Tóm Tắt Năm Uẩn

Tỷ-kheo tuệ tri con mắt và tuệ tri các sắc, do duyên hai pháp này kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như...

- Với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy..

- Với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

… tuệ tri tai và tuệ tri các hương…

… tuệ tri lưỡi và tuệ tri các vị…

… tuệ tri thân và tuệ tri các xúc…

Tỷ-kheo tuệ tri ý và tuệ tri các pháp, do duyên hai pháp này kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Sáu Nội Ngoại Xứ.

15.4. 4. Quán Bảy Giác Chi

Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo:

Nội tâm có Niệm giác chi, tuệ tri: “Nội tâm tôi có Niệm giác chi”

- Hay nội tâm không có Niệm giác chi, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có niệm giác chi”

- Với niệm giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với niệm giác chi đã sanh nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.

Hay nội tâm có Trạch pháp giác chi…

Hay nội tâm có Tinh tấn giác chi…

Hay nội tâm có Hỷ giác chi…

Hay nội tâm có Khinh an giác chi…

Hay nội tâm có Định giác chi…

Hay nội tâm có Xả giác chi…

- Hay nội tâm không có Xả giác chi, tuệ tri…

- Với xả giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với xả giác chi đã sanh nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.

Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác Chi.

15.4. 5. Quán Bốn Thánh Đế

Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo:

- Như thật tuệ tri: “Đây là Khổ”

- Như thật tuệ tri: “Đây là Khổ tập”

- Như thật tuệ tri: “Đây là Khổ diệt”

- Như thật tuệ tri: “Đây là Khổ diệt đạo”

16. TÓM TẮT TỨ THÁNH ĐẾ

- BỐN THÁNH TRÍ

16.1. Thánh trí về KHỔ

- Sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não, cầu bất đắc khổ, ái biệt ly khổ, oán tắng hội khổ. Tóm lại, năm thủ uẩn này là khổ.

- Thế nào là sanh? – Mỗi mỗi hạng chúng sanh, trong từng giới loại, sự xuất sản, xuất sanh, xuất thành, tái sanh của họ, sự xuất hiện các uẩn, sự hoạch đắc các căn. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là sanh.

- Thế nào là già? – Mỗi mỗi hạng chúng sanh, trong từng giới hạn, sự niên lão, sự hủy hoại, trạng thái rụng răng, trạng thái tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ rút ngắn, các căn hủy hoại. Này các Tỷkheo, như vậy là già.

- Thế nào là chết? – Mỗi mỗi hạng chúng sanh trong từng giới loại, sự tạ thế, sự từ trần, thân hoại, sự diệt vong, sự chết, sự tử vong, thời đã đến, các uẩn đã tận diệt, sự vất bỏ tử thi. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là chết.

- Thế nào là sầu? – Này các Tỷ-kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự sầu, sự sầu lo, sự sầu muộn, nội sầu, mọi khổ sầu của người ấy. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là sầu.

- Thế nào là bi? – Này các Tỷ-kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác ; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự bi ai, sự bi thảm, sự than van, sự than khóc, sự bi thán, sự bi thống của người ấy. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là bi.

- Thế nào là khổ? – Này các Tỷ-kheo, sự đau khổ về thân, sự không sảng khoái về thân, sự đau khổ do thân cảm thọ, sự không sảng khoái do thân cảm thọ. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là khổ.

- Thế nào là ưu? – Này các Tỷ-kheo, sự đau khổ về tâm, sự không sảng khoái về tâm, sự đau khổ do tâm cảm thọ, sự không sảng khoái do tâm cảm thọ. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là ưu.

- Thế nào là não? – Này các Tỷ-kheo, với những ai gặp tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự áo não, sự bi não, sự thất vọng, sự tuyệt vọng của người ấy. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là não.

- Thế nào là cầu bất đắc khổ? – Này các Tỷ-kheo, chúng sanh bị sanh chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sanh chi phối, mong rằng ta khỏi phải đi thác sanh”. Lời cầu mong ấy không được thành tựu. Như vậy gọi là cầu bất đắc khổ! Này các Tỷ-kheo, chúng sanh bị già chi phối... chúng sanh bị bệnh chi phối... chúng sanh bị chết chi phối.. chúng sanh bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối! Mong rằng ta khỏi đương chịu sầu, bi, khổ, ưu, não”. Lời mong cầu ấy không được thành tựu. Như vậy là cầu bất đắc khổ.

- Thế nào là “Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ”? – Đó là Sắc thủ uẩn, Thọ thủ uẩn, Tưởng thủ uẩn, Hành thủ uẩn, Thức thủ uẩn. Này các Tỷ-kheo, như vậy tóm lại Năm Thủ uẩn là khổ.

16. 2. Thánh trí về KHỔ TẬP

− Chính là khát ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này, chỗ kia, tức là dục ái, hữu ái, vô hữu ái.

− Này các Tỷ-kheo, sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đâu, khi an trú thì an trú ở đâu?

− Ở đời, các sắc gì thân ái, các sắc gì khả ái, sự tham ái này khi sanh khởi thời sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

+ Ở đời, sắc gì thân ái, sắc gì khả ái?

− Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy. Ở đời cái tai... mũi... lưỡi... thân... ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời các sắc... các tiếng... các hương... các vị... các cảm xúc... các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời nhãn thức... nhĩ thức... tỷ thức... thiệt thức... thân thức... ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời nhãn xúc... nhĩ xúc... tỷ xúc... thiệt xúc... thân xúc... ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ... nhĩ xúc sở sanh thọ... tỷ xúc sở sanh thọ... thiệt xúc sở thanh thọ... thân xúc sở sanh thọ... ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời sắc tưởng... thanh tưởng... hương tưởng... vị tưởng... xúc tưởng... pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời sắc tư... thanh tư... hương tư... vị tư... xúc tư... pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ai. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời sắc ái... thanh ái... hương ái... vị ái... xúc ái... pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời sắc tầm ... thanh tầm... hương tầm... vị tầm... xúc tầm... pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

− Ở đời sắc tứ... thanh tứ... hương tứ... vị tứ... pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.

Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Khổ tập Thánh đế.

16. 3. Thánh trí về KHỔ DIỆT

− Sự diệt tận không còn luyến tiếc khát ái ấy, sự xả ly, sự khí xả, sự giải thoát, sự vô nhiễm (tham ái ấy) Này các Tỷ-kheo, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đâu, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đâu?

− Ở đời các sắc gì thân ái, các sắc gì khả ái, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

+ Ở đời sắc gì thân ái, sắc gì khả ái?

− Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy. Ở đời lỗ tai... mũi... lưỡi... thân... ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời các sắc... các tiếng... các mùi hương... các vị.. các xúc... các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời nhãn thức... nhĩ thức... tỷ thức... thiệt thức... ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời nhãn xúc... nhĩ xúc... tỷ xúc... thiệt xúc... thân xúc... ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ... nhĩ xúc sở sanh thọ... tỷ xúc sở sanh thọ... thiệt xúc sở sanh thọ... thân xúc sở sanh thọ.. ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời sắc tưởng... thanh tưởng... hương tưởng... vị tưởng... xúc tưởng... pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời sắc tư... thanh tư... hương tư... vị tư … xúc tư… pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời sắc ái... thanh ái... hương ái... vị ái... xúc ái... pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời sắc tầm... thanh tầm... hương tầm... vị tầm... xúc tầm... pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

− Ở đời sắc tứ... thanh tứ... hương tứ... vị tứ... xúc tứ... pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.

Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Khổ diệt Thánh đế.

16 .4. Thánh trí về KHỔ DIỆT ĐẠO

− Đó là bát chi Thánh đạo, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh tri kiến? − Tri kiến về Khổ, tri kiến về Khổ tập, tri kiến về Khổ diệt, tri kiến về Khổ diệt đạo. Như vậy gọi là Chánh tri kiến.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh tư duy? − Tư duy về Ly dục, tư duy về Vô sân, tư duy về Bất hại. Như vậy gọi là Chánh tư duy.

Này các Tỷ-kheo thế nào là Chánh ngữ?

− Tự chế không nói láo, tự chế không nói hai lưỡi, tự chế không ác khẩu, tự chế không nói lời phù phiếm. Như vậy gọi là Chánh ngữ.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh nghiệp?

− Tự chế không sát sanh, tự chế không trộm cướp, tự chế không tà dâm. Như vậy gọi là Chánh nghiệp.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh mạng?

− Này các Tỷ-kheo, ở đây vị Thánh đệ tử từ bỏ tà mạng, sinh sống bằng chánh mạng. Như vậy gọi là Chánh mạng.

Này các Tỷ-kheo, và thế nào là Chánh tinh tấn? − Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo, đối với các ác, bất thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn không cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí.

− Đối với các ác, bất thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn trừ diệt, vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí.

− Đối với các thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn khiến cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí.

− Đối với các thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn khiến cho an trú, không cho băng hoại, khiến cho tăng trưởng, phát triển, viên mãn. Vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Chánh tinh tấn.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh niệm?

− Này các Tỷ-kheo, ở đây vị Tỷ-kheo sống quán thân trên thân, tinh tấn, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; quán thọ trên các cảm thọ... quán tâm trên các tâm... quán pháp trên các pháp, tinh cần tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Chánh niệm.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh định?

− Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo ly dục, ly ác bất thiện pháp, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm, với tứ.

− Tỷ-kheo ấy diệt tầm, diệt tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tỉnh nhất tâm.

− Tỷ-kheo ấy ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba.

− Tỷ-kheo ấy xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Chánh định.

Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Khổ diệt đạo thánh đế.

Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh Đế.

Này các Tỷ-kheo, vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong bảy năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn.

Này các Tỷ-kheo, không cần gì đến bảy năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong sáu năm... trong năm năm... trong bốn năm... trong ba năm... trong hai năm... trong một năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hay nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn.

Này các Tỷ-kheo, không cần gì đến một năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy tháng, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hay nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn.

Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất, đưa đến sự thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu Chánh lý, chứng ngộ Niết Bàn. Đó là Bốn Niệm Xứ.

Thế Tôn thuyết pháp đã xong. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.

TRÍCH DẪN KINH TẠNG

Phần tiếp theo chúng tôi xin giới thiệu cùng quý đạo hữu một số bài kinh Nikaya nói về ngũ uẩn để chúng ta cùng được làm quen với những lời dạy nguyên chất của Đức Phật trong vấn đề này.

Sự không thấy biết về ngũ uẩn được gọi là vô minh, là gốc của luân hồi sanh tử, phiền não và khổ đau. Với tập sách nhỏ này, chúng tôi hy vọng có thể phần nào làm hài lòng quý vị trong việc tìm hiểu những định nghĩa nguyên chất của Đức Phật về ngũ uẩn.

Những bài kinh Nikaya được giới thiệu trong tập sách cũng là những bài kinh tuyệt đối quan trọng trong sự tu học Phật pháp của người con Phật. Vì vậy, xin chúng ta hãy cùng nhau học hỏi cẩn thận trong các bài kinh và nên thuộc lòng nội dung và ý nghĩa của những bài kinh này.

17. Kinh THỦ CHUYỂN (Tương III, 111)

1-2) Nhân duyên ở Sàvatthi...

3) Này các Tỷ-kheo, có năm thủ uẩn này. Thế nào là năm?

- Sắc thủ uẩn

- Thọ thủ uẩn

- Tưởng thủ uẩn

- Hành thủ uẩn

- Thức thủ uẩn

4) Này các Tỷ-kheo, khi nào Ta chưa như thật thắng tri năm thủ uẩn này theo bốn chuyển, thì cho đến khi ấy, này các Tỷ-kheo, đối với thế giới chư Thiên, Ma, Phạm thiên, cùng với quần chúng Sa-môn, Bà-la-môn, chư Thiên và loài Người, Ta không xác chứng rằng Ta đã chứng được vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

5) Nhưng này các Tỷ-kheo, khi nào Ta đã như thật thắng tri năm thủ uẩn này theo bốn chuyển, cho đến khi ấy, này các Tỷ-kheo, đối với thế giới chư Thiên, Ma, Phạm thiên, cùng với quần chúng Sa-môn, Bà-lamôn, chư Thiên và loài Người, Ta xác chứng rằng Ta đã chứng được vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

6) Và thế nào là Bốn Chuyển?

- Ta đã thắng tri sắc,

- Ta đã thắng tri sắc tập khởi,

- Ta đã thắng tri sắc đoạn diệt,

- Ta đã thắng tri con đường đưa đến sắc đoạn diệt.

Ta đã thắng tri thọ... tưởng... hành...

- Ta đã thắng tri thức,

- Ta đã thắng tri thức tập khởi,

- Ta đã thắng tri thức đoạn diệt,

- Ta đã thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt.

+ Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sắc?

- Bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. Đây được gọi là sắc.

- Do các thức ăn tập khởi nên sắc tập khởi.

- Do thức ăn đoạn diệt, nên sắc đoạn diệt.

- Và con đường đưa đến sắc đoạn diệt là Con đường Thánh đạo Tám ngành, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

+ Và này các Tỷ-kheo, thế nào là thọ?

- Có 6 thọ thân này: thọ do nhãn xúc sanh, thọ do nhĩ xúc sanh, thọ do tỷ xúc sanh, thọ do thiệt xúc sanh, thọ do thân xúc sanh, thọ do ý xúc sanh. Đây gọi là thọ.

- Do xúc tập khởi, nên thọ tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt, nên thọ đoạn diệt.

- Và con đường đưa đến thọ đoạn diệt là Con đường Thánh đạo Tám ngành...

+ Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tưởng?

- Có 6 tưởng thân này: sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng. Đây gọi là tưởng.

- Do xúc tập khởi, nên tưởng tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt, nên tưởng đoạn diệt.

- Và con đường đưa đến tưởng đoạn diệt là Con đường Thánh đạo tám ngành...

+ Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hành?

- Có 6 tư thân này: sắc tư, thanh tư, hương tư, vị tư, xúc tư, pháp tư. Đây gọi là hành.

- Do xúc tập khởi, nên các hành tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt, nên hành đoạn diệt.

- Và con đường đưa đến hành đoạn diệt là Con đường Thánh đạo Tám ngành...

+ Và này các Tỷ-kheo, thế nào là thức?

- Có 6 thức thân này: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Đây gọi là thức.

- Do danh sắc tập khởi nên thức tập khởi.

- Do danh sắc đoạn diệt nên thức đoạn diệt.

- Và con đường đưa đến thức đoạn diệt là Con đường Thánh đạo tám ngành, tức là chánh tri kiến…

Này các Tỷ-kheo, những vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri ngũ uẩn như vậy, thắng tri ngũ uẩn tập khởi như vậy, thắng tri ngũ uẩn đoạn diệt như vậy, thắng tri con đường đưa đến ngũ uẩn đoạn diệt như vậy, họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt ngũ uẩn. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Và này các Tỷ-kheo, những vị Sa-môn hay Bà-lamôn nào thắng tri ngũ uẩn như vậy, thắng tri ngũ uẩn tập khởi như vậy, thắng tri ngũ uẩn đoạn diệt như vậy, thắng tri con đường đưa đến ngũ uẩn đoạn diệt như vậy. Do yếm ly, ly tham, đoạn diệt ngũ uẩn, họ được giải thoát, không có chấp thủ. Họ được khéo giải thoát. Những ai khéo giải thoát, họ được vẹn toàn. Những ai được vẹn toàn, thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

Đôi lời chia sẻ:

Thông qua bài kinh này, chúng ta thấy rằng, do chứng ngộ Bốn Thánh trí về ngũ uẩn nên Đức Phật mới tuyên bố rằng Ngài đã chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Bốn Thánh trí về ngũ uẩn cũng còn được gọi là Tứ Thánh Đế.

Ngày nay, người con Phật thường được nghe nói về danh từ này nên có thể sanh tâm xem thường khái niệm này. Nhưng xin hãy cẩn thận, chớ có xem thường danh từ Tứ Thánh Đế vì chính nhờ chứng ngộ bốn trí, bốn sự thật này mà Bồ-tát Tất Đạt Đa mới được gọi là Phật, là Như Lai, là Đức Thế Tôn, là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, là bậc Alahán, là bậc Thầy của Trời và Người. Vì chứng ngộ được Tứ Thánh Đế nên Bồ-tát Tất Đạt Đa mới thấy được các cấu uế của tâm và mới tẩy sạch hết các cấu uế của tâm và sau đó Ngài mới tuyên bố là Ngài đã được hoàn toàn giải thoát khỏi tái sanh, giải thoát khỏi dòng sanh tử triền miên trong phiền não và khổ đau.

Như vậy, trí về ngũ uẩn, hay trí về Tứ Thánh Đế là rất quan trọng vì đó là trí tuệ có khả năng đưa đến thấy biết chân thật về thân tâm của mình, thấy biết chân thật về ngũ uẩn trong tự thân. Nhờ sự thấy biết rõ về ngũ uẩn trong tự thân nên sẽ thấy biết rõ những cấu uế trong tâm, thấy biết rõ tham sân si, ngã mạn, tham dục, tham ái, vô minh, lậu hoặc…thấy biết rõ tất cả những cấu uế trong tâm. Nhờ thấy rõ những cấu uế này nên mới có thể tẩy sạch những cấu uế này từ thô đến vi tế và rất vi tế. Nhờ sự thấy biết rõ những cấu uế rất vi tế trong tâm nên tẩy sạch hết tất cả những tàn dư cấu uế vi tế trong tâm, nhờ vậy mới có thể đạt được tâm hoàn toàn trong sạch, thanh tịnh hết các cấu uế, hết các mê lầm. Chính vì vậy mà trong một số bài kinh Đức Phật đã nói rằng: “Đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết bàn”. Câu kinh này là dùng để nói về Tứ niệm xứ, và Tứ niệm xứ chính là pháp hành để thể nhập và chứng ngộ trọn vẹn về Tứ Thánh Đế.

Vì vậy, ngày nay người con Phật cần phải hết sức thận trọng trong việc đưa ra những lời nhận xét hay đánh giá về Tứ Thánh Đế. Và để là một người con chân chánh của Đức Phật, chúng ta cần phải tìm hiểu, học hỏi và thực hành cẩn thận tinh thần của Tứ Thánh Đế, vì sao? Vì Đức Phật, do Ngài chứng ngộ trí tuệ này mà Ngài mới được gọi là Phật và chúng ta đã đến với Ngài, xin quy ngưỡng Ngài và xin được Ngài nhận làm con, nên chúng ta được gọi là Phật tử, tức là những người con của Đức Phật. Khi xin được trở thành những người con của Đức Phật, khi tự nhận mình là Phật tử thì chúng ta cần phải nắm hiểu thật vững, thật cẩn thận về Cha của mình, và thực hành theo lời dạy của Ngài, để không làm hoen ố danh phận này của chúng ta.

Trong thời Đức Phật còn tại thế, những người con chân chánh của Đức Phật, những vị có đại trí tuệ, đại thần thông, đại uy lực và đức hạnh như các Ngài Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Đại Ca Diếp, Ananda, Analuật, Ca Chiên Diên, Phú Lâu Na và hàng ngàn vị chứng quả Alahán, tâm tẩy sạch tham sân si, thoát khỏi trầm luân sanh tử, tất cả các vị này chứng được kết quả giải thoát cao quý này chính là nhờ sự tu tập và thực hành theo trí tuệ của Tứ Thánh Đế. Vì vậy, ngày nay, người con Phật hãy cẩn trọng và đừng xem thường bốn Thánh trí này, vì một khi chúng ta xem thường bốn Thánh trí này thì con đường đưa đến sự thoát khỏi trầm luân của chúng ta sẽ vẫn là mờ mịt. Và một khi khái niệm này bị xem thường và không ai tu tập theo thì con đường giải thoát này mờ dần và biến mất, còn con đường vô minh trầm luân lại dần rộng mở.

18. Kinh ĐÁNG ĐƯỢC ĂN (Tương III, 161)

1-2) Nhân duyên ở Sàvatthi...

3) Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào có nhớ đến các đời sống ở các kiếp trước, tất cả họ đều nhớ đến năm thủ uẩn hay nhớ đến một trong những uẩn này.

4) Thế nào là năm?

- Này các Tỷ-kheo, có người nhớ rằng: “Trong quá khứ, thân ta như thế này”. Nhớ như vậy, vị ấy nhớ đến sắc.

- Hay có người nhớ rằng: “Trong quá khứ, ta có cảm thọ như thế này”. Nhớ như vậy, vị ấy nhớ đến thọ.

- Hay có người nhớ rằng: “Trong quá khứ ta có tưởng... có các hành... có thức như thế này”. Nhớ như vậy, vị ấy nhớ đến tưởng… hành… thức.

5) Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là sắc?

- Bị thay đổi, này các Tỷ-kheo, nên gọi là sắc. Bị thay đổi bởi cái gì? Bị thay đổi bởi lạnh, bị thay đổi bởi nóng, bị thay đổi bởi đói, bị thay đổi bởi khát, bị thay đổi bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng và rắn. Bị thay đổi, này các Tỷ-kheo, nên gọi là sắc.

6) Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là thọ?

- Được cảm thọ, này các Tỷ-kheo, nên gọi là thọ. Cảm thọ gì? Cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ phi khổ phi lạc. Được cảm thọ, này các Tỷ-kheo, nên gọi là thọ.

7) Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là tưởng?

- Nhận rõ, này các Tỷ-kheo, nên gọi là tưởng. Nhận rõ gì? Nhận rõ màu xanh, nhận rõ màu vàng, nhận rõ màu đỏ, nhận rõ màu trắng. Nhận rõ, này các Tỷ-kheo, nên gọi là tưởng.

8) Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là hành?

- Làm cho hiện hành (pháp) hữu vi nên gọi là hành.

- Làm cho hiện hành (pháp) hữu vi gì?

- Làm cho hiện hành sắc với sắc tánh

- Làm cho hiện hành thọ với thọ tánh

- Làm cho hiện hành tưởng với tưởng tánh

- Làm cho hiện hành các hành với hành tánh

- Làm cho hiện hành thức với thức tánh.

Làm cho hiện hành (pháp) hữu vi, nên gọi là các hành.

9) Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là thức?

- Rõ biết, này các Tỷ-kheo, nên gọi là thức. Rõ biết gì? Rõ biết chua, rõ biết đắng, rõ biết cay, rõ biết ngọt, rõ biết chất kiềm... rõ biết không phải chất kiềm, rõ biết mặn, rõ biết không mặn. Rõ biết, này các Tỷ-kheo, nên gọi là thức.

10) Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Đa văn Thánh đệ tử suy nghĩ như sau: “Nay ta bị sắc chinh phục. Trong thời quá khứ, ta cũng bị sắc chinh phục, như ta bị sắc hiện tại chinh phục. Nếu ta hoan hỷ đối với sắc vị lai, thời trong vị lai, ta sẽ bị sắc chinh phục, như nay ta bị sắc hiện tại chinh phục”. Do suy nghĩ như vậy, vị ấy không có luyến tiếc đối với sắc quá khứ, không có hoan hỷ đối với sắc vị lai, và thực hành sự yếm ly, ly tham, đoạn diệt đối với sắc hiện tại.

12) “Ta nay bị thọ chinh phục…

13) “Ta nay bị tưởng chinh phục..”.

14) “Ta nay bị các hành chinh phục..”.

15) “Ta nay bị thức chinh phục. Trong thời quá khứ, ta cũng bị thức chinh phục như vậy, như nay ta bị thức hiện tại chinh phục. Nếu ta hoan hỷ đối với thức vị lai, thời trong thời vị lai, ta sẽ bị thức chinh phục, như nay ta bị thức hiện tại chinh phục”. Do suy nghĩ như vậy, vị ấy không có luyến tiếc đối với thức quá khứ, không có hoan hỷ đối với thức tương lai, và thực hành sự yếm ly, ly tham, đoạn diệt đối với thức hiện tại.

16-26) Này các Tỷ-kheo, các Ông nghĩ thế nào, sắc, thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường?

- Là vô thường, bạch Thế Tôn.

- Cái gì vô thường là khổ hay lạc?

- Là khổ, bạch Thế Tôn.

- Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng khi quán cái ấy là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”?

- Thưa không, bạch Thế Tôn.

Do vậy, này các Tỷ-kheo, đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức quá khứ, vị lai, hiện tại, thuộc nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng... xa hay gần, tất cả cần phải như thật quán với chánh trí tuệ là: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi “.

26-31) Này các Tỷ-kheo, đây gọi là vị Thánh đệ tử giảm thiểu, không tăng trưởng, từ bỏ, không chấp thủ, xa lánh, không thân cận, phân tán, không huân tập.

Giảm thiểu, không tăng trưởng cái gì? - Giảm thiểu, không tăng trưởng sắc... thọ... tưởng... các hành... thức.

Từ bỏ, không chấp thủ cái gì? - Từ bỏ, không chấp thủ sắc...thọ... tưởng... các hành... thức.

Xa lánh, không thân cận cái gì? - Xa lánh, không thân cận sắc... thọ... tưởng... các hành... thức.

Phân tán, không huân tập cái gì? - Phân tán, không huân tập sắc... thọ... tưởng... các hành... thức.

Thấy vậy, bậc Thánh đệ tử nhàm chán đối với sắc... đối với thọ... đối với tưởng... đối với các hành... đối với thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã được giải thoát”. Vị ấy biết rõ: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa”.

32-37) Này các Tỷ-kheo, đây gọi là vị Tỷ-kheo không tăng trưởng, không giảm thiểu. Sau khi giảm thiểu, vị ấy trú không từ bỏ, không chấp thủ. Sau khi từ bỏ, vị ấy trú không xa lánh, không thân cận. Sau khi xa lánh, vị ấy trú không phân tán, không huân tập.

Sau khi phân tán, vị ấy trú, không tăng trưởng, không giảm thiểu cái gì? - Sau khi giảm thiểu, vị ấy trú không tăng trưởng, không giảm thiểu sắc… thọ... tưởng... các hành... thức.

Sau khi giảm thiểu, vị ấy trú, không từ bỏ, không chấp thủ cái gì? - Sau khi từ bỏ, vị ấy trú không từ bỏ, không chấp thủ sắc… thọ... tưởng... các hành... thức.

Sau khi từ bỏ, vị ấy trú, không xa lánh, không thân cận cái gì? - Sau khi xa lánh, vị ấy trú không xa lánh, không thân cận sắc… thọ... tưởng... các hành... thức.

Sau khi xa lánh, vị ấy trú, không phân tán, không huân tập cái gì? - Sau khi phân tán, vị ấy trú không phân tán, không huân tập sắc… thọ... tưởng... các hành... thức.

Sau khi phân tán, vị ấy trú, với tâm giải thoát như vậy. Này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo ấy được chư Thiên với Thiên chủ, Phạm thiên chúng với Phạm thiên đảnh lễ, dầu cho ở xa:

38) Ôi, ta đảnh lễ Ông,

Bậc người như lương mã!

Ôi, ta đảnh lễ Ông,

Là bậc tối thắng nhân!

Ta không có chấp trước,

Đối tượng Ông Thiền tư!

Đôi lời chia sẻ:

Hai bài kinh trên cho ta những định nghĩa rõ ràng về ngũ uẩn trong trí tuệ chánh đẳng giác của Đức Phật. Hai bài kinh này ý nghĩa thật là thâm sâu, trong giới hạn của tập sách này chúng tôi xin chỉ nói tóm gọn như vậy. Người con Phật cần phải học thuộc lòng định nghĩa về ngũ uẩn trong hai bài kinh này để làm kim chỉ nam trong khi tu tập chánh kiến, tu tập nhận diện ngũ uẩn.

Sau khi thấy biết rõ về ngũ uẩn, ta cần phải tập sự quán chiếu ngũ uẩn như đã được Đức Phật hướng dẫn trong bài kinh. Nhờ sự như lý tác ý này mà tâm sanh nhàm chán đối với ngũ uẩn. Do nhàm chán nên mới có thể tách ly tâm khỏi lòng tham ái đối với chúng. Do ly tham đối với ngũ uẩn thì mới có thể giải thoát tâm khỏi mọi trói buộc, dính mắc, chấp thủ đối với ngũ uẩn. Đó là con đường đưa đến sự đoạn tận khát ái, sự giải thoát hoàn toàn đối với ngũ uẩn, tâm đạt được tịch tịnh Niết-bàn.

19. Kinh BẢY XỨ (Tương III, 116) (Sattatthàna)

1-2) Nhân duyên ở Sàvatthi...

- Vị Tỷ-kheo thiện xảo trong bảy xứ, này các Tỷ-kheo, quán sát theo ba cách, được gọi là một vị toàn vẹn trong Pháp và Luật này, đã thành tựu viên mãn, một bậc tối thượng nhân.

4-9) Này các Tỷ-kheo, thế nào là vị Tỷ-kheo thiện xảo trong bảy xứ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo biết rõ (pajànati) sắc, biết rõ sắc tập khởi, biết rõ sắc đoạn diệt, biết rõ con đường đưa đến sắc đoạn diệt, biết rõ vị ngọt của sắc, biết rõ sự nguy hiểm của sắc, biết rõ sự xuất ly của sắc.

... biết rõ thọ... biết rõ tưởng... biết rõ các hành... biết rõ thức, biết rõ thức tập khởi, biết rõ thức đoạn diệt, biết rõ con đường đưa đến thức đoạn diệt, biết rõ vị ngọt của thức, biết rõ sự nguy hiểm của thức, biết rõ sự xuất ly của thức.

10-11) Này các Tỷ-kheo, thế nào là sắc?

- Bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành.

Này các Tỷ-kheo, đây gọi là sắc.

- Do các món ăn tập khởi nên sắc tập khởi.

- Do các món ăn đoạn diệt nên sắc đoạn diệt.

- Đây là con đường Thánh đạo Tám ngành đưa đến sắc đoạn diệt, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

- Duyên sắc khởi lên lạc hỷ gì, đây là vị ngọt của sắc.

- Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của sắc, đây là sự nguy hại của sắc.

- Sự nhiếp phục dục tham đối với sắc, sự đoạn tận dục tham đối với sắc, đây là xuất ly của sắc.

12) Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-lamôn nào thắng tri sắc là như vậy, thắng tri sắc tập khởi là như vậy, thắng tri sắc đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến sắc đoạn diệt là như vậy, thắng tri vị ngọt của sắc là như vậy, thắng tri sự nguy hiểm của sắc là như vậy, thắng tri sự xuất ly của sắc là như vậy; họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt đối với sắc. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

13) Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-lamôn nào thắng tri sắc là như vậy, thắng tri sắc tập khởi là như vậy, thắng tri sắc đoạn diệt là như vậy, thắng tri vị ngọt của sắc là như vậy, thắng tri sự nguy hiểm của sắc là như vậy, thắng tri sự xuất ly của sắc là như vậy; do yếm ly, ly tham, đoạn diệt sắc, họ được giải thoát, không có chấp thủ. Họ được khéo giải thoát. Những ai được khéo giải thoát, họ được vẹn toàn. Những ai vẹn toàn, thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

14-17) Này các Tỷ-kheo, thế nào là thọ?

- Này các Tỷ-kheo, có sáu thọ thân này: Thọ do nhãn xúc sanh, thọ do nhĩ xúc sanh, thọ do tỷ xúc sanh, thọ do thiệt xúc sanh, thọ do thân xúc sanh, thọ do ý xúc sanh. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là thọ.

- Do xúc tập khởi nên thọ tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt nên thọ đoạn diệt.

- Đây là con đường Thánh đạo Tám ngành đưa đến thọ đoạn diệt, tức là chánh tri kiến...

- Do duyên thọ khởi lên lạc hỷ gì, đây gọi là vị ngọt của thọ.

- Cảm thọ vô thường, khổ, vô ngã, đây gọi là nguy hiểm của thọ.

- Sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn tận dục tham đối với thọ, đây gọi là xuất ly của thọ.

Này các Tỷ-kheo, các vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri thọ là như vậy… những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri thọ là như vậy... thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

18-20) Này các Tỷ-kheo, thế nào là tưởng?

- Này các Tỷ-kheo, có sáu tưởng thân này: Sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tưởng.

- Do xúc tập khởi nên tưởng tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt nên tưởng đoạn diệt.

- Đây là con đường Thánh đạo Tám ngành đưa đến tưởng đoạn diệt, tức là chánh tri kiến...

- Do duyên tưởng khởi lên lạc hỷ gì, đây là vị ngọt của tưởng.

- Tưởng là vô thường, khổ, vô ngã, đây là nguy hiểm của tưởng.

- Sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn tận dục tham đối với các tưởng, đây là xuất ly của các tưởng.

Này các Tỷ-kheo, các vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri tưởng là như vậy… những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri tưởng là như vậy... thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

21-24) Này các Tỷ-kheo, thế nào là các hành?

- Này các Tỷ-kheo, có sáu tư thân: Sắc tư, thanh tư, hương tư, vị tư, xúc tư, pháp tư. Này các Tỷ-kheo, đây được gọi là các hành.

- Do xúc tập khởi nên các hành tập khởi.

- Do xúc đoạn diệt nên các hành đoạn diệt.

- Đây là con đường Thánh đạo tám ngành, tức là chánh tri kiến...

- Do duyên hành khởi lên lạc hỷ gì, đây là vị ngọt của hành.

- Các hành vô thường, khổ, vô ngã, đây là nguy hiểm của hành.

- Sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn tận dục tham đối với các hành, đây là xuất ly của các hành.

Này các Tỷ-kheo, những vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri các hành là như vậy… những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri các hành là như vậy... thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

25-28) Này các Tỷ-kheo, thế nào là thức?

- Này các Tỷ-kheo, có sáu thức thân này: Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là thức.

- Do danh sắc tập khởi nên thức tập khởi.

- Do danh sắc đoạn diệt nên thức đoạn diệt.

- Đây là con đường Thánh đạo Tám ngành đưa đến thức đoạn diệt đối với thức, tức là chánh tri kiến... chánh định.

- Do duyên thức khởi lên lạc hỷ gì, đây là vị ngọt của thức.

- Thức vô thường, khổ, vô ngã, đây là nguy hiểm của thức.

- Sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn tận dục tham đối với thức, đây là xuất ly của thức.

Này các Tỷ-kheo, các vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri thức là như vậy, thắng tri thức tập khởi là như vậy, thắng tri thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri vị ngọt của thức là như vậy, thắng tri sự nguy hiểm của thức là như vậy, thắng tri sự xuất ly của thức là như vậy; họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt đối với thức. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Này các Tỷ-kheo, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào thắng tri thức là như vậy, thắng tri thức tập khởi là như vậy, thắng tri thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri vị ngọt của thức là như vậy, thắng tri sự nguy hiểm của thức là như vậy, thắng tri sự xuất ly của thức là như vậy; do yếm ly, ly tham, đoạn diệt thức, họ giải thoát, không chấp thủ. Họ được khéo giải thoát. Những ai được khéo giải thoát, họ được vẹn toàn. Những ai được vẹn toàn, thời không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

29) Này các Tỷ-kheo, như vậy là vị Tỷ-kheo thiện xảo trong bảy xứ.

30-31) Và này các Tỷ-kheo, như thế nào là vị Tỷkheo quán sát theo ba cách?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo quán sát theo giới, quán sát theo xứ, quán sát theo duyên khởi. Như vậy, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo quán sát theo ba cách.

Này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo thiện xảo trong bảy xứ, quán sát theo ba cách, được gọi là một vị toàn vẹn trong Pháp và Luật này, đã thành tựu viên mãn, một vị tối thượng nhân.

Đôi lời chia sẻ:

Mười hai xứ: mười hai chỗ, mười hai nơi

Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý (Nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ). Đây là sáu nội xứ.

Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (Sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ). Đây là sáu ngoại xứ.

Mười tám giới:

Nhãn giới, nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới.

Sắc giới, thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới.

Nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới.

Xứ: chỗ nơi.

Mươi hai xứ: mười hai chỗ, mười hai nơi.

Giới: Cảnh giới, lãnh giới, giới hạn, giới vực. Chữ giới trong trường hợp này cần được hiểu như vậy.

Ví dụ: Nhãn thức giới là cảnh giới của nhãn thức. Và cảnh giới của nhãn thức chính là sự rõ biết các sắc pháp. Sự rõ biết các sắc pháp còn gọi là sự thấy, cái thấy, tánh thấy.

Nhĩ thức giới là cảnh giới của nhĩ thức. Và cảnh giới của nhĩ thức chính là sự rõ biết các âm thanh. Sự rõ biết các âm thanh còn gọi là sự nghe, cái nghe, tánh nghe.

Tỷ thức giới là cảnh giới của tỷ thức. Và cảnh giới của tỷ thức chính là sự rõ biết các mùi hương. Sự rõ biết các mùi còn được gọi là sự ngửi, cái ngửi, tánh biết mùi.

Thiệt thức giới là cảnh giới của thiệt thức. Và cảnh giới của thiệt thức chính là sự rõ biết các vị mặn, ngọt, chua, chát… Sự rõ biết các vị còn được gọi là sự nếm, cái nếm, tánh biết vị.

Thân thức giới là cảnh giới của thân thức. Và cảnh giới của thân thức chính là sự rõ biết các sự đụng chạm giữa thân và quần áo, người, vật, tứ đại bên ngoài. Sự rõ biết sự đụng chạm này còn được gọi là sự biết đụng, cái biết đụng, tánh biết xúc chạm.

Ý thức giới là cảnh giới của ý thức. Và cảnh giới của ý thức chính là sự rõ biết các cảm thọ, các tưởng và các ý hành trong thân tâm. Sự rõ biết các thọ tưởng hành này còn được gọi là sự hay biết, sự biết, cái biết, tánh biết.

Như vậy, cảnh giới hay lãnh giới, hay giới vực hoạt động của sáu thức là khác nhau. Và đây cũng gọi là sự giới hạn của các thức, đó là ý nghĩa của chữ nhãn thức giới, hay ý thức giới. Cảnh giới của nhĩ thức là rõ biết âm thanh chứ không rõ biết các sắc pháp và cảnh giới của nhãn thức là rõ biết các sắc pháp chứ không rõ biết các âm thanh. Các thức có những lãnh vực, những ranh giới, những giới hạn, những giới vực hoạt động khác nhau. Đó là ý nghĩa của chữ Giới trong khi được dùng trong trường hợp này.

Ví dụ: “Nhãn giới” và “Nhãn thức giới” là khác nhau.

“Nhãn giới” là giới hạn, giới vực của mắt chính là hai cục tròn trong hố mắt.

Còn nhãn thức giới là giới hạn của nhãn thức, hay giới vực hoạt động của nhãn thức chính là sự rõ biết các sắc pháp.

Như vậy, con mắt và sự rõ biết các sắc pháp là khác nhau. Con mắt được gọi là “nhãn” theo tiếng Hán - Việt.

Con mắt là một cửa trên thân ngũ uẩn, một căn cứ trên thân ngũ uẩn để tiếp nhận sắc trần. Danh từ “nhãn căn” là có ý nghĩa này.

Con mắt là một chỗ, một nơi trên thân, và danh từ “nhãn xứ” là có ý nghĩa này.

Con mắt chỉ là hai cục tròn trong hố mắt. Danh từ “nhãn giới” là có ý nghĩa này.

Chúng ta hãy liên hệ với các ví dụ trên để thông hiểu rõ về mười hai xứ và mười tám giới.

“Quán ngũ uẩn theo duyên khởi” là quán sự tập khởi và sự đoạn diệt của ngũ uẩn theo bảy trí mà Đức Phật chỉ dạy.

Tóm lại: Bài kinh đã trình bày rõ cho chúng ta Bảy trí về ngũ uẩn. Vị thiện xảo trong Bảy trí về ngũ uẩn và quán sát ngũ uẩn theo mười hai xứ, mười tám giới và duyên khởi thì đây được gọi là vị toàn vẹn, vị tối thượng nhân trong Đạo Phật. Câu kinh này đã làm sáng tỏ ý nghĩa, tầm quan trọng và vị trí cần phải tu học về ngũ uẩn trong đạo Phật. Chúng ta cần chiêm nghiệm kỹ câu kinh này để không uổng phí duyên lành khi tự mình được thấy và được đọc bản kinh Nikaya trân bảo, nguyên chất lời Phật dạy này.

20. Kinh TRĂNG RẰM (Tương III, 182)

1) Một thời Thế Tôn ở Sàvatthi (Xá-vệ), Đông Viên, Lộc Mẫu giảng đường, cùng với đại chúng Tỷ-kheo.

2) Lúc bấy giờ, Thế Tôn nhân ngày lễ Bố-tát, ngày rằm, đêm trăng tròn, giữa trời, có chúng Tỷ-kheo đoanh vây.

3) Rồi có Tỷ-kheo, từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y vào một bên vai, chấp tay hướng đến Thế Tôn và bạch Thế Tôn:

- Bạch Thế Tôn, con muốn hỏi Thế Tôn một vấn đề, nếu Thế Tôn cho phép, và trả lời câu hỏi của con.

- Này Tỷ-kheo, hãy ngồi tại chỗ và hỏi theo ý Ông muốn.

4) Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn, ngồi tại chỗ ngồi của mình và bạch Thế Tôn:

- Bạch Thế Tôn, có phải có năm thủ uẩn này: tức là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn?

- Này Tỷ-kheo, có năm thủ uẩn, tức là sắc thủ uẩn... thức thủ uẩn.

5) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, rồi hỏi thêm Thế Tôn một câu khác:

- Bạch Thế Tôn, năm thủ uẩn này lấy gì làm căn bản?

- Này Tỷ-kheo, năm thủ uẩn này lấy dục làm căn bản.

6) Lành thay, bạch Thế Tôn...

- Bạch Thế Tôn, chấp thủ ấy là năm thủ uẩn ấy hay chấp thủ ngoài năm thủ uẩn?

- Này Tỷ-kheo, chấp thủ ấy không tức là năm thủ uẩn ấy và chấp thủ cũng không phải ngoài năm thủ uẩn. Nhưng chỗ nào có tham và dục, chỗ ấy có chấp thủ.

7) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Có thể chăng, bạch Thế Tôn, trong năm thủ uẩn, có sự sai khác về dục và tham?

Thế Tôn đáp :

- Có thể có, này Tỷ-kheo.

Ở đây, này Tỷ-kheo, có người nghĩ như sau: “Mong rằng trong tương lai, ta sẽ có sắc như vậy! Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thọ như vậy! Mong rằng trong tương lai, ta sẽ có tưởng như vậy! Mong rằng trong tương lai ta sẽ có các hành như vậy! Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thức như vậy!” Như vậy, này Tỷ-kheo, có thể có sự sai khác về dục và tham trong năm thủ uẩn.

8) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Dưới hình thức nào, bạch Thế Tôn, có định nghĩa về uẩn của các uẩn?

- Phàm sắc gì, này Tỷ-kheo, thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; đây gọi là sắc uẩn. Phàm thọ gì... Phàm tưởng gì... Phàm các hành gì... Phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; đây gọi là thức uẩn. Dưới hình thức như vậy, này Tỷ-kheo, có định nghĩa về uẩn của các uẩn.

9) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Bạch Thế Tôn, do nhân gì, do duyên gì, được gọi là sắc uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là thọ uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là tưởng uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là hành uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là thức uẩn? Này Tỷ-kheo,

- Do nhân bốn đại, do duyên bốn đại, được gọi là sắc uẩn.

- Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là thọ uẩn.

- Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là tưởng uẩn.

- Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là hành uẩn.

- Do nhân danh sắc, do duyên danh sắc, được gọi là thức uẩn.

10) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Như thế nào, bạch Thế Tôn, là có thân kiến?

- Ở đây, này Tỷ-kheo, kẻ vô văn phàm phu không thấy rõ bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh; không thấy rõ các bậc Chân nhân, không thuần thục pháp các bậc Chân nhân, không tu tập pháp các bậc Chân nhân, quán sắc như là tự ngã, hay quán tự ngã như là có sắc, hay quán sắc ở trong tự ngã, hay quán tự ngã ở trong sắc... thọ... tưởng.. hành... quán thức như là tự ngã, hay quán tự ngã như là có thức, hay quán thức ở trong tự ngã, hay quán tự ngã ở trong thức. Như vậy, này Tỷkheo, là có thân kiến.

11) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Như thế nào, bạch Thế Tôn, là không có thân kiến?

- Ở đây, này Tỷ-kheo, vị Đa văn Thánh đệ tử thấy rõ các bậc Thánh, khéo thuần thục pháp các bậc Thánh, khéo tu tập pháp các bậc Thánh; thấy rõ các bậc Chân nhân, khéo thuần thục pháp các bậc Chân nhân, khéo tu tập pháp các bậc Chân nhân, không quán sắc như là tự ngã, hay không quán tự ngã như là có sắc, hay không quán sắc ở trong tự ngã, hay không quán tự ngã ở trong sắc, không quán thọ... không quán tưởng... không quán các hành... không quán thức như là tự ngã, hay không quán tự ngã như là có thức, hay không quán thức ở trong tự ngã, hay không quán tự ngã ở trong thức. Như vậy, này Tỷ-kheo, là không có thân kiến.

12) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy... hỏi thêm câu khác:

- Bạch Thế Tôn, cái gì là vị ngọt, là sự nguy hiểm, là sự xuất ly của sắc?... của thọ... của tưởng... của các hành? Cái gì là vị ngọt, là sự nguy hiểm, là sự xuất ly của thức?

- Này Tỷ-kheo, do duyên sắc, khởi lên lạc hỷ gì, đó là vị ngọt của sắc. Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của sắc, đó là sự nguy hiểm của sắc. Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với sắc, đó là sự xuất ly của sắc. Do duyên thọ... Do duyên tưởng... Do duyên các hành... Do duyên thức khởi lên lạc hỷ gì, đó là vị ngọt của thức. Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của thức, đó là sự nguy hiểm của thức. Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với thức, đó là sự xuất ly của thức.

13) Lành thay, bạch Thế Tôn. Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, lại hỏi Thế Tôn thêm câu nữa:

- Bạch Thế Tôn, do biết như thế nào, do thấy như thế nào, đối với thân có thức này và đối với tất cả tướng ở ngoài, không có (quan điểm): ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên?

- Này Tỷ-kheo, phàm sắc gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tất cả sắc, Tỷ-kheo như thật quán với chánh trí tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”.

Phàm thọ gì... Phàm tưởng gì... Phàm các hành gì... Phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tất cả thức, Tỷ-kheo như thật quán với chánh trí tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi!”.

Này Tỷ-kheo, do biết như vậy, thấy như vậy, đối với thân có thức này và đối với tất cả tướng ở ngoài, không có (quan điểm): ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên.

14) Lúc bấy giờ, một Tỷ-kheo khác khởi lên suy nghĩ sau đây: “Nếu Ngài nói sắc là vô ngã, thọ... tưởng... các hành... thức là vô ngã, thời các nghiệp do vô ngã tạo ra, thời ngã nào lãnh thọ?”

15) Rồi Thế Tôn với tâm tư của mình biết rõ suy nghĩ của Tỷ-kheo ấy, liền nói với các Tỷ-kheo:

- Sự kiện này xảy ra, này các Tỷ-kheo, là có kẻ ngu si, vô trí, chìm đắm trong vô minh, tâm bị khát ái chi phối, nghĩ rằng có thể vượt qua lời dạy bậc Đạo Sư, nghĩ rằng: “Nếu Ngài dạy rằng sắc là vô ngã, thọ... tưởng... các hành... thức là vô ngã, thời các nghiệp do vô ngã làm, các nghiệp ấy do ngã nào lãnh thọ?” Này các Tỷ-kheo, các câu vấn nạn đã được Ta khéo dạy cho các Ông, chỗ này, chỗ kia trong các pháp ấy.

16) Này các Tỷ-kheo, các Ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?

- Là vô thường, bạch Thế Tôn.

17-20) Thọ... Tưởng... Các hành... Thức là thường hay vô thường?

- Là vô thường, bạch Thế Tôn.

- Cái gì vô thường là khổ hay lạc?

- Là khổ, bạch Thế Tôn.

- Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng, nếu quán cái ấy là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”?

- Thưa không, bạch Thế Tôn.

- Thấy vậy, bậc Thánh đệ tử nhàm chán đối với sắc... đối với thọ... đối với tưởng... đối với các hành... nhàm chán đối với thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã được giải thoát”. Vị ấy biết rõ: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa”.

21. Kinh SONA (Tương III, 97)

1) Như vầy tôi nghe. Một thời Thế Tôn trú ở Ràjagala (Vương Xá), Veluvana (Trúc Lâm), tại chỗ nuôi dưỡng các con sóc.

2-5) Rồi Sona, con vị gia chủ, đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống một bên. Thế Tôn nói với Sona, con vị gia chủ, đang ngồi một bên:

- Những Sa-môn hay Bà-la-môn nào, này Sona, không biết rõ sắc, không biết rõ (nappajananti) sắc tập khởi, không biết rõ sắc đoạn diệt, không biết rõ con đường đưa đến sắc đoạn diệt... không biết rõ thọ... không biết rõ tưởng... không biết rõ các hành... không biết rõ thức, không biết rõ thức tập khởi, không biết rõ thức đoạn diệt, không biết rõ con đường đưa đến thức đoạn diệt

- Những Sa-môn hay Bà-la-môn ấy, này Sona, không những không được chấp nhận là Sa-môn giữa các hàng Sa-môn, không được chấp nhận là Bà-la-môn giữa các hàng Bà-la-môn. Và những vị ấy trong đời sống hiện tại, cũng không tự mình chứng tri với thắng trí, chứng đạt và an trú mục đích của Sa-môn hạnh hay mục đích của Bà-la-môn hạnh.

- Còn những Sa-môn hay Bà-la-môn nào, này Sona, biết rõ sắc, biết rõ sắc tập khởi, biết rõ sắc đoạn diệt, biết rõ con đường đưa đến sắc đoạn diệt; biết rõ thọ... biết rõ tưởng... biết rõ các hành... biết rõ thức, biết rõ thức tập khởi, biết rõ thức đoạn diệt, biết rõ con đường đưa đến thức đoạn diệt - Những Sa-môn hay Bà-la-môn ấy, này Sona, không những được chấp nhận là Sa-môn giữa các hàng Sa-môn, được chấp nhận là Bà-la-môn giữa các hàng Bà-la-môn. Và những vị Tôn giả ấy, ngay trong đời sống hiện tại, còn tự mình chứng tri với thắng trí, chứng đạt và an trú mục đích của Sa-môn hạnh hay mục đích của Bà-la-môn hạnh.

Đôi lời chia sẻ:

Tu mà không thấy biết đầy đủ về ngũ uẩn thì vị ấy không những không được Đức Phật chấp nhận là một người tu, và ngay trong hiện tại vị này cũng không thể tự mình chứng đạt mục đích của sự tu hành.

Tu mà có Trí thấy biết đầy đủ về ngũ uẩn thì vị ấy không những được Đức Phật chấp nhận là một người tu, và ngay trong hiện tại vị ấy còn tự mình với trí tuệ chứng đạt mục đích của sự tu hành.

Bài kinh giúp ta thấy rõ tầm quan trọng của Trí về ngũ uẩn trong đạo Phật, trong sự tu tập và chứng đắc của một người tu. Vì vậy, người con Phật rất cần phải học, đọc, tụng thật cẩn trọng bài kinh này.

22. Kinh BỌT NƯỚC (Tương III, 252)

1) Một thời Thế Tôn ở Ayujjàya, trên bờ sông Hằng.

2) Ở đấy Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo...

3) Ví như, này các Tỷ-kheo, sông Hằng này chảy mang theo đống bọt nước lớn. Có người có mắt nhìn đống bọt nước ấy, chuyên chú, như lý quán sát. Do nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, đống bọt nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong đống bọt nước được?

4) Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có sắc gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; vị Tỷkheo thấy sắc, chuyên chú, như lý quán sát sắc. Do vị Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát sắc, sắc ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷkheo, lại có lõi cứng trong sắc được?

5) Ví như, này các Tỷ-kheo, trong mùa thu, khi trời mưa những giọt mưa lớn, trên mặt nước, các bong bóng nước hiện ra rồi tan biến. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, bong bóng nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷkheo, lại có lõi cứng trong bong bóng nước được?

6) Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có thọ gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát thọ ấy. Do Tỷkheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó, thọ ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong thọ được?

7) Ví như, này các Tỷ-kheo, trong tháng cuối mùa hạ, vào đúng giữa trưa đứng bóng, một ráng mặt trời rung động hiện lên. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát nó. Do người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, nên ráng mặt trời ấy hiện rõ ra là trống không, rỗng không, không có lõi cứng... Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong ráng mặt trời được?

8) Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm có tưởng gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; vị Tỷkheo thấy sắc, chuyên chú, như lý quán sát tưởng. Do vị Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát tưởng, tưởng ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong tưởng được?

9) Ví như, này các Tỷ-kheo, một người cần có lõi cây, tìm cầu lõi cây, đi tìm lõi cây, cầm cái búa sắc bén đi vào ngôi rừng. Ở đây, người ấy thấy một cụm cây chuối lớn, mọc thẳng, mới lớn, cao vút. Người ấy chặt rễ cây ấy. Sau khi chặt rễ, người ấy chặt ngọn. Sau khi chặt ngọn, người ấy lột vỏ chuối ngoài. Khi lột vỏ chuối ngoài, giác cây còn tìm không được, tìm đâu cho có được lõi cây?

10) Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát cụm chuối ấy. Khi người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát cụm chuối ấy, cụm chuối ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cây trong cụm chuối được?

11) Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm các hành gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; Tỷkheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát hành ấy. Khi người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, hành ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cây trong các hành được?

12) Ví như, này các Tỷ-kheo, một ảo thuật sư hay đệ tử một ảo thuật sư, tại ngã tư đường bày trò ảo thuật. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát trò ảo thuật ấy. Do người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, ảo thuật ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cứng trong ảo thuật được?

13) Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại... hoặc xa hay gần; Tỷ-kheo nhìn chuyên chú, như lý quán sát, thức ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây. Làm sao, này các Tỷ-kheo, lại có lõi cây trong thức được?

14) Thấy vậy, này các Tỷ-kheo, vị Đa văn Thánh đệ tử nhàm chán đối với sắc... đối với thọ... đối với tưởng... đối với các hành... nhàm chán đối với thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã giải thoát... không còn trở lui trạng thái này nữa”. Vị ấy biết rõ như vậy.

15) Thế Tôn thuyết như vậy. Bậc Thiện Thệ sau khi nói như vậy, bậc Đạo Sư lại nói thêm:

1) Sắc ví với đống bọt,

Thọ ví bong bóng nước,

Tưởng ví ráng mặt trời,

Hành ví với cây chuối,

Thức ví với ảo thuật,

Đấng bà con mặt trời,

Đã thuyết giảng như vậy.

2) Nếu như vậy chuyên chú,

Như lý chơn quán sát,

Như lý nhìn (các pháp),

Hiện rõ tánh trống không.

3) Bắt đầu với thân này,

Bậc Đại Tuệ thuyết giảng,

Đoạn tận cả ba pháp,

Thấy sắc bị quăng bỏ.

4) Thân bị quăng, vô tri,

Không thọ, sức nóng, thức,

Bị quăng đi, nó nằm,

Làm đồ ăn kẻ khác.

5) Cái thân liên tục này,

Ảo sư, kẻ ngu nói,

Được gọi kẻ sát nhân,

Không tìm thấy lõi cây.

6) Hãy quán uẩn như vậy,

Vị Tỷ-kheo tinh cần,

Suốt cả đêm lẫn ngày,

Tỉnh giác, chánh tư niệm.

7) Hãy bỏ mọi kiết sử,

Làm chỗ mình nương tựa,

Sống như lửa cháy đầu,

Cầu chứng cảnh bất động.

23. Kinh HỌC GIỚI (Tăng I, 426)

1. - Có ba học giới này. Thế nào là ba?

- Tăng thượng Giới học,

- Tăng thượng Tâm học,

- Tăng thượng Tuệ học.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là tăng thượng Giới học?

- Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo giữ giới, sống chế ngự với sự chế ngự của giới bổn Pàtimokkha, đầy đủ oai nghi chánh hạnh, thấy nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt, thọ trì và học tập trong giới học, thân nghiệp, ngữ nghiệp thanh tịnh. Sanh hoạt trong sạch, giới hạnh cụ túc, thủ hộ các căn, chánh niệm tỉnh giác và biết tri túc. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tăng thượng giới học.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là tăng thượng Tâm học?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo:

- Ly dục, ly pháp bất thiện, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh có tầm, có tứ.

- Làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhất tâm.

- Ly hỷ, trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba.

- Xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tăng thượng tâm học.

+ Này các Tỷ-kheo, thế nào là tăng thượng Tuệ học?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo:

- Như thật rõ biết: “Đây là Khổ”

- Như thật rõ biết: “Đây là Khổ tập”

- Như thật rõ biết: “Đây là Khổ diệt”

- Như thật rõ biết: “Đây là Con đường đưa đến Khổ diệt”. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tăng thượng tuệ học. Những pháp này, này các Tỷ-kheo, là ba học giới.

Đôi lời chia sẻ:

Bài kinh này đã làm sáng tỏ vấn đề “Thế nào là giới, định, tuệ trong đạo Phật?”. Thông qua bài kinh này, ta thấy rằng: Thiền định và Trí tuệ được nói đến trong đạo Phật chính là Tứ Thiền và Bốn Thánh Đế, hay Bốn Thánh trí về ngũ uẩn. Người con Phật cần nắm hiểu đúng vấn đề này để xác định con đường tu tập cho mình một cách rõ ràng và chính xác. Chính vì vậy, đây là một trong những bài kinh rất quan trọng trong đạo Phật mà người con Phật cần phải học hiểu một cách cẩn trọng.

24. Kinh SAMÔN

(Tăng I, 415)

1. - Này các Tỷ-kheo, có ba hạnh Sa-môn cần phải làm này của Sa-môn. Thế nào là ba?

- Thọ trì tăng thượng giới học,

- Thọ trì tăng thượng tâm học,

- Thọ trì tăng thượng tuệ học.

Đây là ba hạnh Sa-môn cần phải làm của Sa-môn.

2. Ví như, này các Tỷ-kheo, một con lừa đi theo sau lưng đàn bò nghĩ rằng : “Ta cũng là con bò, ta cũng là con bò”, nhưng nó không có màu sắc giống như con bò. Nó không có tiếng giống như con bò. Nó không có chân giống như con bò. Tuy vậy, nó vẫn đi theo đàn bò, nghĩ rằng : “Ta cũng là con bò, ta cũng là con bò”.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo đi theo sau lưng chúng Tỷ-kheo, nghĩ rằng : “Ta cũng là Tỷkheo, ta cũng là Tỷ-kheo”. Nhưng vị ấy không có ước muốn thọ trì tăng thượng giới học như các Tỷ-kheo khác. Vị ấy không có ước muốn thọ trì tăng thượng tâm học như các Tỷ-kheo khác. Vị ấy không có ước muốn thọ trì tăng thượng tuệ học như các Tỷ-kheo khác. Tuy vậy, vị ấy vẫn đi theo sau lưng chúng Tỷ-kheo, nghĩ rằng: “Ta cũng là Tỷ-kheo, ta cũng là Tỷ-kheo”.

Do vậy, này các Tỷ-kheo, hãy học tập như sau :

- “Sắc bén sẽ là ước muốn chúng ta để thọ trì tăng thượng giới học.

- Sắc bén sẽ là ước muốn chúng ta để thọ trì tăng thượng định học.

- Sắc bén sẽ là ước muốn chúng ta để thọ trì tăng thượng tuệ học”.

Như vậy, này các Tỷ-kheo, các Thầy cần phải học tập.

Đôi lời chia sẻ:

Bài kinh ý nghĩa thật là tế nhị. Ví như một người cư sĩ tự nhận mình là con của Đức Phật nhưng vị này không thực hành theo giới định tuệ mà Đức Phật đã hướng dẫn, thì dù vị này tự xưng mình là cư sĩ nhưng vị này không thật sự là vị cư sĩ chân chánh con của Đức Phật. Vì vậy, người cư sĩ này cần phải cố gắng tu tập và hành trì theo giới định tuệ mà Đức Phật đã hướng dẫn.

Ý nghĩa của bài kinh này thật là thâm thuý, sâu sắc, rất đáng để người con Phật phản quan tự kỷ, xem lại chính mình.

25. Kinh HỮU HỌC

(Tăng I, 420)

1. Này các Tỷ-kheo, bản tụng đọc này gồm hơn 150 học giới cần phải đọc nửa tháng một lần, ở đây các người thiện nam tử muốn được lợi ích, học tập bản tụng ấy. Này các Tỷ-kheo, tất cả được thâu nhiếp hợp lại làm thành ba học giới này. Thế nào là ba?

- Tăng thượng giới học,

- Tăng thượng tâm học,

- Tăng thượng tuệ học.

Chính ba học giới này, này các Tỷ-kheo, thâu nhiếp tất cả.

2. Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo đối với :

- Đối với các giới luật, hành trì toàn phần,

- Đối với định, hành trì một phần,

- Đối với tuệ, hành trì một phần.

Vị ấy có vi phạm học pháp nhỏ nhặt nhỏ nhiệm nào, vị ấy được xem là thanh tịnh. Vì cớ sao? Ở đây, này các Tỷ-kheo, Ta không tuyên bố chúng làm cho vị ấy không có khả năng. Phàm có những học pháp nào là căn bản Phạm hạnh, tương xứng Phạm hạnh, ở đây, vị ấy kiên trì giới ấy, kiên trú giới ấy, chấp nhận và học tập trong các học pháp. Vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử, là bậc Dự lưu, không còn bị thối đọa, quyết chắc đạt đến Chánh giác.

3. Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo đối với :

- Đối với các giới luật, hành trì toàn phần,

- Đối với định, hành trì một phần,

- Đối với tuệ, hành trì một phần.

Vị ấy có vi phạm học pháp nhỏ nhặt nhỏ nhiệm nào, vị ấy được xem là thanh tịnh. Vì cớ sao? Ở đây, này các Tỷ-kheo, Ta không tuyên bố chúng làm cho vị ấy không có khả năng. Phàm có những học pháp nào là căn bản Phạm hạnh, tương xứng Phạm hạnh, ở đây, vị ấy kiên trì giới ấy, kiên trú giới ấy, chấp nhận và học tập trong các học pháp. Vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử, làm cho muội lược tham, sân, si là bậc Nhất lai, chỉ trở về thế giới này một lần, rồi đoạn tận khổ đau.

4. Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo đối với :

- Đối với các giới luật, hành trì toàn phần,

- Đối với định, hành trì toàn phần,

- Đối với tuệ, hành trì một phần.

Vị ấy có vi phạm học pháp nhỏ nhặt nhỏ nhiệm nào, vị ấy được xem là thanh tịnh. Vì cớ sao? Ở đây, này các Tỷ-kheo, Ta không tuyên bố chúng làm cho vị ấy không có khả năng. Phàm có những học pháp nào là căn bản Phạm hạnh, tương xứng Phạm hạnh, ở đây, vị ấy kiên trì giới ấy, kiên trú giới ấy, chấp nhận và học tập trong các học pháp. Vị ấy, do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, được hóa sanh, tại đấy nhập Niết-bàn, không còn phải trở lui đời này nữa.

5. Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo đối với :

- Đối với các giới luật, hành trì toàn phần,

- Đối với định, hành trì toàn phần,

- Đối với tuệ, hành trì toàn phần.

Vị ấy có vi phạm học pháp nhỏ nhặt nhỏ nhiệm nào, vị ấy được xem là thanh tịnh. Vì cớ sao? Ở đây, này các Tỷ-kheo, Ta không tuyên bố chúng làm cho vị ấy không có khả năng. Phàm có những học pháp nào là căn bản Phạm hạnh, tương xứng Phạm hạnh, ở đây, vị ấy kiên trì giới ấy, kiên trú giới ấy, chấp nhận và học tập trong các học pháp. Vị ấy, do đoạn tận các lậu hoặc, ngay trong hiện tại, tự mình với thắng trí, chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát.

Như vậy, này các Tỷ-kheo, người hành trì có một phần, thành tựu được một phần; người hành trì toàn phần, thành tựu được toàn phần. Ta tuyên bố rằng, này các Tỷ-kheo, các học giới không phải là rỗng không.

Đôi lời chia sẻ:

Người hành trì một phần giới định tuệ thì thành tựu một phần trong sự giải thoát sanh tử. Người hành trì toàn phần giới định tuệ thì thành tựu hoàn toàn sự giải thoát sanh tử. Việc giữ giới không phải là rỗng không.

26. Kinh BẬC DỰ LƯU (Tương III, 336)

- Này Ràdha, có năm thủ uẩn này. Thế nào là năm? Sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn.

Này Ràdha, khi nào bậc Đa văn Thánh đệ tử như thật biết rõ sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của năm thủ uẩn này. Vị này, này Ràdha, được gọi là vị Thánh đệ tử đã chứng Dự lưu, không còn bị thối đọa, quyết chắc đạt đến cứu cánh bồ-đề.

27. Kinh BẬC ALAHÁN (Tương III, 337)

- Này Ràdha, có năm thủ uẩn này. Thế nào là năm? Sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn.

- Này Ràdha, khi nào Tỷ-kheo sau khi như thật biết rõ sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của năm thủ uẩn này, vị ấy được giải thoát, không có chấp thủ; như vậy, gọi vị Tỷ-kheo là bậc A-la-hán, đã đoạn tận các lậu hoặc, đã thành tựu Phạm hạnh, đã làm những việc phải làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích, đã đoạn tận hữu kiết sử, đã giải thoát nhờ chánh trí.

Đôi lời chia sẻ:

Bậc Dự lưu là vị đã thấy biết rõ về ngũ uẩn nhưng chưa thoát khỏi sự chi phối của ngũ uẩn. Còn bậc A-la-hán là vị đã thấy biết rõ về ngũ uẩn và đã hoàn toàn được giải thoát khỏi tất cả những chấp thủ đối với ngũ uẩn.

Hai bài kinh trên giúp ta xác quyết rằng: Trí về ngũ uẩn là đầu đuôi của sự tu tập. Từ quả Dự Lưu đến quả A-la-hán thì tất cả đều phải thành tựu Trí về ngũ uẩn.

28. Kinh CÁC HẠNG SAMÔN

(Tăng I, 721)

1. - Này các Tỷ-kheo, có bốn hạng người này có mặt, hiện hữu ở đời. Thế nào là bốn?

- Sa-môn bất động,

- Sa-môn sen trắng,

- Sa-môn sen hồng,

- Sa-môn tinh luyện.

2. Này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn bất động?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo do đoạn diệt ba kiết sử, là bậc Dự lưu, không còn bị đọa lạc, quyết chắc hướng đến giác ngộ. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn bất động.

3. Này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn sen trắng?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sau khi đoạn diệt ba kiết sử, làm cho nhẹ bớt tham, sân, si, là bậc Nhất lai, chỉ có một lần trở lui đời này rồi chấm dứt khổ đau. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn sen trắng.

4. Này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn sen hồng?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo do đoạn diệt năm hạ phần kiết sử, là vị Bất lai, từ đấy nhập Niếtbàn, không phải trở lui từ thế giới ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn sen hồng.

5. Này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn tinh luyện giữa các Sa-môn?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, do đoạn tận các lậu hoặc, Tỷ-kheo ngay trong hiện tại với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn tinh luyện giữa các Sa-môn.

Này các Tỷ-kheo, bốn hạng Sa-môn này có mặt, xuất hiện ở đời.

Đôi lời chia sẻ:

Bài kinh làm sáng tỏ bốn Thánh quả trong đạo Phật. Đó là bậc Dự lưu quả, bậc Nhất lai, bậc Bất lai và bậc Alahán.

Bậc Dự lưu: Vị thành tựu Dự lưu quả, đoạn diệt được ba hạ phần kiết sử là thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ. Thân kiến là sự thấy, sự quán thân ngũ uẩn này là mình. Để đoạn diệt được thân kiến, ta cần phải thể nhập chánh kiến về ngũ uẩn, thấy biết rõ bốn Thánh trí về ngũ uẩn. Nhờ sự thấy biết này mà ta mới có thể phá được thân kiến, phá được sự chấp ngũ uẩn này là mình. Hoài nghi là sự nghi ngờ mình là ai, trước kia là ai và sau này là ai, thật sự thì không có ai ở đây cả mà tất cả chỉ là những ngũ uẩn do tâm vô minh chấp thủ ngũ uẩn tạo thành. Giới cấm thủ là sự cố chấp, sự tin tưởng, sự thực hành theo một quy cách nào đó một cách mê tín, không tự thân thấy biết rõ vấn đề đó mà cứ lầm lũi làm theo những điều được người khác nói lại. Khi ngũ uẩn được nhìn thấy thì không còn chấp sắc, thọ, tưởng, hành, thức này là mình, phá được thân kiến. Khi thân kiến được phá trừ thì hoài nghi và giới cấm thủ cũng bị đoạn diệt, không còn nghi ngờ, không còn lo sợ những điều mơ hồ và mông lung.

Như vậy, vị thành tựu Dự lưu quả là vị thành tựu chánh kiến, phá được ba hạ phần kiết sử, thành tựu lòng tin bất động đối với Tam bảo, biết rõ Tam bảo là gì, biết rõ Phật bảo là ai, biết rõ Pháp bảo là gì, biết rõ Tăng bảo là ai, thành tựu lòng tin trong sạch và chân chánh đối với Tam bảo. Vị Dự lưu còn được gọi là vị đã thấy được rác trong căn nhà nội tâm của mình, nhưng rác vẫn còn đó, chưa thực hiện công tác vệ sinh hốt rác, và chỉ tối đa bảy lần sanh tử giữa chư Thiên và loài người là vị này sẽ hốt sạch những rác bẩn trong căn nhà nội tâm của mình.

Vì sao vị đạt được quả Dự lưu, được gọi là Sa-môn bất động?

Vì vị này đã thể nhập trí về ngũ uẩn. Và bất cứ ai khi đã thể nhập trí về ngũ uẩn thì vị ấy chắc chắn sẽ đi đến sự giác ngộ và giải thoát hoàn toàn khỏi các cấu uế, các lậu hoặc trong tâm, quyết chắc đạt đến cứu cánh Niết-bàn. Vì vậy, được gọi là bất động.

Sa-môn bất động tức là vị có tâm không còn dao động, không còn động chuyển, không còn thay đổi trong trí tuệ tu học đi đến sự giải thoát sanh tử, trí tuệ của vị này đã được thể nhập vào dòng trí tuệ của các bậc Thánh, nên còn được gọi là vị đã thể nhập Thánh trí, thể nhập trí tuệ mà các bậc Thánh đã thể nhập và nhờ thể nhập trí tuệ này mà các bậc Thánh mới được gọi là bậc Thánh. Trí tuệ đó chính là Tứ Thánh Đế, là bốn sự thật được bậc Thánh thấy biết, hay bốn Thánh trí được bậc Thánh thấy biết, đó cũng gọi là bốn Thánh trí về ngũ uẩn, hay bốn Sự thật về ngũ uẩn.

Vì sao khi nhìn thấy ngũ uẩn thì quyết chắc sẽ đạt đến cứu cánh Niết-bàn?

Sanh tử luân hồi là do không thấy biết rõ về ngũ uẩn. Vô minh là sự không thấy biết rõ về ngũ uẩn. Do không nhìn thấy rõ ngũ uẩn nên không nhìn thấy trọn vẹn về tham sân si. Do không nhìn thấy trọn vẹn về tham sân si không thể tẩy sạch hết tham sân si. Do không hoàn toàn tẩy sạch hết tham sân si nên luân hồi sanh tử không thể chấm dứt.

Lại nữa, do không nhìn thấy ngũ uẩn nên thầm chấp ngũ uẩn là mình. Do thầm cho ngũ uẩn là mình nên tâm bị ngũ uẩn ám ảnh. Do tâm bị ngũ uẩn ám ảnh nên khi thân hoại mạng chung thì tâm không được tịch tịnh mà bị dao động và ám ảnh. Do tâm bị dao động và ám ảnh năm uẩn nên tiếp tục tìm kiếm hoặc tạo ra những thân ngũ uẩn mới dưới sự chi phối và thúc đẩy của các nghiệp lực đã làm trước. Do vậy khi không nhìn thấy ngũ uẩn thì sanh tử luân hồi không thể chấm dứt.

Khi ngũ uẩn được nhìn thấy thì tham sân si được nhìn thấy trọn vẹn. Do tham sân si được nhìn thấy trọn vẹn nên tâm đi đến sự tẩy sạch hoàn toàn tham sân si. Do tham sân si được tẩy sạch hoàn toàn nên tâm không còn dao động, không còn dính mắc, đạt được tịch tịnh Niết-bàn, giải thoát.

Lại nữa, khi ngũ uẩn được nhìn thấy nên không lầm chấp ngũ uẩn là mình. Do tâm không có chấp thủ nên không bị ngũ uẩn ám ảnh. Do tâm không bị ngũ uẩn ám ảnh nên không có dao động. Do tâm không bị dao động nên được hoàn toàn tịch tịnh, trong sạch, giải thoát.

Vì sao khi nhìn thấy ngũ uẩn thì mới có thể thấy biết trọn vẹn về tham sân si?

Vì cái gọi là tham sân si chính là ngũ uẩn: ngũ uẩn tham, ngũ uẩn sân, ngũ uẩn si. Ngũ uẩn hoạt động tham sân si như vậy trong sự vô minh vô trí của tâm mê. Sự vô minh, vô trí đối với ngũ uẩn đã tạo ra những tham sân si đối với ngũ uẩn. Hành tướng của tham sân si khác nhau vì hành tướng của ngũ uẩn trong tham, trong sân, trong si là khác nhau. Do các hành tướng khác nhau của ngũ uẩn trong những vấn đề tham lam, sân hận và si mê nên tạo ra những pháp tham, sân, si khác nhau. Ngũ uẩn tham đắm đối với ngũ uẩn, ngũ uẩn sân hận đối với ngũ uẩn, ngũ uẩn si mê đối với ngũ uẩn. Do vô minh vô trí đối với ngũ uẩn nên tham sân si có mặt. Do tham sân si có mặt nên luân hồi sanh tử trầm luân không dứt.

Do vậy, khi ngũ uẩn được nhìn thấy trọn vẹn thì lòng tham, lòng sân, lòng si đối với ngũ uẩn cũng sẽ được nhìn thấy trọn vẹn. Và khi tham sân si đối với ngũ uẩn được nhìn thấy trọn vẹn thì mới có thể đi đến sự tẩy sạch tâm hết hoàn toàn tham sân si.

Vị Dự lưu là vị đi theo con đường chánh kiến trong Bát Chánh đạo, tu tập chánh kiến theo bốn Thánh trí về ngũ uẩn trong Tứ Thánh Đế, đã nhìn thấy rõ về ngũ uẩn, nhìn thấy rõ tham sân si, nhưng chỉ mới nhìn thấy thôi chứ vẫn chưa nhiếp phục nỗi tham sân si, chưa chiến thắng tham sân si, chưa tẩy sạch tâm hoàn toàn hết sạch tham sân si.

Phàm phu là người ở trong biển trầm luân sanh tử, người ở trong vô minh vô trí đối với ngũ uẩn và vô trí đối với tham sân si. Thánh nhân là vị đã thoát ra khỏi biển trầm luân sanh tử, đã thành tựu trí tuệ đối với ngũ uẩn, đã tẩy sạch tham sân si, vô minh, chấp thủ, ngã mạn đối với năm uẩn. Đó là Đức Phật. Dự lưu là đã tham dự vào dòng trí tuệ đưa đến sự giải thoát sanh tử mà bậc Thánh đã hướng dẫn. Và khi đã thể nhập trí tuệ này rồi thì không còn có thể thay đổi, không còn có thể dao động trước những tri kiến sai lệch, những tà kiến sai lầm của người phàm phu, người chưa có chánh kiến. Vì vậy, đó gọi là bậc Sa-môn bất động.

Bậc Nhất lai: Bậc đã đoạn diệt được thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ, lại còn làm giảm thiểu tối đa, làm nguội lạnh dục tham và sân hận, đây gọi là vị đã chứng quả Nhất Lai, vị này chỉ còn quay trở lại đời này một lần nữa, tiếp tục tu hành trong đời sống này và tẩy sạch rác trong căn nhà nội tâm của mình, thể nhập Niết-bàn khi hết thọ mạng này. Đây còn được gọi là Sa-môn sen trắng, tức là vị đã có tâm khá nhiều trong sạch, khá nhiều thanh tịnh, như một đoá sen trắng đã bắt đầu lộ ra sự trong trắng của nó vì dục tham và sân hận đã nguội lạnh, đã giảm thiểu nhiều.

Bậc Bất lai: Bậc đã đoạn diệt được thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ, lại còn tẩy sạch dục tham và sân hận. Chỉ còn chút tàn dư về năm thượng phần kiết sử, năm sự trói buộc dạng vi tế, đó là sắc ái (thích sanh Thiên giới), vô sắc ái (thích sanh Thiên cõi vô sắc giới), mạn, trạo cử (tâm còn chút ít dao động), vô minh (tâm còn chút ít sự không trong sáng). Vì bậc Bất Lai đã tẩy sạch dục tham và sân nên tâm được thanh tịnh, không có hai pháp này, chỉ còn chút tàn dư của năm thượng phần kiết sử nên vị này sau khi mạng chung được hoá sanh tại cảnh giới của chư Thiên ở Tịnh Cư Thiên, nơi đây chỉ toàn những vị trong sạch và có chút tàn tư như vậy. Bất là không, Lai là quay trở lại. Bất lai là không còn quay trở lại cõi đời tạp nhạp này nữa mà sanh tại cõi thanh tịnh, có chánh kiến, không có dục tham và sân, đó là cõi Tịnh Cư Thiên. Đây còn được gọi là Sa-môn sen hồng, tức là vị đã có tâm gần hoàn toàn trong sạch, như một đóa sen hồng đã thấm đẫm sự tu tập, tâm đã tẩy sạch dục tham và sân, chỉ còn lại chút tàn dư cuối cùng.

Bậc Alahán: Bậc đã đoạn diệt được thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tẩy sạch dục tham và sân hận, phá sạch hoàn toàn năm thượng phần kiết sử, tẩy sạch những tàn dư uế nhiễm cuối cùng trong tâm, ngay trong hiện tại đạt được sự đoạn tận các lậu hoặc, đoạn tận các uế nhiễm là dục uế nhiễm, hữu uế nhiễm và vô minh uế nhiễm, tâm được giải thoát khỏi các cấu uế, đạt sự tịch tịnh giải thoát. Đây còn được gọi là Sa-môn tinh luyện, tức là vị có tâm đã được tinh luyện, được thanh lọc sạch khỏi tất cả các cấu uế.

Người cư sĩ tại gia có thể thành tựu Dự lưu quả, Nhất lai quả và Bất lai quả. Khi người cư sĩ thành tựu Bất lai quả thì chuyện dâm dục trong đời sống vợ chồng không còn nữa, vị này đã ly dục hoàn toàn, đã đoạn tận dục tham và sân hận, đã thành tựu chánh kiến, đã phá sạch ba hạ phần kiết sử, đã thấy biết rõ bốn Thánh trí về ngũ uẩn.

Năm hạ phần kiết sử (năm sự trói buộc tâm dạng thô):

Năm thượng phần kiết sử (năm sự trói buộc tâm dạng vi tế): Sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh.

TỨ THÁNH ĐẾ, là đồng nghĩa với:

Bốn Sự thật về Khổ được bậc Thánh nhìn thấy

Bốn Trí về Khổ được bậc Thánh nhìn thấy

Bốn Trí về Ngũ uẩn được bậc Thánh nhìn thấy

Bốn Trí về Sanh tử được bậc Thánh nhìn thấy

Bốn Thánh trí về Ngũ uẩn:

- Trí về Ngũ uẩn: Sự chấp thủ ngũ uẩn là những đau khổ, những phiền não về sanh, già, bệnh, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não cho các chúng sanh.

- Trí về Ngũ uẩn tập: Sự không thấy biết rõ ngũ uẩn là nguyên nhân đưa đến sự tái tạo ra những thân ngũ uẩn vô thường, phiền não, sanh tử và đau khổ này.

- Trí về Ngũ uẩn diệt: Khi vô minh được đoạn diệt, thành tựu trí thấy biết rõ về ngũ uẩn thì luân hồi sanh tử và phiền não được chấm dứt, sự tái tạo những thân ngũ uẩn sẽ được chấm dứt.

- Trí về Ngũ uẩn diệt đạo: Bát chánh đạo là phương pháp chân chánh, phương pháp đúng đắn đưa đến sự chấm dứt sanh tử, chấm dứt sự tái tạo ra những thân ngũ uẩn đầy phiền não, tham ái, dính mắc, vô thường, vô ngã và đau khổ này.

Tóm lại,

Chính nhờ sự thành tựu bốn Thánh trí này mà Đức Phật mới tự nhận mình đã chứng được Vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Chính nhờ sự chứng ngộ bốn Thánh trí này mà Đức Phật mới tẩy sạch được vô minh lậu, dục lậu và hữu lậu, thành tựu tâm trong sạch, giải thoát khỏi các lậu hoặc và giải thoát khỏi trầm luân sanh tử.

Chính khi bốn Thánh trí này lần đầu được truyền đi chính là Thánh pháp được chuyển vận, được gọi là Chuyển Pháp Luân.

Chính bốn Thánh trí này được gọi là Chánh pháp. Chánh pháp là những điều chân chánh. Bốn Thánh trí này, bốn Sự Thật này là những điều chân chánh, những điều chân thật, những sự thật chân chánh, những trí tuệ chân chánh được Đức Phật hướng dẫn mà người con Phật cần phải thực thấy, thực biết, thực giác, thực chứng, thực thể nhập.

Chính nhờ sự thể nhập và thành tựu bốn Thánh trí này mà các vị đại đệ tử của Đức Phật đạt được tâm trong sạch, hết sạch các cấu uế, giải thoát khỏi sanh tử. Đó chính là các Ngài Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Ca Diếp, Ananđa, Analuật…

Ngày nay, người con Phật cần nên hết sức cung kính đón nhận và tìm hiểu thật kỹ Tứ Thánh Đế, tìm hiểu thật kỹ bốn Thánh trí này để có thể thể nhập chính xác những Thánh pháp này và xứng đáng là con của Đức Phật, không phải bị “tiền mất, tật mang”, uổng phí tiền bạc, thời gian, công sức tu học của tự thân.

Trí về ngũ uẩn là cửa vào bất tử

29. CỬA VÀO BẤT TỬ

1.

Sống thế nào gọi là chân chánh?

Sống thế nào để hết khổ đau?

Sống thế nào để thoát luân hồi?

Sống thế nào để tâm tĩnh lặng?

Làm sao để tâm không dính mắc?

Làm sao nhìn thấy rõ tham sân?

Làm sao nói, nín chẳng quên mình?

Làm sao thể nhập vào bất tử?

2.

Có một chữ trả lời tất cả,

Đó chính là “Chánh niệm thân tâm”

Chánh thế nào và Niệm thế nào?

Mà giải quyết được bao câu hỏi?

Kiểm soát cẩn thận thân khẩu ý

Bảo hộ thân và bảo hộ tâm

Không buông lung thả lỏng các căn

Nhận biết rõ ràng về năm uẩn.

3.

Sống chánh niệm, thân tâm tỉnh giác,

Tập nhận ra chân tướng Thân này

Biết thân này có bởi nhân duyên,

Do bốn loại thức ăn nuôi dưỡng.

Đoàn thực là thức ăn ngon dở

Để dưỡng nuôi thân tứ đại này.

Xúc thực là việc gặp gỡ nhau,

Làm sảng khoái cho thân năm uẩn.

Tư niệm thực - Các dòng suy nghĩ

Làm cho tâm khoan khoái, vui vui

Thức thực - Sự rõ biết sáu trần

Làm thoải mái cho thân năm uẩn

Đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực

Và thức thực là bốn thức ăn,

Chúng dưỡng nuôi thân ngũ uẩn này

Được sanh diệt triền miên không dứt.

Đoàn thực là thức ăn, nước uống

Nuôi dưỡng thân tứ đại no tròn,

Còn lại ba loại thức ăn kia,

Nuôi dưỡng thọ, tưởng, hành và thức.

Loại thứ nhất dưỡng thân tứ đại,

Ba loại kia nuôi dưỡng tâm mê,

Nên vô minh, tham ái ê chề

Thân năm uẩn sản sinh mê mệt.

Thân cần được tâm này tỉnh giác,

Dùng ngọn đèn trí tuệ chiếu soi

Phá tâm mê đối với thân này,

Phá dục, ái với thân năm uẩn.

Thân này được gọi là Sắc pháp,

Do thức ăn bốn loại tạo thành,

Nên vô thường, vô ngã, trống không,

Chấp trước nó là tâm chuốc khổ.

4.

Tập thấy biết rõ về Cảm giác

Cảm giác thân và cảm giác tâm,

Dễ chịu, khó chịu, không khó dễ

Tập nhận ra các loại thọ này.

Cảm giác dễ chịu là Lạc thọ.

Cảm giác khó chịu là Khổ thọ.

Cảm giác không dễ chịu, khó chịu

Đó là Không khổ, không lạc thọ.

Thọ là thứ ngấm ngầm dẫn lối,

Ngấm ngầm kích họat tưởng và hành

Ngấm ngầm điều khiển cả thân tâm,

Ngấm ngầm làm chủ tâm mê muội.

Từ triệu kiếp, từ vô lượng kiếp,

Vô minh, dục, ái, tham, sân, si

Bản ngã, tánh tình và tập khí

Chúng tụ vào trong cảm thọ này.

Tất cả pháp tụ vào cảm thọ,

Thọ gọi là kho chứa của tâm

Chỗ nhận vào và chỗ cho ra,

Chỗ điều khiển thân tâm hành xử.

Thọ là chỗ âm thầm chi phối,

Sai khiến và điều khiển thân tâm,

Thúc dục và xúi giục thân tâm

Theo lệnh của dục, tham, sân, ái.

Tập nhìn kỹ vào trong cảm giác

Để nhìn ra dục, ái, tham, sân

Để nhìn ra tập khí trong mình

Để thực thấy vô minh, lậu hoặc.

Tập nhiếp phục các dòng cảm giác

Nhiếp phục lòng dục, ái, tham, sân

Nhiếp phục tâm ngã mạn, cứng đầu,

Nhiếp phục tập khí và cấu uế.

5.

Tập thấy biết rõ về các Tưởng

Tưởng nào đang ẩn hiện trong tâm

Tưởng nào đang sanh diệt âm thầm

Tập thấy biết rõ ràng các tưởng.

Bóng dáng của sáu trần sanh khởi

Bóng sáu trần hiện rõ trong tâm

Đó là Tưởng - Bóng dáng sáu trần

Rõ biết chúng, gọi chúng là Tưởng.

- Bóng dáng cảnh, vật, người, tứ đại

Hiện khởi trong tâm là Sắc tưởng.

- Bóng dáng lời nói và âm thanh

Hiện khởi trong tâm là Thanh tưởng.

- Bóng dáng mùi thơm, hay mùi thúi

Hiện khởi trong tâm là Hương tưởng.

- Bóng dáng vị chua, cay, mặn, ngọt

Hiện khởi trong tâm là Vị tưởng.

- Bóng dáng sự đụng chạm, cọ quẹt

Hiện khởi trong tâm là Xúc tưởng

- Bóng dáng cảm thọ và tưởng, hành

Hiện khởi trong tâm là Pháp tưởng.

Có những tưởng rất là vi tế

Rất khó nhìn, khó biết trong tâm

Như nội tâm an tịnh, lặng yên,

Cảnh an tịnh trong tâm là tưởng,

Tưởng này được gọi là Pháp tưởng.

Các pháp tưởng thật là khó thấy

Ví như tâm rỗng lặng, rỗng không

Bóng dáng rỗng không, rỗng lặng này

Đây cũng được gọi là Pháp tưởng.

Các pháp tưởng thật là vi tế,

Dễ sai lầm nhận đó là mình

Hễ sai lầm thì phải tử sanh

Dòng sanh tử sẽ không chấm dứt.

6.

Tập thấy biết các dòng Suy nghĩ

Lời nói thầm, nói nhảm trong tâm

Khéo nhận ra Tưởng khác với Hành

Hành là thầm nói, Tưởng là bóng dáng.

Hành là tư duy và suy nghĩ

Hành là nói thầm, hay nghĩ thầm

Hành là ý hành, lời nói trong tâm

Hành và Tưởng khác nhau rất rõ.

Tâm này có sáu dòng suy nghĩ

Hay đó còn được gọi Sáu tư.

Xúc là duyên sanh thọ, tưởng, hành

Khi Xúc diệt, thọ, tưởng, hành diệt.

Suy nghĩ về sắc pháp - Sắc tư

Suy nghĩ về âm thanh - Thanh tư

Suy nghĩ về mùi hương - Hương tư

Suy nghĩ về các vị

- Vị tư Nghĩ về sự đụng chạm

- Xúc tư Nghĩ về thọ tưởng hành

- Pháp tư.

Hành cũng chính là Tư niệm thực

Cái làm tâm dao động không ngừng

Làm tăng cường lậu hoặc, vô minh

Làm tăng trưởng các thân ngũ uẩn.

Hành là pháp do duyên sanh diệt

Nên vô thường, không phải là mình

Hành cần được tâm nhìn thấy rõ

Để làm ngừng vọng động trong tâm.

7.

Tập thấy biết rõ về các Thức

Thức là sự rõ biết trong ngoài,

Rõ biết thôi, cái biết rõ ràng,

Không có nói thầm gì trong đó.

Sự rõ biết sắc, thanh, hương, vị

Sự rõ biết xúc, thọ, tưởng, hành

Chỉ biết thôi, cái biết rõ ràng

Sáu cái biết này là sáu Thức.

Rõ biết người, cảnh, vật - Nhãn thức

Rõ biết các âm thanh - Nhĩ thức

Rõ biết mùi thơm thúi - Tỷ thức

Rõ biết vị chua, cay - Thiệt thức

Rõ biết thân đụng chạm - Thân thức

Rõ biết thọ, tưởng, hành - Ý thức

Thức sanh khởi do duyên Danh sắc,

Danh sắc diệt thì Thức đoạn diệt

Danh - thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý.

Sắc là tứ đại, và sắc tướng.

Thức, cái biết thật là vi tế,

Chỉ biết thôi, không có ngôn từ

Rõ biết thôi nhưng lại vô biên

Khi khéo tập Thức vô biên xứ.

Thức là cái dễ lừa tâm nhất,

Phật gọi đây là ảo thuật thôi

Dù thấy đang rõ biết ràng ràng

Nhưng đó vẫn là trò ảo thuật.

Vì thế, thức dễ lừa tâm nhất,

Khi tu hành đến một lúc nào,

Thọ, tưởng, hành bất chợt lặng yên,

Thì sự rõ biết liền lộ rõ.

Mây được ví với Hành và Tưởng,

Bầu trời xanh ví với Thức này,

Mây làm bầu trời chẳng sáng trong,

Hành, tưởng làm mờ sự rõ biết.

Sự rõ biết trở thành trong sáng,

Khi tưởng, hành bất chợt lặng yên

Tâm sáng trong, tưởng đó là mình

Đây là chỗ dễ lầm nhận nhất.

Đây được gọi chỗ nguy hiểm nhất,

Dễ lừa tâm nhận đó là mình,

Khi bị lừa thì phải khổ đau,

Vì nhận cái duyên sanh làm ngã.

Thức cần được khéo nhìn, khéo thấy

Cái biết này rộng lớn, vô biên

Khéo tìm Kinh, học kỹ, tận tường,

Để chánh kiến được tâm tường tận.

Thức là pháp vô thường, sanh diệt

Cái biết này là pháp duyên sanh

Khi đủ duyên thì cái biết sanh

Khi hết duyên, cái biết này diệt.

Thức là pháp khó nhìn, khó thấy

Chỉ đơn thuần rõ biết thế thôi,

Cái biết này trong sạch, sáng trong,

Khi thọ, tưởng, hành đều an tịnh.

Thức, rõ biết chứ không bóng dáng,

Nên dễ lầm nhận đó là mình,

Hễ sai lầm thì phải tử sanh,

Dòng sanh tử sẽ không chấm dứt.

8.

Sắc, thọ, tưởng, các hành và thức

Đây gọi là các pháp duyên sanh,

Vì lầm mê năm uẩn là mình,

Nên sanh tử trầm luân không dứt.

Vì chẳng biết rõ về năm uẩn

Nên chúng làm điên đảo tâm tư

Tham, sân, si, thương, ghét, vui, buồn

Tâm dao động quay cuồng vì chúng.

Tập nhận biết rõ về năm uẩn

Tập tỉnh tâm trước những pháp này

Tập tâm lìa năm uẩn cho mau

Lìa năm uẩn là lìa đau khổ.

Khi năm uẩn được tâm rõ biết,

Chúng không còn chi phối được tâm

Tâm tẩy sạch uế nhiễm trong, ngoài

Đó được gọi là tâm giải thoát.

9.

“Sự thấy biết rõ về năm uẩn”

Đó gọi là Thánh Trí đầu tiên

Thánh Trí này đưa đến vô sanh,

Trí đưa thể nhập vào bất tử.

Có một Pháp dẫn vào Bất tử,

Có một Con đường đến Vô sanh,

Có một Phương cách Thoát luân hồi,

“Tâm tỉnh giác chiếu soi năm uẩn”.

Đôi lời chia sẻ:

Bốn Thánh trí về ngũ uẩn, hay Trí về Tứ Thánh Đế đó là con đường, là cánh cửa dẫn đến sự bất tử, sự thoát ly khỏi sanh tử và phiền não. Với Thánh trí này, tất cả những câu hỏi, những vấn đề trong cuộc sống và trong sự tu đạo sẽ được giải đáp hoàn hảo.Đức Phật nhờ thành tựu Thánh trí này mới tự xưng là đã chứng được Vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Vì vậy, người con Phật cần nên tìm hiểu và thể nhập sâu sắc bốn Thánh trí này.

LỜI KẾT

Để hiểu rõ hơn về những bài kinh trên, quý đạo hữu có thể lên Youtube, đánh vào chữ “Chơn Tín Toàn”, để tìm nghe sự giảng giải về những bài kinh này.

Kính chúc tất cả quý vị được nhiều an lạc, thành tựu giới hạnh, thiền định và trí tuệ mà Đức Phật đã hướng dẫn, đạt được mục đích chân chánh của một người con Phật.

Với lòng trân quý,

Chơn Tín Toàn

HẾT