Kinh Na Tiên Vấn Đáp

154.- Vai-trò của các giác-quan .

Nhắc lại: qua các tiểu-mục từ số 051 đến số 059 và 060 sắp tìm hiểu ở đây, Vua Di-Lan và Na-tiên bàn về các giác-quan và tâm, làm khởi lên tri-giác, sướng-khổ và đưa đến hành-động. Chính các cảm-giác tại giác-quan ở ngoài, các tri-giác, sướng-khổ ở trong tâm, đã chủ-động khiến cho cá-thể có sự nhận-biết đưa đến hành-động ở bên ngoài; tuyệt-nhiên chẳng có một ''ai'', hoặc một ''cái gì'' đã đứng ra nhận-biết hay hành-động cả: đó là thuyết vô-ngã, cho rằng bên trong thân-tâm nầy, chẳng có cái ''Ta'', cái ''Ngã'' chủ-động nào cả. Tiếp theo đây là hai đoạn văn trong quyển ''Tì-kheo Na-Tiên'' xét về vai-trò và ảnh-hưởng của các giác-quan đến thân-tâm nầy.

Nơi tiểu-mục số 059, nhan-đề Vị của muối, có một đoạn nói về vai-trò của mắt. Vua Di-Lan hỏi Na-Tiên:

- Người dùng mắt nhìn muối có thể riêng biết vị của muối chăng?

- Đại-Vương có thể biết được mhư thế không?... Mắt chẳng thể nào biết được vị của muối ...

Đây là một điều thường-thức hết sức sơ-đẳng mà ai ai cũng biết: vai-trò riêng-biệt của mỗi giác quan. Mắt chỉ để nhìn, tai chỉ để nghe, mũi chỉ để ngửi, lưỡi chỉ để nếm, thân để xúc-chạm ...

Nhưng câu hỏi của nhà Vua đâu phải chỉ hỏi về điều sơ-đẳng đó, mà là: mắt nhìn thấy muối, có biết muối mặn không? Tức là, có phải là do nhờ mắt nhìn thấy được muối, rồi liền biết được ngay vị mặn của muối không? Chắc-chắn là mắt chẳng biết được vị; nhưng khi mắt nhìn thấy muối, thì tại sao ta lại có thể biết ngay là muối mặn? Câu trả lời là: mắt chỉ thấy muối, còn tâm thì biết vị của muối là mặn. Như thế, từ mắt vừa thấy, đến tâm biết vị của muối, đã có những gì xảy ra, hay là đã có ''ai'' hoặc ''cái gì''xen vào làm cho biết được vị? Người hiểu biết đôi chút về Tâm-lý-học sẽ trả lời dễ-dàng: Mắt chỉ có nhiệm-vụ là nhìn thấy; còn nơi Tâm có ý-thức phối-hợp cảm-giác ở mắt cùng với ký-ức (= nhớ lại, vì trước kia đã có lần nếm muối rồi, nên nay biết nó mặn) mà tạo nên tri-giác: biết muối mặn. Quá-trình tâm-lý nầy, Phật-học diễn-tả lại dưới hình-thức sau đây: Mắt (nhãn-căn) nhìn đối-tượng muối bên ngoài, khởi lên cảm-giác thấy muối, cảm-giác nầy truyền vào tâm, gặp ý-thức (đang nhận-biết rằng mắt đang thấy muối), phối-hợp với hồi-niệm (= kinh-nghiệm cũ có lần nếm muối mặn), và tri-giác biết vị của muối là mặn liền khởi lên trong tâm, khiến cho kẻ thấy muối liền biết ngay là muối mặn.

Kế đó, nơi tiểu-mục số 060, Vua lại hỏi Na-Tiên về các tri-giác:

- Nơi thân con người, dùng ngũ tri thành mọi sự-việc, hay là làm một sự-việc mà thành?

Câu hỏi nầy quá mù-mờ, chẳng cho thấy rõ-ràng ý người hỏi đã muốn hỏi gì. Ngũ tri ở đây có nghĩa là năm tri-giác, do các cảm-giác từ các giác-quan bên ngoài đưa vào, phối hợp với ý-thức bên trong tâm mà thành. Nói cách khác, tại các căn (= giác-quan), nhãn-thức, nhĩ-thức, tị-thức, thiệt-thức, thân-thức truyền cảm-giác vào tâm, cùng với ý-thức kết-hợp lại thành ra nămtri-giác. Nay nếu ta hiểu nghĩa chữ ngũ tri là năm tri-giác, do từ các cảm-giác ở năm căn bên ngoài (mắt, tai, mũi, lưỡi và thân) đưa vào, kết-hợp với ý-thức bên trong tâm mà thành, thì câu hỏi của nhà Vua có nghĩa là: con người dùng năm tri-giác mà thành mọi sự-việc, hay là chỉ cần một tri-giác mà thôi?

Lời Na-Tiên đáp lại cũng chẳng kém mù-mờ, khó hiểu:

- Làm thành mọi sư-việc, chớ chẳng phải do một sự-việc mà thành.

Nếu ta hiểu chữ ''sự-việc'' ở đây là các tâm-trạng còn ở bên trong, hoặc các hành-động đã lộ ra bên ngoài, thì lời đáp của Na-Tiên có nghĩa là, mọi ''sự-việc'' đều do cả năm tri-giác phối-hợp lại mà thành, chớ chẳng phải chỉ do một tri-gác. Điều nầy cũng dễ hiểu, vì mọi tâm-trạng đều do các tâm-sở kết thành, trong số các tâm-sở đó hoặc có một tri-giác hoặc nhiều tri-giác. Hay là mọi hành-động cũng đều do nhiều tri-gác bên trong thúc-đẩy ra bên ngoài, chớ chẳng phải chỉ riêng có một tri-giác. Hiểu theo lối nầy thì mới phù-hợp với ý-nghĩa trong tiểu-mục trước nói về trong nước canh đã nấu chín, chẳng thể tách riêng ra từng vị được, vì đã có sự phối-hợp giữa các vị-nếm rồi. Tiểu-mục số 060 nầy chỉ nhắc lại cái ý-tưởng phối-hợp đó, chung cho cả năm loại tri-giác, tạo nên hai thứ ''sự-việc'' là (1) tâm-trạng, và (2) hành-động. Thế thôi! Và ta lại thấy thí-dụ trồng ngũ cốc trên một thửa đất, do Na-Tiên đưa ra thêm, cũng chẳng còn cần-thiết nữa.

*

155.- Sự bất-bình-đẳng nơi loài người .

Tiếp theo nơi tiểu-mục số 061, Vua Di-Lan hỏi Na-Tiên, vì sao có sự bất-bình-đẳng trong loài ngưuời; có người đẹp kẻ xấu, người sang kẻ hèn, người khoẻ-mạnh, kẻ tàn-tật, người được tôn-kính kẻ bị khinh-khi... Tì-kheo Na-Tiên đưa ra thí-dụ cây cối có trái chua quả ngọt, có đắng, có cay, và loài người cũng lại như vậy. Lý-do của sự bất-bình-đẳng, có sẵn từ lúc mới ra đời và lại kéo dài cả cuộc sống, đó là vì, theo lời Đức Phật dạy:

- Tùy người làm điều thiện-ác mà tự mình phải đắc được điều thiện-ác ấy; có người hào-quí, có người bần-cùng, tất cả đều do mạng sống đời trước đã làm điều thiện-ác, mỗi người đều tùy theo đức-hạnh của mình mà được như thế.

Ta thấy lời Đức Phật dạy về sự bất-bình-đẳng, mà Na-Tiên nhắc lại đây, thường được nghe giảng trong Giáo-lý về lý-thuyết Nghiệp-quả: bởi đời trước làm điều bất-thiện nên nghiệp-quả đã dẫn dắt tái-sanh vào chỗ khốn-khó, phải gánh-chịu lấy ác-nghiệp, tức là ảnh-hưởng còn sót lại của các hành-vi cố-ý xấu-ác ở đời trước. Chính thuyết nghiệp-quả nầy đã giải-thích được, một cách hữu-lý, sự chênh-lệch giữa thân-phận của mọi người. So với các thuyết khác, định-mạng, hoặc ngẫu-nhiên, thuyết nghiệp-quả có phần cao-thâm hơn:

- vì thuyết nghiệp-quả tôn-trọng và đề-cao tự-do cá-nhân: hạnh-phước con người đâu có lệ-thuộc vào một đấng Thượng-đế nào đã áp-đặt sẵn, mà chính mình tự-tạo nghiệp ra lấy cho mình để gánh-chịu: lúc đầu mình làm chủ tạo ra nó, về sau nó trở lại làm chủ mình.

- vì tin ở thuyết nghiệp-quả, hành-động của con người trở nên đứng-đắn hơn, có tinh-thần trách-nhiệm hơn, biết giữ-gìn đức-hạnh cho thanh-cao hơn.

- vì thuyết nghiệp-quả đã giải-thích một cách rất ư công-bằng sự bất-bình-đẳng trong thân-phận của mọi người: đời nầy cứ tha-hồ làm ác, rồi đời sau sẽ phải chịu khổ, thì trách ai?

*

156.- ''Lộc riêng'' hay là chính đó là Nghiệp-lực?

Tiểu-mục số 063, khá dài, tuy bàn về chuyện lửa ở dưới địa-ngục, nhưng nếu suy-nghĩ kỹ lại, thì thấy ý-chánh của tiểu-mục có liên-quan đến một khiá-cạnh của nghiệp-lực. Vua Di-Lan đang thắc-mắc về địa-ngục, nên mới hỏi Na-Tiên như vầy:

- Chư sa-môn các khanh có nói, lửa ở thế-gian chẳng giống với lửa ở địa-ngục. Lại nói, cầm một hòn đá nhỏ đốt trong lửa ở thế-gian mãi cho đến chiều tối, cũng chẳng tiêu-tan, mà cầm một hòn đá lớn đốt trong lửa địa-ngục thì tiêu-tan ngay được. Do đó, Ta chẳng thể tin được. Các khanh cũng lại nói, người làm ác, khi mất, phải chịu sa vào địa-ngục hằng ngàn vạn năm còn chưa chết tiêu được; do đó, Ta lại càng chẳng thể tin lời nói đó được.

Sự thắc-mắc của nhà Vua gồm có hai điểm: (1) lửa ở thế-gian chẳng giống với lửa địa-ngục; (2) thời-gian mạng sống ở thế-gian và địa-ngục khác nhau. Thắc-mắc chính-đáng đó có thể được giải-tỏa ngay được phần nào, bằng một câu trả lời giản-dị: thế-gian và địa-ngục là hai cảnh-giới hoàn-toàn khác nhau, vì thế, lửa và thời-gian ở hai nơi phải khác nhau. Tuy nhiên câu trả lời đó lại gây thêm một thắc-mắc khác:

Hai cảnh-giới thế-gian và địa-ngục đó khác nhau như thế nào, và làm cách sao mà biết được?

Đến cái thắc-mắc mới nầy, thì xin chịu thôi (!), chẳng thể nào làm cho người thế-gian biết rõ được cảnh-giới ở địa-ngục, trừ phi có một người còn sống đi vào được địa-ngục rồi trở về thuật lại những gì đã nghe thấy nơi cảnh-giới ấy: một việc chẳng có thường-nhơn nào ở thế-gian nầy làm được cả.

Vì chẳng thể nào trỏ cho người ở thế-gian thấy được việc xảy ra ở điạ-ngục, Na-Tiên phải dùng lý-luận tương-tự để chứng-minh rằng:

(1) ngay tại thế-gian nầy, có những sự-vật vẫn còn tồn-tại được, trong khi các sự-vật khác, cùng một hoàn-cảnh, lại bị tiêu-tan;

(2) ở địa-ngục cũng thế, tội-nhơn chịu cực-hình chết đi sống lại trong thời-gian rất dài mà chẳng tiêu-tan.

Căn-bản của lập-luận tương-tự nầy là các bào-thai trong bụng mẹ cứ tiếp-tục nẩy nở trong bụng mẹ, mà các thực-phẩm do mẹ ăn vào trong bụng lại được tiêu-hóa hết. Chỗ tương-tự mà Na-Tiên muốn nhấn mạnh đến là, cùng trong bụng mẹ, thai-nhi thì còn, mà thực-phẩm lại tiêu-tan. Na-Tiên đưa ra rất nhiều thí-dụ mang thai, từ giao-long cái, giáp-ngư cái, sư-tử cái, cọp cái, chó cái, trâu cái, ngựa cái,... cho đến các vị phu-nhơn, có bà trưởng-giả ''có bầu'' cứ ăn-uống như thường mà thai-nhi vẫn được trưởng-dưỡng, trong khi các thực-phẩm thì bị tiêu-hóa ra ngoài. Lý-do là các thai-nhi nhờ có ''lộc riêng'' mà tồn-tại được. Và sau mỗi thí-dụ đó, Na-Tiên nhắc đi nhắc lại nhiều lần cái kết-luận về việc xảy ra ở địa-ngục:

- Người nơi địa-ngục cũng lại như vậy, sở dĩ ngàn vạn năm chẳng chết tiêu là do ở đời trước làm việc ác còn chưa được giải hết, vì thế mà chẳng chết tiêu. Người ở nơi địa-ngục, lớn lên ở địa-ngục, rồi già-nua cho đến tận thì mới chết được.

Chẳng biết vua Di-Lan đã hiểu chữ ''lộc riêng'' như thế nào và lập-luận tương-tự của Na-Tiên cho rằng ''lộc riêng'' đó giống với ''việc ác còn chưa được giải hết'' có ''thấm vào'' trí hiểu-biết của nhà Vua chút nào không, mà nhà Vua lại khen lập-luận ấy: Lành thay!

Thiện Nhựt lại nghĩ khác, vì Giáo-lý và khoa-học dường như chẳng chấp-thuận sự giải-thích bằng lập-luận tương-tự như thế đó.

Sản-khoa trong y-học dạy rằng, khi mang thai, nếu mẹ dùng đến thực-phẩm hay dược-phẩm nào có tánh-chất kỵ-thai, có thể bị ... hư thai.

Về mặt Giáo-lý, Phật-học có dạy, nơi lý-thuyết Mười Hai Nhân-Duyên, khi có mặt Vô-minh thì Hành (= hành-nghiệp) nổi lên; khi Hành khởi-sanh thì Thức (= nghiệp-thức) phát-động và đi vào bào-thai nơi bụng mẹ mà trở thành Danh-sắc (= thai-nhi) có được mạng sống. Chính mạng-sống cùng nghiệp-thức đã khiến thai-nhi lớn lên để sau nầy sanh ra khỏi bụng mẹ. Vậy, có lẽ chữ ''lộc riêng'', mà Vua Di-Lan và Tì-kheo Na-Tiên đã dùng, trỏ ngay vào sự phối-hợp giữa hành-nghiệp và mạng sống đó chăng? Nhưng theo nghĩa đen của chữ Hán-Việt, ''lộc'' là phước riêng của một cá-nhơn, như nói ''người được hưởng lộc'', như gọi người chết là ''thất lộc''. Thiện Nhựt lấy làm lạ tại sao tác-giả, hay dịch-giả Hán-văn, chẳng dùng đến chữ ''Nghiệp'' thay thế cho chữ ''lộc'' trong quyển ''Tì-kheo Na-Tiên'' nầy, mà lại lấy chữ ''lộc'' vừa tốt vừa quí ở thế-gian đây, để ví với ''tội cũ'' đã vừa xấu lại vừa dữ còn chưa được giải-tiêu ở địa-ngục kia.

Nếu còn có người thắc-mắc, làm sao biết chắc có địa-ngục, và địa-ngục ra làm sao, thì tưởng nên căn-cứ vào Giáo-lý mà nói: những người đắc-đạo như Ngài Mục-kiền-liên chẳng hạn, có thể dùng phép thần-thông mà vào ra điạ ngục để thăm mẹ, như trong Kinh Vu-lan có nhắc đến. Và khi mình tu chưa đắc-đạo, tưởng cũng chẳng nên nôn-nóng muốn biết sự-việc ở các cảnh-giới khác, sao lại chẳng chịu nhớ rằng, việc cần-cấp hiện giờ là phải chuyên-cần tinh-tấn tu-tập ngay?

*

157.- Nên có thái-độ nào đối với thân-tâm nầy?

Như đã xét qua các tiểu-mục vừa kể trong Vấn-đề IX nầy: Con người và thuyết Vô-ngã, thân-tâm nầy đã là vô-ngã, chẳng có chủ, thì đối với nó, ta nên có thái-độ như thế nào. Đó là ý-chánh của tiểu-mục số 075, phần Phỏng-dịch. Tiểu-mục nầy cách xa các tiểu-mục vừa cứu-xét, nhưng ý-chánh lại liên-quan đến vấn-đề mà ta đang tìm hiểu.

Vua hỏi Na-Tiên:

- Sa-môn có mến-thương thân-thể của mình chăng?

- Sa-môn chẳng tự thương-mến thân mình.

- Sa-môn đã chẳng mến-thương thân mình, cớ sao khi nghỉ-ngơi lại muốn nằm nơi êm-ả, khi ăn uống lại muốn vật ngon của đẹp, tự săn-sóc mình như thế?

Câu hỏi nầy của Vua, tuy xác-đáng, nhưng có hơi ''mỉa-mai'' một chút, cho nên lời đáp của Na-Tiên cũng khá ''dí-dỏm'' để đối lại. Na-Tiên hỏi ngược lại nhà Vua: Khi nhà Vua ra trận bị thương thì làm sao? Vua đáp, thì băng-bó vết thương lại. Na-Tiên hỏi tiếp:

- Đại-Vương vì mến-thương vết thương mà dùng thuốc, dùng cao và bông gòn băng-bó vết thương chăng?

- Ta chỉ mong-muốn vết thương mau lành, chớ đâu có mến-thương nó.

- Sa-môn cũng lại như vậy, chẳng mến-thương thân mình; tuy ăn uống, tâm chẳng vui-khoái... mà chỉ muốn cho thân-thể khoẻ-mạnh để có thể phụng-hành giới-luật, kinh-kệ của Phật...

Rồi nhân đó, Na-Tiên trích-dẫn một đoạn Kinh: ''Thân người có chín lỗ hổng, tựa như chín vết đâm của mâu-thương; từ nơi chín lỗ đó chảy ra chất dơ hôi-thúi...''

Ta đã biết, thân-tâm nầy là vô-thường, sẽ có ngày tan-rả, nhưng nó rất quí-báu vì nhờ nó mà ta mới có thể học đạo giải-thoát. Do đó, thái-độ đứng-đắn đối với thân-tâm vô-ngã nầy là phải giữ-gìn nó cho được khoẻ-mạnh để mà học Đạo, chớ chẳng phải cung-phụng nó để cho nó chạy theo các thú-vui vật-chất.

*

158.- Thân-tâm nầy, khi phân-tách kỹ ra, là vô-ngã.

Nơi tiểu-mục số 096, câu hỏi cuối cùng của Vua Di-Lan có liên-quan đến thân-phận của con người. Đây là câu hỏi kết-thúc cuộc đàm-luận đầy lý-thú về Phật-Pháp giữa nhà Vua và vị Tì-kheo. Vua hỏi Na-Tiên:

- Được làm người, cái chi làm cho ta đắc được làm người? Mắt thì thấy sắc, tai thì nghe tiếng, mũi thì ngửi mùi, miệng thì nếm vị, thân thì biết chỗ thô, chỗ nhuyễn, trí thì biết phân-biệt điều lành, điều ác, thế thì cái chi làm cho ta đắc được làm người?

Ta nên tìm hiểu ý-nghĩa của câu hỏi quan-trọng nầy. ''Đắc được làm người'' tức là được làm ''người'', và nơi con người ấy, các căn: ''mắt, tai, mũi, miệng, thân và trí'' khi khởi-động, có phải đó là ''con người'' chăng? Hay là còn có đặc-điểm quan-trọng, chủ-chốt nào khác ở trong thân-tâm đó làm cho ta được thành ''con người''?

Na-Tiên chẳng trả lời ngay, mà hỏi ngược lại Vua:

- Thí dụ như có người khiến cho mắt nhướng lên ra khỏi đồng-tử thì có thấy được rộng xa hơn chăng, khiến cho vểnh tai to lên thì có nghe được tiếng ở thật xa chăng, khiến cho mũi hỉnh lớn lên thì có ngửi được mùi nhiều thêm chăng, khiến cho miệng mở hoác ra thì có nếm được nhiều vị chăng, khiến cho da thịt căng phồng rộng ra thì có biết thêm thô nhuyễn chăng, khiến cho trí vượt nổi lên thì có suy-niệm được nhiều thêm chăng?

- Chẳng được.

Xét ý-nghĩa của câu vừa qua mà Na-Tiên hỏi ngược lại Vua, ta thấy, Na-Tiên muốn hỏi: giả-dụ các căn có nới rộng giới-hạn thêm ra, thì các cảm-giác ở mắt, tai, mũi, miệng, da và sự suy-niệm ở trí có gia-tăng thêm lên chăng? Tức là, Na-Tiên ngầm cho rằng, các căn đó, dầu cho có nới rộng thêm ra, cũng chẳng phải là các ''cái'' đã làm cho ta ''đắc được làm người''. Dụng-ý đó của Na-Tiên đã được Vua đồng-ý, khi Ngài đáp: ''Chẳng được.''

Đọc tới nữa, ta lấy làm lạ, tại sao Na-Tiên (và tác-giả quyển ''Na-Tiên Tì-kheo Kinh'' nầy) đã bỏ lửng cái dụng-ý trên đây mà lại quay sang nói đến khả-năng siêu-việt của Đức Phật: ''...nơi chỗ làm, Ngài đã làm được việc thật khó; nơi chỗ biết, ngài đã biết rất thâm-diệu...'' khiến cho mạch-lạc đoạn văn nầy trở nên lỏng-lẻo và... lủng-củng! Đây ta thử đọc tiếp theo ngay đó, thì sẽ thấy rõ chỗ thiếu mạch-lạc:

Na-Tiên liền nói:

- Đức Phật tại chỗ làm, Ngài đã làm được việc thật khó; nơi chỗ biết, Ngài đã biết rất thâm-diệu.

- Chỗ đã làm việc thật khó, chỗ đã biết rất thâm-diệu, ý-nghĩa như thế nào?

- Đức Phật nói: Ngài có thể biết được các bộ-phận ở trong người, giải-thích được những gì mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, miệng nếm, thân sờ-chạm, cắt nghĩa các điều thành-bại, các việc nghi-ngờ, giảng rõ các tư-tưởng, ý-niệm, các vấn-đề tâm-linh.

Kế đó, Na-Tiên lại đưa một thí dụ về ngụm nước biển, như sau:

- Như có người ngậm một ngụm nước biển mặn, có thể nào phân-biệt ra được phần nước nào là nước từ suối chảy đến, phần nước nào từ sông chảy đến chăng?

- Nước hòa chung lại thành một, làm sao biết riêng được.

- Chỗ Phật đã làm một việc thật khó, là phân-biệt biết rõ hương-vị của mọi thứ nước, như nước biển mà nay Đại-Vương còn chưa phân-biệt được, như thần-trí con người vẫn chưa thấy được trong thân có sáu sự-việc chẳng thể thấy...

Sau thí dụ ngụm nước biển đó, Na-Tiên mới đi một kết-luận:

- Bởi thế cho nên, Đức Phật đã giải-thích, tòng theo tâm-niệm mà đến với mắt mới thấy vật, tòng theo tâm-niệm mà đến với tai mới nghe tiếng, tòng theo tâm-niệm mà đến với mũi mới ngửi mùi, tòng theo tâm-niệm đến với miệng mới nếm vị, tòng theo tâm-niệm đến với thân mới biết sướng khổ, nóng lạnh, thô cứng, tòng theo tâm-niệm đến với ý mới biết chỗ qui-hướng. Phật tất biết hết cả, phân-biệt giải-thích rõ-ràng hết cả.

Vương khen: Lành thay!

Tiểu-mục số 096 kết-thúc với lời Vua khen: Lành thay. Như thế, khi Vua hỏi, ''cái gì làm cho ta đắc được làm người'', Na-Tiên chẳng trả lời thẳng câu hỏi đó, mà lại nói về trí hiểu-biết siêu-việt của Phật, đã làm và biết hết tất cả. Chính vì thấy chỗ ''trả lời ăn trớt'' đó, nên Thiện-Nhựt mới phạm tội hỗn-hào, nói tiểu-mục nầy hơi ''lủng-củng''.

Đọc kỹ lại tiểu-mục nầy nhiều lần, Thiện Nhựt thấy rất rõ-ràng: ý-chánh là nói về thuyết vô-ngã, nơi thân-tâm nầy chẳng có cái chi đứng làm chủ-chốt cả, chẳng có cái ''Ngã'' nào ở trong đó đứng ra làm cho Ta ''đắc được làm con người cả.'' Thiện Nhựt lấy làm lạ sao, khi có dụng-ý muốn nói, dầu cho các giác-quan có được mở rộng thêm giới-hạn (như mở bét mí mắt ra, vểnh vành tai lên...) cũng chẳng làm cho kẻ đó thấy-nghe-biết nhiều hơn lên thì, đương-nhiên phải đi đến kết-luận là: các giác-quan chẳng thể làm cho ta đắc được con người.

Nhưng rất tiếc, Na-Tiên lại quay sang nói về nhứt-thiết-trí (= trí hiểu biết tất cả) của Đức Phật. Hoặc giả, Na-Tiên muốn dựa lên trên nhứt-thiết-trí của Đức Phật để chỉ cho ta thấy rõ rằng ''tòng theo tâm-niệm mà đến với mắt, với tai, ... thì mới thấy được vật, nghe được tiếng'', để chứng minh rằng chính cái''tâm-niệm'' ấy, hoặc cái tiến-trình từ tâm-niệm đến các giác-quan mới khiến ''con người'' thấy, nghe, và biết... được. Nhưng tuyệt-nhiên, ta chẳng thấy trong tràng lý-luận của Na-Tiên có một chỗ nào minh-thị khẳng-định, hoặc phủ-định rằng, cái tâm-niệm đó chính là ''cái'' mà Vua Di-Lan đã muốn hỏi, tức là ''cái chi làm cho ta đắc được làm con người?''

Đến đây, ta thấy rõ, muốn trả lời thẳng câu hỏi của vua Di-Lan, thì Na-Tiên chỉ có một giải-pháp duy-nhứt, đúng theo Giáo-lý nhà Phật, là nói: Chẳng có ''cái chi'' trong thân-tâm nầy đã khiến cho ta đắc được làm ''con người''hết. Và đó là lý-thuyết vô-ngã được Đức Phật dạy trong Kinh Vô-ngã-tướng (Tương-Ưng Bộ-Kinh, Q.3, Ph. Tham-luyến, VII, trang 125-129) là bài Kinh thứ nhì của Đức Phật thuyết-giảng tại vườn Lộc-Uyển, sau bài Kinh Chuyển Pháp-Luân, có sự tham-dự nghe của năm anh em ông Kiều-Trần-Như. (Ông Kiều-Trần-Như chứng quả Thánh ngay sau khi nghe bản Kinh thứ nhứt; còn bốn vị kia, nhờ nghe thêm Kinh Vô-ngã-tướng mới chứng được đạo-quả.)

Nhưng, để trả lời câu Vua hỏi, nếu chỉ có mỗi một việc là cứ đáp, chẳng có ''cái chi'' trong thân-tâm nầy đã khiến cho ta đắc được làm ''con người'' là đủ rồi, thì tại sao Na-Tiên lại dài-dòng trong thí-dụ về ngụm nước biển và nhứt-thiết-trí của Thế-tôn?

Theo ngu-ý, Thiện Nhựt thấy chẳng phải Na-Tiên đã làm mất thời-giờ của nhà Vua chút nào đâu. Khi nêu lên thí-dụ đó, Na-Tiên muốn chỉ cho nhà Vua thấy rằng, chỉ có sự phân-tách hết sức tỉ-mỉ bằng nhứt-thiết-trí của Thế-tôn mới đưa đến sự ''phân-biệt giải thích rõ-ràng hết tất cả''. Nếu chẳng chịu khó phân-tích thân-tâm tỉ-mỉ như thế, thì làm sao có được một lời giải-thích rõ-ràng và chính-xác? Và khi phân-tách tỉ-mỉ thân-tâm nầy, ta chỉ thấy có nhiều yếu-tố, hoặc vật-lý như sự-vật đối-tượng bên ngoài, hoặc sanh-lý như các giác-quan, hoặc tâm-lý như các tâm-sở, tâm-niệm, cùng phối-hợp nhau, tác-động lên lẫn nhau, mà thành các sự thấy, nghe, hiểu, biết, hành-động của con người, chớ chẳng hề có một yếu-tố nào đứng làm ''con người''' vào nằm trong thân-tâm ấy để riêng tự mình mà đóng vai-trò hoàn-toàn chủ-động được cả. Đó chẳng phải lý-do chứng-tỏ rằng con người là vô-ngã hay sao?

Xin nhắc lại: ngay khi vừa tiếp-kiến Na-Tiên và phái-đoàn Tì-kheo đến hoàng-cung, Vua Di-Lan có hỏi: ''Ai là Na-Tiên? ... Đầu, ... mắt, tai, mũi, miệng là Na-Tiên chăng?'' (tiểu-mục số 013, trang 11). Và Na-Tiên đáp: ''Chẳng phải''. Đến câu hỏi cuối-cùng nầy, (tiểu-mục số 096, trang 76), Vua cũng hỏi lại: ''... mắt, tai, mũi... cái chi làm ta đắc được con người?'' Phải chăng, cả hai câu hỏi, câu hỏi đầu-tiên và câu hỏi cuối cùng của nhà Vua đều qui về chung một vấn-đề duy-nhứt, mà nhà Vua thắc-mắc hơn hết: ''Con người là ai?'' Và hai lời giải-đáp của Tì-kheo Na-Tiên, vào hai lúc trước và sau, cũng đều được nhà Vua tán-thưởng cả. Cho nên, một bực tinh-ý như Tì-kheo Na-Tiên tất nhận thấy rằng, có lẽ giờ đây chính là lúc nên kết-thúc cuộc đàm-luận và xin kiếu-từ ra về.

Cuộc đàm-luận lý-thú giữa bực Vương-giả với vị Tì-kheo lỗi-lạc có thể kết-thúc tại đây, nhưng công-việc Tìm hiểu Nghĩa Ý vẫn chưa thể gọi là xong-xuôi, vì đã bỏ sót vài câu hỏi của vua Di-Lan, còn chưa được xét đến. Các câu hỏi nầy chỉ có tầm quan-trọng thứ-yếu về các kiến-thức tổng-quát tại các tiểu-mục: số 059; số 064; số 079; và số 093. Vậy xin xét nốt tại Vấn-đề X: Các câu hỏi linh-tinh về kiến-thức tổng-quát.

X.- Vấn-đề: Các câu hỏi linh-tinh về kiến-thức tổng-quát

159.- Muối, nước biển và biển .

Tại tiểu-mục số 059, nhân thí-dụ của Na-Tiên về món canh có thịt, có muối, có gừng..., Vua Di-Lan nêu lên câu hỏi về vị của muối, như sau:

- Người dùng mắt nhìn vị của muối có thể riêng biết được chăng?

- Đại-Vương có biết được như thế không? Có thể nào dùng mắt nhìn mà biết được vị của muối hay sao?

- Mắt chẳng thể biết được vị của muối.

Ai cũng biết mỗi giác-quan có cơ-năng riêng: mắt thấy vật, tai nghe tiếng, lưỡi nếm vị, thì làm sao mà mắt có thể nếm được vị. Nhưng con người còn có kinh-nghiệm bản-thân về các vật đối-tượng bên ngoài, một khi có đã có kinh-nghiệm lưỡi nếm vị của muối mặn rồi, thì sau đó, mắt nhìn thấy muối, liền nhớ đến kinh-nghiệm cũ, nên biết ngay chất muối đó, vị của nó thì mặn.

Đến câu hỏi: ''Chiếc xe trâu chở muối có riêng biết vị của muối chăng?'', thì quả thiệt là ''ngớ-ngẩn'' quá, vì lẽ chiếc xe là vật vô-tri, có biết được cảm-giác nào đâu, mà hòng riêng biết vị của muối?

Lại đến một câu hỏi nữa: ''Vị của muối có thể cân-lường được chăng? cũng chẳng kém phần ''ngớ-ngẩn''. Vị thì chẳng thể nào đặt lên bàn-cân mà cân cho được, nhưng vị mặn, ít hay nhiều, mằn-mặn, mặn-chát, thì có thể được phân-biệt riêng ra, nhưng chỉ bằng lưỡi mà thôi. Còn cân-lường được, chẳng phải là vị của muối, mà là sức-nặng của muối kia. Mấy điều hiểu-biết thường-thức nầy, có lạ gì với một bực Vương-giả ''văn-võ toàn tài, lảu-thông thao lược'' như Vua Di-Lan.

Tới tiểu-mục số 093, nhà Vua hỏi vị Tì-kheo về biển và nước biển. Câu trả lời của Tì-kheo Na-Tiên về nước biển có chỗ chẳng được chính-xác cho lắm. Na-Tiên nói:

- Sở dĩ người ta gọi là biển, vì trong nước biển có nửa phần nước, nửa phần muối.

Chỗ thiếu chính-xác đó là nước biển thường chỉ chứa nhiều lắm là một phần trăm chất muối, chớ chẳng phải đến năm mươi phần trăm. Trên thế-giới chỉ có biển-hồ Mer Morte, ở vùng Trung-Đông, có mật-độ muối trong nước lên đến hai mươi sáu phần trăm mà thôi.

*

160.- Tứ-đại là gì?

Nhân đang bàn chuyện lửa ở thế-gian, lửa ở địa-ngục, nhà Vua hỏi Na-Tiên (tiểu-mục số 064):

- Sa-môn các khanh có nói, đất trong thiên-hạ đều ở tại trên nước, nước ở tại trên gió, gió ở tại trên không, Ta chẳng thể tin là đúng như thế.

Thay vì trả lời thẳng câu Vua hỏi, Na-Tiên cầm bầu nước giơ lên và hỏi ngược lại Vua:

- Nước trong bầu nầy có phải do gió trì giữ chăng?

- Dĩ nhiên, do gió trì giữ.

- Gió trì giữ nước, cũng lại như vậy.

Vua khen: ''Lành thay!''

Chẳng biết Vua hiểu lời giải-thích của Na-Tiên như thế nào, nhưng Thiện Nhựt thấy cần lợi-dụng cơ-hội nầy để tìm hiểu thêm về Tứ Đại. Thế-giới vật-chất có bốn chất nguyên-tố, có mặt ở khắp nơi, gọi là Tứ Đại (tứ = bốn; đại = lớn). Vì có mặt ở khắp mọi nơi nên được gọi là Đại, là lớn: địa-đại (đất, chất cứng), thủy-đại (nước, chất lỏng), hoả-đại (lửa, hơi nóng) và phong-đại (gió, chất khí). Bốn chất: cứng, lỏng, nóng và hơi nầy nương vào nhau mà tồn-tại. Chỗ nương vào nhau đó chính là chỗ mà Vua Di-Lan và Tì-kheo Na-Tiên gọi là ''trì-giữ''.

Nương-tựa vào nhau là như thế nào? Trong đất, đã có nước, có nóng, có hơi; cũng như trong nước, cũng có các chất kia vậy. Và trong bốn đại, luôn luôn có sự tương-trì, khi thì hoà-thuận nhau; có sự tương-khắc nhau, khi thì chống-đối nhau, khiến cho có sự biến-chuyển luôn luôn nơi vật-chất, mà thành ra cái lẽ vô-thường của vạn-vật, luôn luôn biến đổi.

*

161.- Khóc .

Nhân khi nghe nói về Đức Phật tự mình thông-hiểu tất cả Kinh-kệ và Giới-luật, Vua Di-Lan mới hỏi Na-Tiên:

- Có kẻ khi cha mẹ chết thì than-khóc, lệ tràn; lại có người vì nghe Kinh Phật mà ứa lệ, hai lần chảy nước mắt có khác nhau không?

Lời đáp của Na-Tiên có vẻ hơi ''nghiêm-khắc'' đối với những người con bởi thương cha mẹ chết mà khóc, vì Na-Tiên bảo:

- Kẻ vì cha mẹ chết mà khóc là do thương-cảm, tâm-niệm ưu-sầu, đau-khổ; các sự ưu-sầu đó tức là ưu-sầu của sự ngu-si. Còn người ứa lệ vì nghe được Kinh Phật là do tâm-niệm từ-ái, nghĩ đến thế-gian khổ-nhọc, nên mới khóc, như thế được phước rất to lớn.

Xin đồng-ý với Na-Tiên là do tâm-niệm từ-ái nghĩ đến cảnh-khổ ở thế-gian mà khóc khi nghe được Kinh Phật, nhưng kẻ khóc vì cha-mẹ chết nào có khóc vì sự ngu-si đâu? Thật ra, cả hai cảnh khóc đều do tâm cảm-động mà ứa lệ. Cảm-động vì người mình thương nay chẳng còn nữa, nên mình mới khóc. Cảm-động vì từ trước đến giờ mình chẳng hiểu rõ thân-phận khốn-khổ của con người nơi thế-gian nầy, nay nghe Kinh Phật giải rõ chỗ ngu-si của mình ra, chỉ cho mình và các đồng-loại của mình thấy con đường thoát khổ, nên mình mới ứa lệ. Và cả hai cái khóc chơn-thành đều mang lại phước lành cả.

*

162.- Tâm-trạng của Vua Di-Lan và Tì-kheo Na-Tiên sau cuộc đàm-luận về đạo-pháp .

Đến đây chỉ còn tóm-tắt vài trang ở đoạn chót nơi Phần III của cuốn ''Na-Tiên Tì-Kheo Kinh'', thì có thể kết-thúc việc Tìm hiểu Nghĩa Ý.

Sau câu hỏi chót về ''cái chi làm cho ta đắc được làm người?'', của nhà Vua, Tì-kheo Na-Tiên cảm thấy đã đến lúc nên kết-thúc cuộc đàm-luận kỳ-thú về Giáo-lý nhà Phật giữa hai người, nên thưa rằng:

- Đã quá nửa đêm rồi, tôi xin ra về...

Trước khi tiễn-biệt, vua nói lời khen tặng (mà cũng tự-khen nữa):

- Được vị Thầy dạy như Na-Tiên, và có đệ-tử như Ta, chắc là mau đắc Đạo lắm.

Kế đó, Vua sai mang mười vạn bộ y thật đẹp để cúng-dường, và mời Na-Tiên cùng các Tì-kheo hằng ngày cứ đến vương-cung để dùng cơm; ngoài ra, nếu có cần dùng điều chi Vua sẽ cung-phụng. Trước lời từ-chối khiêm-nhường của Na-Tiên, Vua Di-Lan thành-khẩn bảo, ''Na-Tiên nên nhận để tự giúp mình mà cũng để giúp cho Vua''. Na-Tiên thắc-mắc hỏi sao lại tự-giúp mình mà lại cũng giúp cho Vua nữa. Nhà Vua giải-thích rất khéo-léo:

- Sợ e người ngoài bàn-tán bảo rằng Ta keo-kiệt, Na-Tiên đã vì Vua giải hết các chỗ hồ-nghi mà Vua chẳng ban thưởng gì cả. Hoặc sợ e có kẻ khác bảo, Na-Tiên đã chẳng giải nổi được các chỗ Vua còn hồ-nghi, nên chẳng được Vua ban-thưởng gì cả. Na-Tiên mà nhận, đó là giúp Ta được phước, mà cũng giúp cho Na-Tiên giữ được tròn danh-tiếng...

Na-Tiên mới nhận tặng-phẩm và ra về, dưới ánh đuốc của các quan hầu-cận theo lịnh Vua đưa phái-đoàn Tì-kheo về chùa.

Đêm ấy, Vua nằm thao-thức, nghĩ rằng, ''đã hỏi Na-Tiên biết bao lời, Na-Tiên đều giải-đáp tất cả. Ta tự nhớ lại các chỗ đã hỏi, chẳng có câu nào Na-Tiên chẳng giải rõ ý Ta... '' Với ý-nghĩ ấy, nhà Vua tâm rất hoan-hỉ, nằm an nghỉ cho đến sáng.

Còn phần Na-Tiên, khi về đến chùa, cũng nghĩ, ''Đại-Vương đã hỏi tôi biết bao nhiêu sự-việc, tôi cũng đã vì Đại-Vương giảng-giải bấy nhiêu sự-việc. Tôi lại nghĩ, các chỗ Đại-Vương hỏi tôi, tôi đều phân-tách rõ hết...'' Với ý-nghĩ ấy, vị Tì-kheo lỗi-lạc tâm rất hoan-hỉ suốt đêm cho đến sáng...

Vài lời xin thưa nốt...

Kính thưa Quí-Vị Đạo-hữu,

Được quí vị đọc đến trang chót nầy, Thiện Nhựt xin chơn-thành cảm-tạ quí Vị đã chẳng ngại tốn-phí thời-giờ và đã chịu khó xem qua lời văn vụng-về, ý-kiến thô-thiển của Thiện Nhựt trong khi Tìm hiểu một bản ''Kinh-Luận'' rất nổi tiếng nầy.

Quyển ''Tì-kheo Na-Tiên'' xuất-hiện trong nền văn-chương Phật-học đã gần hai ngàn năm, dưới nhiều hình-thức từ chữ Phạn, chữ Hán, chữ Miến, chữ Tích-lan, chữ Anh, chữ Pháp, v.v..., với nội-dung khác nhau, tùy nơi xuất-bản. Thiện-Nhựt học giáo-lý nhà Phật qua Kinh-sách xuất-xứ từ Hán-Tạng, cho nên Thiện-Nhựt mới phỏng-dịch bản Kinh-Luận nầy trong Đại-Tạng. Thiện Nhựt chẳng dám dùng các chữ phiên-dịch, hay chuyển-ngữ, vì biết mình sức học còn non kém, phỏng theo cũng đã khó rồi, huống hồ là dám nghĩ mình dịch đúng. Xin chấp tay cúi đầu chờ đợi lời chỉ-giáo của các bực cao-minh.

Trong khi tìm hiểu nghĩa chữ và nghĩa ý của bản kinh-luận nầy, Thiện Nhựt đã hơn một lần có lời vô-lễ, như ngớ-ngẩn, lủng-củng, xin quí Vị Đạo-hữu niệm tình tha cho cái tội ''bốc đồng'' của kẻ vừa mới bước chơn vào đường học Phật. Nhân đây, Thiện Nhựt cũng ngõ lời cam chịu tội với tác-giả và dịch-giả trong Hán-Tạng, vì Thiện Nhựt đã tự-tiện thêm vào các tiêu-đề, số tiểu-mục và các chữ nhỏ in nghiêng trong dấu ngoặc. Đó chẳng qua là vì muốn việc tra-cứu lại cho được dễ-dàng, và giải-thích thêm chỗ khó đã phỏng-dịch ra chẳng nổi. Tuyệt-nhiên Thiện Nhựt chẳng dám xen vào bản Phỏng dịch để có ý-kiến riêng của mình. Theo ý-hướng nầy, chỉ chép lại chỗ Tìm hiểu của mình riêng ra tại một phần ở sau, sau bản Phỏng-dịch.

Việc nghiên-cứu tên tác-giả, tên dịch-giả, bản nào đúng theo gốc chánh-văn, Thiện Nhựt chẳng dám nghĩ đến, xin chờ đợi sự khảo-sát với đầy-đủ bằng cớ của các học-giả khảo-cổ; và nguyện-cầu ý và lời trong Kinh-luận sẽ mang nhiều lợi-lạc cho đường tu của người đọc.

Trân-trọng,

Montreal, 2005- 03-28

Thiện Nhựt

D- Bản Phiên-âm NA-TIÊN TÌ-KHEO KINH

Quyển Thượng

Phật tại Xá-vệ quốc, Kỳ-thọ, Cấp-cô-độc viên thời, chư Tì-kheo tăng, tỳ-kheo ni, ưu-bà-tắc, ư-bà-di, chư Thiên, Vương, đại-thần, trưởng-giả, nhơn-dân cập sự cửu thập lục chủng đạo-giả phàm vạn dư nhơn, ư Phật tiền thính kinh. Phật tự niệm nhơn chúng nhựt đa thậm bất đắc an. Phật ý dục xả nhơn chúng khứ đáo nhàn bình xứ, tọa tư-duy niệm đạo. Phật tức xả nhơn chúng khứ nhập sơn chí hiệu la tòng thọ gian, kỳ thọ hữu thần. Phật tọa kỳ hạ, tư niệm thanh-tịnh chi đạo. Khứ tòng thọ bất viễn, hữu quần tượng ngũ bá dư đầu, trung hữu Tượng-vương hiền thiện, tri thiện ác chi sự, thí như nhơn trạng. Tượng bối chúng đa chu táp Tượng-vương biên, trung hữu hùng, thư, trường xỉ, trung xỉ, thiếu xỉ giả. Tượng-vương khát, dục hành ẩm thủy; thời chư tiểu tượng tẩu cư tiền nhập thủy ẩm; ẩm dĩ, ư thủy trung tẩu hý não lao thủy linh trọc-ố. Tượng-vương bất năng đắc thanh thủy ẩm. Tương-vương cơ, dục hành thực thảo; chư tiểu tượng phục tẩu cư tiền thực đạm mỹ thảo, tẩu hý đạo tiễn kỳ thượng. Tượng-vương bất năng đắc tịnh thảo thực. Tượng-vương tự niệm, ngã quần tượng đa hoạn, thị chư tượng cập tiểu tượng tử não thủy linh trọc, linh thảo bất tịnh nhi phản thường ẩm trọc thủy, thực túc tiễn chi thảo. Tượng-vương tự niệm, ngã dục khí thị chư tượng khứ đáo nhứt bình xứ khoái gia. Tượng-vương tức khí quần nhi khứ, chuyển hành nhập sơn đáo hiệu la tòng thọ gian. Tượng-vương kiến Phật, Phật tọa thọ hạ, tâm đại hoan hỉ, tắc tiền chí Phật sở, đê đầu, khuất tất, vị Phật tác lễ, khước tại nhứt diện trụ. Phật tự niệm, ngã khí chúng nhơn, lai tại thị gian; Tượng-vương diệc phục khí chúng tượng lai đáo thị thọ gian, kỳ nghĩa thích đồng. Phật vị Tượng-vương thuyết kinh, ngôn, Phật ư nhơn trung tối tôn; Tượng-vương ư chư tượng trung diệc tôn. Phật ngôn, ngã tâm dữ Tượng-vương tâm thích tương trung hiệp. Ngã dữ Tượng-vương câu lạc thị thọ gian. Tượng-Vương thính kinh cánh, tâm tức khai giải, hiểu tri Phật ý, tiện thị Phật sở bàng dương, kinh hành xứ; dĩ tị thủ thủy sái điạ, dĩ tị lao thảo tảo điạ, dĩ túc đạo điạ linh bình hảo. Tượng-Vương nhựt triều mộ thừa sự như thị. Cửu hậu, Phật tiện thủ vô-vi Nê-hoàn đạo khứ. Tượng-vương bất tri Phật xứ, vi chu tuyền hành, cầu sách Phật bất đắc, đề khấp sầu ưu bất lạc, bất cảm thực ẩm.

Thời quốc trung hữu Phật tự xá tại sơn thượng, danh Ca-la-hoàn; trung hữu ngũ bách sa-môn cộng chỉ; kỳ trung giai đắc A-la-hán đạo, thường dĩ nguyệt lục trai nhựt tụng kinh chí minh thời. Tượng-vương diệc tại sơn thượng cận ư tự biên, Tượng-vương tri hữu lục trai nhựt tụng kinh. Chí kỳ nhựt, Tượng-vương thường hành nhập tự, thính kinh. Chư sa-môn tri Tượng-vương hỉ thính kinh, dục tụng kinh thời tu Tượng-vương lai đáo nãi tụng kinh. Tượng-vương thính kinh triệt minh, bất thụy, bất ngoạ, bất động, bất dao. Tượng-vương sở văn kinh, thừa sự Phật cố.

Cửu hậu, Tượng-vương diệc dĩ thọ chung tử, tiện đắc vi nhơn, tác tử sanh Bà-la-môn gia, bất phục văn Phật kinh diệc bất kiến sa-môn, tiện khí gia, nhập thâm sơn, học Bà-la-môn đạo. Tại sơn thượng chỉ cận tỉ diệc hữu nhứt Bà-la-môn đạo-nhơn câu tại sơn thượng tương dữ vãng lai cộng vi tri-thức. Kỳ nhứt nhơn tự niệm, ngã ( )* thế-gian khẩn quan ưu khổ lão, bịnh tử hậu đương nhập địa-ngục, ngạ-quỉ, súc-sanh, bần cùng trung dụng; thị cố, ngã trừ đầu tu, bị cà-sa tác sa-môn, cầu độ thế vô-vi đạo. Kỳ nhứt nhơn tự niệm, ngã nguyện dục cầu tác quốc-vương đắc tự-tại, linh thiên-hạ nhơn dân giai cộng thuộc ngã, tùy ngã giáo lịnh. Lưỡng nhơn cộng nguyện như thị. Cửu hậu, nhị nhơn các phục thọ chung, đắc ư thế-gian tác nhơn, kỳ nhứt nhơn tiền thế túc mạng cầu tác quốc-vương giả sanh ư hải biên, vi quốc vương thái tử. Phụ mẫu tiện tự tử vi Di-Lan. Kỳ nhứt nhơn tiền thế túc mạng dục cầu độ thế vô-vi Nê-Hoàn đạo giả, sanh ư Thiên-Trúc, Kế-Tân huyện. Phụ mẫu tiện tự vi Dà-Liệp sanh tiện bị cà-sa câu sanh; sở dĩ dữ cà-sa câu sanh giả bản túc mạng sở nguyện; kỳ gia hữu nhứt tượng-vương diệc đồng nhựt sanh Thiên-Trúc, danh Tượng vi Na. Phụ mẫu tiện nhân Tượng, tự kỳ tử danh vi Na-Tiên.

[* Tôi tìm mãi chữ ( ) mà chẳng thấy được trong hai quyển Từ-điển Hán-Việt của Thiều-Chửu và của Trần-Trọng-San. (Thiện-Nhựt).]

Na-Tiên trưởng đại, niên thập ngũ lục, hữu cữu-phụ tự Lâu-Hán. Lâu-Hán tác sa-môn hữu tuyệt diệu chi tài, thế-gian vô tỷ, nhãn năng triệt thị, nhĩ năng triệt thính, tự tri sở tòng lai sanh, hành tức năng phi xuất, năng vô gián nhập vô khổng tự tại biến hóa vô sở bất tác, thiên thượng thiên hạ nhơn dân cập quyên phi nhuyễn động chi loại tâm sở niệm Lâu-Hán giai dự tri chi. Na-Tiên tiện tự vãng đáo cữu phụ kế tự thuyết ngôn, ngã ý Phật đạo dục trừ đầu tu, bị cà-sa tác sa-môn, kim ngã đương vị cữu phụ tác đệ-tử ninh khả trì ngã tác sa-môn gia. Lâu-Hán tri Na-Tiên túc mạng tác thiện hữu huệ thậm trọng ai chi, nhân thính linh tác sa-di. Na-Tiên thủy tác tiểu sa-di, thọ thập giới, nhựt tụng kinh học vấn tư-duy kinh giới tức đắc tứ thiền, tất tri chư kinh, độc vị thọ đại sa môn giới. Đ thời quốc sơn trung hữu Phật tự xá danh viết Hoà-Thiền. Hòa Thiền tự trung hữu ngũ bá sa môn giai đắc A-la-hán đạo, trung hữu đệ nhứt A-la-hán danh Át-Bi-Viết năng tri thiên thượng thiên hạ, khứ lai, hiện tại chi sự. Na-Tiên niên mãn nhị thập, nhân tác đại sa môn, thọ đại sa-môn giới, tiện đáo Hoà-Thiền tự trung, chí Át-Bi-Viết sở, thời ngũ bá A-la-hán đạo dĩ thập ngũ nhựt thuyết đại sa-môn giới kinh tại giảng đường, thượng tọa đại sa-môn giai nhập. Na-Tiên diệc tại kỳ trung. Chúng sa-môn tất toạ, Át-Bi-Viết tất thị tọa trung chư sa-môn tâm giai thị A-la-hán, độc Na-Tiên vị đắc A-la-hán đạo. Át-Bi-Viết tiện thuyết Thí-dụ kinh ngôn, nhược nhập chiết mễ, mễ chính bạch trung hữu hắc mễ, tức thích bất hảo, kim ngã tọa trung giai thanh bạch, độc Na-Tiên vi hắc, vị đắc A-la-hán đạo. Na-Tiên văn Át-Bi-Viết thuyết kinh như thị sầu, tiện khởi vị ngũ bá sa-môn tác lễ dĩ, tức xuất khứ. Na-Tiên tự niệm, ngã bất nghi tại thị tòa trung toạ; ngã diệc vị đắc độ thoát, kỳ dư sa-môn giai dĩ độ thoát, thí nhược chúng sư-tử trung hữu hồ cẩu linh ngã diệc như thị, ngã tòng kim bất đắc đạo giả bất phục nhập chúng trung tọa dã. Át-Bi-Viết tri Na-Tiên ý, tiện hô Na-Tiên trước tiền, dĩ thủ ma Na-Tiên đầu, nhữ kim đắc A-la-hán bất cửu, vật sầu ưu dã. Át-Bi-Viết tiện dục tọa chỉ Na-Tiên, Na-Tiên phục hữu nhứt sư niên bát thập dư, tự Ca-Duy-Viết. Kỳ huyện trung hữu nhứt ưu-bà-tắc đại hiền thiện đương nhựt phạn Ca-Duy-Viết đệ-tử. Na-Tiên chí, vị sư trì ứng khí hành thủ phạn cụ; sư lịnh Na-Tiên khẩu hàm thủy hành đáo ưu-bà-tắc gia thủ phạn cụ. Đu-bà-tắc kiến Na-Tiên niên thiếu đoan chánh hành dữ nhơn tuyệt dị túc tri hữu huệ dự văn hữu minh chí chi danh năng thuyết kinh đạo. Đu-bà-tắc kiến Na-Tiên nhập kỳ xá trung, tiện tức khởi lập tiền vi tác lễ khước xoa thủ ngôn, ngã phạn chư sa-môn nhựt cửu lai thường hữu vị ngã thuyết kinh giả kim tòng ngã. Na-Tiên cầu ai nguyện vị ngã thuyết kinh giải ngã ngu si. Na-Tiên tức tự niệm, ngã thọ sư giáo lịnh ngã khẩu hàm thủy, bất đắc ngữ. Ngã kim thổ thủy giả vi phạm sư giới, như thị vân hà. Na-Tiên niệm ưu-bà-tắc diệc cao tài hữu chí, ngã vị kỳ thuyết kinh tưởng tức đắc đạo. Na-Tiện thổ thủy nhi tọa tức vị thuyết kinh: nhơn bố thí tác thiện, phụng hành kinh giới, kim thế an ẩn, hậu thế tiện sanh thiên thượng hạ sanh nhơn trung, tức đương minh huệ, đương quí, hậu bất phục nhập địa-ngục, ngạ-quỉ, súc-sanh trung; nhơn bất phụng hành kinh giới giả, ư kim thế khổ, hậu thế đọa tam ác đạo trung vô hữu xuất thời. Đu-bà-tắc văn kinh tâm tức hoan-hỉ. Na-Tiên tri ưu-bà-tắc tâm hoan hỉ tiện phục thuyết thâm kinh, ngôn: Thế gian vạn vật giai đương quá khứ vô hữu thường tại giả, vạn vật quá khứ giai khổ, thế gian nhơn thân diệc như thị, thế gian nhơn giai ngôn thị ngã thân quá ngã hứa thị giai bất đắc tự tại Nê-Hoàn đạo giả tối lạc; Nê-Hoàn hữu bất sanh, bất lão, bất bịnh, bất tử, bất sầu, bất ưu, chư ác cần khổ giai tất tiêu diệt. Na-Tiên thuyết kinh dĩ, ưu-bà-tắc tức đắc đệ nhứt Tu-đà-huờn đạo; Na-Tiên diệc tự đắc Tu-đà-huờn đạo. Đu-ba-tắc đại hoan-hỉ tiện vị Na-Tiên hảo mỹ phạn; Na-Tiên ngữ ưu-bà-tắc tiên thủ cụ trước sư bát trung. Na-Tiên phạn cánh tảo thấu cất tất, trì phạn cụ hoàn dữ sư. Sư kiến phạn cụ ngôn, nhược kim nhựt trì phạn cụ lai đại hảo, dĩ phạm chúng nhơn ước, đương trục xuất nhữ. Na-Tiên sầu bất lạc. Sư ngôn hội chúng tì-kheo tăng; chúng tì-kheo tăng tất hội toạ. Sư ngôn, Na-Tiên phạm ngã tào chúng nhơn ước lai đương cộng trục xuất, bất đắc chỉ chúng trung dã. Át-Bi-Viết thuyết thí dụ ngôn, như nhơn trì nhứt tiễn xạ lưỡng chuẩn, như thị tào nhơn bất ứng trục xuất dã. Na-Tiên tự thuyết đắc đạo, diệc linh ưu-bà-tắc đắc đạo bất ưng trục xuất Na-Tiên. Sư Ca-Duy-Viết ngôn, chính sử nhứt tiễn trúng bá chuẩn hội vi chúng nhơn ước bất đắc lưu chỉ dư nhơn tất bất năng như Na-Tiên đắc đạo đương dĩ tuyệt hậu, bất trục xuất Na-Tiên giả dư nhơn phục hiệu vô dĩ khước hậu. Chúng tọa trung giai mặc nhiên tùy sư giáo tức trục xuất Na-Tiên. Na-Tiên tiện dĩ đầu diện trước sư túc khởi biến vi chúng tì kheo tăng tác lễ. Lễ cánh, tiện khứ nhập thâm sơn trung, tọa thọ hạ, trú dạ tinh tấn niệm đạo bất giải, tiện tự thành đắc A-la-hán đạo, năng phi hành diệc năng nhãn triệt thị, nhĩ triệt thính, diệc năng tri tha nhơn tâm sở niệm, tự tri tiền thế sở tòng lai sanh. Đắc A-la-hán dĩ, tiện tức lai hoàn nhập Hoà-Thiền tự trung, chư tì kheo tăng trung, khấu đầu cầu ai hối quá Hoà-Thiền chư tì kheo tăng. Chư tì kheo tăng khước thính chi. Na Tiên tác lễ cánh, tiện xuất khứ. Na-Tiên chuyển hành nhập chư quận huyện giai khúc lý hạng, vị nhơn thuyết kinh giới giáo nhơn vi thiện, trung hữu thọ ngũ giới giả, trung hữu đắc Tu-đà-huờn đạo, trung hữu đắc Tư-đà-hàm đạo giả, trung hữu đắc A-na-hàm đạo, trung hữu tác sa-môn đắc A-la-hán đạo giả. Đệ nhứt tứ Thiên vương, đệ nhị Đao lợi thiên, Đế Thích, đệ thất Phạm thiên vương, giai lai đáo Na-Tiên tiền tác lễ, dĩ đầu diện trước túc khước tọa. Na-Tiên giai vị chư nhơn thuyết kinh danh tự triệt văn tứ Thiên. Na-Tiên sở hành xứ chư Thiên, nhơn, dân, quỉ, thần, long kiến Na-Tiên vô bất hoan hỉ giả, giai đắc kỳ phước. Na-Tiên tiện chuyển đáo Thiên-Trúc Xá-Kiệt quốc, chỉ Tiết-Để-Ca tự, trung hữu tiền thế cố tri-thức nhứt nhơn tại hải biên, tác Quốc-vương thái-tử, danh Di-Lan. Di-Lan thiếu tiểu hảo hỉ độc kinh học dị đạo tất tri dị đạo kinh pháp nan, dị đạo nhơn vô hữu năng thắng giả. Di-Lan phụ vương thọ chung, Di-Lan tức lập vi Quốc-vương. Vương vấn tả hữu biên thần, ngôn: ''Quốc trung đạo nhơn cập nhơn dân thùy năng dữ ngã cộng nan kinh đạo giả?'' Biên thần bạch Vương ngôn: ''Hữu hữu học Phật đạo giả nhơn hô vi sa-môn, kỳ nhơn trí-huệ bác đạt, năng dữ đại vương cộng nan kinh đạo.'' Kim tại Bắc phương Đại Tần, quốc danh Xá-Kiệt, cổ Vương chi cung. Kỳ quốc trung, ngoại an ẩn nhơn dân giai thiện, kỳ thành tứ phương giai phục đạo hành, chư thành môn giai điêu văn khắc lậu, cung trung phụ nữ các hữu xứ sở, chư giai thị lý la liệt thành hành quan đạo quảng đại liệt tứ thành, hành tượng, mã, xa, bộ, nam nữ xí thạnh thừa môn. Đạo nhơn thân thích công sư, tế dân cập chư tiểu quốc, giai đa cao minh, nhơn dân bị phục ngũ sắc côn hoàng, phụ nữ phó bạch giai trước châu hoàn, quốc thổ cao táo trân bảo đa; tứ phương mãi khách mại mãi giai dĩ kim tiền ngũ xác phong tiện, gia hữu trừ súc, thị biên la mãi chư mỹ canh, phạn cơ tức đắc thực, khát ẩm bồ đào tạp tửu lạc bất khả ngôn. Kỳ quốc vương tự Di-Lan dĩ Chánh pháp trị quốc. Di-Lan giả cao tài hữu trí minh thế kinh đạo năng nan khứ lai kiến tại chi sự, minh ư quan sự chiến đấu chi thuật, trí mưu vô bất thông đạt. Thời Vương xuất thành du hí chư binh chúng truân nhiễu ngoại. Kỳ Vương tâm tự cống cao, ngã vi Vương năng đáp cửu thập lục chủng kinh đạo nhơn sở vấn bất cùng, nhơn tâm thích phát tiện dự tri sở ngôn. Vương ngữ chư bàng thần viết: '' Thượng tảo nhập thành diệc vô sở tác thị gian, ninh hữu minh kinh đạo nhơn sa-môn năng dữ ngã cộng nan kinh thuyết đạo giả vô?'' Vương bàng thần danh Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần, Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần bạch Vương, ngôn: ''Nhiên, hữu sa-môn tự Dã-Hoà-La đại minh kinh đạo, năng dữ Vương cộng nan kinh thuyết đạo.'' Vương tiện sắc Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần hành vãng thỉnh lai. Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Đại thiện! Vương dục tương kiến giả, đương tự lai nhĩ, ngã bất vãng dã.'' Triêm-Di-Lợi hoàn bạch Vương như thị; Vương tức thừa xa, dữ ngũ bá kỵ cộng vãng đáo tự trung. Vương dữ Dã-Hoà-La tương kiến, tiền vấn tấn dĩ, tiện tựu toạ, ngũ bá kỵ tòng tất giai diệc toạ. Vương tức vấn Dã-Hoà-La ngôn: ''Khanh dụng hà cố khí gia quyên thê tử, thế đầu tu, bị cà-sa tác sa-môn hồ? Khanh sở cầu hà đẳng đạo?'' Dã-Hoa-La báo Vương: ''Ngã tào học Phật đạo hạnh trung chánh ư kim thế đắc kỳ phước, hậu thế diệc đắc kỳ phước, dụng thị cố, ngã trừ đầu tu, bị cà-sa tác sa-môn.'' Vương vấn Dã-Hoà-La ngôn: ''Hữu nhơn bạch y hữu thê tử ư gia, hữu thê tử hạnh trung chánh ư kim thế đắc kỳ phước bất? Hậu thế diệc đắc kỳ phước bất?'' Dã-Hoà-La ngôn: ''Bạch y ư gia hữu thê tử hữu hạnh trung chánh ư kim thế đắc phước, ư hậu thế diệc đắc kỳ phước.'' Vương ngôn: ''Bạch y ư gia hữu thê tử hữu hạnh trung chánh ư kim thế, hậu thế đồng đắc kỳ phước, Khanh vô cố nhi khí thê tử, trừ đầu phát, bị cà-sa tác sa-môn?'' Vi Dã-Hoà-La tiện mặc nhiên vô dĩ báo Vương, bàng thần bạch ngôn: ''Thị sa-môn đại minh kiện hữu trí bách xúc vị cập thuyết nhĩ.'' Vương bàng thần cử thủ ngôn: ''Vương đắc thắng! Vương đắc thắng!'' Dã-Hoà-La tiện mặc nhiên thọ phụ. Vương tức tả hữu cố thị chư ưu-bà-tắc. Chư ưu-bà-tắc diện diệc bất tàm. Vương niệm, thị chư ưu-bà-tắc diện diệc nan tàm giả, độc phục hữu minh kinh kiện sa-môn năng dữ ngã tương nan giả nhĩ. Vương ngữ Triêm-Di-Lợi ninh phục hữu minh huệ sa-môn năng dữ cộng nan kinh thuyết đạo giả vô? Thời Na-Tiên giả chư sa-môn sư, thường dữ chư sa-môn câu xuất nhập, chư sa-môn giai sử thuyết Kinh. Na-Tiên thời giai tri chư Kinh yếu nan năng thuyết thập nhị bộ Kinh, thuyết Kinh nhi chủng chủng biệt dị chương đoạn cú giải dĩ tri Nê-Hoàn chi đạo, vô hữu năng cùng giả, vô hữu năng đắc thắng giả, năng giải chư nghi, năng minh tư giả sở ngôn, trí như giang hải, năng phục cửu thập lục chủng đạo, vi Phật tứ bối đệ tử sở kính, vi chư trí giả sở qui-ngưỡng, thường dĩ kinh đạo giáo thọ nhơn. Na-Tiên lai đáo Xá-Kiệt-quốc, kỳ sở tương tùy đệ tử giai phục cao minh Na-Tiên như mãnh sư-tử. Triêm-Di-Lợi bạch Vương: ''Hữu dị sa-môn tự Na-Tiên trí-huệ thâm diệu, minh chư Kinh yếu, năng giải chư nghi, vô sở bất thông, năng dữ Vương cộng nan kinh đạo.'' Vương vấn Triêm-Di-Lợi: '' Thẩm năng dữ ngã cộng nan kinh đạo bất?'' Triêm-Di-Lợi ứng duy: ''Nhiên, năng dữ Vương cộng nan kinh đạo, thượng năng dữ đệ thất Phạm Thiên cộng nan kinh đạo, hà huống ư nhơn.'' Vương tức sắc Triêm-Di-Lợi tiện hành thỉnh Na-Tiên lai. Triêm-Di-Lợi tức vãng đáo Na-Tiên sở, bạch ngôn: ''Đại Vương dục tương kiến.'' Na-Tiên tức dữ chư đệ tử tương tùy, đáo Vương sở. Vương tuy vị thường dữ Na-Tiên tương kiến, Na-Tiên tại chúng nhơn trung bị phục hành bộ dữ nhơn tuyệt dị, Vương dao kiến ẩn tri thị Na-Tiên. Vương tự thuyết ngôn, ngã tiền hậu sở kiến nhơn chúng đại đa nhập đại tòa trung, đại đa vị thường tự giác khủng bố như kim nhựt kiến Na-Tiên. Na-Tiên kim nhựt định thắng ngã, ngã định bất như hĩ ngã tâm hoàng hoàng bất an dã. Triêm-Di-Lợi bạch Vương ngôn: ''Na-tiên dĩ lai tại ngoại, Na-tiên ký chí.'' Vương vấn Triêm-Di-Lợi: ''Hà sở thị Na-Tiên giả?'' Triêm-Di-Lợi nhân chỉ thị Vương. Vương tức đại hoan hỉ, chính ngã sở ẩn giả cảnh thị Na-Tiên. Vương tức kiến Na-Tiên y bị hành bộ dữ chúng nhơn tuyệt dị. Na-Tiên tức đáo, tiền tương vấn tấn ngữ ngôn Vương tiện đại hoan hỉ, nhân cộng đối tọa Na-Tiên ngữ. Vương ngôn: ''Phật kinh thuyết ngôn, nhơn an ẩn tối vi đại lợi nhơn tri ( ) túc tối vi đại phú, nhơn hữu sở tín tối vi đại hậu, Nê-Hoàn đạo giả tối vi đại khoái. Vương tiện vấn Na-Tiên: ''Khanh tự hà đẳng?'' Na-Tiên ngôn: ''Phụ mẫu tự ngã vi Na-Tiên, tiện hô ngã vi Na-Tiên, hữu thời phụ mẫu hô ngã vi Thủ-La-Tiên, hữu thời phụ mẫu hô ngã Duy-Ca-Tiên, dụng thị cố nhơn giai thức tri ngã thế gian nhơn giai hữu thị tự nhĩ.'' Vương vấn Na-Tiên: ''Thùy vi Na-Tiên giả?'' Vương phục vấn, ngôn: ''Đầu vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Đầu bất vi Na-Tiên dã.'' Vương phục vấn: ''Nhãn, nhĩ, tỵ, khẩu vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhãn, nhĩ, tỵ, khẩu, bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Cảnh, hạng, kiên, tý, túc, thủ, vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''( ), cước vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Nhan sắc vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Khổ, lạc, vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Thiện, ác, vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Thân vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Can, phế, tâm tì, mạch, trường, vị, vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Nhan sắc, khổ lạc, thiện ác, thân, tâm, hiệp thị ngũ sự ninh vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: ''Thanh hưởng, suyễn tức, vi Na-Tiên gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất vi Na-Tiên.'' Vương phục vấn: '' Hà sở vi Na-Tiên giả?'' Na-Tiên vấn Vương, ngôn: ''Xa, hà sở vi xa giả? Trục vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Trục bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Võng vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Võng bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Phúc vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Phúc bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Cốc vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Cốc bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Viên vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Viên bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Ách vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Ách bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Dư vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Dư bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Giang vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Giang bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Cái vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Cái bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Hiệp tụ thị chư tài mộc trước nhứt diện ninh vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Hiệp tụ thị chư tài mộc trước nhứt diện bất vi xa dã.'' Na-Tiên ngôn: ''Giả linh bất hiệp tụ thị chư tài mộc ninh vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Bất hiệp tụ thị chư tài mộc bất vi xa.'' Na-tiên ngôn: ''Am-thanh vi xa gia?'' Vương ngôn: ''Am-thanh bất vi xa.'' Na-Tiên ngôn: ''Hà sở vi xa giả?'' Vương tiện mặc nhiên bất ngữ. Na-Tiên ngôn: ''Phật kinh thuyết chi, như hiệp tụ thị chư tài mộc dụng tác xa nhân đắc xa; nhơn diệc như thị, hiệp tụ đầu, diện, nhĩ, tỵ, khẩu, cảnh, hạng, kiên, tý, cốt, nhục, thủ, túc, can, phế, đảm, tì, thận, trường, vị, nhan sắc, thanh hưởng, suyễn tức, khổ lạc, thiện ác, hiệp tụ danh vi nhơn.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!''

Vương phục vấn Na-Tiên: ''Năng dữ ngã cộng nan Kinh thuyết đạo bất?'' Na-tiên ngôn: ''Như sử Vương trì trí-huệ dữ ngã tương vấn giả, năng tương nan. Vương trì kiêu quí giả ý, bất năng tương nan.''. Vương vấn Na-Tiên ngôn: ''Trí giả, chư hà đẳng loại?'' Na-Tiên ngôn: ''Trí giả đàm cực tương cật ngữ, tương giải ngữ, tương thượng ngữ, tương hạ ngữ, hữu thắng, hữu phụ; chính ngữ, bất chính ngữ tự tri thị phi, thị vi tối trí trí giả, bất dụng tác sân nộ; trí giả như thị.'' Vương phục vấn Na-Tiên ngôn: ''Vương giả ngữ, hà đẳng loại?'' Na-Tiên ngôn: ''Vương giả ngữ tự phóng tứ cảm hữu vi lệ bất như Vương ngữ giả, Vương tức cường tru phạt chi. Vương giả ngữ như thị.'' Vương ngôn: ''Nguyện dụng trí giả ngữ, bất dụng Vương giả ngữ, mạc phục trì đối Vương giả ý dữ ngã ngữ, dữ ngã ngữ đương như dữ chư sa-môn ngữ, đương như dữ chư đệ tử ngữ, đương như dữ chư ưu-bà-tắc ngữ, đương dĩ dữ chúng sa-môn cấp sử giả ngữ vô đắc hoài khủng bố cực chánh tâm đương tương khai ngộ.'' Na-Tiên ngôn: ''Đại thiện!''

Vương ngôn: ''Ngã dục hữu sở vấn.'' Na-Tiên ngôn: ''Vương tiện vấn.'' Vương ngôn: ''Ngã dĩ vấn.'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã dĩ đáp.'' Vương ngôn: ''Đáp hà đẳng ngữ?'' Na-Tiên ngôn: ''Vương diệc vấn ngã hà đẳng ngữ?'' Vương ngôn: ''Ngã vô sở vấn. Na-Tiên diệc vô sở đáp.'' Vương nội tự tư-duy niệm, thị sa-môn đại cao minh huệ, ngã phủ thủy đương đa hữu sở vấn. Vương ý tự niệm, nhựt dục minh đương vân hà minh nhựt đương thỉnh Na-Tiên qui ư cung trung thiện tương nan vấn. Vương cáo Triêm-Di-Lợi ngữ Na-Tiên, kim nhựt bách minh, minh nhựt tương thỉnh qui ư cung trung thiện tương nan vấn. Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần tức bạch Na-Tiên ngôn: ''Nhựt dục minh, Vương đương hoàn cung. Minh nhựt, Vương dục thỉnh Na-Tiên.'' Na-Tiên ngôn: ''Đại thiện!'' Vương tức kỵ mã hoàn cung. Đ mã thượng, Vương tục niệm Na-Tiên tự ý niệm dục ngôn Na-Tiên, Na-Tiên, niệm chí minh nhựt.

Minh nhựt, Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần cập bàng thần bạch ngôn: ''Vương thẩm đương thỉnh Na-Tiên bất?'' Vương ngôn: ''Đương thỉnh chi.'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Thỉnh giả, đương sử dữ kỷ sa-môn câu lai?'' Vương ngôn: ''Tại Na-Tiên dục dữ kỷ sa-môn câu lai nhĩ.'' Vương chủ tàng giả, danh Khan. Khan bạch Vương ngôn: ''Linh Na-Tiên dữ thập sa-môn câu lai khả nhĩ.'' Vương phục ngôn: ''Thính Na-Tiên dục dữ kỷ sa-môn câu lai nhĩ.'' Khan phục bạch Vương ngôn: ''Linh Na-Tiên dữ thập sa-môn câu lai khả.'' Vương phục ngôn: ''Thính Na-Tiên tự tại dục dữ kỷ sa-môn câu lai.'' Khan phục bạch Vương: ''Linh Na-Tiên dự thập sa-môn câu lai khả nhĩ.'' Vương văn Khan ngữ đại số, Vương tiện sân nộ Khan: ''Sở nhữ chân khan vô bối, nhữ tự vi Khan bất vọng nhữ cường tích Vương vật; tự nhữ vật thường vân hà? Nhữ bất tri nghịch ngã ý đương hữu tru phạt chi tội.'' Vương ngôn: ''Khả khứ ai xá nhữ tội, kim ngã tác Vương vi bất năng kham phạn sa-môn gia?'' Khan tiện tàm quí, bất cảm phục ngữ. Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần tức vãng đáo Na-Tiên sở, tiện tiền tác lễ, bạch ngôn: ''Đại Vương thỉnh Na-Tiên.'' Na-Tiên ngôn: ''Vương đương linh ngã dữ kỷ sa-môn câu hành?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Tự tại Na-Tiên dục dữ kỷ sa-môn câu hành.'' Na-Tiên tiện dữ Dã-Hoà-La-Tự bát thập sa-môn câu hành. Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần tất câu hành; đán dục nhập thành, Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần đạo trung tịnh vấn, Na-Tiên tạc nhựt đối Vương ngôn, ''Vô hữu hà dụng vi Na-Tiên''. Na-Tiên vấn Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần: ''Khanh ý hà sở vi Na-Tiên giả?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Ngã dĩ suyễn tức xuất nhập mạng khí vi Na-Tiên.'' Na-Tiên vấn Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Nhơn khí nhứt xuất bất phục hoàn nhập, kỳ nhơn ninh phục sanh bất?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Khí xuất bất hoàn định vi tử dã.'' Na-Tiên ngôn: ''Như nhơn xuy già khí nhứt xuất bất phục hoàn nhập, như nhơn trì đoàn kim đồng xuy hỏa khí nhứt xuất thời ninh đắc phục hoàn nhập bất?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Bất phục hoàn nhập.'' - ''Như nhơn dĩ giác xuy điạ, khí nhứt xuất thời ninh phục hoàn nhập bất?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Bất phục hoàn nhập.'' Na-Tiên ngôn: ''Đồng khí xuất bất phục hoàn nhập, nhơn hà dĩ cố do bất tử?'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần ngôn: ''Suyễn tức chi gian ngã bất năng tri, nguyện vị ngã tào giải thuyết chi.'' Na-Tiên ngôn: ''Suyễn tức chi khí giai thân trung sự, như nhơn tâm hữu sở niệm giả; thiệt vi chi ngôn, thị vi thiệt sự; ý hữu sở nghi tâm niệm chi, thị vi tâm sự; các hữu sở chủ phân biệt, thị chi giai không. Vô hữu Na-Tiên dã.'' Triêm-Di-Lợi-Vọng-Quần tâm tức khai giải tiện thọ ngũ giới vi ưu-bà-tắc. Na-Tiên tiện tiền nhập cung, đáo Vương sở thượng điện. Vương tức vị Na-Tiên tác lễ nhi khước Na-Tiên tức toạ. Bát thập sa-môn giai cộng toạ. Vương cực tác mỹ phạn thực. Vương thủ tự trước Na-Tiên tiền phạn. Chúng sa-môn phạn thực dĩ cánh tảo thủ tất cất Vương tức tứ chư sa-môn nhơn nhứt trương tiết cà-sa cách tỷ các nhứt lượng, tứ Na-Tiên Dã-Hoà-La các tam lĩnh cà-sa, các nhứt lượng cách tỷ. Vương ngữ Na-Tiên Dã-Hoà-La ngôn: ''Lưu thập nhơn cộng chỉ, khiển dư nhơn linh khứ.'' Na-Tiên tức khiển dư sa-môn linh khứ, lưu thập nhơn cộng chỉ. Vương sắc hậu cung chư quí nhơn, kỹ nữ tất ư điện thượng duy trung thính ngã dữ Na-Tiên cộng nan kinh đạo.

Thời quí nhơn, kỹ nữ tất xuất điện thượng duy trung thính Na-Tiên thuyết kinh. Thời Vương trì tòa tọa ư Na-Tiên tiền. Vương ngôn: ''Đương thuyết hà đẳng?'' Na-Tiên ngôn: ''Vương dục thính yếu ngôn giả, đương thuyết yếu ngôn.'' Vương ngôn: ''Khanh tào đạo hà đẳng tối yếu giả, dụng hà đẳng cố tác sa-môn?'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã tào dục khí thế-gian cần khổ, bất dục cánh hậu thế cần khổ, dụng thị cố ngã tào tác sa-môn. Ngã tào dụng thị vi tối yếu thiện.'' Vương ngôn: ''Chư sa-môn giai bất dục cánh kim thế, hậu thế cần khổ, cố tác sa-môn gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Bất tất dụng thị cố tác sa-môn. Sa-môn hữu tứ bối.'' Vương ngôn: ''Hà đẳng tứ?'' Na-Tiên ngôn: ''Trung hữu phụ trái tác sa-môn; trung hữu uý huyện quan tác sa-môn giả; trung hữu bần cùng tác sa môn giả; trung hữu chân dục khí diệt kim thế, hậu thế cần khổ cố tác sa-môn.'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã bản chí tâm cầu đạo cố tác sa-môn nhĩ.'' Vương ngôn: ''Kim Khanh dụng đạo cố tác sa-môn gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã thiếu tiểu tác sa-môn, hữu Phật kinh đạo cập đệ tử chư sa-môn giai đa cao minh, ngã tòng học kinh giới nhập ngã tâm trung, dĩ thị cố khí kim thế, hậu thế cần khổ cố tác sa-môn.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!'' Vương vấn ngôn: ''Ninh hữu nhơn tử hậu bất phục sanh giả bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Trung hữu ư hậu thế sanh giả, trung hữu bất phục sanh giả.'' Vương ngôn: ''Thuỳ ư hậu thế sanh giả, thùy bất phục sanh giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn hữu ân ái, tham dục giả, hậu thế tiện phục sanh; nhơn vô ân ái, tham dục giả, hậu thế bất phục sanh dã.'' Vương ngôn: ''Nhơn dĩ nhứt tâm niệm Chánh-pháp, thiện, cố hậu thế bất phục sanh gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn dĩ nhứt tâm niệm Chánh-pháp, niệm thiện, trí huệ cập dư thiện sự, cố hậu thế bất phục sanh.'' Vương ngôn: '' Nhơn dĩ nhứt tâm niệm Chánh-pháp, thiện, dữ trí huệ, thị nhị sự kỳ nghĩa ninh đồng bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Kỳ nghĩa các dị bất đồng.'' Vương vấn Na-Tiên: ''Ngưu, mã, lục súc phả hữu trí, vô hữu trí?'' Na-Tiên ngôn: ''Ngưu, mã, lục súc các tự hữu trí, kỳ tâm bất đồng.'' Na-Tiên ngôn: ''Vương tằng kiến hoạch mạch giả bất? Tả thủ trì mạch, hữu thủ ngải chi.'' Na-Tiên ngôn: ''Trí huệ chi nhơn đoạn tuyệt ái dục, thí như hoạch mạch.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!'' Vương phục vấn Na-Tiên: ''Hà đẳng vi dư thiện sự giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Thành-tín, hiếu thuận, tinh tấn, niệm thiện, nhứt tâm, trí huệ, thị vi thiện sự.'' Vương ngôn: ''Hà đẳng vi thành-tín giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Thành-tín giả, vô sở phục nghi; tín hữu Phật, hữu Phật kinh, pháp; tín hữu tì-kheo tăng; tín hữu A-la-hán; tín hữu kim thế; tín hữu hậu thế; tín hữu hiếu thuận phụ mẫu; tín hữu tác thiện đắc thiện; tín hữu tác ác đắc ác; đắc tín thị dĩ hậu tâm tiện thanh tịnh tức khứ ly ngũ ác. Hà đẳng ngũ ác? Nhứt giả, tham dâm; nhị giả, sân khuể; tam giả, thụy miên; tứ giả, hí lạc; ngũ giả, sở nghi. Nhơn bất khứ thị ngũ ác tâm ý bất định; khứ thị ngũ ác ý tiện thanh tịnh.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như Già-Ca-Việt Vương xa mã nhơn tòng lệ độ thủy, linh thủy trọc ố; quá độ dĩ khứ, Vương khát dục đắc thủy ẩm. Vương hữu thanh thủy châu trí thủy trung, thủy tức vi thanh. Vương tiện đắc thanh thủy ẩm chi.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn tâm hữu ác thí như trọc thủy; Phật chư đệ tử đắc độ tử sanh chi đạo, tâm dĩ thanh tịnh như châu thanh thủy. Nhơn khước chư ác, thành tín, thanh tịnh, thí như minh nguyệt châu.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!'' Vương vấn ngôn: ''Nhơn tinh tấn thành tín giả vân hà?'' Na-Tiên ngôn: ''Phật chư đệ tử tự tương kiến bối trung thoát chư ác tâm, trung hữu đắc Tu-đà-huờn giả, trung hữu đắc Tư-đà-hàm giả, trung hữu đắc A-na-hàm giả, trung hữu đắc A-la-hán giả, trung hữu nhân tương hiệu cử hành thành tín giả, giai diệc đắc độ thế đạo.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như sơn thượng đại vũ, kỳ thủy hạ lưu quảng đại. Vũ biên nhơn câu bất tri thủy thâm thiển, úy bất cảm độ. Như hữu viễn phương nhơn lai thị thủy, ẩn tri thủy quảng hiệp, thâm thiển, tự tri lực thế năng nhập thủy tiện đắc độ quá. Vũ biên nhơn chúng tiện hiệu tuỳ hậu diệc đắc độ khứ. Phật chư đệ tử diệc như thị, kiến tiền nhơn tịnh tâm đắc Tu-đà-huờn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán đạo, giai tòng thiện tâm tinh tấn sở trí dã. Phật kinh ngôn, nhơn hữu thành tín chi tâm khả tự đắc độ thế đạo, nhơn năng chế chỉ khước ngũ sở dục, tự tri thân khổ giả nãi năng đắc độ thế nhơn giai tòng trí huệ thành kỳ đạo đức.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!'' Vương ngôn: ''Hà đẳng vi hiếu thuận giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Chư thiện giả giai vi hiếu thuận. Phàm tam thập thất phẩm kinh giai do ư hiếu thuận vi bản.'' Vương ngôn: ''Hà đẳng vi tam thập thất phẩm kinh?'' Na-Tiên ngôn: ''Hữu tứ ý chỉ, hữu tứ ý đoạn, hữu tứ thần túc, hữu ngũ căn, hữu ngũ lực, hữu thất giác ý, hữu bát chủng đạo hạnh.'' Vương phục vấn Na-Tiên ngôn: ''Hà đẳng vi tứ ý chỉ giả?'' Na-Tiên báo Vương ngôn: ''Phật thuyết, nhứt vi thân, thân quán chỉ; nhị vi quán thống dưỡng, thống dưỡng chỉ; tam vi quán ý, ý chỉ; tứ vi quán pháp, pháp chỉ; thị vi tứ ý chỉ.'' Vương phục ngôn: ''Hà đẳng vi tứ ý đoạn?'' Na-Tiên ngôn: ''Phật thuyết dĩ phân biệt chỉ tứ sự bất phục niệm, thị vi tứ ý đoạn, dĩ đắc tứ ý đoạn tiện tự đắc tứ thần túc niệm.'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi tứ thần túc niệm?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt giả, nhãn năng triệt thị; nhị giả, nhĩ năng triệt thính; tam giả, năng tri tha nhơn trung sở niệm; tứ giả, thân năng phi hành; thị vi tứ thần túc niệm.'' Vương phục vấn: ''Hà đảng vi ngũ căn giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt giả, nhãn kiến hảo sắc,ác sắc, ý bất tham trước, thị vi căn. Nhị giả, nhĩ văn hảo thanh, ác thanh, mạ thanh, ý bất tham trước, thị vi căn. Tam giả, tỵ văn hương xú, ý bất tham trước, thị vi căn. Tứ giả, khẩu đắc mỹ vị, khổ, tân, ý bất tham trước, thị vi căn. Ngũ giả, thân đắc tế hoạt, ý diệc bất hỉ, thân đắc thô kiên, ý diệc bất ố, thị vi ngũ căn.'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi ngũ lực giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt năng chế nhãn; nhị năng chế nhĩ; tam năng chế tỵ, tứ năng chế khẩu; ngũ năng chế thân, linh ý bất đoạ, thị vi ngũ lực.'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi thất giác ý giả?'' Na-Tiên ngôn: '' Nhứt, ý giác ý. Nhị, phân biệt giác ý. Tam, tinh tấn giác ý. Tứ, khả giác ý. Ngũ, ỷ giác ý. Lục, định giác ý. Thất, hộ ý; thị vi thất giác ý,'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi bát chủng đạo hạnh?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt, trực kiến; nhị, trực niệm; tam, trực ngữ; tứ, trực trị; ngũ, trực nghiệp; lục, trực phương tiện; thất, trực ý; bát, trực định; thị vi bát chủng đạo hạnh.'' Phàm thị tam thập thất phẩm kinh giai do hiếu thuận vi bản. Na-Tiên ngôn: ''Phàm nhơn phụ trọng trí viễn hữu sở thành lập giai do điạ thành, thế gian ngũ cốc, thọ mộc ngưỡng thiên chi thảo giai do điạ sanh.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như sư tượng đồ tác đại thành, đương tiên độ lượng tác cơ chỉ dĩ nãi khả khởi thành.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như kỹ nhơn dục tác, đương tiên tịnh trừ điạ bình nãi tác. Phật đệ tử cầu đạo đương tiên hành kinh giới, niệm thiện, nhân tri cần khổ, tiện khí chư ái dục, tiện tư niệm bát chủng đạo hạnh.'' Vương ngôn: ''Đương dụng hà đẳng khí chư ái dục?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt tâm niệm đạo ái dục tự diệt.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!'' Vương phục vấn ngôn: ''Hà đẳng vi tinh tấn giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Trì thiện, trợ thiện, thị vi tinh tấn.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như viên tường dục đảo tòng biên chủ chi, xá dục khuynh nhưỡng diệc phục chủ chi; thị vi tinh tấn.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như quốc vương khiển binh hữu sở công kích, binh nhược dục bất như, vương phục khiển binh vãng trợ chi, binh tiện đắc thắng. Nhơn hữu chư ác như binh thiểu nhược thời, nhơn trì thiện tâm tiêu diệt ác tâm, thí như vương tăng binh đắc thắng. Trì ngũ thiện tâm tiêu ngũ ác tâm thí như chiến đấu đắc thắng; thị vi tinh tấn trợ thiện như thị.'' Na-Tiên ngôn: ''Tinh tấn sở trợ trí nhơn thiện đạo dĩ đắc độ thế đạo vô hữu hoàn kỳ.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi ý đương niệm chư thiện sự giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhơn thủ dị chủng huê dĩ lũ hiệp liên hệ chi, phong xuy bất năng tán.'' Na-Tiên phục ngôn: ''Thí như vương thủ tàng giả tri thảng tàng trung kim ngân, châu ngọc, lưu ly, trân bảo, hữu kỳ đa thiểu. Đạo nhơn dục đắc đạo thời ý niệm tam thập thất phẩm kinh, thí như thị chính sở vị niệm độ thế chi đạo giả dã. Nhơn hữu đạo ý nhân tri thiện ác, tri đương khả hành, tri đương bất khả hành, phân biệt bạch hắc, tự tư duy dĩ hậu tiện khí ác tựu thiện.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như Vương hữu thủ môn giả tri Vương hữu sở kính giả, tri Vương hữu sở bất kính giả, tri hữu lợi Vương giả, tri hữu bất lợi Vương giả. Thủ môn giả tri Vương sở kính giả, tri lợi Vương giả, tiện nội chi; tri Vương bất kính giả, tri bất lợi Vương giả, thủ môn giả tức bất nội.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn trì ý diệc như thị; chư thiện giả đương nội chi; chư bất thiện giả bất đương nội. Thủ ý chế tâm thí diệc như thị.'' Na-Tiên thuyết kinh, ngôn: ''Nhơn đương kiên thủ hộ kỳ ý cập thân trung lục ái dục, trì ý kiên thủ tự đương hữu độ thế thời.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!'' Vương vấn Na-Tiên ngôn: ''Hà đẳng vi nhứt kỳ tâm giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Chư thiện trung độc hữu nhứt tâm tối đệ nhứt. Nhơn năng nhứt kỳ tâm, chư thiện giai tùy chi.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như lâu bệ đương hữu sở ỷ, chư vi thiện giả giai trước nhứt tâm.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như Vương tướng tứ chủng binh xuất hành chiến đấu. Tượng binh, mã binh, xa binh, bộ binh giai đạo dẫn Vương tiền hậu. Phật chư kinh giới cập dư thiện sự giai tùy nhứt tâm, diệc thí như binh.'' Na-Tiên thuyết kinh ngôn: ''Chư thiện trung nhứt tâm vi bản. Học đạo nhơn chúng đa giai đương tiên qui nhứt tâm, nhơn thân, sanh tử, quá khứ, như thủy hạ lưu, tiền hậu tương tòng, vô hữu trụ thời.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!'' Vương phục vấn: ''Hà đẳng vi trí huệ giả?'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã tiền thuyết dĩ, nhơn hữu trí huệ năng đoạn chư nghi, minh chư thiện sự, thị vi trí huệ.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như trì đăng hỏa nhập minh thất, hỏa thích nhập thất tiện vong kỳ minh tự minh. Minh nhơn hữu trí huệ như hỏa quang.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhơn trì lợi đao triệt mộc, nhơn hữu trí huệ năng triệt đoạn chư ác, thí như lợi đao.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn ư thế gian trí huệ tối vi đệ nhứt, nhơn hữu trí huệ năng đắc độ thoát sanh tử chi khổ.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!''. Vương ngôn Na-Tiên: ''Tiền hậu sở thuyết kinh chủng chủng biệt dị, đản dục thú khước nhứt thiết ác gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhiên, Phật kinh sở thuyết chủng chủng chư thiện giả, đản dục thú khước nhứt thiết ác dã.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như Vương phát tứ chủng binh tuy hành chiến đấu, sơ phát hành thời ý đản dục cộng công địch, khứ nhứt thiết ác nhĩ.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai! Na-Tiên thuyết kinh thậm khoái dã.'' Vương phục vấn Na-Tiên ngôn: ''Nhơn tử sở thú thiện ác chi đạo tục trì cố thân thần hành sanh gia, cánh ( ) tha thần hành sanh gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Diệc phi cố thân thần, diệc bất ly cố thân thần.'' Na-Tiên nhân vấn: ''Vương thân tiểu thời, bộ nhũ thời, thân chí trưởng đại thời, tục cố thân phi?'' Vương ngôn: ''Tiểu thời thân dị.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn tại mẫu phúc trung thủy tùy tinh thời chí tinh trọc thời cố tinh gia dị dã, kiên vi cơ cốt thời cố tinh gia dị dã, sơ sanh thời chí niên sổ tuế thời cố tinh gia dị dã. Như nhơn học thư thời bàng nhơn ninh năng đại kỳ công bất?'' Vương ngôn: ''Bất năng đại kỳ công.'' Na-Tiên ngôn: ''Như nhơn phạm pháp hữu tội ninh khả thủ vô tội chi nhơn đại bất?'' Vương ngôn: ''Bất khả.''

Na-Tiên dĩ tinh thần tội pháp ngữ Vương. Vương ý bất giải, Vương nhân ngôn: ''Như nhơn vấn Na-Tiên, Na-Tiên giải chi vân hà?'' Na-Tiên ngôn: ''Ngã cố tiểu thời thân nhĩ tòng tiểu chí đại tục, cố thân lưỡng đại dữ tiểu thời hàm vi nhứt thân dưỡng thị mạng sở dưỡng.'' Na-Tiên vấn Vương ngôn: ''Thí như nhơn nhiên đăng hỏa ninh chí thiên minh bất?'' Vương ngôn: ''Nhiên đăng du chí minh.'' Na-Tiên ngôn:''Đăng trung chủ hỏa chí nhứt dạ thời tục cố hỏa quang bất, chí dạ bán thời cố hỏa quang bất, chí minh thời cố hỏa quang bất?'' Vương ngôn: ''Phi cố hỏa quang.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhiên đăng tòng nhứt dạ chí dạ bán phục cánh nhiên đăng hỏa gia, hướng thần thời phục cánh nhiên đăng gia?'' Vương ngôn: ''Bất trung dạ khởi cánh nhiên hỏa tục cố nhứt chủ hỏa chí minh nhĩ.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn tinh thần triển chuyển tương tục thí như thị, nhứt giả khứ nhứt giả lai, nhơn tòng tinh thần sanh chí lão tử hậu, tinh thần cánh thú sở hướng sanh, triển chuyển tương tục, thị phi cố tinh thần diệc bất ly cố tinh thần; nhơn tử dĩ hậu tinh thần nãi hữu sở thú hướng sanh.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhũ chúng hóa tác lạc, thủ lạc thượng phì tiên thành đề hồ, ninh khả thủ đề hồ dữ lạc thượng phì hoàn phục danh tác nhũ chúng. Kỳ nhơn ngữ ninh khả dụng bất?'' Vương ngôn: ''Kỳ nhơn ngữ bất khả dụng.'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn thần, nhũ chúng tòng nhũ chúng thành lạc, tòng lạc thành phì, tòng phì thành đề hồ. Nhơn thần diệc như thị, tòng tinh thần sanh, tòng sanh chí trưởng, tòng trưởng chí lão, tòng lão chí tử; tử hậu, thần cánh phục ái sanh. Nhứt thân tử đương phục cánh ái nhứt thân; thí như lưỡng chủ cánh tương nhiên.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!'' Vương phục vấn Na-Tiên: ''Nhơn hữu bất phục ư hậu thế sanh giả, kỳ nhơn ninh năng tự tri bất?'' Na-Tiễn ngôn: ''Nhiên hữu, năng tự tri giả.'' Vương ngôn: ''Dụng hà tri chi?'' Na-Tiên ngôn: ''Kỳ nhơn tự tri vô ân ái, vô tham dục, vô chư ác, dụng thị cố tự tri hậu thế bất phục sanh.'' Na-Tiên vấn Vương: ''Thí như điền gia canh lệ chủng cốc đa đồn liễm trước đồn trung chí hậu tuế bất phục canh, bất phục chủng, đản ngưỡng đồn trung cốc thực. Kỳ điền gia ninh phục vọng đắc tân cốc bất?'' Vương ngôn: ''Kỳ điền vô sở phục vọng.'' Na-Tiên ngôn: ''Kỳ điền gia hà dụng tri bất phục đắc cốc?'' Vương ngôn:''Kỳ điền gia bất phục canh, bất phục chủng, cố vô sở vọng.'' Na-Tiên ngôn: ''Đắc đạo diệc như thị; tự tri dĩ khí quyên ân ái, khổ lạc, vô hữu tham tâm, thị cố tự tri hậu thế bất phục sanh.'' Vương phục ngôn: ''Kỳ nhơn ư hậu thế bất phục sanh giả, ư kim ninh hữu trí dị ư nhơn bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhiên, hữu trí dị ư nhơn.'' Vương ngôn: ''Ninh năng hữu minh bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhiên, hữu minh.'' Vương ngôn: ''Trí dữ minh hữu dị đồng hồ?'' Na-Tiên ngôn: ''Trí dữ minh đẳng nhĩ.'' Vương ngôn: ''Hữu trí minh giả ninh tất tri vạn sự bất, ninh hữu sở bất cập tri bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn trí hữu sở cập, hữu sở bất cập.'' Vương ngôn: ''Hà đẳng vi trí hữu sở cập, hữu sở bất cập?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn tiền sở bất học, tiền sở bất cập, tri; nhơn tiền sở học, tiền sở cập, tri; trí giả sở kiến nhơn cập vạn vật giai đương quá khứ qui không bất đắc tự tại nhơn tâm sở tham lạc giai chủng khổ bản tòng thị trí khổ huệ giả, tri phi thường thành bại chi sự trí vi dị ư nhơn.'' Vương vấn ngôn: ''Nhơn hữu trí huệ, si ngu sở tại?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn hữu trí huệ giả, ngu si giai tự tiêu diệt.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhơn trì đăng hỏa nhập minh thất thất trung giai minh, minh tức tiêu diệt. Trí như thị, nhơn hữu trí huệ chư si ngu giai tất tiêu diệt.'' Vương ngôn: ''Nhơn trí kim vi sở tại?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhơn hành trí dĩ hậu trí tiện tiêu diệt trí sở tác giả cố tác.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhơn dạ ư hỏa hạ thư, hỏa diệt, tự tục tại. Trí giả như thị, hữu sở thành dĩ, trí tiện tiêu diệt, kỳ sở tác tục tại.'' Vương ngôn: '''Trí hữu sở thành dĩ tiện tự diệt, thị hà đẳng ngữ?'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như nhơn bị hỏa dự tác giới hỏa ngũ bình thủy. Như hữu thất hỏa giả, kỳ nhơn trì ngũ bình thủy, thủy trích diệt hoả, hỏa diệt dĩ hậu kỳ cứu hỏa nhơn ninh phục vọng đắc hoàn bình qui gia dụng bất?'' Vương ngôn: ''Kỳ nhơn bất phục vọng bình phá hỏa diệt khởi phục vọng bình gia.'' Na-Tiên ngôn: ''Đạo nhơn trì ngũ thiện tâm tiêu diệt chư ác diệc thí như bình thủy diệt hoả.'' Vương ngôn: ''Hà đẳng vi ngũ thiện gia?'' Na-Tiên ngôn: ''Nhứt giả, tín thiện hữu ác; nhị giả, bất hủy kinh giới; tam giả, tinh tấn; tứ giả, hữu huệ niệm thiện; ngũ giả, nhứt tâm niệm đạo; vi thị ngũ thiện. Nhơn năng phụng hành thị ngũ thiện giả tiện đắc trí huệ, tiện tri thân cập vạn vật phi thường, tiện tri khổ bất đắc tự tại, tiện tri không vô sở hữu.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như y sư trì ngũ chủng dược nghệ bịnh giả gia dĩ dược ẩm bịnh nhơn bịnh giả ẩm dược đắc dũ y ninh đắc vọng đắc cố dược đắc hành trị nhơn bất?'' Vương ngôn: ''Bất phục vọng đắc cố dược.'' Na-Tiên ngôn: ''Ngũ chủng dược giả như ngũ thiện trí kỳ y giả như cầu đạo nhơn, kỳ bịnh giả như chư ác; ngu si giả như bịnh nhơn, đắc đạo độ thế giả như bịnh đắc dũ, nhơn trí sở thành trí nhơn độ thế; đạo nhơn dĩ đắc đạo, trí diệc tự diệt.'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như kiện đấu nhơn bã cung trì tiễn tiền hành hướng địch dĩ ngũ tiễn xạ đîch, đắc thắng; kỳ nhơn ninh phục vọng tiễn qui qui bất?'' Vương ngôn: ''Bất phục vọng tiễn.'' Na-Tiên ngôn: ''Ngũ tiễn giả, nhơn ngũ trí dã, trí nhơn tòng trí đắc đạo như kiện đấu đắc thắng địch gia; chư ác giả như chư ác đạo, nhơn trì ngũ thiện diệt khước chư ác, chư ác giai diệt, thiện trí tức sanh, nhơn tòng thiện trí đắc thành độ thế đạo giả thường tại bất diệt.'' Vương ngôn: ''Thiện tai!'' Vương ngôn: ''Như nhơn đắc đạo hậu thế bất phục sanh giả, hậu ninh phục cánh khổ bất?'' Na-Tiên ngôn: ''Hoặc hữu cánh khổ giả, hoặc hữu bất cánh khổ giả.'' Vương ngôn: ''Cánh khổ, bất cánh khổ vân hà?'' Na-Tiên ngôn: ''Thân cánh khổ nhĩ, tâm ý bất cánh khổ.'' Vương ngôn: ''Thân cánh khổ, tâm ý bất cánh khổ, vân hà?'' Na-Tiên ngôn: ''Thân sở dĩ cánh khổ giả, kỳ thân kiến tại cố cánh khổ; tâm ý khí quyên chư ác vô hữu chư dục, thị cố bất phục cánh khổ.'' Vương ngôn: ''Giả linh đắc đạo nhơn bất năng đắc ly thân khổ giả thị vi vị đắc Nê-Hoàn đạo gia?'' Vương ngôn: ''Nhơn đắc đạo dĩ diệc vô ân ái thân khổ ý an, hà dụng vi đắc đạo?'' Vương ngôn: ''Giả linh nhơn đắc đạo dĩ thành đương phục hà lưu?'' Na-Tiên ngôn: ''Thí như quả vật vị thục bất cường thục dã, dĩ thục diệc vô sở phục đãi.'' Na-Tiên ngôn: ''Vương thuộc sở đạo giả Xá-Lê-Viết sở thuyết, Xá-Lê-Viết tại thời ngôn, ngã diệc bất cầu tử, ngã diệc bất cầu sanh, ngã đản tu thời khả thời chí tiện khứ.'' Vương ngôn: ''Thiện tai! Thiện tai!.''

(Na-Tiên tì-kheo Kinh - Quyển thượng)

NA-TIÊN TÌ-KHEO KINH