Tóm Tắt Năm Uẩn

Tóm Tắt Năm Uẩn

Tóm Tắt Năm Uẩn

Chơn Tín Toàn

Mục Lục

LỜI GIỚI THIỆU

01. DẪN NHẬP

02. TÓM TẮT NGŨ UẨN

03. TÓM TẮT SÁU THỨC

04. BẢY TRÍ VỀ SẮC

BỐN THỨC ĂN

05. BẢY TRÍ VỀ THỌ

CÁC LOẠI THỌ

06. BẢY TRÍ VỀ TƯỞNG

GIẢI THÍCH SÁU TƯỞNG

07. BẢY TRÍ VỀ HÀNH

GIẢI THÍCH SÁU HÀNH

08. BẢY TRÍ VỀ THỨC

GIẢI THÍCH SÁU THỨC

09. VÔ MINH

10. SÁU XÚC

11. SÁU PHÁP

12. DUYÊN SANH PHÁP

13. GIỚI ĐỊNH TUỆ

13.1. GIỚI HẠNH TRONG ĐẠO PHẬT

13.2. THIỀN ĐỊNH TRONG ĐẠO PHẬT

13.3. TRÍ TUỆ TRONG ĐẠO PHẬT

14. BÁT CHÁNH ĐẠO

- PHƯƠNG PHÁP 8 ĐÚNG

14.1. GIẢI THÍCH BÁT CHÁNH ĐẠO

14.2. GIẢI THÍCH PHƯƠNG PHÁP 8 ĐÚNG

14.3. MỤC ĐÍCH CỦA BÁT CHÁNH ĐẠO

15. TÓM TẮT TỨ NIỆM XỨ

15.1. NIỆM THÂN

15.1.1. Niệm hơi thở: Thực tập 16 bài tập thở

15.1.2. Niệm oai nghi: Niệm 4 oai nghi

15.1.3. Niệm hành động: Rõ biết việc mình đang làm

15.1.4. Niệm bất tịnh: Quán 32 vật bất tịnh

15.1.5. Niệm tứ đại: Quán tứ đại trong thân

15.1.6. Niệm xác chết: Quán 9 giai đoạn thân hoại diệt

15.2. NIỆM THỌ

15.3. NIỆM TÂM

15.4. NIỆM PHÁP

15.4. 1. Quán Năm Triền Cái

15.4. 2. Quán Năm Thủ Uẩn

15.4. 3. Quán Sáu Nội Ngoại Xứ

15.4. 4. Quán Bảy Giác Chi

15.4. 5. Quán Bốn Thánh Đế

16. TÓM TẮT TỨ THÁNH ĐẾ

- BỐN THÁNH TRÍ

16.1. Thánh trí về KHỔ

16. 2. Thánh trí về KHỔ TẬP

16. 3. Thánh trí về KHỔ DIỆT

16 .4. Thánh trí về KHỔ DIỆT ĐẠO

TRÍCH DẪN KINH TẠNG

17. Kinh THỦ CHUYỂN (Tương III, 111)

18. Kinh ĐÁNG ĐƯỢC ĂN (Tương III, 161)

19. Kinh BẢY XỨ (Tương III, 116) (Sattatthàna)

20. Kinh TRĂNG RẰM (Tương III, 182)

21. Kinh SONA (Tương III, 97)

22. Kinh BỌT NƯỚC (Tương III, 252)

23. Kinh HỌC GIỚI (Tăng I, 426)

24. Kinh SAMÔN

25. Kinh HỮU HỌC

26. Kinh BẬC DỰ LƯU (Tương III, 336)

27. Kinh BẬC ALAHÁN (Tương III, 337)

28. Kinh CÁC HẠNG SAMÔN

29. CỬA VÀO BẤT TỬ

LỜI KẾT

BỐN THÁNH TRÍ VỀ NGŨ UẨN

- Sự chấp thủ ngũ uẩn là phiền não và khổ (Trí về Ngũ uẩn).

- Ngũ uẩn sanh khởi do vô minh và tham ái (Trí về Ngũ uẩn tập).

- Ngũ uẩn diệt tận khi hết vô minh và hết tham ái (Trí về Ngũ uẩn diệt).

- Phương Pháp Tám Đúng là phương pháp chân chánh đưa đến tẩy sạch vô minh, tẩy sạch tham ái đối với ngũ uẩn (Trí về Ngũ uẩn diệt đạo).

LỜI GIỚI THIỆU

Cư sĩ Chơn Tín Toàn và những pháp hữu của cô gặp chúng tôi vào giữa trưa mùa An cư kiết hạ PL. 2561 – DL. 2017 tại Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. HCM (750, Nguyễn Kiệm, Q. Phú Nhuận). Với nhân duyên lành trong Phật pháp, cô đã dành hơn 10 năm nghiên cứu kinh điển Nikaya và vô cùng sung sướng khi lãnh hội được những lời dạy gốc của Đức Phật. Trong nhiều đề tài cô đã dày công nghiên cứu, thẩm thấu và chia sẻ đến đại chúng, “Năm uẩn” là một trong những chủ đề cô tâm đắc.

Người thực tập giáo pháp nếu không hiểu rõ Năm uẩn sẽ không thể bước lên tầm cao Thánh đạo Giải thoát. Suốt 45 năm hoằng pháp, đức Phật luôn nhấn mạnh đến sự tu tập tuệ tri Năm uẩn bởi “Không liễu tri Năm uẩn không thể đoạn tận khổ đau” (Tương ưng III, tr. 32). Tinh yếu giáo pháp mà đức Phật dạy cho chúng Tăng là “Năm uẩn” (Tiểu kinh Saccaka - số 35, Trung bộ kinh) ngang qua việc trả lời nghi vấn của ngoại đạo Saccaka.

Sau nhiều năm tháng học hỏi, suy tư, tu tập trong giáo pháp, Cư sĩ Chơn Tín Toàn đã biên soạn tuyển tập Tóm tắt Năm uẩn một cách công phu, đồng thời chia sẻ đến các đạo hữu sự học hiểu giáo pháp của tự thân. Tập sách định nghĩa Năm uẩn, giải thích, trích dẫn kinh văn về Năm uẩn, và trình bày pháp thực tập Bốn Niệm xứ để tuệ tri Năm uẩn, tuệ tri Bốn Sự thật tối thượng, đoạn trừ vô minh, thành tựu thắng trí.

“Người uống nước mới tự thân biết rõ lạnh nóng”, nay trong tay quý vị đã có tập sách nhỏ trình bày giáo lý Năm uẩn một cách rõ ràng, súc tích, đúng với chánh pháp, thiết nghĩ sẽ giúp quý vị vững tin, thực tập giáo pháp dễ dàng hơn, sớm đạt được niềm an lạc trong hiện tại và tạo nhân lành cho tương lai.

Ngoài giá trị đối với các hành giả đang thực tập giáo pháp, tập sách còn có một giá trị nhất định đối với các độc giả, học giả có thêm tư liệu giáo lý Năm uẩn, thuận lợi cho việc trích dẫn nhanh chóng, chính xác.

Thay lời cho Phật tử và độc giả, chúng tôi chân thành tán thán soạn giả đã đóng góp cho vườn hoa trí tuệ Phật pháp thêm hương sắc.

Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu tập sách Tóm tắt Năm uẩn đến toàn thể quý vị.

Vạn Hạnh, mùng 8 tháng 6 năm Đinh Dậu – 2017

ĐĐ. TS. THÍCH GIÁC HOÀNG

01. DẪN NHẬP

Thế giới này là thế giới của ngũ uẩn. Cuộc sống này là cuộc sống của ngũ uẩn. Do không thấy biết rõ về ngũ uẩn nên tâm bị ngũ uẩn chi phối và dẫn dắt tạo ra những thế giới với những đời sống vô thường, bấp bênh và đầy dẫy bất an.

Thân tâm này được gọi là thân tâm ngũ uẩn. Phần thân thì thuộc về sắc uẩn. Phần tâm mà chúng sanh thường hay tự xưng là tâm mình đó chính là thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn. Vì vậy thân tâm này được gọi là thân năm uẩn. Thân năm uẩn này có mặt là do tâm vô minh, tâm hôn mê, tâm không nhìn thấy rõ ngũ uẩn đang có mặt, đang vận hành và đang chi phối như thế nào trong tâm. Do không nhìn thấy trọn vẹn về ngũ uẩn nên tâm thèm khát về ngũ uẩn, khi ngũ uẩn này bị hoại diệt thì đi tìm kiếm những thân ngũ uẩn mới.

Sự sống của các thân ngũ uẩn này là sự sống của tham sân si, khi tham sân si có mặt thì những thân ngũ uẩn vô thường này sẽ có mặt, khi tham sân si được đoạn diệt thì những thân ngũ uẩn vô thường này cũng sẽ được chấm dứt.

Vì sao nói rằng sự sống này là sự sống của ngũ uẩn, sự sống của tham sân si?

Trước nhất, chúng ta tìm hiểu đôi nét về ngũ uẩn. Ngũ là năm. Uẩn là nhóm, tập hợp. Thân ngũ uẩn là thân của năm nhóm pháp, năm tập hợp. Năm thủ uẩn là tâm chấp thủ đối với năm nhóm, năm tập hợp là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Có ý kiến cho rằng uẩn là sự ngăn che, sự chồng chất che mờ tâm. Vậy định nghĩa chính thức về “uẩn” được nói trong kinh Nikaya như thế nào?

Định nghĩa chữ “uẩn” được nói chính thức như sau trong Kinh Trăng Rằm (Tương III, 182): “Phàm sắc gì, này Tỷ-kheo, thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần, đây gọi là sắc uẩn. Phàm thọ gì... Phàm tưởng gì... Phàm các hành gì... Phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần, đây gọi là thức uẩn. Dưới hình thức như vậy, này Tỷ-kheo, có định nghĩa về uẩn của các uẩn”.

Như vậy, theo định nghĩa về “uẩn” trong bài kinh này thì sắc uẩn là tất cả những sắc pháp nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, trong hay ngoài, lớn hay nhỏ, đẹp hay xấu, xa hay gần, tất cả những sắc pháp này được gọi là sắc uẩn. Cần hiểu giống như vậy đối với thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn.

Sắc là thân tứ đại này và cảnh, vật bên ngoài do tứ đại tạo thành.

Thọ là những cảm giác, những cảm xúc trong thân tâm. Cảm giác dễ chịu, khoan khoái, thoải mái được gọi là lạc thọ. Cảm giác khó chịu, bức xúc, bứt rứt được gọi là khổ thọ. Cảm giác không dễ chịu, không khó chịu, thường thường, hoặc trung trung đó gọi là thọ không khổ không lạc.

Tưởng là những hình bóng, những bóng dáng ẩn ẩn hiện hiện trong tâm, chập chờn trong tâm. Đó chính là bóng dáng của những sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (pháp trong trường hợp này là thọ, tưởng, hành). Những bóng dáng này ẩn hiện trong tâm, chập chờn trong tâm, đó gọi là tưởng. Trong kinh Nikaya nói : “Nhận rõ nên gọi là tưởng”, khi nào thực hành thấy biết rạch ròi và phân biệt rõ ràng về ngũ uẩn thì chúng ta mới có thể hiểu được chữ “nhận rõ” này. Ví như có người nhớ tối hôm qua ăn mì gói, và chiều nay hình ảnh của tô mì gói được ăn tối qua hiện khởi trong tâm. Sự hiện khởi trong tâm hình ảnh của tô mì gói, đó được gọi là nhận rõ cái mà mình đã ăn chiều qua. Sự nhận rõ này, hay hình bóng tô mì được gọi là tưởng. Nếu chưa nhìn thấy trọn vẹn về ngũ uẩn thì chúng ta hãy tạm xem tưởng là những hình bóng ngoại trần và nội trần ẩn hiện trong tâm.

Hành là ý hành, đó là hành trong ngũ uẩn. Ý hành này là những suy nghĩ, những tư duy, những lời nói thầm hay những thầm ý trong tâm. Cần phân biệt rõ tưởng và hành. Hành là lời nói thầm trong tâm, còn tưởng thì không có nói thầm mà tưởng chỉ là những hình bóng ẩn hiện trong tâm.

Thức là sự rõ biết, sự hay biết, sự biết. Định nghĩa “thức” trong kinh Nikaya là “Rõ biết nên gọi là Thức”. Có sáu sự rõ biết, sự biết. Sáu sự rõ biết này được giải thích rõ trong phần sau.

Chúng sanh sống với thân ngũ uẩn và hành xử theo những đòi hỏi, những dính mắc của ngũ uẩn. Khi ngũ uẩn thương thì gọi là tôi thương, khi ngũ uẩn ghét thì gọi là tôi ghét. Nhưng cái gì thương, cái gì ghét, cái gì được thương, cái gì được ghét? Đó chính là ngũ uẩn thương ngũ uẩn, ngũ uẩn ghét ngũ uẩn. Khi một cảm giác khởi lên một cách dễ chịu thì đi kèm theo đó là một tưởng dễ chịu và một suy nghĩ nói thầm là thích, nói thầm là ưa mến. Khi một cảm giác khởi lên một cách khó chịu, bực bội, bực tức, bức xúc thì đi kèm theo đó là một tưởng khó chịu và một suy nghĩ nói thầm là ghét, nói thầm là không thích. Như vậy, cái gọi là thích ghét trong cuộc sống này và trong mỗi chúng sanh chính là hai chiều hướng vận hành khác nhau của thọ, tưởng và hành. Từ những sự thương ghét này của thọ, tưởng, hành đưa đến những thứ được gọi là tham, sân, si. Nếu ưa mến thì sanh ra tham ái, tham muốn, muốn nắm giữ, muốn cất giữ. Nếu ghét bỏ thì sanh ra xa lánh, chán ghét, muốn đẩy đi, muốn đuổi đi, muốn đập phá, muốn tàn phá, muốn huỷ hoại, muốn phá hoại. Nếu không thấy ưa ghét gì nhưng vẫn không nhìn rõ được nội tâm, không thấy rõ ngũ uẩn trong trạng thái không ưa ghét này, rồi lầm lũi sống trong sự không thấy biết này, đây gọi là vô minh, là tâm si.

Do vậy, cuộc sống này được gọi là cuộc sống của ngũ uẩn, cuộc sống của tâm si mê, tâm vô minh đối với ngũ uẩn. Cái gọi là tham sân si cũng chính là những tham lam, sân hận và si mê đối với những sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, của tâm bị vô minh, tâm có thọ, tưởng, hành, thức, hoạt động trong vô minh dẫn dắt và chi phối.

Do tâm vô minh, hôn mê và dính mắc với ngũ uẩn nên tâm không được an tịnh, không được trong sạch, không được vắng lặng, không được tinh khiết, mà tâm này bị ám ảnh, bị dao động, bị thúc dục, bị đòi hỏi, bị ái luyến đối với ngũ uẩn. Do tâm bị ám ảnh, bị ái luyến đối với ngũ uẩn nên khi mạng chung tâm lại tiếp tục bị sự ám ảnh và ái luyến này đẩy đi hướng ngoại, tìm cầu các ngũ uẩn, vì vậy một ngũ uẩn mới do tâm si mê lại được hình thành lại được tiếp tục, lại được tiếp diễn, đó gọi là sanh. Vì ngũ uẩn là cái do duyên tâm mê, tâm vô minh mà hình thành nên ngũ uẩn này là duyên sanh, là vô thường, là không bền vững, không chắc ổn, vì sao? Vì khi các duyên không còn phối hợp được nữa thì ngũ uẩn này hoại diệt. Khi thân ngũ uẩn này bị hoại diệt thì đó gọi là tử. Sanh và tử, hình thành và hoại diệt đó là bản chất, là bản tánh của những pháp do duyên sanh, và thân ngũ uẩn này là một pháp do duyên sanh, nên thân ngũ uẩn không thoát ra khỏi bản tánh phải bị sanh và phải bị diệt. Nhưng khổ thay, sanh thì vui mà tử thì buồn. Vì cứ vui buồn thương ghét và mê mãi đeo đuổi theo những thứ vô thường sanh diệt nên chúng sanh cứ mãi trầm luân trong sanh sanh diệt diệt triền miên không có điểm dừng, không có lối thoát, đó gọi là luân hồi.

Luân là luân chuyển, luân phiên. Hồi là quay về, quay lại. “Hồi tâm” là tâm quay về ăn năn, hối lỗi, nhìn lại lỗi lầm của mình. “Hồi đầu thị ngạn” nghĩa là “quay đầu lại là bờ”. “Luân hồi sanh tử” nghĩa là sự sanh tử cứ luân chuyển thay phiên nhau tới lui tái diễn hoài, có vậy mà làm hoài. Sanh rồi chết, chết rồi lại sanh, sanh rồi lại chết, sanh chết có bao nhiêu đó mà cứ tới lui làm hoài. Vui rồi buồn, buồn rồi lại vui, vui rồi lại buồn, trong một ngày cứ lẩn quẩn trong vui buồn. Thương rồi ghét, ghét rồi lại thương, thương rồi lại ghét, suốt cuộc đời cứ sống trong thương ghét, cứ lẩn quẩn trong thương ghét… Đó gọi là luân hồi. Luân hồi là sự lần quần, lẩn quẩn, quanh quẩn trong buồn vui, thương ghét, được mất, đúng sai, có không, phải quấy, hít thở, ăn uống tiểu tiện, trẻ già, khoẻ bệnh, sanh tử... Chỉ có bao nhiêu đó thôi mà cứ lẩn quẩn như vậy hết đời sống này đến đời sống khác, hết thân ngũ uẩn này tới thân ngũ uẩn khác, đó gọi là luân hồi. Như vậy, không phải chỉ có sanh tử là luân hồi, mà thương ghét cũng là luân hồi, buồn vui cũng là luân hồi, được mất cũng là luân hồi… Sự luân hồi diễn ra trong đời sống hằng ngày của chúng sanh. Trong từng hơi thở thì sự luân hồi vẫn đang có mặt và sự luân hồi trong lúc này chính là hơi thở, hít vào rồi thở ra, thở ra xong rồi lại hít vào, hít vào xong rồi lại thở ra. Trong sự ăn uống, tiểu tiện sự luân hồi vẫn đang diễn ra, và sự luân hồi trong lúc này chính là sự ăn uống và tiểu tiện, ăn uống rồi lại tiểu tiện, tiểu tiện xong rồi lại ăn uống, ăn uống xong rồi lại tiểu tiện… Như vậy, luân hồi là quanh quẩn quay về trong bao nhiêu thứ đó, nhưng cứ triền miên không dứt. Đó là sự quay về quanh quẩn trong thương rồi ghét, ghét rồi thương, vui rồi buồn, buồn rồi vui, được rồi mất, mất rồi được, có rồi không, không rồi có, nhục rồi vinh, vinh rồi nhục, đúng rồi sai, sai rồi đúng, khen rồi chê, chê rồi khen, đẹp rồi xấu, xấu rồi đẹp, trẻ rồi già, già rồi trẻ, ăn uống rồi tiểu tiện, tiểu tiện rồi ăn uống, thức rồi ngủ, ngủ rồi thức, hít rồi thở, thở xong lại hít, nóng rồi lạnh, lạnh rồi lại nóng, sanh rồi chết, chết rồi lại sanh, khóc rồi lại cười, cười rồi lại khóc… triền miên, triền miên, triền miên. Cuộc sống cứ quay về tới lui triền miên, chìm đắm và lẩn quẩn trong bao nhiêu thứ đó, đó gọi là luân hồi. Tất cả những điều này chính là những hoạt động của những ngũ uẩn sanh sanh diệt diệt triền miên trong tâm hôn mê và vô minh vô trí đối với ngũ uẩn.

Khi nào tâm hết vô minh, hết hôn mê, hết si mê chấp trước cho rằng ngũ uẩn này là mình và không còn tham ái, không còn thèm khát, không còn ái luyến đối với những thân ngũ uẩn vô thường như vầy thì sanh tử mới được chấm dứt, phiền não mới được chấm dứt và khổ mới được chấm dứt. Vậy khi nào tâm mới hết vô minh, hết hôn mê, hết si ám lầm chấp ngũ uẩn? Đó chính là khi tâm đã có trí tuệ, đã thấy biết rõ bốn sự thật về ngũ uẩn thì khi ấy tâm mới nhả ra lòng tham ái đối với ngũ uẩn.Và khi lòng tham ái đối với ngũ uẩn được nhả ra thì tâm mới thoát khỏi cảnh sanh tử, thoát khỏi phiền não và thoát khỏi khổ.

Con đường tu tập đưa đến tâm hết vô minh, thấy biết rõ ngũ uẩn và đoạn tận tham ái đối với ngũ uẩn chính là con đường Tám đúng mà bậc Chánh Đẳng Giác đã tự mình phát hiện, đã tự mình tìm thấy. Phương pháp Tám đúng đó là: Thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói lời đúng, hành động đúng, nuôi mạng đúng, siêng đúng việc, quán đúng chỗ, định đúng cách. Đây gọi là phương pháp Tám đúng. Nhờ sự tu tập tám cái đúng này mà tâm mới đâm thủng được màn lưới dầy đặc của vô minh và phá vỡ được vô minh, làm cho minh sanh khởi, làm cho trí tuệ chân chánh sanh khởi. Khi trí tuệ chân chánh sanh khởi thì ngũ uẩn được nhìn thấy, và tham sân si được nhìn thấy. Khi ngũ uẩn được nhìn thấy, tham sân si được nhìn thấy, thì sự tẩy rửa tâm được tiến hành, tham sân si được thanh lọc sạch và sự chấp trước, sự dính mắc, lòng tham ái đối với ngũ uẩn được tẩy sạch. Khi sự tham ái đối với ngũ uẩn được diệt tận thì tâm không còn dao động, không còn dính mắc, không còn chấp trước, tâm được an tịnh, được thật sự an tịnh, thật sự tịch tịnh, đó là Niết-bàn, đó là giải thoát - là sự thoát khỏi sanh tử, phiền não, khổ, buồn vui, thương ghét, được mất, có không, tham dục, tham ái, sân hận, si mê, thoát khỏi sanh, già, bệnh, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não, thoát khỏi những tâm xấu ác, những tâm bất thiện như độc ác, ganh tỵ, dèm pha, đâm thọc, ích kỷ, hẹp hòi, hơn thua, đấu đá, lừa lọc, xảo trá, man trá, dối trá, ba hoa, khoác lác, nói dốc, nói xạo, nói khoét, nói nhảm, nghiệp, luân hồi, nhân quả, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, lậu hoặc. Sự thoát khỏi tất cả những tâm xấu ác, thoát khỏi tất cả những phiền não, hệ luỵ khi có thân ngũ uẩn, thoát khỏi những ngũ uẩn quanh quẩn lùng nhùng trong những thứ luân hồi, vô thường, khổ, sanh tử, thoát khỏi tất cả những trạng thái tâm uế nhiễm về dục, uế nhiễm về hữu, uế nhiễm về vô minh, sự thoát khỏi tất cả những thứ này, đây gọi là giải thoát, là Niết-bàn, là tịch tịnh, là thể nhập vào bất tử.

Tóm lại:

- Sự chấp thủ ngũ uẩn là phiền não, là phiền hà, là phiền phức, là khổ cho các chúng sanh. Và cái phiền phức này chính là sự lẩn quẩn trong sanh, già, bệnh, chết, thương ghét, buồn vui, có không, được mất trong các thân ngũ uẩn sanh tử, tử sanh triền miên không dứt.

- Nguyên nhân sanh khởi các ngũ uẩn chính do vô minh, do sự không nhìn thấy, không thấy biết rõ ràng đầy đủ về ngũ uẩn nên lòng tham ái, tâm ái luyến, tâm thèm muốn, tâm khao khát, tâm thích thú đối với ngũ uẩn. Do tâm có khao khát, ái luyến đối với ngũ uẩn nên các ngũ uẩn có chỗ trú trong tâm, có chỗ nương tựa trong tâm và sanh khởi liên tục.

- Khi vô minh được đoạn diệt, nghĩa là khi tâm có trí tuệ, thấy biết rõ về ngũ uẩn, thấy biết tất cả các khía cạnh của ngũ uẩn, thấy biết rõ duyên sanh, duyên diệt và bản tánh vô thường, phiền não, luân hồi, sanh tử, trống rỗng, trống không, vô ngã, vô nghĩa, lẩn quẩn của ngũ uẩn thì khi ấy lòng tham ái đối với ngũ uẩn được tẩy sạch. Do lòng tham ái đối với ngũ uẩn được tẩy sạch nên ngũ uẩn không còn chỗ trú trong tâm, do ngũ uẩn không có chỗ trú trong tâm nên không thể tiếp tục sanh khởi. Và như vậy, sự sanh khởi ra những thân ngũ uẩn vô thường, phiền não, phiền phức, khổ và luân hồi này sẽ được chấm dứt.

- Phương pháp Tám đúng là phương pháp chân chánh, là phương pháp đúng đưa đến sự thấy biết rõ về ngũ uẩn, tẩy sạch vô minh, tẩy sạch lòng tham ái đối với những ngũ uẩn phiền phức và lẩn quẩn này.

Trong kinh Magandiya (Trung II, bài 75), Đức Phật nói “Bát chánh là độc đạo đưa đến sự an ổn và bất tử”. Vì sao Bát chánh đạo hay phương pháp Tám đúng được Đức Phật nói là độc đạo, là con đường độc nhất đưa đến sự an ổn và bất tử?

Tâm cấu uế, tâm uế nhiễm, tâm có dục, ái, tham, sân, si đưa đến sự luân hồi, sanh tử, phiền não và khổ. Do đó, muốn thoát ly sanh tử và phiền não thì phải tẩy sạch các cấu uế của tâm. Muốn tẩy sạch các cấu uế của tâm thì phải nhìn thấy các cấu uế của tâm. Muốn nhìn thấy các cấu uế của tâm thì phải nhìn thấy nội tâm, phải thấy biết cái gì đang vận hành, đang hoạt động, đang chi phối, đang dắt dẫn trong tâm, đang dẫn tâm đi trong tham sân si, dục, ái. Và cái đang hoạt động, đang dắt dẫn tâm đi trong dục, ái chính là vô minh, là sự không thấy biết rõ ngũ uẩn đang vận hành như thế nào trong thân tâm và lầm lũi đi theo những tham, sân, si đối với ngũ uẩn. Như vậy, muốn thấy biết rõ những cấu uế trong tâm thì cần phải thấy biết rõ ngũ uẩn. Muốn thấy biết rõ về ngũ uẩn, thì phải nương theo trí về ngũ uẩn mà Đức Phật đã chứng ngộ và tuyên thuyết chứ không thể tự mình suy tư để thấy biết. Và trí về ngũ uẩn mà Đức Phật đã tuyên thuyết chính là Tứ Thánh Đế. Tứ Thánh Đế là bốn sự thật về ngũ uẩn trong thân tâm này cần phải thấy biết để đi vào con đường diệt tận tham sân si, diệt tận những sanh tử, phiền não và khổ đau. Cần phải thấy biết rõ về thân tâm, đó là cánh cửa đầu tiên của Bát Chánh Đạo, cánh cửa đầu tiên của Phương Pháp Tám Đúng. Từ sự thấy biết đúng về thân tâm này thì mới có thể tiến hành điều chỉnh thân tâm, tẩy sạch dần những cấu uế bằng sự điều chỉnh thân hành, khẩu hành, ý hành vào con đường chân chánh đưa đến sự tẩy sạch cấu uế, tức là phải suy nghĩ đúng, nói lời đúng, hành động đúng, nuôi mạng đúng, siêng đúng việc, quán đúng chỗ, định đúng cách. Nhờ thân khẩu ý thực hành tám cái đúng này mà tâm ô nhiễm có thể tẩy sạch tất cả những ô nhiễm.

Như vậy, muốn tẩy sạch một tâm uế nhiễm thì cần phải nhìn thấy sự uế nhiễm trong nó. Muốn nhìn thấy sự uế nhiễm trong tâm thì cần phải thấy biết nội tâm đó đang hoạt động như thế nào, tức là cần phải nhìn thấy những sắc, thọ, tưởng, hành, thức, đang vận hành, đang hoạt động, đang thúc giục và chi phối tâm ra sao, nghĩa là cần phải nhìn thấy ngũ uẩn. Và để có thể nhìn thấy trọn vẹn về ngũ uẩn và điều chỉnh tâm dần thoát khỏi những dính mắc và dục, ái đối với ngũ uẩn thì cần phải có một phương pháp đúng để thực hiện điều này. Và Bát chánh đạo chính là phương pháp đúng để làm điều này, tức là phải phản quan tự kỷ, nhìn thẳng và nhìn sâu vào thân tâm bằng cái nhìn mà Đức Phật đã hướng dẫn, để có thể thực thấy, thực biết rõ những thứ đang vận hành và đang hoạt động trong thân tâm. Chỉ có thể nương theo bốn sự thật, bốn Thánh trí về ngũ uẩn mà Đức Phật đã hướng dẫn mới có thể nhìn thấy nội tâm và điều chỉnh nội tâm dần thoát khỏi tham sân si. Bốn Thánh trí chính là chánh tri kiến đầu tiên trong Bát Chánh đạo.

Muốn tẩy sạch tham sân si thì phải nhìn thấy tham sân si và tiến hành tẩy sạch tham sân si, đó là cách duy nhất, cách độc nhất để làm điều này. Muốn thoát khỏi sanh tử thì phải biết được cái gì là sanh tử và phải từ bỏ cái sanh tử đó, đó là cách duy nhất, là cách độc nhất để thực hiện điều này. Muốn thoát khỏi phiền não thì phải biết được cái gì là phiền não và tiến hành sự tẩy sạch phiền não đó, đó là cách duy nhất, cách độc nhất để tẩy sạch phiền não. Đó là ý nghĩa của câu kinh “Bát chánh là độc đạo đưa đến an ổn và bất tử”.

Trong kinh Niệm Xứ cũng có câu “Đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn, đó là Bốn niệm xứ”. Câu kinh này hoàn toàn phù hợp với câu kinh trên. Vì sao? Vì Tứ niệm xứ chính là pháp hành xuyên suốt trong Bát chánh đạo, từ lúc bắt đầu tu tập chánh kiến tức là đã thực hành bốn niệm xứ rồi, nhờ thực hành sự xem xét thân, thọ, tâm, pháp theo đúng lời Phật dạy mà mới dần nhìn thấy rõ ngũ uẩn và thấy rõ tham sân si. Như vậy, ý nghĩa của hai câu kinh này là hoàn toàn tương ứng với nhau, không có gì là mâu thuẫn, không có gì là chống trái nhau trong lời dạy của Đức Phật.

Bốn điều trên được gọi là Bốn Sự Thật về ngũ uẩn, hay bốn sự thật về khổ, hay bốn sự thật về luân hồi, hay bốn sự thật về sanh tử, hay bốn sự thật về cuộc sống, hay bốn sự thật về những thứ phiền hà, phiền phức của chúng sanh trong cuộc sống này. Khi bốn sự thật này được nhìn thấy, thì tham sân si đối với ngũ uẩn được tẩy sạch, lòng tham ái đối với ngũ uẩn, tham ái đối với luân hồi, tham ái đối với khổ, tham ái đối với sanh tử, tham ái đối với cuộc sống, tham ái đối với những thứ phiền hà, phiền phức này sẽ được chấm dứt. Khi tất cả những ngũ uẩn phiền phức này được đoạn diệt, tâm được trong sạch, an tịnh, tịch tịnh, Niết-bàn, thoát khỏi khổ và phiền não vì sanh tử.

Bốn sự thật này không phải là dễ nhìn ra, không phải là dễ nhìn thấy, người phàm phu hay người thế gian không thể nhìn thấy, không thể thấy biết rõ bốn sự thật này. Người đầu tiên tự mình nhìn ra bốn sự thật này, đấy được gọi là bậc Thánh. Vì tự mình nhìn thấy chứ không phải do ai nói lại nên người như vậy được gọi là người xuất thế, người tài giỏi xuất thế, người vượt khỏi trí tuệ vô minh thông thường, đó gọi là bậc Thánh. Bậc Thánh là người xuất thế, người tự mình nhìn thấy những vô minh, những si mê, những si ám của tâm, những sự thật về thân và tâm.

Danh từ bậc Thánh là nói về Đức Phật. Đức Phật tự nhận mình là bậc Thánh, vì Đức Phật là vị đã tự mình nhìn thấy bốn sự thật này chứ không phải do nghe người khác nói lại. Và do tự mình nhìn thấy bốn sự thật này Ngài mới dám tuyên bố rằng Ngài đã chứng được Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Đức là đức độ, đức hạnh. Phật là giác ngộ, là tự mình nhìn thấy rõ bốn sự thật về thân tâm của mình và các chúng sanh. Đức Phật là bậc đức độ, bậc đức hạnh đã tự mình nhìn thấy bốn sự thật của cuộc sống.

Vô thượng là không còn cao hơn nữa, không có cái cao hơn nữa. Chánh Đẳng Chánh Giác là sự giác ngộ chân chánh, đúng đắn, đầy đủ, đồng đều tất cả khía cạnh của vấn đề. Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác là sự giác ngộ, sự thấy biết cao tột, tột đỉnh mà không có sự thấy biết nào khác có thể cao hơn, siêu hơn, thâm sâu hơn sự thấy biết đó. Và sự thấy biết vô thượng, cao tột này chính là thấy biết bốn sự thật về cuộc sống, hay bốn sự thật về ngũ uẩn. Ngoài sự thấy biết bốn điều này không còn gì cần phải thấy biết hơn nữa trong cuộc sống này và trong thân tâm này. Chính vì vậy, khi tự mình chứng ngộ, tự mình thấy biết rõ bốn sự thật này, Bồ-tát Tất Đạt Đa đã tuyên bố Ngài đã chứng được Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Bốn sự thật này được gọi là Tứ Thánh Đế.

Tứ Thánh Đế là văn phong theo ngôn ngữ Hán Việt. Tứ là bốn. Thánh là bậc tự mình tu tập và thấy biết được những điều siêu xuất khó thấy đối với người thông thường. Đế là sự thật. Tứ Thánh Đế là Bốn Sự Thật được bậc Thánh thấy biết, được bậc tự mình chứng ngộ và tuyên thuyết lại.

Lưu ý rằng, không phải cứ hễ ai đó cố gắng tu hành là có thể tự nhìn thấy bốn sự thật này. Không thể có người thứ hai tự mình chứng ngộ bốn sự thật này trong khi danh tiếng và những lời kinh, những lời dạy của vị đầu tiên chứng ngộ vẫn còn tồn tại. Đó là điều mà Đức Phật Thích Ca đã tuyên bố khá nhiều trong những bài kinh Nikaya. Trong một thời điểm, trong thời của một Đức Phật thì không thể có một Đức Phật thứ hai có mặt. Trong mỗi thời điểm, trong thời của một Đức Phật thì chỉ có một Đức Phật đó mà thôi, chứ không có một Đức Phật thứ hai, đó là trí biết rõ những sự kiện không thể xảy ra của bậc có chánh kiến.

Người nương theo sự chỉ dẫn của Đức Phật và nhìn thấy bốn sự thật này, đó gọi là người có chánh kiến. Người thành tựu chánh kiến, biết rõ những điều gì là những điều không thể xảy ra trong cuộc sống. Người thành tựu chánh kiến biết rõ rằng:

- Trong một thời điểm, trong một thế giới không thể có hai bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện. Trong một thời điểm, trong một thế giới chỉ có thể có một bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác xuất hiện (bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác là bậc tự mình tu tập và tự mình chứng ngộ trí tuệ vô thượng đưa đến giải thoát sanh tử, đó là trí về Tứ Thánh Đế).

- Trong cùng một thế giới, trong cùng một thời điểm không thể có hai vua Chuyển Luân Vương. Trong cùng một thời điểm, trong cùng một thế giới có thể có một vua Chuyển Luân Vương xuất hiện.

- Một nữ nhân không thể trở thành một bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác. (Không có một nữ nhân nào lại là một bậc Chánh Đẳng Giác).

- Một nữ nhân không thể trở thành một Vua trời Đế Thích (Sakka Thiên chủ). (Không có một nữ nhân nào là một vua trời Đế thích).

- Một nữ nhân không thể trở thành Ma Vương. (Không có một nữ nhân nào lại một vị Ma vương)

- Một nữ nhân không thể trở thành Phạm Thiên. (Không có một nữ nhân nào là một vị Phạm Thiên). (Trong kinh Đế Thích Sở Vấn, trong Trường bộ kinh bài 21, có kể chuyện nữ cư sĩ dòng họ Thíchca, tên là Gopika, đầy đủ lòng tin trong sạch đối với Tam bảo và đầy đủ giới hạnh, thành tựu Dự lưu quả. Thích nữ này, loại bỏ tâm niệm đàn bà, tu tập tâm niệm đàn ông, khi thân hoại mạng chung được sanh lên Thiên giới, nhập chúng với chư Thiên ở Tam Thập Tam Thiên, sanh ra làm con của Vua trời Đế Thích. Và ở đấy, nàng được gọi là Thiên tử Gopakà. Như vậy, một vua trời Đế thích, hay là một Thiên tử, hay là một vị Ma vương, hay là một vị Phạm Thiên, hay một bậc Chánh Đẳng Giác đều là thân đàn ông. Nhưng những đời sống trước đó thì không phải chỉ toàn là thân đàn ông, nếu một nữ nhân tu tập loại bỏ tâm niệm đàn bà và tu tập tâm niệm đàn ông, sống chân chánh đúng pháp, đầy đủ giới hạnh, thành tựu lòng tin trong sạch đối với Tam bảo thì có thể đời sống sau đó nàng trở thành một thân đàn ông trong địa vị của một Thiên tử, hay một vị Phạm Thiên…)

- Một thân hành, khẩu hành, ý hành ác, thì không thể sanh ra quả báo hiền thiện, tốt lành.

- Một thân hành, khẩu hành, ý hành hiền thiện thì không thể sanh ra quả báo bất thiện, xấu ác…

Người thành tựu chánh kiến sẽ biết rõ những điều trên là những điều không có, không xảy ra trong cuộc sống.

Người thành tựu chánh kiến, người thấy biết rõ bốn sự thật của cuộc sống được gọi là người có trí tuệ, thể nhập trí tuệ, thể nhập trí mà các bậc Thánh đã tuyên thuyết nên cũng được gọi là thể nhập Thánh trí. Khi thể nhập vào trí tuệ thấy biết rõ bốn sự thật về thân tâm ngũ uẩn này, thì vị này quyết chắc sẽ đi đến sự thoát khỏi những chi phối, những ràng buộc của ngũ uẩn.

Sự thấy biết bốn sự thật về ngũ uẩn do các bậc Thánh tuyên thuyết, được gọi là bốn Thánh trí. Bốn Thánh trí là trí thấy biết bốn sự thật mà bậc Thánh đã chứng ngộ và tuyên bố. Người đi theo Đức Phật để tu tập thấy biết bốn sự thật này, đó gọi là Phật tử. Phật tử là người con của Đức Phật, là người tu học và thực hành theo sự hướng dẫn của Đức Phật, để thấy biết bốn sự thật mà Ngài đã chứng ngộ và tuyên thuyết.

Do căn cơ và do những thuận duyên tốt lành trong cuộc sống, chúng tôi đã may mắn nhìn thấy rõ những sự thật về ngũ uẩn trong thân tâm mình và đang trên con đường thực hành theo lời dạy của Đức Phật để tẩy sạch những tham sân si đối với ngũ uẩn. Trước mắt vẫn còn nhiều việc cần phải làm trong công cuộc tẩy sạch những tham sân si còn tồn đọng trong nội tâm, nhưng chúng tôi cũng đã cố gắng dành thời gian để chia sẻ những trí tuệ còn khiêm tốn về ngũ uẩn của mình đối với quý đạo hữu đồng tu. Nếu quý vị nào muốn tìm hiểu sâu hơn về cốt lõi của đạo Phật thì xin vào Youtube và đánh chữ “chơn tín toàn” để nghe những bài chia sẻ như: Tiến Trình Tu Chứng của Đức Phật, Tâm Lậu Hoặc, Cốt Lõi Đạo Phật. Và khi muốn bắt tay vào việc thực hành tu tập nhận diện ngũ uẩn thì xin mời nghe kỹ hai bài: Ngũ Uẩn 1, Ngũ Uẩn 2, Tâm Động Trước Cảnh, Giải Tỏa Tâm Sân.

Để giúp quý đạo hữu dễ dàng nắm bắt ý nghĩa và thực hành sự tu tập nhận diện ngũ uẩn, chúng tôi đã thực hiện tập sách “Tóm Tắt Ngũ Uẩn” này. Tập sách nhỏ này là một bài tóm tắt về ngũ uẩn để chúng ta thuận tiện trong việc nắm vững phần định nghĩa về ngũ uẩn. Nhưng nếu không nghe bài giảng giải mà chỉ đơn thuần đọc bài tóm tắt này, thì chúng ta sẽ khó có thể thấy biết rõ ngũ uẩn. Vì vậy, tập sách này chỉ là sự tóm tắt về ngũ uẩn và nếu muốn thấy biết rõ ngũ uẩn chúng ta cần phải tham khảo cẩn thận các bài ngũ uẩn đã được chúng tôi đưa lên Youtube.

Trong giới hạn trí tuệ của vị hữu học, giới hạn của vị đã thấy rác trong nội tâm và đang thực hiện việc hốt rác, quét rác, hút bụi và lau chùi căn nhà nội tâm của mình nên chắc chắn chúng tôi có khá nhiều những sơ suất trong lời nói, hành động và suy nghĩ, vì vậy, xin quý đạo hữu hãy “y pháp bất y nhân”, tuy nương theo sự giảng giải của chúng tôi để hiểu ý nghĩa của lời kinh, nhưng xin hãy nhớ “luôn bám chặt vào lời kinh”, luôn quay về lấy kinh làm gốc, lấy lời Phật dạy làm điểm tựa, tránh xa mọi sự giảng giải không theo sát kinh điển, đối với những kiến giải của tự thân không được thoát nghĩa quá xa so với lời kinh và cần phải thực hành tu tập sự nhận diện ngũ uẩn theo đúng tinh thần trong kinh Đáng Được Ăn và kinh Thủ Chuyển.

Trong khi tu tập sự nhận diện ngũ uẩn thì không nên tự động thêm bớt gì vào những lời Đức Phật đã giảng dạy, không tự mình đặt ra thêm ý này ý kia mà phải luôn bám sát vào lời Phật dạy. Khi bất cứ một tri kiến nào khởi lên mà không đúng, không giống với những gì Đức Phật đã chỉ dạy, thì ngay lập tức chúng ta hãy từ bỏ những tri kiến này, hãy từ bỏ những suy nghĩ này, vì sao? Vì chúng ta không phải là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, nên những thấy biết của chúng ta thật không đáng tin tưởng, không nên tin tưởng, nếu như không muốn nói rằng đó chỉ là những tư tưởng, những cảm xúc, những sự thấy biết chỉ lẩn quẩn trong vô minh đối với ngũ uẩn. Vì vậy, chúng ta nên từ bỏ ngay những tri kiến khác lạ sanh khởi trong quá trình tu tập nhận diện ngũ uẩn, để không lạc lối khỏi con đường đưa đến sự giác ngộ giải thoát, không phải “tiền mất, tật mang”, uổng phí công sức tu tập của tự thân và lại còn hướng dẫn những tri kiến sai lầm cho những vị có duyên cùng chúng ta.

Một sự thật trong cuộc sống này là không thể có ai có thể tự mình tu tập, rồi tự chứng ngộ trí tuệ chân chánh và sự giải thoát chân chánh ngoài các Đức Phật. Còn lại, những người con Phật thành tựu sự giải thoát sanh tử đều là những vị thực hành theo đúng trí tuệ mà Đức Phật đã chỉ dạy, nên mới thành tựu kết quả vô thượng giải thoát.

Vì vậy, điều cần biết rõ là: “Trong thời của một Đức Phật không thể có người thứ hai tự mình tu tập và chứng ngộ vô thượng trí tuệ đưa đến giải thoát”. Trong thời của một Đức Phật thì chỉ có Đức Phật đó là người có thể tự mình tu tập và tự mình chứng đắc vô thượng trí đưa đến giải thoát. Cho nên, nếu trong thời điểm này, trong thời mà kinh sách và lời dạy của Đức Phật Thích Ca vẫn còn tồn tại, trong thời mà bốn Sự Thật, bốn Thánh trí về ngũ uẩn được Đức Phật Thích Ca tuyên thuyết vẫn còn đang được mọi người biết đến, thì nếu ta tự cho mình đã tự thân thấy biết cái cao siêu này hay cái cao siêu khác ngoài sự chỉ dạy của Đức Phật và ngoài bốn Thánh trí vô thượng mà Đức Phật đã tuyên bố chứng ngộ và tuyên thuyết, thì ta hãy cẩn thận, hãy nhìn lại, hãy xem xét lại vì đó chính là một tưởng tượng, một cảm thọ, một ý nghĩ, một sự hay biết, một sự dính mắc trong sự vô minh vô trí đối với một trạng thái an tịnh nào đó của ngũ uẩn, hay một dòng tri kiến nào đó của ngũ uẩn trong tâm vô minh, chưa thành tựu Thánh trí về ngũ uẩn.

Sự không thấy biết về Ngũ uẩn là gốc của sáu mươi hai tri kiến sai lầm dẫn đi trong sanh tử đã được nói đến trong kinh Phạm Võng (Trường bộ kinh, bài 1). Vì vậy, nhằm trợ duyên người con Phật tu tập nhận diện Ngũ uẩn trong đời sống hằng ngày, chúng tôi xin giới thiệu đến quý đạo hữu tập sách nhỏ với chủ đề “TÓM TẮT NGŨ UẨN”.

Trong phần đầu tập sách, chúng tôi xin trình bày ngắn gọn những định nghĩa về ngũ uẩn được Đức Phật nói đến trong kinh Nikaya. Trong phần sau đó, chúng tôi xin giới thiệu với quý vị những bài kinh Nikaya có định nghĩa ngũ uẩn theo nguyên chất lời Phật dạy để quý vị có thể tự thân chiêm nghiệm vấn đề này.

Với lòng chân thành hướng về những người con Phật đang trên con đường tìm hiểu Phật pháp, tìm kiếm một sự hướng dẫn chân chánh trong sự tu tập thấy rõ tham sân si trong nội tâm và tẩy sạch những rác bẩn trong nội tâm, nên chúng tôi đã chân thành chia sẻ cùng quý đạo hữu những sự thấy biết về ngũ uẩn trong bước đầu tu tập Phật pháp của mình. Nếu có những sai xót nào hoặc có sự không đồng ý nào trong sự chia sẻ này, thì xin các vị thiện tri thức chân thành chỉ dạy lại hoặc xin từ bi hỷ xả cho.

Kính chúc tất cả Quý đạo hữu thân tâm thường an lạc, thành tựu Giới hạnh, Thiền định và Trí tuệ mà Đức Phật đã hướng dẫn, đạt được mục đích chân chánh của một người con Phật chân chánh.

Với tấm lòng trân quý

Chơn Tín Toàn

02. TÓM TẮT NGŨ UẨN

- Thân người, cảnh vật, đồ vật tứ đại là Sắc.

- Cảm giác dễ chịu, cảm giác khó chịu, cảm giác không dễ chịu, không khó chịu là Thọ.

- Bóng dáng thô tế trong tâm là Tưởng - Suy nghĩ nói thầm trong tâm là Hành - Rõ biết trong ngoài sáu trần là Thức.

03. TÓM TẮT SÁU THỨC

- Rõ biết thân người, cảnh vật – Nhãn thức.

- Rõ biết lời nói, âm thanh – Nhĩ thức.

- Rõ biết mùi hương thơm, thúi – Tỷ thức.

- Rõ biết vị ngọt, chua, chát – Thiệt thức.

- Rõ biết đụng chạm người vật – Thân thức.

- Rõ biết thọ, tưởng, hành – Ý thức.

04. BẢY TRÍ VỀ SẮC

• Sắc: “Bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành” – Kinh Thủ Chuyển. “Bị thay đổi, nên gọi là sắc. Bị thay đổi bởi gì? Bị thay đổi bởi lạnh, nóng, đói, khát, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng và rắn” – Kinh Đáng Được Ăn.

• Sắc sanh: Do các Thức ăn tập khởi nên Sắc tập khởi.

• Sắc diệt: Do các Thức ăn đoạn diệt nên Sắc đoạn diệt.

• Sắc diệt đạo: Phương pháp tu tập đưa đến Sắc đoạn diệt là Phương pháp Tám đúng.

• Vị ngọt của sắc: Do duyên Sắc khởi lên lạc hỷ gì, lạc hỷ này là vị ngọt của Sắc.

• Sự nguy hại của sắc: Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của Sắc, đó là nguy hại của Sắc.

• Sự xuất ly của sắc: Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với Sắc. Đây là sự xuất ly của Sắc.

BỐN THỨC ĂN

- Đoàn thực: Các thức ăn, thức uống cứng mềm, ngon dở là thức ăn vật chất cho thân tứ đại này.

- Xúc thực: Sự gặp gỡ nhau là thức ăn tinh thần cho thân ngũ uẩn.

- Tư niệm thực: Những tư duy, suy nghĩ khoan khoái, vui thích là thức ăn tinh thần cho thân ngũ uẩn.

- Thức thực: Sự biết, sự hay biết, sự rõ biết đưa đến những cảm giác vui thích là thức ăn tinh thần cho thân ngũ uẩn.

- Đoàn thực là thức ăn vật chất cho thân ngũ uẩn. Ba thức ăn còn lại là thức ăn tinh thần, thức ăn tâm linh, thức ăn cho vô minh, thức ăn cho thọ, tưởng, hành, thức trong tâm mê được sung mãn để tái tạo, tái sanh liên tục những thân ngũ uẩn vô thường và phiền não này.

- Do Ái tập khởi nên Tứ thực tập khởi

- Do Ái đoạn diệt nên Tứ thực đoạn diệt.

- Tứ thực diệt đạo: Bát chánh đạo – Phương pháp chân chánh, phương pháp đúng đưa đến đoạn diệt Tứ thực.

05. BẢY TRÍ VỀ THỌ

• Thọ: Được cảm thọ nên gọi là thọ. Cảm thọ gì? Cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ phi khổ phi lạc. Được cảm thọ, nên gọi là thọ”

• Thọ sanh: Do Xúc tập khởi nên Thọ tập khởi.

• Thọ diệt: Do Xúc đoạn diệt nên Thọ đoạn diệt.

• Thọ diệt đạo: Phương pháp tu tập đưa đến Thọ đoạn diệt là Phương pháp Tám đúng.

• Vị ngọt của thọ: Do duyên Thọ khởi lên lạc hỷ gì, lạc hỷ này là vị ngọt của Thọ.

• Sự nguy hại của thọ: Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của Thọ, đó là nguy hại của Thọ.

• Sự xuất ly của: Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với Thọ, đó là sự xuất ly của Thọ.

CÁC LOẠI THỌ

• Hai thọ: 2 thọ.

- Thọ về thân

- Thọ về tâm.

• Ba thọ: 3 thọ. Đây là nói về thực tại đang có của các cảm thọ.

- Cảm giác dễ chịu (lạc thọ),

- Cảm giác khó chịu (khổ thọ),

- Cảm giác không dễ chịu, không khó chịu (bất khổ bất lạc thọ).

• Năm thọ: 5 thọ. Đây là nói về lạc, khổ, hỷ, ưu, xả.

- Lạc = Cảm giác dễ chịu của thân;

- Khổ = Cảm giác khó chịu ở thân.

- Hỷ = Cảm giác dễ chịu, hoan hỷ trong tâm.

- Ưu = Cảm giác khó chịu, bực bội, phiền não trong tâm.

- Xả = Cảm giác không dễ chịu, không khó chịu trong thân, tâm.

• Sáu thọ: 6 thọ. Đây là nói theo duyên sanh ra thọ. Do duyên có 6 Xúc nên sanh ra 6 Thọ.

- Thọ do nhãn xúc sanh,

- Thọ do nhĩ xúc sanh,

- Thọ do tỷ xúc sanh,

- Thọ do thiệt xúc sanh,

- Thọ do thân xúc sanh,

- Thọ do ý xúc sanh.

• Mười tám thọ: 18 thọ. Một xúc có thể sanh ra một trong ba cảm thọ. Vậy 6 xúc x 3 loại cảm thọ => 18 cảm thọ. Trong kinh là:

- Có 6 tư duy thân cận với Hỷ

- Có 6 tư duy thân cận với Ưu

- Có 6 tư duy thân cận với Xả

• Ba mươi sáu thọ: 36 thọ, gồm có: 18 thọ vật chất và 18 thọ không thuộc vật chất. Trong kinh là:

- 6 hỷ liên hệ đến gia đình

- 6 hỷ liên hệ đến ly dục

- 6 ưu liên hệ đến gia đình

- 6 ưu liên hệ đến ly dục

- 6 xả liên hệ đến gia đình

- 6 xả liên hệ đến ly dục

• Một trăm lẻ tám thọ: 108 thọ.

- 36 thọ về quá khức.

- 36 thọ về tương lai.

- 36 thọ về hiện tại.

06. BẢY TRÍ VỀ TƯỞNG

• Tưởng: Hình bóng, bóng dáng 6 trần hiện lên trong tâm, đó gọi là Tưởng. Định nghĩa theo kinh Đáng Được Ăn: “Nhận rõ nên gọi là Tưởng” => Bóng dáng 6 trần hiện khởi trong nội tâm, sự hiện khởi này gọi là nhận rõ 6 trần. Sự nhận rõ này, hay sự hiện khởi này được gọi là Tưởng.

• Tưởng sanh: Do Xúc tập khởi nên Tưởng tập khởi.

• Tưởng diệt: Do Xúc đoạn diệt nên Tưởng đoạn diệt.

• Tưởng diệt đạo: Phương pháp tu tập đưa đến Tưởng đoạn diệt là Phương pháp Tám đúng.

• Vị ngọt của Tưởng: Do duyên Tưởng khởi lên lạc hỷ gì, lạc hỷ này là vị ngọt của Tưởng.

• Sự nguy hại của Tưởng: Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của Tưởng, đó là sự nguy hại của Tưởng.

• Sự xuất ly của Tưởng: Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với Tưởng. Đây là sự xuất ly của Tưởng

GIẢI THÍCH SÁU TƯỞNG

- Sắc tưởng: Bóng dáng người, cảnh, vật tứ đại, hiện khởi trong tâm, đó là sắc tưởng.

- Thanh tưởng: Bóng dáng lời nói, âm thanh, tiếng động, tiếng ồn hiện khởi trong tâm, đó là thanh tưởng.

- Hương tưởng: Bóng dáng mùi thơm, mùi hôi hiện khởi trong tâm, đó là hương tưởng.

- Vị tưởng: Bóng dáng của các vị mặn, ngọt, chua, chát… hiện khởi trong tâm, đó là vị tưởng.

- Xúc tưởng: Bóng dáng sự đụng chạm, xúc chạm giữa thân này và người, vật, tứ đại bên ngoài hiện khởi trong tâm, đó là xúc tưởng.

- Pháp tưởng: Bóng dáng thọ, tưởng, hành hiện khởi trong tâm, đó là pháp tưởng.

07. BẢY TRÍ VỀ HÀNH

• Hành: Những tư duy, suy nghĩ, nói thầm, nghĩ thầm trong tâm là Hành trong ngũ uẩn. Hành này là ý hành. Định nghĩa trong kinh Đáng Được Ăn: “Làm cho hiện hành hữu vi, nên gọi là hành. Làm cho hiện hành hữu vi gì? – Làm cho hiện hành sắc với sắc tánh, làm cho hiện hành thọ với thọ tánh, làm cho hiện hành tưởng với tưởng tánh, làm cho hiện hành các hành với hành tánh, làm cho hiện hành thức với thức tánh. Làm cho hiện hành hữu vi nên gọi là hành”. => Câu kinh này có nghĩa là: Những tư duy, suy nghĩ đã làm cho sanh khởi, làm cho hiện hành ra sắc, thọ, tưởng, hành, thức với bản tánh là duyên sanh và vô thường, hoại diệt. Hữu là có, vi là thấy. Hữu vi là những pháp có thể thấy biết và có thể trình bày rõ sự sanh khởi, sự an trú và sự hoại diệt của chúng. Khi nói pháp hữu vi là nói về năm uẩn. Ngũ uẩn là những pháp có thể thấy biết và có thể trình bày rõ sự sanh khởi, sự an trú và sự hoại diệt của nó.

• Hành sanh: Do Xúc tập khởi nên Hành tập khởi.

• Hành diệt: Do Xúc đoạn diệt nên Hành đoạn diệt.

• Hành diệt đạo: Phương pháp tu tập đưa đến Hành đoạn diệt là Phương pháp Tám đúng.

• Vị ngọt của các Hành: Do duyên Hành khởi lên lạc hỷ gì, lạc hỷ này là vị ngọt của các Hành.

• Sự nguy hại của các Hành: Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của Hành, đó là sự nguy hại của các Hành.

• Sự xuất ly của các Hành: Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với các Hành. Đây là sự xuất ly của các Hành.

GIẢI THÍCH SÁU HÀNH

- Sắc tư: Suy nghĩ, suy tư về người, cảnh, vật, tứ đại, là sắc tư.

- Thanh tư: Suy nghĩ, suy tư về lời nói, âm thanh, tiếng động, tiếng ồn

- Hương tư: Suy nghĩ, suy tư về mùi thơm, mùi tanh, mùi hôi, mùi thối.

- Vị tư: Suy nghĩ, suy tư về vị mặn, vị ngọt…

- Xúc tư: Suy nghĩ, suy tư về sự đụng chạm, xúc chạm giữa thân này và người, vật, tứ đại bên ngoài.

- Pháp tư: Suy nghĩ, suy tư về những thọ, tưởng, hành trong tâm.

08. BẢY TRÍ VỀ THỨC

• Thức: Rõ biết, nên gọi là Thức.

• Thức sanh: Do Danh sắc tập khởi nên Thức tập khởi.

• Thức diệt: Do Danh sắc đoạn diệt nên Thức đoạn diệt.

• Thức diệt đạo: Phương pháp tu tập đưa đến Thức đoạn diệt là Phương pháp Tám đúng.

• Vị ngọt của Thức: Do duyên Thức khởi lên lạc hỷ gì, lạc hỷ này là vị ngọt của Thức.

• Sự nguy hại của Thức: Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của Thức, đó là sự nguy hại của Thức.

• Sự xuất ly của Thức: Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với Thức, đó là sự xuất ly của Thức.

- Danh sắc: Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý là Danh. Tứ đại và sắc do tứ đại tạo thành, đây gọi là Sắc.

GIẢI THÍCH SÁU THỨC

- Nhãn thức: Thấy rõ, rõ biết người, cảnh, vật, tứ đại.

- Nhĩ thức: Nghe rõ, rõ biết lời nói, âm thanh, tiếng động, tiếng ồn.

- Tỷ thức: Rõ biết mùi hương thơm, thối, tanh, hôi.

- Thiệt thức: Rõ biết vị mặn, ngọt, chua…

- Thân thức: Rõ biết sự đụng chạm giữa thân này và quần áo, người, vật, tứ đại bên ngoài.

- Ý thức: Rõ biết thọ, tưởng, hành trong tâm.

09. VÔ MINH

- Tâm không trong sáng, không thấy biết rõ Bốn Sự Thật về ngũ uẩn trong thân tâm.

- Tâm không trong sáng, không thấy biết rõ Bốn Thánh trí về ngũ uẩn, không thấy biết rõ sự vận hành của ngũ uẩn trong thân tâm.

- Tâm không trong sáng, không thấy biết rõ, không thành tựu trí về Tứ Thánh Đế.

10. SÁU XÚC

- Nhãn xúc: Sự hội tụ của mắt, các sắc và nhãn thức.

- Nhĩ xúc: Sự hội tụ của tai, các tiếng và nhĩ thức.

- Tỷ xúc: Sự hội tụ của mũi, các mùi và tỷ thức.

- Thiệt xúc: Sự hội tụ của lưỡi, các vị và thiệt thức.

- Thân xúc: Sự hội tụ của thân, sự đụng chạm và thân thức.

- Ý xúc: Sự hội tụ của ý, các pháp thọ tưởng hành và ý thức.

11. SÁU PHÁP

- Sáu CĂN: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý

- Sáu TRẦN: Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp

- Sáu THỨC: Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức.

- Sáu XÚC: Nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc.

- Sáu THỌ: Thọ do nhãn xúc sanh, thọ do nhĩ xúc sanh, thọ do tỷ xúc sanh, thọ do thiệt xúc sanh, thọ do thân xúc sanh, thọ do ý xúc sanh.

- Sáu TƯỞNG: Sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng.

- Sáu TƯ: Sắc tư, thanh tư, hương tư, vị tư, xúc tư, pháp tư.

- Sáu ÁI: Sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái.

- Sáu TẦM: Sắc tầm, thanh tầm, hương tầm, vị tầm, xúc tầm, pháp tầm.

- Sáu TỨ: Sắc tứ, thanh tứ, hương tứ, vị tứ, xúc tứ, pháp tứ.

- Vô minh: Tâm không trong sáng, không thấy biết rõ Bốn Sự Thật về ngũ uẩn trong thân tâm. (Hay không thấy biết rõ Bốn Thánh trí về ngũ uẩn, hay không thấy biết rõ Tứ Thánh Đế).

12. DUYÊN SANH PHÁP

- Mắt + Sắc => Nhãn thức => Nhãn xúc => Thọ do nhãn xúc sanh + Sắc tưởng + Sắc tư. Giải thích: Do duyên có mắt và các sắc, sanh khởi nhãn thức (sự rõ biết các sắc). Sự hội tụ của ba pháp này là Nhãn xúc. Do duyên có Nhãn xúc nên sanh khởi thọ, sắc tưởng, sắc tư.

- Tai + Tiếng => Nhĩ thức => Nhĩ xúc => Thọ do nhĩ xúc sanh + Thanh tưởng + Thanh tư. Giải thích: Do duyên có tai và các tiếng, sanh khởi nhĩ thức (sự nghe rõ, sự rõ biết các âm thanh). Sự hội tụ của ba pháp này là Nhĩ xúc. Do duyên có Nhĩ xúc nên sanh khởi thọ, thanh tưởng, thanh tư.

- Mũi + Mùi => Tỷ thức => Tỷ xúc => Thọ do Tỷ xúc sanh + Hương tưởng + Hương tư. Giải thích: Do duyên có mũi và các mùi, sanh khởi Tỷ thức (sự rõ biết các mùi). Sự hội tụ của ba pháp này là Tỷ xúc. Do duyên có Tỷ xúc nên sanh khởi thọ, hương tưởng, hương tư.

- Lưỡi + Vị => Thiệt thức => Thiệt xúc => Thọ do Thiệt xúc sanh + Vị tưởng + Vị tư. Giải thích: Do duyên có lưỡi và vị, sanh khởi Thiệt thức (sự rõ biết các vị). Sự hội tụ của ba pháp này là Thiệt xúc. Do duyên có Thiệt xúc nên sanh khởi thọ, vị tưởng, vị tư.

- Thân + Sự xúc chạm, đụng chạm => Thân thức => Thân xúc => Thọ do thân xúc sanh + Xúc tưởng + Xúc tư. Giải thích: Do duyên có thân và có sự đụng chạm, sanh khởi Thân thức (sự rõ biết sự đụng chạm). Sự hội tụ của ba pháp này là Thân xúc. Do duyên có Thân xúc nên sanh khởi thọ, xúc tưởng, xúc tư.

- Ý + Các pháp thọ, tưởng, hành => Ý thức => Ý xúc => Thọ do ý xúc sanh + Pháp tưởng + Pháp tư. Giải thích: Do duyên có ý và các pháp thọ, tưởng, hành nên sanh khởi ý thức (sự rõ biết thọ, tưởng, hành). Sự hội tụ của ba pháp này là Ý xúc. Do duyên có Ý xúc nên sanh khởi thọ, pháp tưởng, pháp tư.

13. GIỚI ĐỊNH TUỆ

13.1. GIỚI HẠNH TRONG ĐẠO PHẬT

- Giữ giới, sống hộ trì với sự hộ trì của giới bổn,

- Đầy đủ oai nghi, chánh hạnh,

- Thấy sợ hãi trong các lỗi nhỏ nhặt,

- Chấp nhận và học tập trong các học pháp,

- Thân nghiệp, ngữ nghiệp thanh tịnh,

- Giới hạnh đầy đủ,

- Thủ hộ các căn,

- Chánh niệm tỉnh giác,

- Biết tri túc.

13.2. THIỀN ĐỊNH TRONG ĐẠO PHẬT

- Sơ thiền: Ly dục, ly ác pháp, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ.

- Nhị thiền: Làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, chứng và trú thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhất tâm.

- Tam thiền: Ly hỷ, trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xả niệm lạc trú”, chứng và trú Thiền thứ ba.

- Tứ thiền: Xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, “xả niệm thanh tịnh”.

13.3. TRÍ TUỆ TRONG ĐẠO PHẬT

- Trí về Khổ : Sự chấp thủ ngũ uẩn là phiền não là sanh tử khổ đau cho các chúng sanh.

- Trí về Khổ tập: Vô minh, sự không thấy biết rõ về ngũ uẩn và lòng tham ái đối với ngũ uẩn là nguyên nhân đưa đến luân hồi sanh tử, phiền não và đau khổ cho các chúng sanh.

- Trí về Khổ diệt: Đoạn diệt vô minh. Khi thành tựu trí về ngũ uẩn thì vô minh được đoạn diệt, luân hồi sanh tử sẽ được đoạn diệt.

- Trí về Khổ Diệt Đạo: Bát chánh đạo là con đường chân chánh đưa đến thành tựu trí về ngũ uẩn, tẩy sạch vô minh, giải thoát tâm khỏi các uế nhiễm, giải thoát khỏi luân hồi, sanh tử, phiền não, khổ đau cho các chúng sanh.

Đây là bốn Thánh trí, bốn Sự Thật mà người con Phật cần phải thực chứng, thực thấy, thực biết.

14. BÁT CHÁNH ĐẠO

- PHƯƠNG PHÁP 8 ĐÚNG

- Chánh tri kiến – Thấy biết đúng – Thấy đúng

- Chánh tư duy – Suy nghĩ đúng – Nghĩ đúng

- Chánh ngữ – Nói lời đúng – Nói đúng

- Chánh nghiệp – Hành động đúng – Làm đúng

- Chánh mạng – Nuôi mạng đúng – Sống đúng

- Chánh tinh tấn – Siêng đúng việc – Siêng đúng

- Chánh niệm – Quán đúng chỗ – Quán đúng

- Chánh định – Định đúng cách – Định đúng

14.1. GIẢI THÍCH BÁT CHÁNH ĐẠO

- Chánh kiến: Trí về 5 thủ uẩn, Trí về Vô minh, Trí về Đoạn diệt vô minh, Trí về Tám Chánh đạo (trí về khổ, trí về Khổ tập, trí về Khổ diệt, trí về Khổ diệt đạo)

- Chánh tư duy: Tư duy về ly dục, Tư duy về ly sân, tư duy về bất hại.

- Chánh ngữ: Từ bỏ nói dối, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm.

- Chánh nghiệp: Từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục.

- Chánh mạng: Từ bỏ nghề bán vũ khí, bán rượu, bán thịt, bán người, bán thuốc độc (đối với cư sĩ).

- Chánh tinh tấn: Chế ngự sáu căn, đoạn tận tham sân, tu tập Tứ niệm xứ, hộ trì các thiện pháp đã có.

- Chánh niệm: Niệm thân, niệm thọ, niệm tâm, niệm pháp.

- Chánh định: Định tâm theo Tứ thiền.

14.2. GIẢI THÍCH PHƯƠNG PHÁP 8 ĐÚNG

- Thấy đúng: Thấy năm uẩn – Thấy vô minh – Thấy vô minh đoạn diệt – Thấy Bát Chánh đạo.

- Nghĩ đúng: Suy nghĩ việc ly dục – Suy nghĩ việc ly sân – Suy nghĩ việc không hại mình và người.

- Nói đúng: Từ bỏ nói dối, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm.

- Làm đúng: Từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục.

- Sống đúng: Từ bỏ nghề bán vũ khí, bán rượu, bán thịt, bán người, bán thuốc độc (đối với cư sĩ).

- Siêng đúng: Chế ngự sáu căn, đoạn tận tham sân, tu tập Tứ niệm xứ, hộ trì các thiện pháp đã có.

- Quán đúng: Quán thân, quán thọ, quán tâm, quán pháp.

- Định đúng: Định tâm theo Tứ thiền.

14.3. MỤC ĐÍCH CỦA BÁT CHÁNH ĐẠO

Phương pháp Tám đúng – Bát chánh đạo – Thánh đạo Tám ngành này được tu tập với Mục Đích đoạn tận các pháp sau:

- Ba lậu hoặc: Dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu.

- Ba hữu: Dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu.

- Ba tầm cầu: Dục tầm cầu, hữu tầm cầu, phạm hạnh tầm cầu.

- Ba kiêu mạn: Tôi hơn, tôi bằng, tôi thua.

- Ba khổ tánh: Khổ khổ tánh, hành khổ tánh, hoại khổ tánh.

- Ba hoang vu: Tham hoang vu, sân hoang vu, si hoang vu.

- Ba cấu nhiễm: Tham cấu nhiễm, sân cấu nhiễm, si cấu nhiễm.

- Ba dao động: Tham dao động, sân dao động, si dao động.

- Ba thọ: Lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ.

- Ba khát ái: Dục khát ái, hữu khát ái, phi hữu khát ái.

- Bốn bộc lưu: Dục bộc lưu, hữu bộc lưu, kiến bộc lưu, vô minh bộc lưu.

- Bốn ách phược: Dục ách, hữu ách, kiến ách, vô minh ách.

- Bốn chấp thủ: Dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ.

- Bốn hệ phược: Tham thân hệ phược, sân thân hệ phược, giới cấm thủ hệ phược, chấp đây là sự thật thân hệ phược.

- Bảy tuỳ miên: Dục tham tuỳ miên, hận tuỳ miên, kiến tuỳ miên, nghi tuỳ miên, mạn tuỳ miên, hữu tham tuỳ miên, vô minh tuỳ miên.

- Năm dục công đức: Các sắc do mắt nhận thức khả lạc, khả hỷ, khả ý, khả ái, kích thích lòng dục, hấp dẫn. Các tiếng do tai nhận thức… Các hương do mũi nhận thức… Cái vị do lưỡi nhận thức… Các xúc do thân cảm xúc khả lạc, khả hỷ, khả ý, khả ái, kích thích lòng dục, hấp dẫn.

- Năm triền cái: Dục tham, sân, hôn trầm thuỵ miên, trạo hối, nghi;

- Năm uẩn: Sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn.

- Năm hạ phần kiết sử: Thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, dục tham, sân.

- Năm thượng phần kiết sử: Sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh.

15. TÓM TẮT TỨ NIỆM XỨ

- “Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn, đó là Bốn Niệm Xứ”.

Vị Tỷ-kheo sống:

- Sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.

- Sống quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.

- Sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.

- Sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.

15.1. NIỆM THÂN

Quán sát, quán niệm 6 khía cạnh của thân:

- Niệm hơi thở: Thực tập 16 bài tập thở.

- Niệm oai nghi: Niệm 4 oai nghi đi đứng ngồi nằm

- Niệm hành động: Rõ biết việc mình đang làm.

- Niệm bất tịnh: Quán 32 vật bất tịnh trong thân.

- Niệm tứ đại: Quán tứ đại trong thân.

- Niệm xác chết: Quán 9 giai đoạn thân hoại diệt.

15.1.1. Niệm hơi thở: Thực tập 16 bài tập thở

Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, và ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt.

- Tỉnh giác, vị ấy thở vô. Tỉnh giác, vị ấy thở ra.

- Thở vô dài, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô dài”. hay thở ra dài, vị ấy tuệ tri; “Tôi thở ra dài”,

- Thở vô ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô ngắn”, hay thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở ra ngắn”

- Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.

- “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.

Này các Tỷ-kheo, như người thợ quay hay học trò người thợ quay tuệ tri thiện xảo, khi quay dài, tuệ tri rằng: “Tôi quay dài”; hay khi quay ngắn, tuệ tri rằng: “Tôi quay ngắn.”

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thở vô dài, tuệ tri: “Tôi thở vô dài”…

Như vậy, vị ấy sống, quán thân trên nội thân hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thân trên thân.

15.1.2. Niệm oai nghi: Niệm 4 oai nghi

- Lại nữa, này các Tỷ keo, Tỷ-kheo đi, tuệ tri: “Tôi đi”; hay đứng, tuệ tri: “Tôi đứng”; hay ngồi, tuệ tri: “Tôi ngồi”; hay nằm , tuệ tri: “Tôi nằm”. Thân thể được sử dụng như thế nào, vị ấy biết thân như thế ấy.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên nội thân, ngoại thân. Hay sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thân trên thân.

15.1.3. Niệm hành động: Rõ biết việc mình đang làm

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo, khi bước tới, bước lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi ngó tới, ngó lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi co tay khi duỗi tay biết rõ việc mình đang làm. Khi mang áo Sanghàti (Tăng già lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm. Khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi, đứng, ngồi, nằm, biết rõ việc mình đang làm.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên nội thân, ngoại thân. Hay sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thân trên thân.

15.1.4. Niệm bất tịnh: Quán 32 vật bất tịnh

Lại nữa này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo quán sát thân này, dưới từ bàn chân trở lên, trên cho đến đảnh tóc, bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai biệt: “Trong thân này, đây là tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, thận, tủy, tim gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm (niệm dịch), mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, nước mủ, ở khớp xương, nước tiểu”.

Này các Tỷ-kheo, cũng như một bao đồ, hai đầu trống đựng đầy các loại hột như: gạo, lúa, đậu xanh, đậu lớn, mè, gạo đã xay rồi. Một người có mắt, đổ các hột ấy ra và quan sát: “Đây là hột gạo, đây là hột lúa, đây là đậu xanh, đây là đậu lớn, đây là mè, đây là hột lúa đã xay rồi.”

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, một Tỷ-kheo quán sát thân này dưới từ bàn chân trở lên…

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên nội thân, ngoại thân. Hay sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thân trên thân.

15.1.5. Niệm tứ đại: Quán tứ đại trong thân

Lại nữa này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo quán sát thân này về vị trí các giới và sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”

Này các Tỷ-kheo, như một người đồ tể thiện xảo, hay đệ tử của một người đồ tể giết một con bò, ngồi cắt chia từng thân phần tại ngã tư đường. Cũng vậy này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo quán sát thân nầy về vị trí các giới và về sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”

15.1.6. Niệm xác chết: Quán 9 giai đoạn thân hoại diệt

Lại nữa này các Tỷ-kheo,

- Tỷ-kheo như thấy một “thi thể” quăng bỏ trong nghĩa địa một ngày, hai ngày, ba ngày, thi thể ấy trương phồng lên, xanh đen lại, nát thối ra. Tỷ-kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân…

“Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy…

- Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa bị các loài quạ ăn, hay bị các loài diều hâu ăn, hay bị các chim kên ăn; hay bị các loài chó ăn; hay bị các loài giả can ăn, hay bị các loài côn trùng ăn. Tỷ-kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản chất là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy”…

- Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo như thấy một thi thể bị quăng bỏ trong nghĩa địa, với các xương còn liên kết với nhau, còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cốt lại;

- ... với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt nhưng còn dính máu, còn được các đường gân cột lại,

- ... với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại;

- ... chỉ còn có xương không dính lại với nhau, rải rác chỗ này chỗ kia, ở đây là xương tay, ở đây là xương chân, ở đây là xương ống, ở đây là xương bắp vế, ở đây là xương mông, ở đây là xương sống, ở đây là xương đầu. Tỷ-kheo quán thân ấy như sau: “Thân này…”

- … chỉ còn toàn xương trắng màu vỏ ốc...

- ... chỉ còn một đống xương lâu hơn một năm...

- ... chỉ còn là xương thối trở thành bột. Tỷ-kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên nội thân, ngoại thân. Hay sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thân trên thân.

15.2. NIỆM THỌ

Quán sát, quán niệm, tập thấy biết rõ ba cảm thọ theo hai hướng thuộc vật chất và không thuộc vật chất.

- Khi cảm giác lạc thọ, tuệ tri “Tôi cảm giác lạc thọ”

- Khi cảm giác khổ thọ, tuệ tri “Tôi cảm giác khổ thọ”

- Khi cảm giác không khổ không lạc thọ, tuệ tri “Tôi cảm giác không khổ không lạc thọ”

- Khi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất”

- Khi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất”

- Khi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất”

- Khi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất”

- Khi cảm giác không khổ không lạc thọ thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác không khổ không lạc thọ thuộc vật chất”

- Khi cảm giác không khổ không lạc thọ không thuộc vật chất, tuệ tri “Tôi cảm giác không khổ không lạc thọ không thuộc vật chất”

Như vậy vị ấy sống quán thọ trên các nội thọ; hay sống quán thọ trên các ngoại thọ; hay sống quán thọ trên các nội thọ, ngoại thọ. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các thọ; hay sống quán tánh diệt tận trên các thọ; hay sống quán tánh sanh diệt trên các thọ. “Có thọ đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán thọ trên các thọ.

15.3. NIỆM TÂM

Quán sát 16 hành tướng của tâm:

- Tâm có tham, tuệ tri: “Tâm có tham”

- Tâm không tham, tuệ tri: “Tâm không tham”

- Tâm có sân, tuệ tri: “Tâm có sân”

- Tâm không sân, tuệ tri: “Tâm không sân”

- Tâm có si, tuệ tri: “Tâm có si”

- Tâm không si, tuệ tri: “Tâm không si”

- Tâm thâu nhiếp, tuệ tri: “Tâm thâu nhiếp”

- Tâm tán loại, tuệ tri: “Tâm tán loạn”

- Tâm quảng đại, tuệ tri: “Tâm quảng đại”

- Tâm không quảng đại, tuệ tri: “Tâm không quảng đại”

- Tâm hữu hạn, tuệ tri: “Tâm hữu hạn”

- Tâm vô thượng, tuệ tri: “Tâm vô thượng”

- Tâm có định, tuệ tri: “Tâm có định”

- Tâm không định, tuệ tri: “Tâm không định”

- Tâm có giải thoát, tuệ tri: “Tâm có giải thoát”

- Tâm không có giải thoát, tuệ tri: “Tâm không có giải thoát”

Như vậy vị ấy sống quán tâm trên nội tâm; hay sống quán tâm trên ngoại tâm; hay sống quán tâm trên nội tâm, ngoại tâm. Hay sống quán tánh sanh khởi trên tâm; hay sống quán tánh diệt tận trên tâm; hay sống quán tánh sanh diệt trên tâm. “Có tâm đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy vị Tỷ-kheo sống quán tâm trên tâm.

15.4. NIỆM PHÁP

Có 5 pháp cần quán sát, quán niệm, cần thấy biết rõ:

- Quán Năm Triền Cái.

- Quán Năm Thủ Uẩn.

- Quán Sáu Nội Ngoại Xứ.

- Quán Bảy Giác Chi.

- Quán Tứ Thánh Đế

- Bốn Thánh Trí.

15.4. 1. Quán Năm Triền Cái

- Dục tham, sân, hôn trầm thuỵ miên, trạo hối, nghi.

Nội tâm có dục tham, tuệ tri: “Nội tâm tôi có dục tham”

- Nội tâm không có dục tham, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có dục tham”

- Với dục tham chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với dục tham đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với dục tham đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Nội tâm có sân hận, tuệ tri: “Nội tâm tôi có sân hận”

- Nội tâm không có sân hận, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có sân hận”

- Với sân hận chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với sân hận đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với sân hận đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Nội tâm có hôn trầm thuỵ miên, tuệ tri: “Nội tâm tôi có hôn trầm thuỵ miên”

- Nội tâm không có hôn trầm thuỵ miên, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có hôn trầm thuỵ miên”

- Với hôn trầm thuỵ miên chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với hôn trầm thuỵ miên đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với hôn trầm thuỵ miên đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Nội tâm có trạo hối, tuệ tri: “Nội tâm tôi có trạo hối”

- Nội tâm không có trạo hối, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có trạo hối”

- Với trạo hối chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với trạo hối đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với trạo hối đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Nội tâm có nghi, tuệ tri: “Nội tâm tôi có nghi”

- Nội tâm không có nghi, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có nghi”

- Với nghi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với nghi đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy.

- Với nghi đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.

Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Triền Cái.

15.4. 2. Quán Năm Thủ Uẩn

Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo suy tư:

- Đây là sắc, đây là sắc sanh, đây là sắc diệt.

- Đây là thọ, đây là thọ sanh, đây là thọ diệt.

- Đây là tưởng, đây là tưởng sanh, đây là tưởng diệt.

- Đây là hành, đây là hành sanh, đây là hành diệt.

- Đây là thức, đây là thức sanh, đây là thức diệt.

Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ Uẩn.

15.4. 3. Quán Sáu Nội Ngoại Xứ