương tiện chân chánh, cần được sử dụng để mang lại lợi ích cho người và cho bản thân.

Người cư sĩ đã tích lũy được tài sản lớn bằng nỗ lực, khả năng, tinh tấn, và quan tâm đến việc sử dụng đúng đắn [tài sản đó] để thỏa mãn nhu cầu bản thân, và tự tại trong lòng. Khi sử dụng tài sản đó, người đó có được hạnh phúc trong cuộc đời. Đồng thời, người đó khiến cho cha mẹ, gia đình [chồng hay vợ và con cái], và những người làm cho mình, cũng được hạnh phúc và thỏa mãn.

Kế đến, người đó phải dùng tài sản của mình để giúp đỡ bạn bè và đồng sự. Vị ấy cũng phải dùng tài sản của mình để làm vừa lòng thân quyến và những người cần được giúp đỡ, để cúng kiếng các thân quyến đã qua đời, để làm tròn bổn phận công dân đối với chính phủ, và để thực hiện các nghi lễ.

Cuối cùng, vị ấy cần sử dụng của cải của mình để cúng dường cho các vị tỳ kheo và Bà la môn, những người đã dốc cả cuộc đời cho mục đích thanh tịnh bản thân và đạt được Giác ngộ.¹⁵

Đức Phật luôn nhấn mạnh rằng, sự nỗ lực của một người cần có ý nghĩa đối với bản thân, đối với những người cùng chung sống, và nói rộng hơn, là đối với cả xã hội. Việc “sử dụng tài sản một cách đúng đắn” thể hiện giáo lý căn bản này của đức Phật.

Người không sử dụng của cải, tài sản của mình một cách khôn khéo như th,ế sẽ không được đức Phật chấp nhận. Vua Kosala đã bạch với đức Phật rằng, ông (nhà vua) đã vừa được sở hữu tài sản khổng lồ của một doanh nhân, người vừa qua đời mà không có con cái thừa tự. Chỉ riêng vàng của vị đó là vô cùng giá trị; nhưng bản thân vị đó, lúc nào cũng mặc áo vá, ăn gạo hẩm, sử dụng phương tiện xe cộ đơn sơ, và chẳng bao giờ sử dụng của cải của mình vì ích lợi của người khác. Nghe chuyện, đức Phật nói rằng, người mà không sử dụng tài sản của mình để làm lợi ích cho bản thân và tha nhân, đã sống một cuộc đời vô nghĩa.¹⁶

Trái lại, những người sử dụng tài sản, của cải của mình để làm lợi ích cho bản thân và người khác, thì được đức Phật tán thán. Giống như “mưa rào để nuôi dưỡng cuộc sống”, có được tài sản cá nhân lớn lao là để sử dụng, và bảo dưỡng cho số đông người.¹⁷

Mục đích của chúng ta trong việc tạo ra tài sản là để sử dụng chúng cho có ích. Người nào biết tuân giữ điều này, đức Phật cho rằng người đó có quyền nỗ lực hết sức để được có thêm của cải.

Tam Tạng Kinh không cho ta chứng cứ gì về việc phải dành bao nhiều phần trăm tài sản để dùng cho bản thân, cho con cái và cho tha nhân. Tuy nhiên, đức Phật đã khuyên ta cần chia tài sản của mình làm bốn phần bằng nhau: hai phần để kinh doanh, một phần để tiết kiệm, và phần còn lại là cho phí sinh hoạt.¹⁸ Đức Phật không khuyên ta dùng hết tài sản của mình vào việc tiêu xài và bố thí. Ngài coi việc tiết kiệm là điều cần thiết, vì “tiền tiết kiệm có thể được sử dụng trong trường hợp có tai nạn, hay những điều bất trắc không ngờ trước xảy ra”.¹⁹

Chỉ một trong bốn phần của tài sản là được khuyên nên sử dụng cho các chi phí cá nhân và bố thí. Nói cách khác, đức Phật khuyên chúng ta chỉ nên dùng một phần tài sản để làm thỏa mãn bản thân và người khác, chứ không phải tất cả những gì ta có được.

Câu trích ở trên cũng công nhận rằng việc chăm sóc con cái, bảo vệ quyền lợi của người làm, và trả một phần lợi tức cá nhân cho chính phủ (đóng thuế) là những điểm chính trong việc chi tiêu đúng cách. Những kẻ không tuân theo các nguyên tắc này không đáng được phát đạt hơn nữa. Do đó, việc hoàn thành nghĩa vụ của mình đối với xã hội cũng là một phần thực hành quan trọng của người cư sĩ, và việc dành một phần tài sản của mình cho xã hội biểu hiện cách thực hành này.

Một câu cú quan trọng trong kinh Parabhava cho ta thấy rõ hơn về sự nhấn mạnh của đức Phật, rằng tài sản cá nhân không chỉ dành cho bản thân. Khi nhắc đến những dấu hiệu tha hóa của người cư sĩ, đức Phật nói: “Nếu một cá nhân sở hữu nhiều tài sản, vàng bạc và thực phẩm, mà chỉ dùng chúng cho bản thân, thì người đó đang trên đường tụt hậu”.²⁰

Câu nói trên xác nhận việc đức Phật không chấp nhận một người giàu có mà không quan tâm đến xã hội. Sử dụng tài sản “cho bản thân”, hàm ý chỉ việc sử dụng tài sản riêng cho cá nhân hay cho những người thân thiết của mình. Vì người được giàu có chắc chắn là phải mang nợ xã hội mới có được sự sản, nên bắt buộc là họ phải đóng góp trở lại cho xã hội, thay vì chỉ sử dụng tài sản đó riêng cho bản thân.

Một câu hỏi khác cần được làm rõ, là bằng cách nào và đến mức độ nào, người ta có quyền thỏa mãn bản thân bằng tài sản kiếm được một cách chân chánh. Một số người tưởng rằng, vì tài sản tạo ra bằng những phương tiện chân chánh, nên họ có quyền tự do thỏa mãn bản thân. Nhưng suy nghĩ này rõ ràng đi ngược lại với những lời dạy của đức Phật về việc sử dụng tài sản cá nhân.

Đức Phật chẳng bao giờ tán đồng lý thuyết cho rằng, việc thỏa mãn các lạc thú trước mắt, là mục tiêu của việc kiếm tiền. Trái lại, đức Phật tán thán những người “tích lũy tài sản lớn, nhưng không bị đắm chìm trong đó”,²¹ trong khi những kẻ vượt quá giới hạn của việc thỏa mãn dục lạc, “sau này sẽ khổ đau do những hậu quả tai hại mà nó mang đến”.²² Ý thức đến giới hạn của việc thỏa mãn dục lạc, là ý thức đến mức độ mà hậu quả của nó sẽ ảnh hưởng thế nào, đến việc được có sức khỏe và sống lâu. Lời khuyên của đức Phật với vua Kosala về việc ăn uống điều độ đã xác nhận quan điểm này:

Vua Kosala là một người luôn tìm mọi cách để thỏa mãn dục lạc, nhất là trong vấn đề ăn uống. Ông nổi tiếng về vòng bụng quá lớn và bản tính dễ dãi. Tuy nhiên, nhà vua có quan hệ thâm giao với đức Phật. Lần kia, sau một bữa ăn thịnh soạn, ông đến viếng thăm đức Phật trong một trạng thái thân không bình ổn, thở hổn hển. Nhìn thấy tình trạng của vua Kosala, đức Phật đã nói một bài kệ tán thán sự ăn uống điều độ, và Ngài cho rằng, người biết ăn uống điều độ sẽ không bị thân hành và có thể tận hưởng một cuộc sống khỏe mạnh, lâu dài. Dĩ nhiên, những lời khuyên này có thể áp dụng cho bất cứ thứ dục lạc nào. Điều cốt yếu ở đây là “mức độ vừa phải”; mức độ vừa phải là giới hạn giúp ta có được sức khỏe, thân không bịnh hoạn, tâm thư thái và được xã hội chấp nhận.

Tóm tắt

Đức Phật đã trình bày cặn kẽ về việc chúng ta nên có thái độ như thế nào về tài sản, và hướng dẫn ta tận dụng một cách đúng đắn những lợi ích của tài sản. Đức Phật nhấn mạnh rằng, tài sản là nguồn hạnh phúc của người cư sĩ. Tuy nhiên, để đạt được hạnh phúc đó, người cư sĩ phải làm ra của cải, tài sản bằng những phương tiện chân chánh và sử dụng nó một cách hữu hiệu nhất. Tiền bạc hay tài sản không phải chỉ để tích trữ, hay sử dụng để thỏa mãn dục lạc cho riêng bản thân; chúng cần được sử dụng để mang lại hạnh phúc và thỏa mãn cho bản thân cũng như tha nhân. Khi sử dụng tài sản cho bản thân, hành giả cần ý thức đến mức độ vừa phải trong việc thỏa mãn dục lạc. Theo quan niệm của đức Phật, của cải, tài sản là phần thưởng cho những ai biết tuân theo những nguyên tắc đạo đức, đã được đức Phật đề ra.